| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / ធម្មសង្គណី-មូលដីកា • Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā |
លោកុត្តរកុសលំ
Lokuttarakusalaṃ
បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា
Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā
តត្រាតិ លោកុត្តរជ្ឈានេ។ អជ្ឈត្តញ្ចាតិ ឧបឌ្ឍគាថាយ អភិនិវិសិតព្ពំ វុដ្ឋាតព្ពំ វិបស្សនាភូមិំ បញ្ចធា ឧទ្ទិសតិ។ សត្តអដ្ឋាទីនិ អង្គានិ សត្តដ្ឋង្គានីតិ អាទិសទ្ទស្ស លោបោ ទដ្ឋព្ពោ។ និមិត្តន្តិ យតោ វុដ្ឋានំ, តានិ និមិត្តបវត្តានិ និមិត្តវចនេនេវ ឧទ្ទិសតិ។ សង្ខារុបេក្ខាញាណមេវ អរិយមគ្គស្ស ពោជ្ឈង្គាទិវិសេសំ និយមេតិ។ កស្មា? តតោ តតោ ទុតិយាទិបាទកជ្ឈានតោ ឧប្បន្នស្ស សសង្ខារុបេក្ខាញាណស្ស បាទកជ្ឈានាតិក្កន្តានំ អង្គានំ អសមាបជ្ជិតុកាមតាវិរាគភាវនាភាវតោ ឥតរស្ស ច អតព្ភាវតោ។ តេសម្បិ វាទេសុ…បេ.… វិបស្សនាវ និយមេតីតិ វេទិតព្ពា។ កស្មា? វិបស្សនានិយមេនេវ ហិ បឋមត្ថេរវាទេបិ អបាទកបឋមជ្ឈានបាទកមគ្គា បឋមជ្ឈានិកាវ ហោន្តិ, ឥតរេ ច បាទកជ្ឈានវិបស្សនានិយមេហិ តំតំឈានិកា។ ឯវំ សេសវាទេសុបិ វិបស្សនានិយមោ យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពោ។
Tatrāti lokuttarajjhāne. Ajjhattañcāti upaḍḍhagāthāya abhinivisitabbaṃ vuṭṭhātabbaṃ vipassanābhūmiṃ pañcadhā uddisati. Sattaaṭṭhādīni aṅgāni sattaṭṭhaṅgānīti ādisaddassa lopo daṭṭhabbo. Nimittanti yato vuṭṭhānaṃ, tāni nimittapavattāni nimittavacaneneva uddisati. Saṅkhārupekkhāñāṇameva ariyamaggassa bojjhaṅgādivisesaṃ niyameti. Kasmā? Tato tato dutiyādipādakajjhānato uppannassa sasaṅkhārupekkhāñāṇassa pādakajjhānātikkantānaṃ aṅgānaṃ asamāpajjitukāmatāvirāgabhāvanābhāvato itarassa ca atabbhāvato. Tesampi vādesu…pe… vipassanāva niyametīti veditabbā. Kasmā? Vipassanāniyameneva hi paṭhamattheravādepi apādakapaṭhamajjhānapādakamaggā paṭhamajjhānikāva honti, itare ca pādakajjhānavipassanāniyamehi taṃtaṃjhānikā. Evaṃ sesavādesupi vipassanāniyamo yathāsambhavaṃ yojetabbo.
បកិណ្ណកសង្ខារេតិ បាទកជ្ឈានតោ អញ្ញសង្ខារេ។ តេន បាទកជ្ឈានសង្ខារេសុ សម្មសិតេសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទស្សេតិ។ តត្រាបីតិ ទុតិយត្ថេរវាទេបិ។ តំតំឈានិកតា តំតំសម្មសិតសង្ខារវិបស្សនានិយមេហិ ហោតិ។ តត្រាបិ ហិ វិបស្សនា តំតំវិរាគាវិរាគភាវនាភាវេន សោមនស្សសហគតា ឧបេក្ខាសហគតា ច ហុត្វា ឈានង្គាទិនិយមំ មគ្គស្ស ករោតីតិ ឯវំ វិបស្សនានិយមោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ។
Pakiṇṇakasaṅkhāreti pādakajjhānato aññasaṅkhāre. Tena pādakajjhānasaṅkhāresu sammasitesu vattabbameva natthīti dasseti. Tatrāpīti dutiyattheravādepi. Taṃtaṃjhānikatā taṃtaṃsammasitasaṅkhāravipassanāniyamehi hoti. Tatrāpi hi vipassanā taṃtaṃvirāgāvirāgabhāvanābhāvena somanassasahagatā upekkhāsahagatā ca hutvā jhānaṅgādiniyamaṃ maggassa karotīti evaṃ vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo.
តន្តិ តំតំឈានសទិសភវនំ។ ស្វាយមត្ថោ បាទកជ្ឈានសម្មសិតជ្ឈានុបនិស្សយេហិ វិនា អជ្ឈាសយមត្តេន អសិជ្ឈនា ឧបនិស្សយេន វិនា សង្កប្បមត្តេន សកទាគាមិផលាទីនំ អសិជ្ឈនទីបកេន នន្ទកោវាទេន (ម. និ. ៣.៣៩៨ អាទយោ) ទីបេតព្ពោ។ តត្ថ ហិ សោតាបន្នាយបិ បរិបុណ្ណសង្កប្បភាវំ វទន្តេន ភគវតា យស្ស យស្ស ឧបនិស្សយោ អត្ថិ, តស្ស តស្សេវ អជ្ឈាសយោ និយាមកោ, នាញ្ញស្សាតិ តេន តេន បរិបុណ្ណសង្កប្បតា ហោតិ, ន តតោ បរំ សង្កប្បសព្ភាវេបិ អសិជ្ឈនតោតិ អយមត្ថោ ទីបិតោ ហោតិ។ ឯវមិធាបិ យស្ស យស្ស ទុតិយាទិឈានិកស្ស មគ្គស្ស យថាវុត្តោ ឧបនិស្សយោ អត្ថិ, តស្ស តស្សេវ អជ្ឈាសយោ និយាមកោ, នាញ្ញស្ស សតិបិ តស្មិំ អសិជ្ឈនតោ។ ឥមស្មិំ បន វាទេ បាទកសម្មសិតជ្ឈានុបនិស្សយសព្ភាវេ អជ្ឈាសយោ ឯកន្តេន ហោតិ, តំតំផលូបនិស្សយសព្ភាវេ តំតំសង្កប្បោ វិយាតិ តទភាវាភាវតោ អជ្ឈាសយោ និយមេតីតិ វុត្តំ។
Tanti taṃtaṃjhānasadisabhavanaṃ. Svāyamattho pādakajjhānasammasitajjhānupanissayehi vinā ajjhāsayamattena asijjhanā upanissayena vinā saṅkappamattena sakadāgāmiphalādīnaṃ asijjhanadīpakena nandakovādena (ma. ni. 3.398 ādayo) dīpetabbo. Tattha hi sotāpannāyapi paripuṇṇasaṅkappabhāvaṃ vadantena bhagavatā yassa yassa upanissayo atthi, tassa tasseva ajjhāsayo niyāmako, nāññassāti tena tena paripuṇṇasaṅkappatā hoti, na tato paraṃ saṅkappasabbhāvepi asijjhanatoti ayamattho dīpito hoti. Evamidhāpi yassa yassa dutiyādijhānikassa maggassa yathāvutto upanissayo atthi, tassa tasseva ajjhāsayo niyāmako, nāññassa satipi tasmiṃ asijjhanato. Imasmiṃ pana vāde pādakasammasitajjhānupanissayasabbhāve ajjhāsayo ekantena hoti, taṃtaṃphalūpanissayasabbhāve taṃtaṃsaṅkappo viyāti tadabhāvābhāvato ajjhāsayo niyametīti vuttaṃ.
យស្មិំ បន បាទកជ្ឈានំ នត្ថីតិ ចតុត្ថជ្ឈានិកវជ្ជានំ បាទកានិ លោកិយជ្ឈានានិ សន្ធាយ វុត្តំ។ អប្បនាប្បត្តិ ច ឱឡារិកង្គាតិក្កមនុបនិស្សយាភាវេ បញ្ចហិ អង្គេហិ វិនា ន ហោតីតិ ‘‘សោមនស្សសហគតមគ្គោ ហោតី’’តិ អាហ។ ឧបេក្ខាសហគតមគ្គោតិ ឯតេន ចតុត្ថជ្ឈានិកតាបិ សមានា អនុសយសមុគ្ឃាដនសមត្ថស្ស ន សង្ខារាវសេសតាតិ ទស្សេតិ។ តេ ច វាទា ន វិរុជ្ឈន្តិ អជ្ឈាសយវសេន បញ្ចមជ្ឈានិកតាយ បឋមាទិជ្ឈានិកតាយ ច សម្ភវតោតិ អធិប្បាយោ។ អជ្ឈាសយោ ច សាត្ថកោ ហោតិ, អញ្ញថា បាទកសម្មសិតជ្ឈានេហេវ និយមស្ស សិទ្ធត្តា អជ្ឈាសយោ និយាមកោ វុច្ចមានោ និរត្ថកោ សិយាតិ។ ឥធ បន អដ្ឋសាលិនិយា និយាមនេ ឯកន្តិកំ វិបស្សនាសង្ខាតំ អត្ថមេវ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘តេសម្បិ វាទេសុ អយំ…បេ.… វិបស្សនាវ និយមេតី’’តិ វទន្តេន តយោបេតេ វាទេ វិបស្សនាវ និយមេតីតិ ទស្សិតំ។ តំតំវាទានញ្ហិ វិបស្សនាសហិតានមេវ សិទ្ធិ, នាញ្ញថាតិ ទស្សិតន្តិ។
Yasmiṃ pana pādakajjhānaṃ natthīti catutthajjhānikavajjānaṃ pādakāni lokiyajjhānāni sandhāya vuttaṃ. Appanāppatti ca oḷārikaṅgātikkamanupanissayābhāve pañcahi aṅgehi vinā na hotīti ‘‘somanassasahagatamaggo hotī’’ti āha. Upekkhāsahagatamaggoti etena catutthajjhānikatāpi samānā anusayasamugghāṭanasamatthassa na saṅkhārāvasesatāti dasseti. Te ca vādā na virujjhanti ajjhāsayavasena pañcamajjhānikatāya paṭhamādijjhānikatāya ca sambhavatoti adhippāyo. Ajjhāsayo ca sātthako hoti, aññathā pādakasammasitajjhāneheva niyamassa siddhattā ajjhāsayo niyāmako vuccamāno niratthako siyāti. Idha pana aṭṭhasāliniyā niyāmane ekantikaṃ vipassanāsaṅkhātaṃ atthameva uddharitvā ‘‘tesampi vādesu ayaṃ…pe… vipassanāva niyametī’’ti vadantena tayopete vāde vipassanāva niyametīti dassitaṃ. Taṃtaṃvādānañhi vipassanāsahitānameva siddhi, nāññathāti dassitanti.
បវេធតីតិ គោត្រភុស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ ន សក្កោតីតិ អត្ថោ។ យទិ បញ្ចមចិត្តក្ខណេ ជវនំ បតិតំ នាម ហោតិ, កថំ តទា គោត្រភុ តទនន្តរញ្ច មគ្គោ ជវនស្ស បតិតក្ខណេ ឧប្បជ្ជតីតិ? អបុព្ពស្ស ជវនន្តរស្ស បតិតតាភាវតោ។ តទេវ ហិ ជវនំ អនេកក្ខត្តុំ បវត្តមានំ បតិតំ សិយាតិ, គោត្រភុ បន អារម្មណន្តរេ ឧប្បន្នំ អបុព្ពំ ជវនំ, តថា មគ្គោ ភូមន្តរតោ ចាតិ។ ននុ ច សត្តមជវនចេតនាយ ពលវតាយ ឧបបជ្ជវេទនីយភាវោ ហោតិ អានន្តរិយតាបីតិ, តត្ថាយំ អធិប្បាយោ សិយា ‘‘បដិសន្ធិយា អនន្តរបច្ចយភាវិនោ វិបាកសន្តានស្ស អនន្តរបច្ចយភាវេន អន្តិមជវនចេតនាយ សុសង្ខតត្តា សា សត្តមជវនចេតនា ឧបបជ្ជវេទនីយា អានន្តរិកា ច ហោតិ, ន អបតិតជវនចេតនា វិយ ពលវតាយា’’តិ។
Pavedhatīti gotrabhussa paccayo bhavituṃ na sakkotīti attho. Yadi pañcamacittakkhaṇe javanaṃ patitaṃ nāma hoti, kathaṃ tadā gotrabhu tadanantarañca maggo javanassa patitakkhaṇe uppajjatīti? Apubbassa javanantarassa patitatābhāvato. Tadeva hi javanaṃ anekakkhattuṃ pavattamānaṃ patitaṃ siyāti, gotrabhu pana ārammaṇantare uppannaṃ apubbaṃ javanaṃ, tathā maggo bhūmantarato cāti. Nanu ca sattamajavanacetanāya balavatāya upapajjavedanīyabhāvo hoti ānantariyatāpīti, tatthāyaṃ adhippāyo siyā ‘‘paṭisandhiyā anantarapaccayabhāvino vipākasantānassa anantarapaccayabhāvena antimajavanacetanāya susaṅkhatattā sā sattamajavanacetanā upapajjavedanīyā ānantarikā ca hoti, na apatitajavanacetanā viya balavatāyā’’ti.
បុន អនុលោមំ តំ អនុពន្ធេយ្យាតិ គោត្រភុស្ស ហិ សង្ខារារម្មណត្តេ សតិ តទបិ អនុលោមមេវាតិ បុរិមអនុលោមំ វិយ តំ តទបិ អញ្ញំ អនុលោមំ អនុពន្ធេយ្យ, ន មគ្គោតិ មគ្គវុដ្ឋានមេវ ច ន ភវេយ្យ អត្តនោ សទិសាលម្ពនស្ស អាវជ្ជនដ្ឋានិយស្ស បច្ចយស្ស អលាភា។ អប្បហីនភាវេន បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ អនុសយិតា កិលេសា សា ភូមិ ឯតេហិ លទ្ធាតិ កត្វា ភូមិលទ្ធា។ វដ្ដំ សិនោន្តិ ពន្ធន្តីតិ កត្វា វដ្ដសេតូ ច, តេសំ សមុគ្ឃាតករណន្តិបិ ឯតទេវស្ស លោភក្ខន្ធាទិបទាលនំ វុច្ចតិ។ តន្តិ បវត្តំ។ ឯកំ ភវន្តិ អនាគាមិនោ អនេកក្ខត្តុញ្ច តត្ថេវ ឧបបជ្ជន្តស្ស ហេដ្ឋា អនាគមនវសេន ឯកោ ភវោតិ គហេត្វា វុត្តំ។
Puna anulomaṃ taṃ anubandheyyāti gotrabhussa hi saṅkhārārammaṇatte sati tadapi anulomamevāti purimaanulomaṃ viya taṃ tadapi aññaṃ anulomaṃ anubandheyya, na maggoti maggavuṭṭhānameva ca na bhaveyya attano sadisālambanassa āvajjanaṭṭhāniyassa paccayassa alābhā. Appahīnabhāvena pañcasu upādānakkhandhesu anusayitā kilesā sā bhūmi etehi laddhāti katvā bhūmiladdhā. Vaṭṭaṃ sinonti bandhantīti katvā vaṭṭasetū ca, tesaṃ samugghātakaraṇantipi etadevassa lobhakkhandhādipadālanaṃ vuccati. Tanti pavattaṃ. Ekaṃ bhavanti anāgāmino anekakkhattuñca tattheva upapajjantassa heṭṭhā anāgamanavasena eko bhavoti gahetvā vuttaṃ.
ឥមស្ស បនត្ថស្សាតិ យថាវុត្តស្ស ឧបាទិន្នកបវត្តតោ វុដ្ឋានស្ស។ អបាយេសុ សត្តមភវតោ ឧទ្ធំ សុគតិយញ្ច វិបាកទាយកស្ស អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្ស បច្ចយឃាតោ សោតាបត្តិមគ្គញាណេន អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្ស និរោធោ ទដ្ឋព្ពោ។ ទ្វីសុ ភវេសូតិ អនាគាមិមគ្គេ អភាវិតេ សកទាគាមិស្ស កាមធាតុយំ យេ ទ្វេ ភវា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តេសូតិ អត្ថោ។ ចលតីតិ ឯតេន ចលនសភាវមេវ ទស្សេតិ, ន អចលនាភាវំ, តស្មា អចលនំ ទស្សេត្វា បុន ចលនំ ទស្សេតុំ ‘‘តថាគតស្ស ហី’’តិអាទិមាហ។ យេបិ វា កត្ថចិ ចត្តារោបិ មគ្គេ សមានបដិបទេ ទិស្វា សភាវតោ អចលនមេវ គណ្ហេយ្យុំ, តេសំ តំគហណនិវារណត្ថំ ‘‘ចលតី’’តិ វុត្តំ, ន ចលនាវធារណត្ថន្តិ យុត្តំ ឧភយទស្សនំ។ អថ វា យទិបិ កេសញ្ចិ ចត្តារោបិ មគ្គា សមានបដិបទា, តថាបិ កិលេសិន្ទ្រិយេហិ សិជ្ឈមានា បដិបទា តេសំ វសេន ចលនបកតិកា ឯវាតិ ‘‘ចលតិ’’ច្ចេវ វុត្តំ, ន ‘‘ន ចលតី’’តិ។
Imassa panatthassāti yathāvuttassa upādinnakapavattato vuṭṭhānassa. Apāyesu sattamabhavato uddhaṃ sugatiyañca vipākadāyakassa abhisaṅkhāraviññāṇassa paccayaghāto sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodho daṭṭhabbo. Dvīsu bhavesūti anāgāmimagge abhāvite sakadāgāmissa kāmadhātuyaṃ ye dve bhavā uppajjeyyuṃ, tesūti attho. Calatīti etena calanasabhāvameva dasseti, na acalanābhāvaṃ, tasmā acalanaṃ dassetvā puna calanaṃ dassetuṃ ‘‘tathāgatassa hī’’tiādimāha. Yepi vā katthaci cattāropi magge samānapaṭipade disvā sabhāvato acalanameva gaṇheyyuṃ, tesaṃ taṃgahaṇanivāraṇatthaṃ ‘‘calatī’’ti vuttaṃ, na calanāvadhāraṇatthanti yuttaṃ ubhayadassanaṃ. Atha vā yadipi kesañci cattāropi maggā samānapaṭipadā, tathāpi kilesindriyehi sijjhamānā paṭipadā tesaṃ vasena calanapakatikā evāti ‘‘calati’’cceva vuttaṃ, na ‘‘na calatī’’ti.
លោកុត្តរកុសលបកិណ្ណកកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Lokuttarakusalapakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
