| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / เถรคาถา-อฎฺฐกถา • Theragāthā-aṭṭhakathā |
๗. สมฺภูตเตฺถรคาถาวณฺณนา
7. Sambhūtattheragāthāvaṇṇanā
โย ทนฺธกาเลติอาทิกา อายสฺมโต สมฺภูตเตฺถรสฺส คาถาฯ กา อุปฺปตฺติ? อยมฺปิ ปุริมพุเทฺธสุ กตาธิกาโร ตตฺถ ตตฺถ ภเว ปุญฺญานิ กโรโนฺต พุทฺธสุเญฺญ โลเก จนฺทภาคาย นทิยา ตีเร กินฺนรโยนิยํ นิพฺพโตฺตฯ เอกทิวสํ อญฺญตรํ ปเจฺจกพุทฺธํ ทิสฺวา ปสนฺนมานโส วนฺทิตฺวา กตญฺชลี อชฺชุนปุเปฺผหิ ปูชํ อกาสิฯ โส เตน ปุญฺญกเมฺมน เทวมนุเสฺสสุ สํสรโนฺต อิมสฺมิํ พุทฺธุปฺปาเท กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา สมฺภูโตติ ลทฺธนาโม วยปฺปโตฺต ภควโต ปรินิพฺพานสฺส ปจฺฉา ธมฺมภณฺฑาคาริกสฺส สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปฎิลทฺธสโทฺธ ปพฺพชิตฺวา สมณธมฺมํ กโรโนฺต วิปสฺสนํ วเฑฺฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิฯ เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถร ๒.๕๒.๒๘-๓๖) –
Yo dandhakāletiādikā āyasmato sambhūtattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni karonto buddhasuññe loke candabhāgāya nadiyā tīre kinnarayoniyaṃ nibbatto. Ekadivasaṃ aññataraṃ paccekabuddhaṃ disvā pasannamānaso vanditvā katañjalī ajjunapupphehi pūjaṃ akāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbattitvā sambhūtoti laddhanāmo vayappatto bhagavato parinibbānassa pacchā dhammabhaṇḍāgārikassa santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā samaṇadhammaṃ karonto vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.52.28-36) –
‘‘จนฺทภาคานทีตีเร, อโหสิํ กินฺนโร ตทา;
‘‘Candabhāgānadītīre, ahosiṃ kinnaro tadā;
อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, สยมฺภุํ อปราชิตํฯ
Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, sayambhuṃ aparājitaṃ.
‘‘ปสนฺนจิโตฺต สุมโน, เวทชาโต กตญฺชลี;
‘‘Pasannacitto sumano, vedajāto katañjalī;
คเหตฺวา อชฺชุนํ ปุปฺผํ, สยมฺภุํ อภิปูชยิํฯ
Gahetvā ajjunaṃ pupphaṃ, sayambhuṃ abhipūjayiṃ.
‘‘เตน กเมฺมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;
‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;
ชหิตฺวา กินฺนรํ เทหํ, ตาวติํสมคจฺฉหํฯ
Jahitvā kinnaraṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.
‘‘ฉตฺติสกฺขตฺตุํ เทวิโนฺท, เทวรชฺชมการยิํ;
‘‘Chattisakkhattuṃ devindo, devarajjamakārayiṃ;
ทสกฺขตฺตุํ จกฺกวตฺตี, มหารชฺชมการยิํฯ
Dasakkhattuṃ cakkavattī, mahārajjamakārayiṃ.
‘‘ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ;
‘‘Padesarajjaṃ vipulaṃ, gaṇanāto asaṅkhiyaṃ;
สุเขเตฺต วปฺปิตํ พีชํ, สยมฺภุมฺหิ อโห มมฯ
Sukhette vappitaṃ bījaṃ, sayambhumhi aho mama.
‘‘กุสลํ วิชฺชเต มยฺหํ, ปพฺพชิํ อนคาริยํ;
‘‘Kusalaṃ vijjate mayhaṃ, pabbajiṃ anagāriyaṃ;
ปูชารโห อหํ อชฺช, สกฺยปุตฺตสฺส สาสเนฯ
Pūjāraho ahaṃ ajja, sakyaputtassa sāsane.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป.… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติฯ
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
อรหตฺตํ ปน ปตฺวา วิมุตฺติสุเขน วิหรโนฺต วสฺสสตปรินิพฺพุเต ภควติ เวสาลิเกสุ วชฺชิปุตฺตเกสุ ทส วตฺถูนิ ปคฺคยฺห ฐิเตสุ กากณฺฑกปุเตฺตน ยสเตฺถเรน อุสฺสาหิเตหิ สตฺตสเตหิ ขีณาสเวหิ ตํ ทิฎฺฐิํ ภินฺทิตฺวา สทฺธมฺมํ ปคฺคณฺหเนฺตหิ ธมฺมวินยสงฺคเห กเต เตสํ วชฺชิปุตฺตกานํ อุทฺธมฺมอุพฺพินยทีปเน ธมฺมสํเวเคน เถโร –
Arahattaṃ pana patvā vimuttisukhena viharanto vassasataparinibbute bhagavati vesālikesu vajjiputtakesu dasa vatthūni paggayha ṭhitesu kākaṇḍakaputtena yasattherena ussāhitehi sattasatehi khīṇāsavehi taṃ diṭṭhiṃ bhinditvā saddhammaṃ paggaṇhantehi dhammavinayasaṅgahe kate tesaṃ vajjiputtakānaṃ uddhammaubbinayadīpane dhammasaṃvegena thero –
๒๙๑.
291.
‘‘โย ทนฺธกาเล ตรติ, ตรณีเย จ ทนฺธเย;
‘‘Yo dandhakāle tarati, taraṇīye ca dandhaye;
อโยนิสํวิธาเนน, พาโล ทุกฺขํ นิคจฺฉติฯ
Ayonisaṃvidhānena, bālo dukkhaṃ nigacchati.
๒๙๒.
292.
‘‘ตสฺสตฺถา ปริหายนฺติ, กาฬปเกฺขว จนฺทิมา;
‘‘Tassatthā parihāyanti, kāḷapakkheva candimā;
อายสกฺยญฺจ ปโปฺปติ, มิเตฺตหิ จ วิรุชฺฌติฯ
Āyasakyañca pappoti, mittehi ca virujjhati.
๒๙๓.
293.
‘‘โย ทนฺธกาเล ทเนฺธติ, ตรณีเย จ ตารเย;
‘‘Yo dandhakāle dandheti, taraṇīye ca tāraye;
โยนิโส สํวิธาเนน, สุขํ ปโปฺปติ ปณฺฑิโตฯ
Yoniso saṃvidhānena, sukhaṃ pappoti paṇḍito.
๒๙๔.
294.
‘‘ตสฺสตฺถา ปริปูเรนฺติ, สุกฺกปเกฺขว จนฺทิมา;
‘‘Tassatthā paripūrenti, sukkapakkheva candimā;
ยโส กิตฺติญฺจ ปโปฺปติ, มิเตฺตหิ น วิรุชฺฌตี’’ติฯ –
Yaso kittiñca pappoti, mittehi na virujjhatī’’ti. –
อิมา คาถา ภณโนฺต อญฺญํ พฺยากาสิฯ
Imā gāthā bhaṇanto aññaṃ byākāsi.
ตตฺถ โย ทนฺธกาเล ตรตีติ กิสฺมิญฺจิ กตฺตพฺพวตฺถุสฺมิํ – ‘‘กปฺปติ นุ โข, น นุ โข กปฺปตี’’ติ วินยกุกฺกุเจฺจ อุปฺปเนฺน ยาว วิยตฺตํ วินยธรํ ปุจฺฉิตฺวา ตํ กุกฺกุจฺจํ น วิโนเทติ, ตาว ทนฺธกาเล ตสฺส กิจฺจสฺส ทนฺธายิตพฺพสมเย ตรติ มทฺทิตฺวา วีติกฺกมํ กโรติฯ ตรณีเย จ ทนฺธเยติ คหฎฺฐสฺส ตาว สรณคมนสีลสมาทานาทิเก, ปพฺพชิตสฺส วตฺตปฎิวตฺตกรณาทิเก สมถวิปสฺสนานุโยเค จ ตริตเพฺพ สมฺปเตฺต สีฆํ ตํ กิจฺจํ อนนุยุญฺชิตฺวา – ‘‘อาคมนมาเส ปเกฺข วา กริสฺสามี’’ติ ทนฺธาเยยฺย, ตํ กิจฺจํ อกโรโนฺตว กาลํ วีตินาเมยฺยฯ อโยนิสํวิธาเนนาติ เอวํ ทนฺธายิตเพฺพ ตรโนฺต ตริตเพฺพ จ ทนฺธายโนฺต อนุปายสํวิธาเนน อุปายสํวิธานาภาเวน พาโล, มนฺทพุทฺธิโก ปุคฺคโล, สมฺปติ อายติญฺจ ทุกฺขํ อนตฺถํ ปาปุณาติฯ
Tattha yo dandhakāle taratīti kismiñci kattabbavatthusmiṃ – ‘‘kappati nu kho, na nu kho kappatī’’ti vinayakukkucce uppanne yāva viyattaṃ vinayadharaṃ pucchitvā taṃ kukkuccaṃ na vinodeti, tāva dandhakāle tassa kiccassa dandhāyitabbasamaye tarati madditvā vītikkamaṃ karoti. Taraṇīye ca dandhayeti gahaṭṭhassa tāva saraṇagamanasīlasamādānādike, pabbajitassa vattapaṭivattakaraṇādike samathavipassanānuyoge ca taritabbe sampatte sīghaṃ taṃ kiccaṃ ananuyuñjitvā – ‘‘āgamanamāse pakkhe vā karissāmī’’ti dandhāyeyya, taṃ kiccaṃ akarontova kālaṃ vītināmeyya. Ayonisaṃvidhānenāti evaṃ dandhāyitabbe taranto taritabbe ca dandhāyanto anupāyasaṃvidhānena upāyasaṃvidhānābhāvena bālo, mandabuddhiko puggalo, sampati āyatiñca dukkhaṃ anatthaṃ pāpuṇāti.
ตสฺสตฺถา ปริหายนฺตีติ ตสฺส ตถารูปสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฎฺฐธมฺมิกาทิเภทา อตฺถา กาฬปเกฺข จนฺทิมา วิย, ปริหายนฺติ ทิวเส ทิวเส ปริกฺขยํ ปริยาทานํ คจฺฉนฺติฯ ‘‘อสุโก ปุคฺคโล อสฺสโทฺธ อปฺปสโนฺน กุสีโต หีนวีริโย’’ติอาทินาฯ อายสกฺยํ วิญฺญูหิ ครหิตพฺพตํ ปโปฺปติ ปาปุณาติฯ มิเตฺตหิ จ วิรุชฺฌตีติ ‘‘เอวํ ปฎิปชฺช, มา เอวํ ปฎิปชฺชา’’ติ โอวาททายเกหิ กลฺยาณมิเตฺตหิ ‘‘อวจนียา มย’’นฺติ โอวาทสฺส อนาทาเนเนว วิรุโทฺธ นาม โหติฯ
Tassatthā parihāyantīti tassa tathārūpassa puggalassa diṭṭhadhammikādibhedā atthā kāḷapakkhe candimā viya, parihāyanti divase divase parikkhayaṃ pariyādānaṃ gacchanti. ‘‘Asuko puggalo assaddho appasanno kusīto hīnavīriyo’’tiādinā. Āyasakyaṃ viññūhi garahitabbataṃ pappoti pāpuṇāti. Mittehi ca virujjhatīti ‘‘evaṃ paṭipajja, mā evaṃ paṭipajjā’’ti ovādadāyakehi kalyāṇamittehi ‘‘avacanīyā maya’’nti ovādassa anādāneneva viruddho nāma hoti.
เสสคาถาทฺวยสฺส วุตฺตวิปริยาเยน อโตฺถ เวทิตโพฺพฯ เกจิ ปเนตฺถ – ‘‘ตรติ ทนฺธเย’’ติปทานํ อตฺถภาเวน ภาวนาจิตฺตสฺส ปคฺคหนิคฺคเห อุทฺธรนฺติฯ ตํ ปจฺฉิมคาถาสุ ยุชฺชติฯ ปุริมา หิ เทฺว คาถา ปพฺพชิตกาลโต ปฎฺฐาย จริตพฺพํ สมณธมฺมํ อกตฺวา กุกฺกุจฺจปกตตาย ทส วตฺถูนิ ทีเปตฺวา สเงฺฆน นิกฺกฑฺฒิเต วชฺชิปุตฺตเก สนฺธาย เถเรน วุตฺตาฯ ปจฺฉิมา ปน อตฺตสทิเส สมฺมา ปฎิปเนฺน สกตฺถํ นิปฺผาเทตฺวา ฐิเตติฯ
Sesagāthādvayassa vuttavipariyāyena attho veditabbo. Keci panettha – ‘‘tarati dandhaye’’tipadānaṃ atthabhāvena bhāvanācittassa paggahaniggahe uddharanti. Taṃ pacchimagāthāsu yujjati. Purimā hi dve gāthā pabbajitakālato paṭṭhāya caritabbaṃ samaṇadhammaṃ akatvā kukkuccapakatatāya dasa vatthūni dīpetvā saṅghena nikkaḍḍhite vajjiputtake sandhāya therena vuttā. Pacchimā pana attasadise sammā paṭipanne sakatthaṃ nipphādetvā ṭhiteti.
สมฺภูตเตฺถรคาถาวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Sambhūtattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / เถรคาถาปาฬิ • Theragāthāpāḷi / ๗. สมฺภูตเตฺถรคาถา • 7. Sambhūtattheragāthā
