| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / สารตฺถทีปนี-ฎีกา • Sāratthadīpanī-ṭīkā |
สงฺฆเภทกถาวณฺณนา
Saṅghabhedakathāvaṇṇanā
๓๔๕. อถ โข อายสฺมา สาริปุโตฺต อาเทสนาปาฎิหาริยานุสาสนิยาติอาทีสุ ปรสฺส จิตฺตํ ญตฺวา กถนํ อาเทสนาปาฎิหาริยํ, สาวกานญฺจ พุทฺธานญฺจ สตตํ ธมฺมเทสนํ อนุสาสนีปาฎิหาริยํ, อิทฺธิวิธํ อิทฺธิปาฎิหาริยํฯ ตตฺถ อิทฺธิปาฎิหาริเยน สทฺธิํ อนุสาสนีปาฎิหาริยํ มหาโมคฺคลฺลานเตฺถรสฺส อาจิณฺณํ, อาเทสนาปาฎิหาริเยน สทฺธิํ อนุสาสนีปาฎิหาริยํ ธมฺมเสนาปติสฺสฯ เตน วุตฺตํ ‘‘อายสฺมา สาริปุโตฺต อาเทสนาปาฎิหาริยานุสาสนิยา ภิกฺขู ธมฺมิยา กถาย โอวที’’ติอาทิฯ ตทา หิ ทฺวีสุ อคฺคสาวเกสุ ธมฺมเสนาปติ เตสํ ภิกฺขูนํ จิตฺตจารํ ญตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ, มหาโมคฺคลฺลานเตฺถโร วิกุพฺพนํ ทเสฺสตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ, ปาฬิยเญฺจตฺถ ทฺวินฺนมฺปิ เถรานํ เทสนาย ธมฺมจกฺขุปฎิลาโภว ทสฺสิโตฯ ทีฆภาณกา ปน เอวํ วทนฺติ ‘‘ภควตา เปสิเตสุ ทฺวีสุ อคฺคสาวเกสุ ธมฺมเสนาปติ เตสํ จิตฺตจารํ ญตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ, เถรสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปญฺจสตาปิ ภิกฺขู โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิํสุฯ อถ เนสํ มหาโมคฺคลฺลานเตฺถโร วิกุพฺพนํ ทเสฺสตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ, ตํ สุตฺวา สเพฺพ อรหตฺตผเล ปติฎฺฐหิํสู’’ติฯ เทวทตฺตํ อุฎฺฐาเปสีติ ชณฺณุเกน หทยมเชฺฌ ปหริตฺวา อุฎฺฐาเปสิฯ
345.Atha kho āyasmā sāriputto ādesanāpāṭihāriyānusāsaniyātiādīsu parassa cittaṃ ñatvā kathanaṃ ādesanāpāṭihāriyaṃ, sāvakānañca buddhānañca satataṃ dhammadesanaṃ anusāsanīpāṭihāriyaṃ, iddhividhaṃ iddhipāṭihāriyaṃ. Tattha iddhipāṭihāriyena saddhiṃ anusāsanīpāṭihāriyaṃ mahāmoggallānattherassa āciṇṇaṃ, ādesanāpāṭihāriyena saddhiṃ anusāsanīpāṭihāriyaṃ dhammasenāpatissa. Tena vuttaṃ ‘‘āyasmā sāriputto ādesanāpāṭihāriyānusāsaniyā bhikkhū dhammiyā kathāya ovadī’’tiādi. Tadā hi dvīsu aggasāvakesu dhammasenāpati tesaṃ bhikkhūnaṃ cittacāraṃ ñatvā dhammaṃ desesi, mahāmoggallānatthero vikubbanaṃ dassetvā dhammaṃ desesi, pāḷiyañcettha dvinnampi therānaṃ desanāya dhammacakkhupaṭilābhova dassito. Dīghabhāṇakā pana evaṃ vadanti ‘‘bhagavatā pesitesu dvīsu aggasāvakesu dhammasenāpati tesaṃ cittacāraṃ ñatvā dhammaṃ desesi, therassa dhammadesanaṃ sutvā pañcasatāpi bhikkhū sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu. Atha nesaṃ mahāmoggallānatthero vikubbanaṃ dassetvā dhammaṃ desesi, taṃ sutvā sabbe arahattaphale patiṭṭhahiṃsū’’ti. Devadattaṃ uṭṭhāpesīti jaṇṇukena hadayamajjhe paharitvā uṭṭhāpesi.
๓๔๖. สรสีติ สโรฯ สุวิกฺขาลิตนฺติ สุฎฺฐุ วิกฺขาลิตํ, สุวิโสธิตํ กตฺวาติ อโตฺถฯ สํขาทิตฺวาติ สุฎฺฐุ ขาทิตฺวาฯ มหิํ วิกุพฺพโตติ มหิํ ทเนฺตหิ วิลิขนฺตสฺสฯ นทีสุ ภิสํ ฆสานสฺสาติ โยเชตพฺพํฯ นทีติ เจตฺถ มหาสโร อธิเปฺปโตฯ ชคฺคโตติ หตฺถิยูถํ ปาเลนฺตสฺสฯ ภิโงฺกวาติ หตฺถิโปตโก วิยฯ มมานุกุพฺพนฺติ มํ อนุกโรโนฺตฯ
346.Sarasīti saro. Suvikkhālitanti suṭṭhu vikkhālitaṃ, suvisodhitaṃ katvāti attho. Saṃkhāditvāti suṭṭhu khāditvā. Mahiṃ vikubbatoti mahiṃ dantehi vilikhantassa. Nadīsu bhisaṃ ghasānassāti yojetabbaṃ. Nadīti cettha mahāsaro adhippeto. Jaggatoti hatthiyūthaṃ pālentassa. Bhiṅkovāti hatthipotako viya. Mamānukubbanti maṃ anukaronto.
๓๔๗. ทูเตยฺยนฺติ ทูตกมฺมํฯ คนฺตุมรหตีติ ทูเตยฺยสงฺขาตํ สาสนํ หริตุํ ธาเรตฺวา หริตุํ อรหติฯ โสตาติ ยํ อสฺส สาสนํ เทนฺติ, ตสฺส โสตาฯ สาเวตาติ ตํ อุคฺคณฺหิตฺวา ‘‘อิทํ นาม ตุเมฺหหิ วุตฺต’’นฺติ ปฎิสาเวตาฯ อุคฺคเหตาติ สุอุคฺคหิตํ กตฺวา อุคฺคเหตาฯ ธาเรตาติ สุธาริตํ กตฺวา ธาเรตาฯ วิญฺญาตาติ อตฺตนา ตสฺส อตฺถํ ชานิตาฯ วิญฺญาเปตาติ ปรํ วิชานาเปตาฯ สหิตาสหิตสฺสาติ ‘‘อิทํ สหิตํ, อิทํ อสหิต’’นฺติ เอวํ สหิตาสหิตสฺส กุสโล อุปคตานุปคเตสุ เฉโก สาสนํ อาโรเจโนฺต สหิตาสหิตํ สลฺลเกฺขตฺวา อาโรเจติฯ น พฺยถตีติ น เวธติ น ฉมฺภติฯ อุคฺควาทินินฺติ ผรุสวจเนน สมนฺนาคตํฯ ปุจฺฉิโตติ ปฎิญฺญตฺถาย ปุจฺฉิโตฯ
347.Dūteyyanti dūtakammaṃ. Gantumarahatīti dūteyyasaṅkhātaṃ sāsanaṃ harituṃ dhāretvā harituṃ arahati. Sotāti yaṃ assa sāsanaṃ denti, tassa sotā. Sāvetāti taṃ uggaṇhitvā ‘‘idaṃ nāma tumhehi vutta’’nti paṭisāvetā. Uggahetāti suuggahitaṃ katvā uggahetā. Dhāretāti sudhāritaṃ katvā dhāretā. Viññātāti attanā tassa atthaṃ jānitā. Viññāpetāti paraṃ vijānāpetā. Sahitāsahitassāti ‘‘idaṃ sahitaṃ, idaṃ asahita’’nti evaṃ sahitāsahitassa kusalo upagatānupagatesu cheko sāsanaṃ ārocento sahitāsahitaṃ sallakkhetvā āroceti. Na byathatīti na vedhati na chambhati. Uggavādininti pharusavacanena samannāgataṃ. Pucchitoti paṭiññatthāya pucchito.
๓๔๘. อฎฺฐหิ, ภิกฺขเว, อสทฺธเมฺมหีติอาทีสุ อสทฺธเมฺมหีติ (อิติวุ. อฎฺฐ. ๘๙) อสตํ ธเมฺมหิ, อสเนฺตหิ วา อโสภเนหิ วา ธเมฺมหิฯ อภิภูโตติ อโชฺฌตฺถโฎฯ ปริยาทินฺนจิโตฺตติ เขปิตจิโตฺต ลาภาทิเหตุเกน อิจฺฉาจาเรน มานมทาทินา จ ขยํ ปาปิตกุสลจิโตฺตฯ อถ วา ปริยาทินฺนจิโตฺตติ ปริโต อาทินฺนจิโตฺต, วุตฺตปฺปกาเรน อกุสลโกฎฺฐาเสน ยถา กุสลจิตฺตสฺส อุปฺปตฺติวาโร น โหติ, เอวํ สมนฺตโต คหิตจิตฺตสนฺตาโนติ อโตฺถฯ อปาเย นิพฺพตฺตนารหตาย อาปายิโกฯ ตตฺถปิ อวีจิสงฺขาเต มหานิรเย อุปฺปชฺชตีติ เนรยิโกฯ เอกํ อนฺตรกปฺปํ ปริปุณฺณเมว กตฺวา ตตฺถ ติฎฺฐตีติ กปฺปโฎฺฐฯ อเตกิโจฺฉติ พุเทฺธหิปิ อนิวตฺตนียตฺตา อวีจินิพฺพตฺติยา ติกิจฺฉาภาวโต อเตกิโจฺฉ, อติกิจฺฉนีโยติ อโตฺถฯ ลาเภนาติ ลาเภน เหตุภูเตนฯ อถ วา ลาภเหตุเกน มานาทินาฯ ลาภญฺหิ นิสฺสาย อิเธกเจฺจ ปุคฺคลา ปาปิจฺฉา อิจฺฉาปกตา อิจฺฉาจาเร ฐตฺวา ‘‘ลาภํ นิพฺพเตฺตสฺสามา’’ติ อเนกวิหิตํ อเนสนํ อปฺปติรูปํ อาปชฺชิตฺวา อิโต จุตา อปาเยสุ นิพฺพตฺตนฺติฯ อปเร ยถาลาภํ ลภิตฺวา ตํนิมิตฺตํ มานาติมานมทมจฺฉริยาทิวเสน ปมาทํ อาปชฺชิตฺวา อิโต จุตา อปาเยสุ นิพฺพตฺตนฺติ, อยญฺจ ตาทิโสฯ เตน วุตฺตํ ‘‘ลาเภน, ภิกฺขเว, อภิภูโต ปริยาทินฺนจิโตฺต เทวทโตฺต อาปายิโก’’ติอาทิฯ อสกฺกาเรนาติ หีเฬตฺวา ปริภวิตฺวา ปเรหิ อตฺตนิ ปวตฺติเตน อสกฺกาเรน, อสกฺการเหตุเกน วา มานาทินาฯ อสนฺตคุณสมฺภาวนาธิปฺปาเยน ปวตฺตา ปาปา อิจฺฉา เอตสฺสาติ ปาปิโจฺฉ, ตสฺส ภาโว ปาปิจฺฉตา, ตายฯ ‘‘อหํ พุโทฺธ ภวิสฺสามิ, ภิกฺขุสงฺฆํ ปริหริสฺสามี’’ติ หิ ตสฺส อิจฺฉา อุปฺปนฺนาฯ โกกาลิกาทโย ปาปา ลามกา มิตฺตา เอตสฺสาติ ปาปมิโตฺต, ตสฺส ภาโว ปาปมิตฺตตา, ตายฯ
348.Aṭṭhahi, bhikkhave, asaddhammehītiādīsu asaddhammehīti (itivu. aṭṭha. 89) asataṃ dhammehi, asantehi vā asobhanehi vā dhammehi. Abhibhūtoti ajjhotthaṭo. Pariyādinnacittoti khepitacitto lābhādihetukena icchācārena mānamadādinā ca khayaṃ pāpitakusalacitto. Atha vā pariyādinnacittoti parito ādinnacitto, vuttappakārena akusalakoṭṭhāsena yathā kusalacittassa uppattivāro na hoti, evaṃ samantato gahitacittasantānoti attho. Apāye nibbattanārahatāya āpāyiko. Tatthapi avīcisaṅkhāte mahāniraye uppajjatīti nerayiko. Ekaṃ antarakappaṃ paripuṇṇameva katvā tattha tiṭṭhatīti kappaṭṭho. Atekicchoti buddhehipi anivattanīyattā avīcinibbattiyā tikicchābhāvato atekiccho, atikicchanīyoti attho. Lābhenāti lābhena hetubhūtena. Atha vā lābhahetukena mānādinā. Lābhañhi nissāya idhekacce puggalā pāpicchā icchāpakatā icchācāre ṭhatvā ‘‘lābhaṃ nibbattessāmā’’ti anekavihitaṃ anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjitvā ito cutā apāyesu nibbattanti. Apare yathālābhaṃ labhitvā taṃnimittaṃ mānātimānamadamacchariyādivasena pamādaṃ āpajjitvā ito cutā apāyesu nibbattanti, ayañca tādiso. Tena vuttaṃ ‘‘lābhena, bhikkhave, abhibhūto pariyādinnacitto devadatto āpāyiko’’tiādi. Asakkārenāti hīḷetvā paribhavitvā parehi attani pavattitena asakkārena, asakkārahetukena vā mānādinā. Asantaguṇasambhāvanādhippāyena pavattā pāpā icchā etassāti pāpiccho, tassa bhāvo pāpicchatā, tāya. ‘‘Ahaṃ buddho bhavissāmi, bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmī’’ti hi tassa icchā uppannā. Kokālikādayo pāpā lāmakā mittā etassāti pāpamitto, tassa bhāvo pāpamittatā, tāya.
๓๔๙. อภิภุยฺยาติ อภิภวิตฺวา มทฺทิตฺวาฯ
349.Abhibhuyyāti abhibhavitvā madditvā.
๓๕๐. ตีหิ, ภิกฺขเว, อสทฺธเมฺมหีติอาทิ วุตฺตนยเมวฯ โอรมตฺตเกน วิเสสาธิคเมน อนฺตรา โวสานํ อาปาทีติ เอตฺถ ปน อยมโตฺถฯ โอรมตฺตเกนาติ อปฺปมตฺตเกน ฌานาภิญฺญามเตฺตนฯ วิเสสาธิคเมนาติ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมาธิคเมนฯ อนฺตราติ เวมเชฺฌฯ โวสานํ อาปาทีติ อกตกิโจฺจว สมาโน ‘‘กตกิโจฺจมฺหี’’ติ มญฺญมาโน สมณธมฺมโต วิคมํ อาปชฺชิฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ – ฌานาภิญฺญาหิ อุตฺตริกรณีเย อธิคนฺตเพฺพ มคฺคผเล อนธิคเต สติเยว ตํ อนธิคนฺตฺวา สมณธมฺมโต วิคมํ อาปชฺชีติฯ อิติ ภควา อิมินา สุเตฺตน วิเสสโต ปุถุชฺชนภาเว อาทีนวํ ปกาเสติ ‘‘ภาริโย ปุถุชฺชนภาโว, ยตฺร หิ นาม ฌานาภิญฺญาปริโยสานา สมฺปตฺติโย นิพฺพเตฺตตฺวาปิ อเนกานตฺถาวหํ นานาวิธทุกฺขเหตุอสนฺตคุณสมฺภาวนํ อสปฺปุริสสํสคฺคํ อาลสิยานุโยคญฺจ อวิชหโนฺต อวีจิสํวตฺตนิกํ กปฺปฎฺฐิยํ อเตกิจฺฉํ กิพฺพิสํ ปสวตี’’ติฯ
350.Tīhi, bhikkhave, asaddhammehītiādi vuttanayameva. Oramattakena visesādhigamena antarā vosānaṃ āpādīti ettha pana ayamattho. Oramattakenāti appamattakena jhānābhiññāmattena. Visesādhigamenāti uttarimanussadhammādhigamena. Antarāti vemajjhe. Vosānaṃ āpādīti akatakiccova samāno ‘‘katakiccomhī’’ti maññamāno samaṇadhammato vigamaṃ āpajji. Idaṃ vuttaṃ hoti – jhānābhiññāhi uttarikaraṇīye adhigantabbe maggaphale anadhigate satiyeva taṃ anadhigantvā samaṇadhammato vigamaṃ āpajjīti. Iti bhagavā iminā suttena visesato puthujjanabhāve ādīnavaṃ pakāseti ‘‘bhāriyo puthujjanabhāvo, yatra hi nāma jhānābhiññāpariyosānā sampattiyo nibbattetvāpi anekānatthāvahaṃ nānāvidhadukkhahetuasantaguṇasambhāvanaṃ asappurisasaṃsaggaṃ ālasiyānuyogañca avijahanto avīcisaṃvattanikaṃ kappaṭṭhiyaṃ atekicchaṃ kibbisaṃ pasavatī’’ti.
คาถาสุ มาติ ปฎิเสเธ นิปาโตฯ ชาตูติ เอกํเสนฯ โกจีติ สพฺพสงฺคาหกวจนํฯ โลกสฺมินฺติ สตฺตโลเกฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ – อิมสฺมิํ สตฺตโลเก โกจิ ปุคฺคโล เอกํเสน ปาปิโจฺฉ มา โหตูติฯ ตทมินาปิ ชานาถ, ปาปิจฺฉานํ ยถา คตีติ ปาปิจฺฉานํ ปุคฺคลานํ ยถาคติ ยาทิสี นิพฺพตฺติ ยาทิโส อภิสมฺปราโยติ อิมินาปิ การเณน ชานาถาติ เทวทตฺตํ นิทเสฺสโนฺต เอวมาหฯ
Gāthāsu māti paṭisedhe nipāto. Jātūti ekaṃsena. Kocīti sabbasaṅgāhakavacanaṃ. Lokasminti sattaloke. Idaṃ vuttaṃ hoti – imasmiṃ sattaloke koci puggalo ekaṃsena pāpiccho mā hotūti. Tadamināpi jānātha, pāpicchānaṃ yathā gatīti pāpicchānaṃ puggalānaṃ yathāgati yādisī nibbatti yādiso abhisamparāyoti imināpi kāraṇena jānāthāti devadattaṃ nidassento evamāha.
ปณฺฑิโตติ สมญฺญาโตติ ปริยตฺติพาหุสเจฺจน ปณฺฑิโตติ ญาโตฯ ภาวิตโตฺตติ สมฺมโตติ ฌานาภิญฺญาหิ ภาวิตจิโตฺตติ สมฺภาวิโตฯ ตถา หิ โส ‘‘มหิทฺธิโก โคธิปุโตฺต, มหานุภาโว โคธิปุโตฺต’’ติ ธมฺมเสนาปตินาปิ ปสํสิโต อโหสิฯ ชลํว ยสสา อฎฺฐา, เทวทโตฺตติ วิสฺสุโตติ อตฺตโน กิตฺติยา ปริวาเรน จ ชลโนฺต วิย โอภาสโนฺต วิย ฐิโต เทวทโตฺตติ เอวํ วิสฺสุโต ปากโฎ อโหสิฯ ‘‘เม สุต’’นฺติปิ ปาโฐ, มยา สุตํ สุตมตฺตํ, กติปาเหเนว อตถาภูตตฺตา ตสฺส ตํ ปณฺฑิจฺจาทิสวนมตฺตเมวาติ อโตฺถฯ
Paṇḍitoti samaññātoti pariyattibāhusaccena paṇḍitoti ñāto. Bhāvitattoti sammatoti jhānābhiññāhi bhāvitacittoti sambhāvito. Tathā hi so ‘‘mahiddhiko godhiputto, mahānubhāvo godhiputto’’ti dhammasenāpatināpi pasaṃsito ahosi. Jalaṃva yasasā aṭṭhā, devadattoti vissutoti attano kittiyā parivārena ca jalanto viya obhāsanto viya ṭhito devadattoti evaṃ vissuto pākaṭo ahosi. ‘‘Me suta’’ntipi pāṭho, mayā sutaṃ sutamattaṃ, katipāheneva atathābhūtattā tassa taṃ paṇḍiccādisavanamattamevāti attho.
โส ปมาทํ อนุจิโณฺณ, อาสชฺช นํ ตถาคตนฺติ โส เอวํภูโต เทวทโตฺต ‘‘พุโทฺธปิ สากิยปุโตฺต, อหมฺปิ สากิยปุโตฺต, พุโทฺธปิ สมโณ, อหมฺปิ สมโณ, พุโทฺธปิ อิทฺธิมา, อหมฺปิ อิทฺธิมา, พุโทฺธปิ ทิพฺพจกฺขุโก, ทิพฺพโสตเจโตปริยญาณลาภี, พุโทฺธปิ อตีตานาคตปจฺจุปฺปเนฺน ธเมฺม ชานาติ, อหมฺปิ เต ชานามี’’ติ อตฺตโน ปมาณํ อชานิตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺธํ อตฺตนา สมสมฎฺฐปเนน ปมาทํ อาปชฺชโนฺต ‘‘อิทานาหํ พุโทฺธ ภวิสฺสามิ, ภิกฺขุสงฺฆํ ปริหริสฺสามี’’ติ อภิมารปโยชนาทินา ตถาคตํ อาสชฺช อาสาเทตฺวา วิเหเฐตฺวาฯ ‘‘ปมาทมนุชิโณฺณ’’ติปิ ปฐนฺติฯ ตสฺสโตฺถ – ปมาทํ วุตฺตนเยน ปมชฺชโนฺต ปมาทํ นิสฺสาย ภควตา สทฺธิํ ยุคคฺคาหจิตฺตุปฺปาเทน สเหว ฌานาภิญฺญาหิ อนุชิโณฺณ ปริหีโนติฯ อวีจินิรยํ ปโตฺต, จตุทฺวารํ ภยานกนฺติ ชาลานํ ตตฺถ อุปฺปนฺนสตฺตานํ วา นิรนฺตรตาย ‘‘อวีจี’’ติ ลทฺธนามํ จตูสุ ปเสฺสสุ จตุมหาทฺวารโยเคน จตุทฺวารํ อติภยานกํ มหานิรยํ ปฎิสนฺธิคฺคหณวเสน ปโตฺตฯ ตถา หิ วุตฺตํ –
Sopamādaṃ anuciṇṇo, āsajja naṃ tathāgatanti so evaṃbhūto devadatto ‘‘buddhopi sākiyaputto, ahampi sākiyaputto, buddhopi samaṇo, ahampi samaṇo, buddhopi iddhimā, ahampi iddhimā, buddhopi dibbacakkhuko, dibbasotacetopariyañāṇalābhī, buddhopi atītānāgatapaccuppanne dhamme jānāti, ahampi te jānāmī’’ti attano pamāṇaṃ ajānitvā sammāsambuddhaṃ attanā samasamaṭṭhapanena pamādaṃ āpajjanto ‘‘idānāhaṃ buddho bhavissāmi, bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmī’’ti abhimārapayojanādinā tathāgataṃ āsajja āsādetvā viheṭhetvā. ‘‘Pamādamanujiṇṇo’’tipi paṭhanti. Tassattho – pamādaṃ vuttanayena pamajjanto pamādaṃ nissāya bhagavatā saddhiṃ yugaggāhacittuppādena saheva jhānābhiññāhi anujiṇṇo parihīnoti. Avīcinirayaṃ patto, catudvāraṃ bhayānakanti jālānaṃ tattha uppannasattānaṃ vā nirantaratāya ‘‘avīcī’’ti laddhanāmaṃ catūsu passesu catumahādvārayogena catudvāraṃ atibhayānakaṃ mahānirayaṃ paṭisandhiggahaṇavasena patto. Tathā hi vuttaṃ –
‘‘จตุกฺกโณฺณ จตุทฺวาโร, วิภโตฺต ภาคโส มิโต;
‘‘Catukkaṇṇo catudvāro, vibhatto bhāgaso mito;
อโยปาการปริยโนฺต, อยสา ปฎิกุชฺชิโตฯ
Ayopākārapariyanto, ayasā paṭikujjito.
‘‘ตสฺส อโยมยา ภูมิ, ชลิตา เตชสา ยุตา;
‘‘Tassa ayomayā bhūmi, jalitā tejasā yutā;
สมนฺตา โยชนสตํ, ผริตฺวา ติฎฺฐติ สพฺพทา’’ติฯ (ม. นิ. ๓.๒๕๐, ๒๖๗; อ. นิ. ๓.๓๖);
Samantā yojanasataṃ, pharitvā tiṭṭhati sabbadā’’ti. (ma. ni. 3.250, 267; a. ni. 3.36);
อทุฎฺฐสฺสาติ อทุฎฺฐจิตฺตสฺสฯ ทุเพฺภติ ทุเสฺสยฺยฯ ตเมว ปาปํ ผุสตีติ ตเมว อทุฎฺฐทุพฺภิํ ปาปปุคฺคลํ ปาปํ นิหีนํ ปาปผลํ ผุสติ ปาปุณาติ อภิภวติฯ เภสฺมาติ วิปุลภาเวน คมฺภีรภาเวน จ ภิํสาปโน, ภิํสาเปโนฺต วิย วิปุลคมฺภีโรติ อโตฺถฯ วาเทนาติ โทเสนฯ อุปหิํสตีติ พาธติ อาสาเทติฯ วาโท ตมฺหิ น รูหตีติ ตสฺมิํ ตถาคเต ปเรน อาโรปิยมาโน โทโส น รุหติ น ติฎฺฐติ, วิสกุโมฺภ วิย สมุทฺทสฺส น ตสฺส วิการํ ชเนตีติ อโตฺถฯ
Aduṭṭhassāti aduṭṭhacittassa. Dubbheti dusseyya. Tameva pāpaṃ phusatīti tameva aduṭṭhadubbhiṃ pāpapuggalaṃ pāpaṃ nihīnaṃ pāpaphalaṃ phusati pāpuṇāti abhibhavati. Bhesmāti vipulabhāvena gambhīrabhāvena ca bhiṃsāpano, bhiṃsāpento viya vipulagambhīroti attho. Vādenāti dosena. Upahiṃsatīti bādhati āsādeti. Vādo tamhi na rūhatīti tasmiṃ tathāgate parena āropiyamāno doso na ruhati na tiṭṭhati, visakumbho viya samuddassa na tassa vikāraṃ janetīti attho.
เอวํ ฉหิ คาถาหิ ปาปิจฺฉตาทิสมนฺนาคตสฺส นิรยูปคภาวทสฺสเนน ทุกฺขโต อปริมุตฺติํ ทเสฺสตฺวา อิทานิ ตปฺปฎิปกฺขธมฺมสมนฺนาคตสฺส ทุกฺขกฺขยํ ทเสฺสโนฺต ‘‘ตาทิสํ มิตฺต’’นฺติ โอสานคาถมาหฯ ตสฺสโตฺถ – ยสฺส สมฺมา ปฎิปนฺนสฺส มคฺคานุโค ปฎิปตฺติมคฺคํ อนุคโต สมฺมา ปฎิปโนฺน อปฺปิจฺฉตาทิคุณสมนฺนาคเมน สกลสฺส วฎฺฎทุกฺขสฺส ขยํ ปริโยสานํ ปาปุเณยฺย, ตาทิสํ พุทฺธํ พุทฺธสาวกํ วา ปณฺฑิโต สปฺปโญฺญ อตฺตโน มิตฺตํ กุเพฺพถ เตน เมตฺติํ กเรยฺย, ตญฺจ เสเวถ ตเมว ปยิรุปาเสยฺยาติฯ
Evaṃ chahi gāthāhi pāpicchatādisamannāgatassa nirayūpagabhāvadassanena dukkhato aparimuttiṃ dassetvā idāni tappaṭipakkhadhammasamannāgatassa dukkhakkhayaṃ dassento ‘‘tādisaṃ mitta’’nti osānagāthamāha. Tassattho – yassa sammā paṭipannassa maggānugo paṭipattimaggaṃ anugato sammā paṭipanno appicchatādiguṇasamannāgamena sakalassa vaṭṭadukkhassa khayaṃ pariyosānaṃ pāpuṇeyya, tādisaṃ buddhaṃ buddhasāvakaṃ vā paṇḍito sappañño attano mittaṃ kubbetha tena mettiṃ kareyya, tañca sevetha tameva payirupāseyyāti.
กิํ ปเนตํ สุตฺตํ เทวทตฺตสฺส นิรยูปปตฺติโต ปุเพฺพ ภาสิตํ, อุทาหุ ปจฺฉาติ? อิติวุตฺตกฎฺฐกถายํ (อิติวุ. อฎฺฐ. ๘๙) ตาว –
Kiṃ panetaṃ suttaṃ devadattassa nirayūpapattito pubbe bhāsitaṃ, udāhu pacchāti? Itivuttakaṭṭhakathāyaṃ (itivu. aṭṭha. 89) tāva –
‘‘เทวทเตฺต หิ อวีจิมหานิรยํ ปวิเฎฺฐ เทวทตฺตปกฺขิกา อญฺญติตฺถิยา ‘สมเณน โคตเมน อภิสปิโต เทวทโตฺต ปถวิํ ปวิโฎฺฐ’ติ อพฺภาจิกฺขิํสุฯ ตํ สุตฺวา สาสเน อนภิปฺปสนฺนา มนุสฺสา ‘สิยา นุ โข เอตเทวํ, ยถา อิเม ภณนฺตี’ติ อาสงฺกํ อุปฺปาเทสุํฯ ตํ ปวตฺติํ ภิกฺขู ภควโต อาโรเจสุํฯ อถ โข ภควา ‘น, ภิกฺขเว, ตถาคตา กสฺสจิ อภิสปํ เทนฺติ, ตสฺมา น เทวทโตฺต มยา อภิสปิโต, อตฺตโน กเมฺมเนว นิรยํ ปวิโฎฺฐ’ติ วตฺวา เตสํ มิจฺฉาคาหํ ปฎิเสเธโนฺต อิมาย อฎฺฐุปฺปตฺติยา อิทํ สุตฺตํ อภาสี’’ติ –
‘‘Devadatte hi avīcimahānirayaṃ paviṭṭhe devadattapakkhikā aññatitthiyā ‘samaṇena gotamena abhisapito devadatto pathaviṃ paviṭṭho’ti abbhācikkhiṃsu. Taṃ sutvā sāsane anabhippasannā manussā ‘siyā nu kho etadevaṃ, yathā ime bhaṇantī’ti āsaṅkaṃ uppādesuṃ. Taṃ pavattiṃ bhikkhū bhagavato ārocesuṃ. Atha kho bhagavā ‘na, bhikkhave, tathāgatā kassaci abhisapaṃ denti, tasmā na devadatto mayā abhisapito, attano kammeneva nirayaṃ paviṭṭho’ti vatvā tesaṃ micchāgāhaṃ paṭisedhento imāya aṭṭhuppattiyā idaṃ suttaṃ abhāsī’’ti –
วุตฺตํ, ตสฺมา เตสํ มเตน ตสฺส นิรยูปปตฺติโต ปจฺฉาปิ ภควา อิทํ สุตฺตมภาสีติ เวทิตพฺพํฯ อิธ ปน ตสฺส นิรยูปปตฺติโต ปฐมเมว อุปฺปเนฺน วตฺถุมฺหิ ภาสิตํ ปาฬิอารุฬฺหนฺติ ทฎฺฐพฺพํฯ เตเนว ‘‘อวีจินิรยํ ปโตฺต’’ติ อิทํ ปน อาสํสายํ อตีตวจนนฺติ วุตฺตํ, อาสํสาติ เจตฺถ อวสฺสมฺภาวินี อตฺถสิทฺธิ อธิเปฺปตาฯ อวสฺสมฺภาวินิญฺหิ อตฺถสิทฺธิมเปกฺขิตฺวา อนาคตมฺปิ ภูตํ วิย โวหรนฺติ, ตญฺจ สทฺทลกฺขณานุสาเรน เวทิตพฺพํฯ
Vuttaṃ, tasmā tesaṃ matena tassa nirayūpapattito pacchāpi bhagavā idaṃ suttamabhāsīti veditabbaṃ. Idha pana tassa nirayūpapattito paṭhamameva uppanne vatthumhi bhāsitaṃ pāḷiāruḷhanti daṭṭhabbaṃ. Teneva ‘‘avīcinirayaṃ patto’’ti idaṃ pana āsaṃsāyaṃ atītavacananti vuttaṃ, āsaṃsāti cettha avassambhāvinī atthasiddhi adhippetā. Avassambhāviniñhi atthasiddhimapekkhitvā anāgatampi bhūtaṃ viya voharanti, tañca saddalakkhaṇānusārena veditabbaṃ.
สงฺฆเภทกถาวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Saṅghabhedakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / วินยปิฎก • Vinayapiṭaka / จูฬวคฺคปาฬิ • Cūḷavaggapāḷi / สงฺฆเภทกถา • Saṅghabhedakathā
อฎฺฐกถา • Aṭṭhakathā / วินยปิฎก (อฎฺฐกถา) • Vinayapiṭaka (aṭṭhakathā) / จูฬวคฺค-อฎฺฐกถา • Cūḷavagga-aṭṭhakathā / สงฺฆเภทกกถา • Saṅghabhedakakathā
ฎีกา • Tīkā / วินยปิฎก (ฎีกา) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / วชิรพุทฺธิ-ฎีกา • Vajirabuddhi-ṭīkā / ฉสกฺยปพฺพชฺชากถาวณฺณนา • Chasakyapabbajjākathāvaṇṇanā
ฎีกา • Tīkā / วินยปิฎก (ฎีกา) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / วิมติวิโนทนี-ฎีกา • Vimativinodanī-ṭīkā / สงฺฆเภทกกถาวณฺณนา • Saṅghabhedakakathāvaṇṇanā
ฎีกา • Tīkā / วินยปิฎก (ฎีกา) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ • Pācityādiyojanāpāḷi / สงฺฆเภทกถา • Saṅghabhedakathā
