| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / เถรคาถา-อฎฺฐกถา • Theragāthā-aṭṭhakathā |
๘. ราหุลเตฺถรคาถาวณฺณนา
8. Rāhulattheragāthāvaṇṇanā
อุภเยนาติอาทิกา อายสฺมโต ราหุลเตฺถรสฺส คาถาฯ กา อุปฺปตฺติ? อยมฺปิ ปุริมพุเทฺธสุ กตาธิกาโร ตตฺถ ตตฺถ ภเว ปุญฺญานิ อุปจินโนฺต ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต กาเล กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปโตฺต สตฺถารํ เอกํ ภิกฺขุํ สิกฺขากามานํ อคฺคฎฺฐาเน ฐเปนฺตํ ทิสฺวา สยมฺปิ ตํ ฐานนฺตรํ ปเตฺถตฺวา เสนาสนวิโสธนวิโชฺชตนาทิกํ อุฬารํ ปุญฺญํ กตฺวา ปณิธานมกาสิฯ โส ตโต จวิตฺวา เทวมนุเสฺสสุ สํสรโนฺต อิมสฺมิํ พุทฺธุปฺปาเท อมฺหากํ โพธิสตฺตํ ปฎิจฺจ ยโสธราย เทวิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺติตฺวา ราหุโลติ ลทฺธนาโม มหตา ขตฺติยปริวาเรน วฑฺฒิ, ตสฺส ปพฺพชฺชาวิธานํ ขนฺธเก (มหาว. ๑๐๕) อาคตเมวฯ โส ปพฺพชิตฺวา สตฺถุ สนฺติเก อเนเกหิ สุตฺตปเทหิ สุลโทฺธวาโท ปริปกฺกญาโณ วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิฯ เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถร ๑.๒.๖๘-๘๕) –
Ubhayenātiādikā āyasmato rāhulattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ sikkhākāmānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayampi taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā senāsanavisodhanavijjotanādikaṃ uḷāraṃ puññaṃ katvā paṇidhānamakāsi. So tato cavitvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde amhākaṃ bodhisattaṃ paṭicca yasodharāya deviyā kucchimhi nibbattitvā rāhuloti laddhanāmo mahatā khattiyaparivārena vaḍḍhi, tassa pabbajjāvidhānaṃ khandhake (mahāva. 105) āgatameva. So pabbajitvā satthu santike anekehi suttapadehi suladdhovādo paripakkañāṇo vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.2.68-85) –
‘‘ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต, โลกเชฎฺฐสฺส ตาทิโน;
‘‘Padumuttarassa bhagavato, lokajeṭṭhassa tādino;
สตฺตภูมมฺหิ ปาสาเท, อาทาสํ สนฺถริํ อหํฯ
Sattabhūmamhi pāsāde, ādāsaṃ santhariṃ ahaṃ.
‘‘ขีณาสวสหเสฺสหิ, ปริกิโณฺณ มหามุนิ;
‘‘Khīṇāsavasahassehi, parikiṇṇo mahāmuni;
อุปาคมิ คนฺธกุฎิํ, ทฺวิปทิโนฺท นราสโภฯ
Upāgami gandhakuṭiṃ, dvipadindo narāsabho.
‘‘วิโรเจโนฺต คนฺธกุฎิํ, เทวเทโว นราสโภ;
‘‘Virocento gandhakuṭiṃ, devadevo narāsabho;
ภิกฺขุสเงฺฆ ฐิโต สตฺถา, อิมา คาถา อภาสถฯ
Bhikkhusaṅghe ṭhito satthā, imā gāthā abhāsatha.
‘‘เยนายํ โชติตา เสยฺยา, อาทาโสว สุสนฺถโต;
‘‘Yenāyaṃ jotitā seyyā, ādāsova susanthato;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโตฯ
Tamahaṃ kittayissāmi, suṇātha mama bhāsato.
‘‘โสณฺณมยา รูปิมยา, อโถ เวฬุริยามยา;
‘‘Soṇṇamayā rūpimayā, atho veḷuriyāmayā;
นิพฺพตฺติสฺสนฺติ ปาสาทา, เย เกจิ มนโส ปิยาฯ
Nibbattissanti pāsādā, ye keci manaso piyā.
‘‘จตุสฎฺฐิกฺขตฺตุํ เทวิโนฺท, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;
‘‘Catusaṭṭhikkhattuṃ devindo, devarajjaṃ karissati;
สหสฺสกฺขตฺตุํ จกฺกวตฺตี, ภวิสฺสติ อนนฺตราฯ
Sahassakkhattuṃ cakkavattī, bhavissati anantarā.
‘‘เอกวีสติกปฺปมฺหิ, วิมโล นาม ขตฺติโย;
‘‘Ekavīsatikappamhi, vimalo nāma khattiyo;
จาตุรโนฺต วิชิตาวี, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติฯ
Cāturanto vijitāvī, cakkavattī bhavissati.
‘‘นครํ เรณุวตี นาม, อิฎฺฐกาหิ สุมาปิตํ;
‘‘Nagaraṃ reṇuvatī nāma, iṭṭhakāhi sumāpitaṃ;
อายามโต ตีณิ สตํ, จตุรสฺสสมายุตํฯ
Āyāmato tīṇi sataṃ, caturassasamāyutaṃ.
‘‘สุทสฺสโน นาม ปาสาโท, วิสฺสกเมฺมน มาปิโต;
‘‘Sudassano nāma pāsādo, vissakammena māpito;
กูฎาคารวรูเปโต, สตฺตรตนภูสิโตฯ
Kūṭāgāravarūpeto, sattaratanabhūsito.
‘‘ทสสทฺทาวิวิตฺตํ ตํ, วิชฺชาธรสมากุลํ;
‘‘Dasasaddāvivittaṃ taṃ, vijjādharasamākulaṃ;
สุทสฺสนํว นครํ, เทวตานํ ภวิสฺสติฯ
Sudassanaṃva nagaraṃ, devatānaṃ bhavissati.
‘‘ปภา นิคฺคจฺฉเต ตสฺส, อุคฺคจฺฉเนฺตว สูริเย;
‘‘Pabhā niggacchate tassa, uggacchanteva sūriye;
วิโรเจสฺสติ ตํ นิจฺจํ, สมนฺตา อฎฺฐโยชนํฯ
Virocessati taṃ niccaṃ, samantā aṭṭhayojanaṃ.
‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺหิ, โอกฺกากกุลสมฺภโว;
‘‘Kappasatasahassamhi, okkākakulasambhavo;
โคตโม นาม โคเตฺตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติฯ
Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.
‘‘ตุสิตา โส จวิตฺวาน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
‘‘Tusitā so cavitvāna, sukkamūlena codito;
โคตมสฺส ภควโต, อตฺรโช โส ภวิสฺสติฯ
Gotamassa bhagavato, atrajo so bhavissati.
‘‘สเจวเสยฺย อคารํ, จกฺกวตฺตี ภเวยฺย โส;
‘‘Sacevaseyya agāraṃ, cakkavattī bhaveyya so;
อฎฺฐานเมตํ ยํ ตาที, อคาเร รติมชฺฌคาฯ
Aṭṭhānametaṃ yaṃ tādī, agāre ratimajjhagā.
‘‘นิกฺขมิตฺวา อคารมฺหา, ปพฺพชิสฺสติ สุพฺพโต;
‘‘Nikkhamitvā agāramhā, pabbajissati subbato;
ราหุโล นาม นาเมน, อรหา โส ภวิสฺสติฯ
Rāhulo nāma nāmena, arahā so bhavissati.
‘‘กิกีว อณฺฑํ รเกฺขยฺย, จามรี วิย วาลธิํ;
‘‘Kikīva aṇḍaṃ rakkheyya, cāmarī viya vāladhiṃ;
นิปโก สีลสมฺปโนฺน, มมํ รกฺขิ มหามุนิฯ
Nipako sīlasampanno, mamaṃ rakkhi mahāmuni.
‘‘ตสฺสาหํ ธมฺมมญฺญาย, วิหาสิํ สาสเน รโต;
‘‘Tassāhaṃ dhammamaññāya, vihāsiṃ sāsane rato;
สพฺพาสเว ปริญฺญาย, วิหรามิ อนาสโวฯ
Sabbāsave pariññāya, viharāmi anāsavo.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป.… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติฯ
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
อรหตฺตํ ปน ปตฺวา อตฺตโน ปฎิปตฺติํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อญฺญํ พฺยากโรโนฺต –
Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā aññaṃ byākaronto –
๒๙๕.
295.
‘‘อุภเยเนว สมฺปโนฺน, ราหุลภโทฺทติ มํ วิทู;
‘‘Ubhayeneva sampanno, rāhulabhaddoti maṃ vidū;
ยญฺจมฺหิ ปุโตฺต พุทฺธสฺส, ยญฺจ ธเมฺมสุ จกฺขุมาฯ
Yañcamhi putto buddhassa, yañca dhammesu cakkhumā.
๒๙๖.
296.
‘‘ยญฺจ เม อาสวา ขีณา, ยญฺจ นตฺถิ ปุนพฺภโว;
‘‘Yañca me āsavā khīṇā, yañca natthi punabbhavo;
อรหา ทกฺขิเณโยฺยมฺหิ, เตวิโชฺช อมตทฺทโสฯ
Arahā dakkhiṇeyyomhi, tevijjo amataddaso.
๒๙๗.
297.
‘‘กามนฺธา ชาลปจฺฉนฺนา, ตณฺหาฉทนฉาทิตา;
‘‘Kāmandhā jālapacchannā, taṇhāchadanachāditā;
ปมตฺตพนฺธุนา พทฺธา, มจฺฉาว กุมินามุเขฯ
Pamattabandhunā baddhā, macchāva kumināmukhe.
๒๙๘.
298.
‘‘ตํ กามํ อหมุชฺฌิตฺวา, เฉตฺวา มารสฺส พนฺธนํ;
‘‘Taṃ kāmaṃ ahamujjhitvā, chetvā mārassa bandhanaṃ;
สมูลํ ตณฺหมพฺพุยฺห, สีติภูโตสฺมิ นิพฺพุโต’’ติฯ –
Samūlaṃ taṇhamabbuyha, sītibhūtosmi nibbuto’’ti. –
จตโสฺส คาถา อภาสิฯ
Catasso gāthā abhāsi.
ตตฺถ อุภเยเนว สมฺปโนฺนติ ชาติสมฺปทา, ปฎิปตฺติสมฺปทาติ อุภยสมฺปตฺติยาปิ สมฺปโนฺน สมนฺนาคโตฯ ราหุลภโทฺทติ มํ วิทูติ ‘‘ราหุลภโทฺท’’ติ มํ สพฺรหฺมจาริโน สญฺชานนฺติฯ ตสฺส หิ ชาตสาสนํ สุตฺวา โพธิสเตฺตน ‘‘ราหุ ชาโต, พนฺธนํ ชาต’’นฺติ วุตฺตวจนํ อุปาทาย สุโทฺธทนมหาราชา ‘‘ราหุโล’’ติ นามํ คณฺหิฯ ตตฺถ อาทิโต ปิตรา วุตฺตปริยายเมว คเหตฺวา อาห – ‘‘ราหุลภโทฺทติ มํ วิทู’’ติฯ ภโทฺทติ จ ปสํสาวจนเมตํฯ
Tattha ubhayeneva sampannoti jātisampadā, paṭipattisampadāti ubhayasampattiyāpi sampanno samannāgato. Rāhulabhaddoti maṃ vidūti ‘‘rāhulabhaddo’’ti maṃ sabrahmacārino sañjānanti. Tassa hi jātasāsanaṃ sutvā bodhisattena ‘‘rāhu jāto, bandhanaṃ jāta’’nti vuttavacanaṃ upādāya suddhodanamahārājā ‘‘rāhulo’’ti nāmaṃ gaṇhi. Tattha ādito pitarā vuttapariyāyameva gahetvā āha – ‘‘rāhulabhaddoti maṃ vidū’’ti. Bhaddoti ca pasaṃsāvacanametaṃ.
อิทานิ ตํ อุภยสมฺปตฺติํ ทเสฺสตุํ ‘‘ยญฺจมฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํฯ ตตฺถ ยนฺติ ยสฺมาฯ จ-สโทฺท สมุจฺจยโตฺถฯ อมฺหิ ปุโตฺต พุทฺธสฺสาติ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส โอรสปุโตฺต อมฺหิฯ ธเมฺมสูติ โลกิเยสุ โลกุตฺตเรสุ จ ธเมฺมสุ, จตุสจฺจธเมฺมสูติ อโตฺถฯ จกฺขุมาติ มคฺคปญฺญาจกฺขุนา จกฺขุมา จ อมฺหีติ โยเชตพฺพํฯ
Idāni taṃ ubhayasampattiṃ dassetuṃ ‘‘yañcamhī’’tiādi vuttaṃ. Tattha yanti yasmā. Ca-saddo samuccayattho. Amhi putto buddhassāti sammāsambuddhassa orasaputto amhi. Dhammesūti lokiyesu lokuttaresu ca dhammesu, catusaccadhammesūti attho. Cakkhumāti maggapaññācakkhunā cakkhumā ca amhīti yojetabbaṃ.
ปุน อปราปเรหิปิ ปริยาเยหิ อตฺตนิ อุภยสมฺปตฺติํ ทเสฺสตุํ – ‘‘ยญฺจ เม อาสวา ขีณา’’ติ คาถมาหฯ ตตฺถ ทกฺขิเณโยฺยติ ทกฺขิณารโหฯ อมตทฺทโสติ นิพฺพานสฺส ทสฺสาวีฯ เสสํ สุวิเญฺญยฺยเมวฯ
Puna aparāparehipi pariyāyehi attani ubhayasampattiṃ dassetuṃ – ‘‘yañca me āsavā khīṇā’’ti gāthamāha. Tattha dakkhiṇeyyoti dakkhiṇāraho. Amataddasoti nibbānassa dassāvī. Sesaṃ suviññeyyameva.
อิทานิ ยาย วิชฺชาสมฺปตฺติยา จ วิมุตฺติสมฺปตฺติยา จ อภาเวน สตฺตกาโย กุมิเน พนฺธมจฺฉา วิย สํสาเร ปริวตฺตติ, ตํ อุภยสมฺปตฺติํ อตฺตนิ ทเสฺสตุํ ‘‘กามนฺธา’’ติ คาถาทฺวยมาหฯ ตตฺถ กาเมหิ กาเมสุ วา อนฺธาติ กามนฺธาฯ ‘‘ฉโนฺท ราโค’’ติอาทิวิภาเคหิ (จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิเทฺทส ๘) กิเลสกาเมหิ รูปาทีสุ วตฺถุกาเมสุ อนาทีนวทสฺสิตาย อนฺธีกตาฯ ชาลปจฺฉนฺนาติ สกลํ ภวตฺตยํ อโชฺฌตฺถริตฺวา ฐิเตน วิสตฺติกาชาเลน ปการโต ฉนฺนา ปลิคุณฺฐิตาฯ ตณฺหาฉทนฉาทิตาติ ตโต เอว ตณฺหาสงฺขาเตน ฉทเนน ฉาทิตา นิวุตา สพฺพโส ปฎิกุชฺชิตาฯ ปมตฺตพนฺธุนา พทฺธา, มจฺฉาว กุมินามุเขติ กุมินามุเข มจฺฉพนฺธานํ มจฺฉปสิพฺพกมุเข พทฺธา มจฺฉา วิย ปมตฺตพนฺธุนา มาเรน เยน กามพนฺธเนน พทฺธา อิเม สตฺตา ตโต น นิคจฺฉนฺติ อโนฺตพนฺธนคตาว โหนฺติฯ
Idāni yāya vijjāsampattiyā ca vimuttisampattiyā ca abhāvena sattakāyo kumine bandhamacchā viya saṃsāre parivattati, taṃ ubhayasampattiṃ attani dassetuṃ ‘‘kāmandhā’’ti gāthādvayamāha. Tattha kāmehi kāmesu vā andhāti kāmandhā. ‘‘Chando rāgo’’tiādivibhāgehi (cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 8) kilesakāmehi rūpādīsu vatthukāmesu anādīnavadassitāya andhīkatā. Jālapacchannāti sakalaṃ bhavattayaṃ ajjhottharitvā ṭhitena visattikājālena pakārato channā paliguṇṭhitā. Taṇhāchadanachāditāti tato eva taṇhāsaṅkhātena chadanena chāditā nivutā sabbaso paṭikujjitā. Pamattabandhunā baddhā, macchāva kumināmukheti kumināmukhe macchabandhānaṃ macchapasibbakamukhe baddhā macchā viya pamattabandhunā mārena yena kāmabandhanena baddhā ime sattā tato na nigacchanti antobandhanagatāva honti.
ตํ ตถารูปํ กามํ พนฺธนภูตํ อุชฺฌิตฺวา ปุพฺพภาคปฎิปตฺติยา ปหาย กิเลสมารสฺส พนฺธนํ เฉตฺวา, ปุน อริยมคฺคสเตฺถน อนวเสสโต สมุจฺฉินฺทิตฺวา ตโต เอว อวิชฺชาสงฺขาเตน มูเลน สมูลํ, กามตณฺหาทิกํ ตณฺหํ อพฺพุยฺห อุทฺธริตฺวา สพฺพกิเลสทรถปริฬาหาภาวโต, สีติภูโต สอุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา นิพฺพุโต, อหํ อสฺมิ โหมีติ อโตฺถฯ
Taṃ tathārūpaṃ kāmaṃ bandhanabhūtaṃ ujjhitvā pubbabhāgapaṭipattiyā pahāya kilesamārassa bandhanaṃ chetvā, puna ariyamaggasatthena anavasesato samucchinditvā tato eva avijjāsaṅkhātena mūlena samūlaṃ, kāmataṇhādikaṃ taṇhaṃ abbuyha uddharitvā sabbakilesadarathapariḷāhābhāvato, sītibhūto saupādisesāya nibbānadhātuyā nibbuto, ahaṃ asmi homīti attho.
ราหุลเตฺถรคาถาวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Rāhulattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / เถรคาถาปาฬิ • Theragāthāpāḷi / ๘. ราหุลเตฺถรคาถา • 8. Rāhulattheragāthā
