| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / បញ្ចបករណ-មូលដីកា • Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā |
១. មូលយមកំ
1. Mūlayamakaṃ
ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា
Uddesavāravaṇṇanā
១. យមកានំ វសេន ទេសិតត្តាតិ ឥមិនា ទសសុ ឯកេកស្ស យមកសមូហស្ស តំសមូហស្ស ច សកលស្ស បករណស្ស យមកានំ វសេន លទ្ធវោហារតំ ទស្សេតិ។
1. Yamakānaṃ vasena desitattāti iminā dasasu ekekassa yamakasamūhassa taṃsamūhassa ca sakalassa pakaraṇassa yamakānaṃ vasena laddhavohārataṃ dasseti.
កុសលាកុសលមូលសង្ខាតានំ ទ្វិន្នំ អត្ថានំ វសេន អត្ថយមកន្តិ ឯតេន ‘‘យេ កេចិ កុសលា ធម្មា, សព្ពេ តេ កុសលមូលា’’តិ ឯតស្សេវ យមកភាវោ អាបជ្ជតីតិ ចេ? នាបជ្ជតិ ញាតុំ ឥច្ឆិតានំ ទុតិយបឋមបុច្ឆាសុ វុត្តានំ កុសលកុសលមូលវិសេសានំ, កុសលមូលកុសលវិសេសេហិ វា ញាតុំ ឥច្ឆិតានំ បឋមទុតិយបុច្ឆាសុ សន្និដ្ឋានបទសង្គហិតានំ កុសលកុសលមូលានំ វសេន អត្ថយមកភាវស្ស វុត្តត្តា។ ញាតុំ ឥច្ឆិតានញ្ហិ វិសេសានំ វិសេសវន្តាបេក្ខានំ, តំវិសេសវតំ វា ធម្មានញ្ច វិសេសាបេក្ខានំ ឯត្ថ បធានភាវោតិ ឯកេកាយ បុច្ឆាយ ឯកេកោ ឯវ អត្ថោ សង្គហិតោ ហោតីតិ។ អត្ថសទ្ទោ ចេត្ថ ន ធម្មវាចកោ ហេតុផលាទិវាចកោ វា, អថ ខោ បាឡិអត្ថវាចកោ។ តេនេវាហ ‘‘តេសញ្ញេវ អត្ថាន’’ន្តិអាទិ។
Kusalākusalamūlasaṅkhātānaṃdvinnaṃ atthānaṃ vasena atthayamakanti etena ‘‘ye keci kusalā dhammā, sabbe te kusalamūlā’’ti etasseva yamakabhāvo āpajjatīti ce? Nāpajjati ñātuṃ icchitānaṃ dutiyapaṭhamapucchāsu vuttānaṃ kusalakusalamūlavisesānaṃ, kusalamūlakusalavisesehi vā ñātuṃ icchitānaṃ paṭhamadutiyapucchāsu sanniṭṭhānapadasaṅgahitānaṃ kusalakusalamūlānaṃ vasena atthayamakabhāvassa vuttattā. Ñātuṃ icchitānañhi visesānaṃ visesavantāpekkhānaṃ, taṃvisesavataṃ vā dhammānañca visesāpekkhānaṃ ettha padhānabhāvoti ekekāya pucchāya ekeko eva attho saṅgahito hotīti. Atthasaddo cettha na dhammavācako hetuphalādivācako vā, atha kho pāḷiatthavācako. Tenevāha ‘‘tesaññeva atthāna’’ntiādi.
តីណិបិ បទានិ ឯកតោ កត្វាតិ ឥទំ នាមបទស្ស កុសលាទីនំ សង្គាហកត្តមត្តមេវ សន្ធាយ វុត្តំ, ន និរវសេសសង្គាហកត្តំ។ សព្ពកុសលាទិសង្គណ្ហនត្ថមេវ ច នាមបទស្ស វុត្តត្តា ‘‘កុសលត្តិកមាតិកាយ ចតូសុ បទេសូ’’តិ វុត្តំ។
Tīṇipi padāni ekato katvāti idaṃ nāmapadassa kusalādīnaṃ saṅgāhakattamattameva sandhāya vuttaṃ, na niravasesasaṅgāhakattaṃ. Sabbakusalādisaṅgaṇhanatthameva ca nāmapadassa vuttattā ‘‘kusalattikamātikāya catūsu padesū’’ti vuttaṃ.
ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
និទ្ទេសវារវណ្ណនា
Niddesavāravaṇṇanā
៥២. អញ្ញមញ្ញយមកេ យេ កេចិ កុសលាតិ អបុច្ឆិត្វាតិ ឯត្ថ យថា ទុតិយយមកេ ‘‘យេ កេចិ កុសលមូលា’’តិ អបុច្ឆិត្វា ‘‘យេ កេចិ កុសលា’’តិ បុច្ឆា កតា, ឯវមិធាបិ ‘‘យេ កេចិ កុសលា’’តិ បុច្ឆា កាតព្ពា សិយា បុរិមយមកវិសិដ្ឋំ អបុព្ពំ គហេត្វា បច្ឆិមយមកស្ស អប្បវត្តត្តាតិ អធិប្បាយោ។ ‘‘បដិលោមបុច្ឆានុរូបភាវតោ’’តិ កេចិ។ បុរិមបុច្ឆាយ បន អត្ថវសេន កតាយ តទនុរូបាយ បច្ឆិមបុច្ឆាយ ភវិតព្ពំ អនុលោមេ វិគតសំសយស្ស បដិលោមេ សំសយុប្បត្តិតោ។ តេន ន ច បច្ឆិមបុច្ឆានុរូបាយ បុរិមបុច្ឆាយ ភវិតព្ពន្តិ បុរិមោវេត្ថ អធិប្បាយោ យុត្តោ។ ឥមិនាបិ ព្យញ្ជនេន តស្សេវត្ថស្ស សម្ភវតោតិ ឥទមេវំ ន សក្កា វត្តុំ។ ន ហិ កុសលព្យញ្ជនត្ថោ ឯវ កុសលមូលេន ឯកមូលព្យញ្ជនត្ថោ, តេនេវ វិស្សជ្ជនម្បិ អសមានំ ហោតិ។ កុសលព្យញ្ជនេន ហិ បុច្ឆាយ កតាយ ‘‘អវសេសា’’តិ ឥមស្មិំ ឋានេ ‘‘អវសេសា កុសលា ធម្មា’’តិ វត្តព្ពំ ហោតិ, ឥតរថា អវសេសា កុសលមូលសហជាតា ធម្មាតិ, ន ច តានិ វចនានិ សមានត្ថានិ កុសលកុសលាព្យាកតទីបនតោតិ។ អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ សិយា – ‘‘យេ កេចិ កុសលា’’តិ ឥមិនាបិ ព្យញ្ជនេន ‘‘យេ កេចិ កុសលមូលេន ឯកមូលា’’តិ វុត្តព្យញ្ជនត្ថស្សេវ សម្ភវតោ ទុតិយយមកេ វិយ អបុច្ឆិត្វា ‘‘យេ កេចិ កុសលមូលេន ឯកមូលា’’តិ បុច្ឆា កតា។ ន ហិ កុសលមូលេហិ វិយ កុសលមូលេន ឯកមូលេហិ អញ្ញេ កុសលា សន្តិ, កុសលេហិ បន អញ្ញេបិ តេ សន្តីតិ។
52. Aññamaññayamakeye keci kusalāti apucchitvāti ettha yathā dutiyayamake ‘‘ye keci kusalamūlā’’ti apucchitvā ‘‘ye keci kusalā’’ti pucchā katā, evamidhāpi ‘‘ye keci kusalā’’ti pucchā kātabbā siyā purimayamakavisiṭṭhaṃ apubbaṃ gahetvā pacchimayamakassa appavattattāti adhippāyo. ‘‘Paṭilomapucchānurūpabhāvato’’ti keci. Purimapucchāya pana atthavasena katāya tadanurūpāya pacchimapucchāya bhavitabbaṃ anulome vigatasaṃsayassa paṭilome saṃsayuppattito. Tena na ca pacchimapucchānurūpāya purimapucchāya bhavitabbanti purimovettha adhippāyo yutto. Imināpi byañjanena tassevatthassa sambhavatoti idamevaṃ na sakkā vattuṃ. Na hi kusalabyañjanattho eva kusalamūlena ekamūlabyañjanattho, teneva vissajjanampi asamānaṃ hoti. Kusalabyañjanena hi pucchāya katāya ‘‘avasesā’’ti imasmiṃ ṭhāne ‘‘avasesā kusalā dhammā’’ti vattabbaṃ hoti, itarathā avasesā kusalamūlasahajātā dhammāti, na ca tāni vacanāni samānatthāni kusalakusalābyākatadīpanatoti. Ayaṃ panettha adhippāyo siyā – ‘‘ye keci kusalā’’ti imināpi byañjanena ‘‘ye keci kusalamūlena ekamūlā’’ti vuttabyañjanatthasseva sambhavato dutiyayamake viya apucchitvā ‘‘ye keci kusalamūlena ekamūlā’’ti pucchā katā. Na hi kusalamūlehi viya kusalamūlena ekamūlehi aññe kusalā santi, kusalehi pana aññepi te santīti.
បដិលោមបុច្ឆាវណ្ណនាយំ ‘‘កុសលមូលេន ឯកមូលា’’តិ ហិ បុច្ឆាយ កតាយ ‘‘មូលានិ យានិ ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វិស្សជ្ជនំ កាតព្ពំ ភវេយ្យាតិ វុត្តំ, តម្បិ តថា ន សក្កា វត្តុំ។ ‘‘យេ វា បន កុសលមូលេន អញ្ញមញ្ញមូលា, សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលមូលេន ឯកមូលា’’តិ ច បុច្ឆិតេ ‘‘អាមន្តា’’ ឥច្ចេវ វិស្សជ្ជនេន ភវិតព្ពំ។ ន ហិ កុសលមូលេន អញ្ញមញ្ញមូលេសុ កិញ្ចិ ឯកមូលំ ន ហោតិ, យេន អនុលោមបុច្ឆាយ វិយ វិភាគោ កាតព្ពោ ភវេយ្យ។ យត្ថ តីណិ កុសលមូលានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ តានិ អញ្ញមញ្ញមូលានិ ឯកមូលានិ ច ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ ឯកេកេន អញ្ញមញ្ញេកមូលត្តា។ យត្ថ បន ទ្វេ ឧប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ តានិ អញ្ញមញ្ញមូលានេវ, ន ឯកមូលានីតិ ឯតស្ស គហណស្ស និវារណត្ថំ ‘‘មូលានិ យានិ ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិអាទិនា វិស្សជ្ជនំ កាតព្ពន្តិ ចេ? ន, ‘‘អាមន្តា’’តិ ឥមិនាវ វិស្សជ្ជនេន តំគហណនិវារណតោ អនុលោមបុច្ឆាវិស្សជ្ជនេន ច ឯកតោ ឧប្បជ្ជមានានំ ទ្វិន្នំ តិណ្ណញ្ច មូលានំ អញ្ញមញ្ញេកមូលភាវស្ស និច្ឆិតត្តា។ អញ្ញមញ្ញមូលានញ្ហិ សមានមូលតា ឯវ ឯកមូលវចនេន បុច្ឆីយតិ, ន អញ្ញមញ្ញសមានមូលតា, អត្ថិ ច ទ្វិន្នំ មូលានំ សមានមូលតា។ តេសុ ហិ ឯកេកំ ឥតរេន មូលេន តំមូលេហិ អញ្ញេហិ សមានមូលន្តិ។
Paṭilomapucchāvaṇṇanāyaṃ ‘‘kusalamūlena ekamūlā’’ti hi pucchāya katāya ‘‘mūlāni yāni ekato uppajjantī’’ti heṭṭhā vuttanayeneva vissajjanaṃ kātabbaṃ bhaveyyāti vuttaṃ, tampi tathā na sakkā vattuṃ. ‘‘Ye vā pana kusalamūlena aññamaññamūlā, sabbe te dhammā kusalamūlena ekamūlā’’ti ca pucchite ‘‘āmantā’’ icceva vissajjanena bhavitabbaṃ. Na hi kusalamūlena aññamaññamūlesu kiñci ekamūlaṃ na hoti, yena anulomapucchāya viya vibhāgo kātabbo bhaveyya. Yattha tīṇi kusalamūlāni uppajjanti, tattha tāni aññamaññamūlāni ekamūlāni ca dvinnaṃ dvinnaṃ ekekena aññamaññekamūlattā. Yattha pana dve uppajjanti, tattha tāni aññamaññamūlāneva, na ekamūlānīti etassa gahaṇassa nivāraṇatthaṃ ‘‘mūlāni yāni ekato uppajjantī’’tiādinā vissajjanaṃ kātabbanti ce? Na, ‘‘āmantā’’ti imināva vissajjanena taṃgahaṇanivāraṇato anulomapucchāvissajjanena ca ekato uppajjamānānaṃ dvinnaṃ tiṇṇañca mūlānaṃ aññamaññekamūlabhāvassa nicchitattā. Aññamaññamūlānañhi samānamūlatā eva ekamūlavacanena pucchīyati, na aññamaññasamānamūlatā, atthi ca dvinnaṃ mūlānaṃ samānamūlatā. Tesu hi ekekaṃ itarena mūlena taṃmūlehi aññehi samānamūlanti.
អញ្ញមញ្ញមូលត្តេ បន និច្ឆិតេ ឯកមូលត្តសំសយាភាវតោ ‘‘សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលមូលេន ឯកមូលា’’តិ បុច្ឆា ន កតាតិ ទដ្ឋព្ពា។ ‘‘អញ្ញមញ្ញស្ស មូលា ឯតេសន្តិបិ អញ្ញមញ្ញមូលា, សមានត្ថេន ឯកំ មូលំ ឯតេសន្តិ ឯកមូលា’’តិ ឧភយម្បិ វចនំ មូលយុត្តតមេវ វទតិ, តេនេវ ច ឧភយត្ថាបិ ‘‘កុសលមូលេនា’’តិ វុត្តំ។ តត្ថ មូលយោគសាមញ្ញេ ឯកមូលត្តេ និច្ឆិតេ តព្ពិសេសោ អញ្ញមញ្ញមូលភាវោ ន និច្ឆិតោ ហោតីតិ អនុលោមបុច្ឆា បវត្តា, មូលយោគវិសេសេ បន អញ្ញមញ្ញមូលត្តេ និច្ឆិតេ ន វិនា ឯកមូលត្តេន អញ្ញមញ្ញមូលត្តំ អត្ថីតិ មូលយោគសាមញ្ញំ ឯកមូលត្តំ និច្ឆិតមេវ ហោតិ, តស្មា ‘‘ឯកមូលា’’តិ បុច្ឆំ អកត្វា យថា កុសលមូលវចនំ ឯកមូលវចនញ្ច កុសលភាវទីបកំ ន ហោតីតិ កុសលភាវេ សំសយសព្ភាវា បឋមទុតិយយមកេសុ ‘‘សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលា’’តិ បដិលោមបុច្ឆា កតា, ឯវំ អញ្ញមញ្ញមូលវចនំ កុសលភាវទីបកំ ន ហោតីតិ កុសលភាវេ សំសយសព្ភាវា កុសលាធិការស្ស ច អនុវត្តមានត្តា ‘‘សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលា’’តិ បដិលោមបុច្ឆា កតាតិ។
Aññamaññamūlatte pana nicchite ekamūlattasaṃsayābhāvato ‘‘sabbe te dhammā kusalamūlena ekamūlā’’ti pucchā na katāti daṭṭhabbā. ‘‘Aññamaññassa mūlā etesantipi aññamaññamūlā, samānatthena ekaṃ mūlaṃ etesanti ekamūlā’’ti ubhayampi vacanaṃ mūlayuttatameva vadati, teneva ca ubhayatthāpi ‘‘kusalamūlenā’’ti vuttaṃ. Tattha mūlayogasāmaññe ekamūlatte nicchite tabbiseso aññamaññamūlabhāvo na nicchito hotīti anulomapucchā pavattā, mūlayogavisese pana aññamaññamūlatte nicchite na vinā ekamūlattena aññamaññamūlattaṃ atthīti mūlayogasāmaññaṃ ekamūlattaṃ nicchitameva hoti, tasmā ‘‘ekamūlā’’ti pucchaṃ akatvā yathā kusalamūlavacanaṃ ekamūlavacanañca kusalabhāvadīpakaṃ na hotīti kusalabhāve saṃsayasabbhāvā paṭhamadutiyayamakesu ‘‘sabbe te dhammā kusalā’’ti paṭilomapucchā katā, evaṃ aññamaññamūlavacanaṃ kusalabhāvadīpakaṃ na hotīti kusalabhāve saṃsayasabbhāvā kusalādhikārassa ca anuvattamānattā ‘‘sabbe te dhammā kusalā’’ti paṭilomapucchā katāti.
៥៣-៦១. មូលនយេ វុត្តេ ឯវ អត្ថេ កុសលមូលភាវេន មូលស្ស វិសេសនេន សមានេន មូលេន អញ្ញមញ្ញស្ស ច មូលេន មូលយោគទីបនេន ចាតិ ឥមិនា បរិយាយន្តរេន បកាសេតុំ មូលមូលនយោ វុត្តោ។ អញ្ញបទត្ថសមាសន្តេន ក-ការេន តីសុបិ យមកេសុ មូលយោគមេវ ទីបេតុំ មូលកនយោ វុត្តោ។ មូលមូលកនយវចនបរិយាយោ វុត្តប្បការោវ។
53-61. Mūlanaye vutte eva atthe kusalamūlabhāvena mūlassa visesanena samānena mūlena aññamaññassa ca mūlena mūlayogadīpanena cāti iminā pariyāyantarena pakāsetuṃ mūlamūlanayo vutto. Aññapadatthasamāsantena ka-kārena tīsupi yamakesu mūlayogameva dīpetuṃ mūlakanayo vutto. Mūlamūlakanayavacanapariyāyo vuttappakārova.
៧៤-៨៥. អព្ពោហារិកំ កត្វាតិ ន ឯកមូលភាវំ លភមានេហិ ឯកតោ លព្ភមានត្តា សហេតុកវោហាររហិតំ កត្វា។ ន វា សហេតុកទុកេ វិយ ឯត្ថ ហេតុបច្ចយយោគាយោគវសេន អព្ពោហារិកំ កតំ, អថ ខោ សហេតុកវោហារមេវ លភតិ, ន អហេតុកវោហារន្តិ អព្ពោហារិកំ កតំ។ ឯកតោ លព្ភមានកវសេនាតិ អហេតុកចិត្តុប្បាទនិព្ពានេហិ ហេតុបច្ចយរហិតេហិ សហ លព្ភមានករូបវសេនាតិ អត្ថោ។
74-85. Abbohārikaṃ katvāti na ekamūlabhāvaṃ labhamānehi ekato labbhamānattā sahetukavohārarahitaṃ katvā. Na vā sahetukaduke viya ettha hetupaccayayogāyogavasena abbohārikaṃ kataṃ, atha kho sahetukavohārameva labhati, na ahetukavohāranti abbohārikaṃ kataṃ. Ekato labbhamānakavasenāti ahetukacittuppādanibbānehi hetupaccayarahitehi saha labbhamānakarūpavasenāti attho.
៨៦-៩៧. យស្សំ បាឡិយំ ‘‘អហេតុកំ នាមមូលេន ន ឯកមូលំ, សហេតុកំ នាមមូលេន ឯកមូល’’ន្តិ (យម. ១.មូលយមក.៨៧) បាឋោ អាគតោ, តត្ថ ‘‘យេ កេចិ នាមា ធម្មា’’តិ នាមានំ និទ្ធារិតត្តា ‘‘អហេតុកំ សហេតុក’’ន្តិ ច វុត្តេ ‘‘នាម’’ន្តិ ច ឥទំ វិញ្ញាយមានមេវាតិ ន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ។ យត្ថ បន ‘‘អហេតុកំ នាមំ, សហេតុកំ នាម’’ន្តិ (យម. ១.មូលយមក.៨៧) ច បាឋោ, តត្ថ សុបាកដភាវត្ថំ ‘‘នាម’’ន្តិ វុត្តន្តិ។
86-97. Yassaṃ pāḷiyaṃ ‘‘ahetukaṃ nāmamūlena na ekamūlaṃ, sahetukaṃ nāmamūlena ekamūla’’nti (yama. 1.mūlayamaka.87) pāṭho āgato, tattha ‘‘ye keci nāmā dhammā’’ti nāmānaṃ niddhāritattā ‘‘ahetukaṃ sahetuka’’nti ca vutte ‘‘nāma’’nti ca idaṃ viññāyamānamevāti na vuttanti veditabbaṃ. Yattha pana ‘‘ahetukaṃ nāmaṃ, sahetukaṃ nāma’’nti (yama. 1.mūlayamaka.87) ca pāṭho, tattha supākaṭabhāvatthaṃ ‘‘nāma’’nti vuttanti.
និទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
មូលយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Mūlayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / អភិធម្មបិដក • Abhidhammapiṭaka / យមកបាឡិ • Yamakapāḷi / ១. មូលយមកំ • 1. Mūlayamakaṃ
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / អភិធម្មបិដក (អដ្ឋកថា) • Abhidhammapiṭaka (aṭṭhakathā) / បញ្ចបករណ-អដ្ឋកថា • Pañcapakaraṇa-aṭṭhakathā / ១. មូលយមកំ • 1. Mūlayamakaṃ
ដីកា • Tīkā / អភិធម្មបិដក (ដីកា) • Abhidhammapiṭaka (ṭīkā) / បញ្ចបករណ-អនុដីកា • Pañcapakaraṇa-anuṭīkā / ១. មូលយមកំ • 1. Mūlayamakaṃ
