| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ • Pācityādiyojanāpāḷi |
៤. រាជាយតនកថា
4. Rājāyatanakathā
៦. បាចីនកោណេតិ បុរត្ថិមអស្សេ, បុព្ពទក្ខិណទិសាភាគេតិ អត្ថោ។ រាជាយតនរុក្ខន្តិ ខីរិការុក្ខំ។ តេន ខោ បន សមយេនាតិ ឯត្ថ តសទ្ទស្ស វិសយំ បុច្ឆិត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កតរេន សមយេនា’’តិ។ និសិន្នស្ស ភគវតោតិ យោជនា។ ទេវរាជសទ្ទស្ស អញ្ញេ បជាបតិអាទយោ ទេវរាជានោ និវត្តេតុំ ‘‘សក្កោ’’តិ វុត្តំ។ តន្តិ ហរីតកំ។ បរិភុត្តមត្តស្សេវ ភគវតោតិ សម្ពន្ធោ។ និសិន្នេ ភគវតិ។
6.Pācīnakoṇeti puratthimaasse, pubbadakkhiṇadisābhāgeti attho. Rājāyatanarukkhanti khīrikārukkhaṃ. Tena kho pana samayenāti ettha tasaddassa visayaṃ pucchitvā dassento āha ‘‘katarena samayenā’’ti. Nisinnassa bhagavatoti yojanā. Devarājasaddassa aññe pajāpatiādayo devarājāno nivattetuṃ ‘‘sakko’’ti vuttaṃ. Tanti harītakaṃ. Paribhuttamattasseva bhagavatoti sambandho. Nisinne bhagavati.
‘‘តេន ខោ បន សមយេនា’’តិ ឥមិនា យេន សមយេន ភគវា រាជាយតនមូលេ និសីទិ, តេន ខោ បន សមយេនាតិ អត្ថំ ទស្សេតិ។ ឧក្កលជនបទតោតិ ឧក្កលនាមកា ជនបទម្ហា។ យស្មិំ ទេសេ ភគវា វិហរតិ, តំ ទេសន្តិ យោជនា។ ឯត្ថាតិ ‘‘តំ ទេសំ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នា’’តិបទេ។ តេសន្តិ វាណិជានំ។ ញាតិសាលោហិតសទ្ទានំ អញ្ញមញ្ញវេវចនត្តា ‘‘ញាតី’’តិ វុត្តេ សាលោហិតសទ្ទស្ស អត្ថោ សិទ្ធោតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ញាតិភូតបុព្ពា ទេវតា’’តិ។ សាតិ ទេវតា។ នេសន្តិ វាណិជានំ។ តតោតិ អបវត្តនការណា។ តេតិ វាណិជា ។ ឥទន្តិ អបវត្តនំ។ ពលិន្តិ ឧបហារំ។ តេសន្តិ វាណិជានំ។ ‘‘សព្ពិមធុផាណិតាទីហិ យោជេត្វា’’តិ បទំ បុព្ពាបរាបេក្ខំ, តស្មា មជ្ឈេ វុត្តំ។ បតិមានេថាតិ ឯត្ថ មាន បូជាយំ បេមនេតិ ធាតុបាឋេសុ (សទ្ទនីតិធាតុមាលាយំ ១៨ នការន្តធាតុ) វុត្តត្តា បូជនបេមនំ នាម អត្ថតោ ឧបដ្ឋហនន្តិ អាហ ‘‘ឧបដ្ឋហថា’’តិ។ តំ វោតិ ឯត្ថ តំសទ្ទោ បតិមាននវិសយោ, វោសទ្ទោ តីសុ វោសទ្ទេសុ តុម្ហសទ្ទស្ស ការិយោ វោសទ្ទោ, សោ ច ចតុត្ថ្យត្ថោតិ អាហ ‘‘តំ បតិមានំ តុម្ហាក’’ន្តិ។ វោការោ ហិ តិវិធោ តុម្ហសទ្ទស្ស ការិយោ, យោវចនស្ស ការិយោ, បទបូរណោតិ។ តត្ថ តុម្ហសទ្ទស្ស ការិយោ បញ្ចវិធោ បច្ចត្តឧបយោគករណសម្បទានសាមិវចនវសេនាតិ។ តត្ថ តុម្ហសទ្ទការិយោ សម្បទានវចនោ ឥធាធិប្បេតោ។ តេនាហ ‘‘តុម្ហាក’’ន្តិ។ ‘‘យ’’ន្តិសទ្ទស្ស វិសយោ បដិគ្គហណត្ថោតិ អាហ ‘‘យំ បដិគ្គហណ’’ន្តិ។ អស្សាតិ ភវេយ្យ។ យោ បត្តោ អហោសីតិ យោជនា។ អស្សាតិ ភគវតោ។ សោតិ បត្តោ។ សុជាតាយ អាគច្ឆន្តិយា ឯវាតិ សម្ពន្ធោ។ អនាទរេ ចេតំ សាមិវចនំ។ តេនាតិ អន្តរធាយហេតុនា។ អស្សាតិ ភគវតោ។ ហត្ថេសូតិ ករណត្ថេ ចេតំ ភុម្មវចនំ។ ហត្ថេហីតិ ហិ អត្ថោ។ កិម្ហីតិ កេន។
‘‘Tena kho pana samayenā’’ti iminā yena samayena bhagavā rājāyatanamūle nisīdi, tena kho pana samayenāti atthaṃ dasseti. Ukkalajanapadatoti ukkalanāmakā janapadamhā. Yasmiṃ dese bhagavā viharati, taṃ desanti yojanā. Etthāti ‘‘taṃ desaṃ addhānamaggappaṭipannā’’tipade. Tesanti vāṇijānaṃ. Ñātisālohitasaddānaṃ aññamaññavevacanattā ‘‘ñātī’’ti vutte sālohitasaddassa attho siddhoti dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ñātibhūtapubbā devatā’’ti. Sāti devatā. Nesanti vāṇijānaṃ. Tatoti apavattanakāraṇā. Teti vāṇijā . Idanti apavattanaṃ. Balinti upahāraṃ. Tesanti vāṇijānaṃ. ‘‘Sabbimadhuphāṇitādīhi yojetvā’’ti padaṃ pubbāparāpekkhaṃ, tasmā majjhe vuttaṃ. Patimānethāti ettha māna pūjāyaṃ pemaneti dhātupāṭhesu (saddanītidhātumālāyaṃ 18 nakārantadhātu) vuttattā pūjanapemanaṃ nāma atthato upaṭṭhahananti āha ‘‘upaṭṭhahathā’’ti. Taṃ voti ettha taṃsaddo patimānanavisayo, vosaddo tīsu vosaddesu tumhasaddassa kāriyo vosaddo, so ca catutthyatthoti āha ‘‘taṃ patimānaṃ tumhāka’’nti. Vokāro hi tividho tumhasaddassa kāriyo, yovacanassa kāriyo, padapūraṇoti. Tattha tumhasaddassa kāriyo pañcavidho paccattaupayogakaraṇasampadānasāmivacanavasenāti. Tattha tumhasaddakāriyo sampadānavacano idhādhippeto. Tenāha ‘‘tumhāka’’nti. ‘‘Ya’’ntisaddassa visayo paṭiggahaṇatthoti āha ‘‘yaṃ paṭiggahaṇa’’nti. Assāti bhaveyya. Yo patto ahosīti yojanā. Assāti bhagavato. Soti patto. Sujātāya āgacchantiyā evāti sambandho. Anādare cetaṃ sāmivacanaṃ. Tenāti antaradhāyahetunā. Assāti bhagavato. Hatthesūti karaṇatthe cetaṃ bhummavacanaṃ. Hatthehīti hi attho. Kimhīti kena.
ឥតោតិ អាសឡ្ហីមាសជុណ្ហបក្ខបញ្ចមិតោ។ ឯត្តកំ កាលន្តិ ឯតំ បមាណំ ឯកូនបញ្ញាសទិវសកាលំ។ ជិឃច្ឆាតិ ឃសិតុមិច្ឆា។ បិបាសាតិ បាតុមិច្ឆា។ អស្សាតិ ភគវតោ។ ចេតសា-ចេតោសទ្ទានំ សម្ពន្ធាបេក្ខត្តា តេសំ សម្ពន្ធំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘អត្តនោ’’តិ ច ‘‘ភគវតោ’’តិ ច។ ឥមេហិ សម្ពន្ធិសទ្ទានមសទិសត្តា សម្ពន្ធោបិ អសទិសោតិ ទស្សេតិ។ អត្តនោតិ ចតុន្នំ មហារាជានំ។ សមាសោយេវ អវយវីបធានោ ហោតិ, វាក្យំ បន អវយវបធានោយេវាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចតូហិ ទិសាហី’’តិ។ បាឡិយំ ‘‘អាគន្ត្វា’’តិ បាឋសេសោ យោជេតព្ពោ។ ‘‘សិលាមយេ’’តិ ឥមិនា សិលាមយមេវ សេលាមយន្តិ អត្ថំ ទស្សេតិ។ ឥទន្តិ ‘‘សេលាមយេ បត្តេ’’តិ វចនំ។ យេតិ មុគ្គវណ្ណសិលាមយេ បត្តេ។ តតោតិ ឥន្ទនីលមណិមយបត្តឧបនាមនតោ, បរន្តិ សម្ពន្ធោ។ តេសន្តិ ចតុន្នំ មហារាជានំ។ ចត្តារោបិ អធិដ្ឋហីតិ សម្ពន្ធោ ។ យថាតិ យេនាការេន, អធិដ្ឋិយមានេតិ យោជនា។ ឯកសទិសោតិ ឯកំសេន សទិសោ។ អធិដ្ឋិតេ បត្តេតិ សម្ពន្ធោ។ បត្តេតិ ច ករណត្ថេ ភុម្មវចនំ។ បត្តេន បដិគ្គហេសីតិ ហិ អត្ថោ។ បច្ចគ្ឃេតិ ឯត្ថ ឯការោ ស្មិំវចនស្ស ការិយោតិ អាហ ‘‘បច្ចគ្ឃស្មិ’’ន្តិ។ បដិ អគ្ឃន្តិ បទវិភាគំ កត្វា បដិសទ្ទោ បាដេក្កត្ថោ, ‘‘អគ្ឃ’’ន្តិ សាមញ្ញតោ វុត្តេបិ មហគ្ឃត្ថោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បាដេក្កំ មហគ្ឃស្មិ’’ន្តិ។ ឥមិនា ចត្តារោ ឯកតោ ហុត្វា ន មហគ្ឃា ហោន្តិ, បាដេក្កំ បន មហគ្ឃា ហោន្តីតិ ទស្សេតិ។ អថ វា សឧបសគ្គោ បច្ចគ្ឃសទ្ទោ អភិនវបរិយាយោតិ អាហ ‘‘អភិនវេ’’តិ។ អភិនវោតិ ច អចិរតនវត្ថុស្ស នាមំ។ អចិរតនវត្ថុ អចិរតនត្តា អព្ភុណ្ហំ វិយ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘អព្ភុណ្ហេ’’តិ។ ‘‘តង្ខណេ និព្ពត្តស្មិ’’ន្តិ ឥមិនា តមេវត្ថំ វិភាវេតិ។ ទ្វេវាចិកាតិបទស្ស សមាសវសេន ច តទ្ធិតវសេន ច និប្ផន្នភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទ្វេ វាចា’’តិអាទិ។ បត្តាតិ ឯត្ថ ឯកោ ឥតិសទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ។ ឥតិ តស្មា ទ្វេវាចិកាឥតិ អត្ថោតិ យោជនា។ តេតិ វាណិជា។ អថាតិ តស្មិំ កាលេ។ តេតិ កេសេ។ តេសន្តិ វាណិជានំ។ បរិហរថាតិ អត្តនោ អភិវាទនបច្ចុដ្ឋានដ្ឋានន្តិ បដិគ្គហេត្វា, បរិច្ឆិន្ទិត្វា វា ហរថាតិ អត្ថោ។ តេតិ វាណិជា។ អមតេនេវាតិ អមតេន ឥវ, អភិសិត្តា ឥវាតិ យោជនា។
Itoti āsaḷhīmāsajuṇhapakkhapañcamito. Ettakaṃ kālanti etaṃ pamāṇaṃ ekūnapaññāsadivasakālaṃ. Jighacchāti ghasitumicchā. Pipāsāti pātumicchā. Assāti bhagavato. Cetasā-cetosaddānaṃ sambandhāpekkhattā tesaṃ sambandhaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘attano’’ti ca ‘‘bhagavato’’ti ca. Imehi sambandhisaddānamasadisattā sambandhopi asadisoti dasseti. Attanoti catunnaṃ mahārājānaṃ. Samāsoyeva avayavīpadhāno hoti, vākyaṃ pana avayavapadhānoyevāti dassento āha ‘‘catūhi disāhī’’ti. Pāḷiyaṃ ‘‘āgantvā’’ti pāṭhaseso yojetabbo. ‘‘Silāmaye’’ti iminā silāmayameva selāmayanti atthaṃ dasseti. Idanti ‘‘selāmaye patte’’ti vacanaṃ. Yeti muggavaṇṇasilāmaye patte. Tatoti indanīlamaṇimayapattaupanāmanato, paranti sambandho. Tesanti catunnaṃ mahārājānaṃ. Cattāropi adhiṭṭhahīti sambandho . Yathāti yenākārena, adhiṭṭhiyamāneti yojanā. Ekasadisoti ekaṃsena sadiso. Adhiṭṭhite patteti sambandho. Patteti ca karaṇatthe bhummavacanaṃ. Pattena paṭiggahesīti hi attho. Paccaggheti ettha ekāro smiṃvacanassa kāriyoti āha ‘‘paccagghasmi’’nti. Paṭi agghanti padavibhāgaṃ katvā paṭisaddo pāṭekkattho, ‘‘aggha’’nti sāmaññato vuttepi mahagghatthoti dassento āha ‘‘pāṭekkaṃ mahagghasmi’’nti. Iminā cattāro ekato hutvā na mahagghā honti, pāṭekkaṃ pana mahagghā hontīti dasseti. Atha vā saupasaggo paccagghasaddo abhinavapariyāyoti āha ‘‘abhinave’’ti. Abhinavoti ca aciratanavatthussa nāmaṃ. Aciratanavatthu aciratanattā abbhuṇhaṃ viya hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘abbhuṇhe’’ti. ‘‘Taṅkhaṇe nibbattasmi’’nti iminā tamevatthaṃ vibhāveti. Dvevācikātipadassa samāsavasena ca taddhitavasena ca nipphannabhāvaṃ dassento āha ‘‘dve vācā’’tiādi. Pattāti ettha eko itisaddo luttaniddiṭṭho. Iti tasmā dvevācikāiti atthoti yojanā. Teti vāṇijā. Athāti tasmiṃ kāle. Teti kese. Tesanti vāṇijānaṃ. Pariharathāti attano abhivādanapaccuṭṭhānaṭṭhānanti paṭiggahetvā, paricchinditvā vā harathāti attho. Teti vāṇijā. Amatenevāti amatena iva, abhisittā ivāti yojanā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / វិនយបិដក • Vinayapiṭaka / មហាវគ្គបាឡិ • Mahāvaggapāḷi / ៤. រាជាយតនកថា • 4. Rājāyatanakathā
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / វិនយបិដក (អដ្ឋកថា) • Vinayapiṭaka (aṭṭhakathā) / មហាវគ្គ-អដ្ឋកថា • Mahāvagga-aṭṭhakathā / រាជាយតនកថា • Rājāyatanakathā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / សារត្ថទីបនី-ដីកា • Sāratthadīpanī-ṭīkā / រាជាយតនកថាវណ្ណនា • Rājāyatanakathāvaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / វជិរពុទ្ធិ-ដីកា • Vajirabuddhi-ṭīkā / រាជាយតនកថាវណ្ណនា • Rājāyatanakathāvaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / វិមតិវិនោទនី-ដីកា • Vimativinodanī-ṭīkā / រាជាយតនកថាវណ្ណនា • Rājāyatanakathāvaṇṇanā
