| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / จูฬนิเทฺทส-อฎฺฐกถา • Cūḷaniddesa-aṭṭhakathā |
๔. เมตฺตคูมาณวสุตฺตนิเทฺทสวณฺณนา
4. Mettagūmāṇavasuttaniddesavaṇṇanā
๑๘. จตุเตฺถ เมตฺตคูสุเตฺต – มญฺญามิ ตํ เวทคู ภาวิตตฺตนฺติ ‘‘อยํ เวทคู’’ติ จ ‘‘ภาวิตโตฺต’’ติ จ เอวํ ตํ มญฺญามิฯ
18. Catutthe mettagūsutte – maññāmi taṃ vedagū bhāvitattanti ‘‘ayaṃ vedagū’’ti ca ‘‘bhāvitatto’’ti ca evaṃ taṃ maññāmi.
อปริโตฺตติ น อโปฺปฯ มหโนฺตติ น ขุทฺทโกฯ คมฺภีโรติ น อุตฺตาโนฯ อปฺปเมโยฺยติ มินิตุํ น สกฺกุเณโยฺยฯ ทุปฺปริโยคาโฬฺหติ อวคาหิตุํ โอตริตุํ ทุโกฺขฯ พหุรตโน สาครูปโมติ พหูนํ ธมฺมรตนานํ อากรตฺตา อเนกวิธรตนสมฺปโนฺน มหาสมุโทฺท วิย พหุรตโน สาครสทิโสฯ
Aparittoti na appo. Mahantoti na khuddako. Gambhīroti na uttāno. Appameyyoti minituṃ na sakkuṇeyyo. Duppariyogāḷhoti avagāhituṃ otarituṃ dukkho. Bahuratano sāgarūpamoti bahūnaṃ dhammaratanānaṃ ākarattā anekavidharatanasampanno mahāsamuddo viya bahuratano sāgarasadiso.
น มงฺกุ โหตีติ น วิกุณิตมุโข โหติฯ อปฺปติฎฺฐิตจิโตฺตติ โทสวเสน น ฆนีภูตจิโตฺตฯ อลีนมนโสติ น สงฺกุจิตจิโตฺตฯ อพฺยาปนฺนเจตโสติ น ปูติจิโตฺตฯ
Na maṅku hotīti na vikuṇitamukho hoti. Appatiṭṭhitacittoti dosavasena na ghanībhūtacitto. Alīnamanasoti na saṅkucitacitto. Abyāpannacetasoti na pūticitto.
ทิเฎฺฐ ทิฎฺฐมโตฺตติ จกฺขุวิสเย รูปารมฺมเณ ทิฎฺฐมโตฺตเยว ตํ อารมฺมณํ ภวิสฺสติ, กตฺตา วา กาเรตา วา นตฺถิฯ ยํ จกฺขุนา ทิฎฺฐํ วณฺณายตนเมวฯ สุตาทีสุปิ เอเสว นโยฯ อปิ จ ทิเฎฺฐติ ทสฺสนโยเคน วณฺณายตนํ, สวนโยเคน สทฺทายตนํ, มุตโยเคน ฆานชิวฺหากายายตนานิ ทเสฺสติฯ ฆานสฺส คนฺธายตนํ, ชิวฺหาย รสายตนํ, กายสฺส ปถวี เตโช วายูติ โผฎฺฐพฺพายตนํ, วิญฺญาตโยเคน ธมฺมายตนํ ทเสฺสติฯ ทิเฎฺฐ อนูปโยติ จกฺขุวิญฺญาเณน ทิเฎฺฐ ราคูปยวิรหิโตฯ อนปาโยติ โกธวิรหิโต อปฺปฎิโฆ ฯ อนิสฺสิโตติ ตณฺหาย อนลฺลีโนฯ อปฺปฎิพโทฺธติ มาเนน น พโทฺธฯ วิปฺปมุโตฺตติ สพฺพารมฺมณโต มุโตฺตฯ วิสญฺญุโตฺตติ กิเลเสหิ วิยุโตฺต หุตฺวา ฐิโตฯ
Diṭṭhe diṭṭhamattoti cakkhuvisaye rūpārammaṇe diṭṭhamattoyeva taṃ ārammaṇaṃ bhavissati, kattā vā kāretā vā natthi. Yaṃ cakkhunā diṭṭhaṃ vaṇṇāyatanameva. Sutādīsupi eseva nayo. Api ca diṭṭheti dassanayogena vaṇṇāyatanaṃ, savanayogena saddāyatanaṃ, mutayogena ghānajivhākāyāyatanāni dasseti. Ghānassa gandhāyatanaṃ, jivhāya rasāyatanaṃ, kāyassa pathavī tejo vāyūti phoṭṭhabbāyatanaṃ, viññātayogena dhammāyatanaṃ dasseti. Diṭṭhe anūpayoti cakkhuviññāṇena diṭṭhe rāgūpayavirahito. Anapāyoti kodhavirahito appaṭigho . Anissitoti taṇhāya anallīno. Appaṭibaddhoti mānena na baddho. Vippamuttoti sabbārammaṇato mutto. Visaññuttoti kilesehi viyutto hutvā ṭhito.
สํวิชฺชติ ภควโต จกฺขูติ พุทฺธสฺส ภควโต ปกติมํสจกฺขุ อุปลพฺภติฯ ปสฺสตีติ ทกฺขติ โอโลเกติฯ จกฺขุนา รูปนฺติ จกฺขุวิญฺญาเณน รูปารมฺมณํฯ ฉนฺทราโคติ ตณฺหาฉโนฺทฯ
Saṃvijjati bhagavato cakkhūti buddhassa bhagavato pakatimaṃsacakkhu upalabbhati. Passatīti dakkhati oloketi. Cakkhunā rūpanti cakkhuviññāṇena rūpārammaṇaṃ. Chandarāgoti taṇhāchando.
ทนฺตํ นยนฺติ สมิตินฺติ อุยฺยานกีฬามณฺฑลาทีสุ หิ มหาชนมชฺฌํ คจฺฉนฺตา ทนฺตเมว โคณํ วา ทนฺตํ อสฺสาชานียํ วา ยาเน โยเชตฺวา นยนฺติฯ ราชาติ ตถารูปาเนว ฐานานิ คจฺฉโนฺต ราชาปิ ทนฺตเมว อภิรุหติฯ มนุเสฺสสูติ มนุเสฺสสุปิ จตูหิ อริยมเคฺคหิ ทโนฺต นิพฺพิเสวโนว เสโฎฺฐฯ โยติวากฺยนฺติ เอวรูปํ อติกฺกมฺมวจนํ ปุนปฺปุนํ วุจฺจมานมฺปิ ติติกฺขติ นปฺปติปฺผรติ น วิหญฺญติ, เอวรูโป ทโนฺต เสโฎฺฐติ อโตฺถฯ
Dantaṃ nayanti samitinti uyyānakīḷāmaṇḍalādīsu hi mahājanamajjhaṃ gacchantā dantameva goṇaṃ vā dantaṃ assājānīyaṃ vā yāne yojetvā nayanti. Rājāti tathārūpāneva ṭhānāni gacchanto rājāpi dantameva abhiruhati. Manussesūti manussesupi catūhi ariyamaggehi danto nibbisevanova seṭṭho. Yotivākyanti evarūpaṃ atikkammavacanaṃ punappunaṃ vuccamānampi titikkhati nappatippharati na vihaññati, evarūpo danto seṭṭhoti attho.
อสฺสตราติ วฬวาย คทฺรเภน ชาตาฯ อาชานียาติ ยํ อสฺสทมฺมสารถิ การณํ กาเรติ, ตสฺส ขิปฺปํ ชานนสมตฺถาฯ สินฺธวาติ สินฺธวรเฎฺฐ ชาตา อสฺสาฯ มหานาคาติ กุญฺชรสงฺขาตา มหาหตฺถิโนฯ อตฺตทโนฺตติ เอเต อสฺสตรา วา สินฺธวา วา กุญฺชรา วา ทนฺตาว, น อทนฺตาฯ โย ปน จตุมคฺคสงฺขาเตน อตฺตโน ทนฺตตาย อตฺตทโนฺต นิพฺพิเสวโน, อยํ ตโตปิ วรํ, สเพฺพหิปิ เอเตหิ อุตฺตริตโรติ อโตฺถฯ
Assatarāti vaḷavāya gadrabhena jātā. Ājānīyāti yaṃ assadammasārathi kāraṇaṃ kāreti, tassa khippaṃ jānanasamatthā. Sindhavāti sindhavaraṭṭhe jātā assā. Mahānāgāti kuñjarasaṅkhātā mahāhatthino. Attadantoti ete assatarā vā sindhavā vā kuñjarā vā dantāva, na adantā. Yo pana catumaggasaṅkhātena attano dantatāya attadanto nibbisevano, ayaṃ tatopi varaṃ, sabbehipi etehi uttaritaroti attho.
น หิ เอเตหิ ยาเนหีติ ยานิ เอตานิ หตฺถิยานาทีนิ อุตฺตมยานานิ, เอเตหิ ยาเนหิ โกจิ ปุคฺคโล สุปินเนฺตนปิ อคตปุพฺพตฺตา ‘‘อคต’’นฺติ สงฺขาตํ นิพฺพานทิสํ ตถา น คเจฺฉยฺยฯ ยถา ปุพฺพภาเค อินฺทฺริยทเมน ทเนฺตน, อปรภาเค อริยมคฺคภาวนาย สุทเนฺตน ทโนฺต นิพฺพิเสวโน สปฺปโญฺญ ปุคฺคโล ตํ อคตปุพฺพํ ทิสํ คจฺฉติ, ทนฺตภูมิํ ปาปุณาติ, ตสฺมา อตฺตทมนเมว วรตรนฺติ อโตฺถ (ธ. ป. อฎฺฐ. ๒.๓๒๒; มหานิ. อฎฺฐ. ๙๐)ฯ
Na hi etehi yānehīti yāni etāni hatthiyānādīni uttamayānāni, etehi yānehi koci puggalo supinantenapi agatapubbattā ‘‘agata’’nti saṅkhātaṃ nibbānadisaṃ tathā na gaccheyya. Yathā pubbabhāge indriyadamena dantena, aparabhāge ariyamaggabhāvanāya sudantena danto nibbisevano sappañño puggalo taṃ agatapubbaṃ disaṃ gacchati, dantabhūmiṃ pāpuṇāti, tasmā attadamanameva varataranti attho (dha. pa. aṭṭha. 2.322; mahāni. aṭṭha. 90).
วิธาสุ น วิกมฺปนฺตีติ นววิธมานโกฎฺฐาเสสุ น จลนฺติ น เวเธนฺติฯ วิปฺปมุตฺตา ปุนพฺภวาติ กมฺมกิเลสโต สมุเจฺฉทวิมุตฺติยา สุฎฺฐุ มุตฺตาฯ ทนฺตภูมิํ อนุปฺปตฺตาติ อรหตฺตผลํ ปาปุณิตฺวา ฐิตาฯ เต โลเก วิชิตาวิโนติ เต วุตฺตปฺปการา ขีณาสวา สตฺตโลเก วิชิตวิชยา นาม (สํ. นิ. อฎฺฐ. ๒.๓.๗๖; มหานิ. อฎฺฐ. ๙๐)ฯ
Vidhāsu na vikampantīti navavidhamānakoṭṭhāsesu na calanti na vedhenti. Vippamuttā punabbhavāti kammakilesato samucchedavimuttiyā suṭṭhu muttā. Dantabhūmiṃ anuppattāti arahattaphalaṃ pāpuṇitvā ṭhitā. Te loke vijitāvinoti te vuttappakārā khīṇāsavā sattaloke vijitavijayā nāma (saṃ. ni. aṭṭha. 2.3.76; mahāni. aṭṭha. 90).
ยสฺสินฺทฺริยานิ ภาวิตานีติ ยสฺส ขีณาสวสฺส สทฺธาทิปญฺจินฺทฺริยานิ อรหตฺตผลํ ปาเปตฺวา วฑฺฒิตานิฯ อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จาติ จกฺขาทิอชฺฌตฺตายตนานิ จ รูปาทิพหิทฺธายตนานิ จ นิพฺพิเสวนานิ กตานิฯ สพฺพโลเกติ สกลเตธาตุเก โลเก จฯ นิพฺพิชฺฌ อิมํ ปรญฺจ โลกนฺติ อิมญฺจ อตฺตภาวํ ปรโลเก จ อตฺตภาวํ อติกฺกมิตฺวา ฐิโต ขีณาสโว ฯ กาลํ กงฺขติ ภาวิโต ส ทโนฺตติ โส ขีณาสโว จกฺขาทิโต ทโนฺต วฑฺฒิตจิโตฺต มรณกาลํ ปเตฺถติ (สุ. นิ. อฎฺฐ. ๒.๕๒๒; มหานิ. อฎฺฐ. ๙๐)ฯ
Yassindriyāni bhāvitānīti yassa khīṇāsavassa saddhādipañcindriyāni arahattaphalaṃ pāpetvā vaḍḍhitāni. Ajjhattañca bahiddhā cāti cakkhādiajjhattāyatanāni ca rūpādibahiddhāyatanāni ca nibbisevanāni katāni. Sabbaloketi sakalatedhātuke loke ca. Nibbijjha imaṃ parañca lokanti imañca attabhāvaṃ paraloke ca attabhāvaṃ atikkamitvā ṭhito khīṇāsavo . Kālaṃ kaṅkhati bhāvito sa dantoti so khīṇāsavo cakkhādito danto vaḍḍhitacitto maraṇakālaṃ pattheti (su. ni. aṭṭha. 2.522; mahāni. aṭṭha. 90).
เยสํ ธมฺมานํ อาทิโต สมุทาคมนํ ปญฺญายตีติ เยสํ ขนฺธาทิธมฺมานํ อุปฺปตฺติ ปญฺญายติฯ อตฺถงฺคมโต นิโรโธติ อตฺถงฺคมนวเสน เตสํเยว อภาโว ปญฺญายติฯ กมฺมสนฺนิสฺสิโต วิปาโกติ กุสลากุสลกมฺมนิสฺสิโต วิปาโก กมฺมํ อมุญฺจิตฺวา ปวตฺตนโต วิปาโกปิ กมฺมสนฺนิสฺสิโตว นามฯ นามสนฺนิสฺสิตํ รูปนฺติ สพฺพรูปํ นามํ คเหตฺวา ปวตฺตนโต นามสนฺนิสฺสิตํ นาม ชาตํฯ ชาติยา อนุคตนฺติ สพฺพํ กมฺมาทิกํ ชาติยา อนุปวิฎฺฐํฯ ชราย อนุสฎนฺติ ชราย ปตฺถฎํฯ พฺยาธินา อภิภูตนฺติ พฺยาธิทุเกฺขน อภิมทฺทิตํฯ มรเณน อพฺภาหตนฺติ มจฺจุนา อภิหฎํ ปหฎํฯ อตาณนฺติ ปุตฺตาทีหิปิ ตายนสฺส อภาวโต อตายนํ อนารกฺขํ อลพฺภเณยฺยํ เขมํ วาฯ อเลณนฺติ อลฺลียิตุํ นิสฺสยิตุํ อนรหํ, อลฺลีนานมฺปิ น เลณกิจฺจกรณํฯ อสรณนฺติ นิสฺสิตานํ น ภยหารกํ, น ภยวินาสกํฯ อสรณีภูตนฺติ ปุเร อุปฺปตฺติยา อตฺตโน อภาเวเนว อสรณํ, อุปฺปตฺติสมกาลเมว อสรณภูตนฺติ อโตฺถฯ
Yesaṃ dhammānaṃ ādito samudāgamanaṃ paññāyatīti yesaṃ khandhādidhammānaṃ uppatti paññāyati. Atthaṅgamato nirodhoti atthaṅgamanavasena tesaṃyeva abhāvo paññāyati. Kammasannissito vipākoti kusalākusalakammanissito vipāko kammaṃ amuñcitvā pavattanato vipākopi kammasannissitova nāma. Nāmasannissitaṃ rūpanti sabbarūpaṃ nāmaṃ gahetvā pavattanato nāmasannissitaṃ nāma jātaṃ. Jātiyā anugatanti sabbaṃ kammādikaṃ jātiyā anupaviṭṭhaṃ. Jarāya anusaṭanti jarāya patthaṭaṃ. Byādhinā abhibhūtanti byādhidukkhena abhimadditaṃ. Maraṇena abbhāhatanti maccunā abhihaṭaṃ pahaṭaṃ. Atāṇanti puttādīhipi tāyanassa abhāvato atāyanaṃ anārakkhaṃ alabbhaṇeyyaṃ khemaṃ vā. Aleṇanti allīyituṃ nissayituṃ anarahaṃ, allīnānampi na leṇakiccakaraṇaṃ. Asaraṇanti nissitānaṃ na bhayahārakaṃ, na bhayavināsakaṃ. Asaraṇībhūtanti pure uppattiyā attano abhāveneva asaraṇaṃ, uppattisamakālameva asaraṇabhūtanti attho.
๑๙. อปุจฺฉสีติ เอตฺถ อ-อิติ ปทปูรณมเตฺต นิปาโต, ปุจฺฉสิเตฺวว อโตฺถฯ ปวกฺขามิ ยถา ปชานนฺติ ยถา ปชานโนฺต อาจิกฺขติ, เอวํ อาจิกฺขิสฺสามิฯ อุปธินิทานา ปภวนฺติ ทุกฺขาติ ตณฺหาทิอุปธินิทานา ชาติอาทิทุกฺขวิเสสา ปภวนฺติฯ
19.Apucchasīti ettha a-iti padapūraṇamatte nipāto, pucchasitveva attho. Pavakkhāmi yathā pajānanti yathā pajānanto ācikkhati, evaṃ ācikkhissāmi. Upadhinidānā pabhavanti dukkhāti taṇhādiupadhinidānā jātiādidukkhavisesā pabhavanti.
ตณฺหูปธีติ ตณฺหา เอว ตณฺหูปธิฯ สสฺสตุเจฺฉททิฎฺฐิ เอว ทิฎฺฐูปธิฯ ราคาทิกิเลสา เอว กิเลสูปธิฯ ปุญฺญาทิกมฺมานิ เอว กมฺมูปธิฯ ติวิธทุจฺจริตานิเยว ทุจฺจริตูปธิฯ กพฬีการาทโย อาหารา เอว อาหารูปธิฯ โทสปฎิโฆ เอว ปฎิฆูปธิฯ กมฺมสมุฎฺฐานา กเมฺมเนว คหิตา ปถวาทโย จตโสฺส ธาตุโยว จตโสฺส อุปาทินฺนธาตุโย อุปธีฯ จกฺขาทิฉอชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ เอว ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ อุปธีฯ จกฺขุวิญฺญาณาทิฉวิญฺญาณกายาว ฉ วิญฺญาณกายา อุปธีฯ สพฺพมฺปิ ทุกฺขํ ทุกฺขมนเฎฺฐนาติ สพฺพเตภูมกํ ทุกฺขํ ทุสฺสหนเฎฺฐน อุปธิฯ
Taṇhūpadhīti taṇhā eva taṇhūpadhi. Sassatucchedadiṭṭhi eva diṭṭhūpadhi. Rāgādikilesā eva kilesūpadhi. Puññādikammāni eva kammūpadhi. Tividhaduccaritāniyeva duccaritūpadhi. Kabaḷīkārādayo āhārā eva āhārūpadhi. Dosapaṭigho eva paṭighūpadhi. Kammasamuṭṭhānā kammeneva gahitā pathavādayo catasso dhātuyova catasso upādinnadhātuyo upadhī. Cakkhādichaajjhattikāni āyatanāni eva cha ajjhattikāni āyatanāni upadhī. Cakkhuviññāṇādichaviññāṇakāyāva cha viññāṇakāyā upadhī. Sabbampi dukkhaṃ dukkhamanaṭṭhenāti sabbatebhūmakaṃ dukkhaṃ dussahanaṭṭhena upadhi.
๒๐. เอวํ อุปธินิทานโต ปภวเนฺตสุ ทุเกฺขสุ – โย เว อวิทฺวาติ คาถาฯ ตตฺถ ปชานนฺติ สงฺขาเร อนิจฺจาทิวเสน ชานโนฺตฯ ทุกฺขสฺส ชาติปฺปภวานุปสฺสีติ วฎฺฎทุกฺขสฺส ชาติการณํ ‘‘อุปธี’’ติ อนุปสฺสโนฺตฯ อิมิสฺสา คาถาย นิเทฺทเส วตฺตพฺพํ นตฺถิฯ
20. Evaṃ upadhinidānato pabhavantesu dukkhesu – yo ve avidvāti gāthā. Tattha pajānanti saṅkhāre aniccādivasena jānanto. Dukkhassa jātippabhavānupassīti vaṭṭadukkhassa jātikāraṇaṃ ‘‘upadhī’’ti anupassanto. Imissā gāthāya niddese vattabbaṃ natthi.
๒๑. โสกปริทฺทวญฺจาติ โสกญฺจ ปริเทวญฺจฯ ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธโมฺมติ ยถา ยถา สตฺตา ชานนฺติ, ตถา ตถา ญาปนวเสน วิทิโต เอส ตยา ธโมฺมติฯ
21.Sokapariddavañcāti sokañca paridevañca. Tathā hi te vidito esa dhammoti yathā yathā sattā jānanti, tathā tathā ñāpanavasena vidito esa tayā dhammoti.
ตตฺถ ตรนฺตีติ ปฐมมเคฺคน ทิโฎฺฐฆํ ตรนฺติฯ อุตฺตรนฺตีติ ทุติยมเคฺคน กาโมฆํ ตนุกรณวเสน อุคฺคนฺตฺวา ตรนฺติฯ ปตรนฺตีติ ตเมว นิรวเสสปฺปหานวเสน ตติยมเคฺคน วิเสเสน ตรนฺติฯ สมติกฺกมนฺตีติ ภโวฆอวิโชฺชฆปฺปหานวเสน จตุตฺถมเคฺคน สมฺมา อติกฺกมนฺติฯ วีติวตฺตนฺตีติ ผลํ ปาปุณิตฺวา ติฎฺฐนฺติฯ
Tattha tarantīti paṭhamamaggena diṭṭhoghaṃ taranti. Uttarantīti dutiyamaggena kāmoghaṃ tanukaraṇavasena uggantvā taranti. Patarantīti tameva niravasesappahānavasena tatiyamaggena visesena taranti. Samatikkamantīti bhavoghaavijjoghappahānavasena catutthamaggena sammā atikkamanti. Vītivattantīti phalaṃ pāpuṇitvā tiṭṭhanti.
๒๒. กิตฺตยิสฺสามิ เต ธมฺมนฺติ นิพฺพานธมฺมํ นิพฺพานคามินิปฎิปทาธมฺมญฺจ เต เทสยิสฺสามิฯ ทิเฎฺฐ ธเมฺมติ ทิเฎฺฐว ทุกฺขาทิธเมฺม, อิมสฺมิํเยว วา อตฺตภาเวฯ อนีติหนฺติ อตฺตปจฺจกฺขํฯ ยํ วิทิตฺวาติ ยํ ธมฺมํ ‘‘สเพฺพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติอาทินา (ธ. ป. ๒๗๗; เถรคา. ๖๗๖; กถา. ๗๕๓) นเยน สมฺมสโนฺต วิทิตฺวาฯ
22.Kittayissāmi te dhammanti nibbānadhammaṃ nibbānagāminipaṭipadādhammañca te desayissāmi. Diṭṭhe dhammeti diṭṭheva dukkhādidhamme, imasmiṃyeva vā attabhāve. Anītihanti attapaccakkhaṃ. Yaṃ viditvāti yaṃ dhammaṃ ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā (dha. pa. 277; theragā. 676; kathā. 753) nayena sammasanto viditvā.
ตตฺถ อาทิกลฺยาณนฺติ หิตฺวาปิ อนุตฺตรํ วิเวกสุขํ ธมฺมํ ตว กิตฺตยิสฺสามิ, ตญฺจ โข อปฺปํ วา พหุํ วา กิตฺตยโนฺต อาทิกลฺยาณาทิปฺปการเมว กิตฺตยิสฺสามิฯ อาทิมฺหิ กลฺยาณํ ภทฺทกํ อนวชฺชเมว กตฺวา กิตฺตยิสฺสามิ ฯ มเชฺฌปิฯ ปริโยสาเนปิ ภทฺทกํ อนวชฺชเมว กตฺวา กิตฺตยิสฺสามีติ วุตฺตํ โหติฯ ยสฺมิญฺหิ ภควา เอกคาถมฺปิ เทเสสิ, สา สมนฺตภทฺทกตฺตา ธมฺมสฺส ปฐมปาเทน อาทิกลฺยาณา, ทุติยตติยปาเทหิ มเชฺฌกลฺยาณา, ปจฺฉิมปาเทน ปริโยสานกลฺยาณาฯ เอกานุสนฺธิกํ สุตฺตํ นิทาเนน อาทิกลฺยาณํ, นิคมเนน ปริโยสานกลฺยาณํ, เสเสน มเชฺฌกลฺยาณํฯ นานานุสนฺธิกํ สุตฺตํ ปฐมานุสนฺธินา อาทิกลฺยาณํ, ปจฺฉิเมน ปริโยสานกลฺยาณํ, เสเสหิ มเชฺฌกลฺยาณํฯ
Tattha ādikalyāṇanti hitvāpi anuttaraṃ vivekasukhaṃ dhammaṃ tava kittayissāmi, tañca kho appaṃ vā bahuṃ vā kittayanto ādikalyāṇādippakārameva kittayissāmi. Ādimhi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā kittayissāmi . Majjhepi. Pariyosānepi bhaddakaṃ anavajjameva katvā kittayissāmīti vuttaṃ hoti. Yasmiñhi bhagavā ekagāthampi desesi, sā samantabhaddakattā dhammassa paṭhamapādena ādikalyāṇā, dutiyatatiyapādehi majjhekalyāṇā, pacchimapādena pariyosānakalyāṇā. Ekānusandhikaṃ suttaṃ nidānena ādikalyāṇaṃ, nigamanena pariyosānakalyāṇaṃ, sesena majjhekalyāṇaṃ. Nānānusandhikaṃ suttaṃ paṭhamānusandhinā ādikalyāṇaṃ, pacchimena pariyosānakalyāṇaṃ, sesehi majjhekalyāṇaṃ.
อปิ จ สนิทานอุปฺปตฺติตฺตา อาทิกลฺยาณํ, เวเนยฺยานํ อนุรูปโต อตฺถสฺส อวิปรีตตาย จ เหตุทาหรณยุตฺตโต จ มเชฺฌกลฺยาณํ, โสตูนํ สทฺธาปฎิลาภชนเนน นิคมเนน จ ปริโยสานกลฺยาณํฯ
Api ca sanidānauppattittā ādikalyāṇaṃ, veneyyānaṃ anurūpato atthassa aviparītatāya ca hetudāharaṇayuttato ca majjhekalyāṇaṃ, sotūnaṃ saddhāpaṭilābhajananena nigamanena ca pariyosānakalyāṇaṃ.
สกโล หิ สาสนธโมฺม อตฺตโน อตฺถภูเตน สีเลน อาทิกลฺยาโณ, สมถวิปสฺสนามคฺคผเลหิ มเชฺฌกลฺยาโณ, นิพฺพาเนน ปริโยสานกลฺยาโณฯ สีลสมาธีหิ วา อาทิกลฺยาโณ, วิปสฺสนามเคฺคหิ มเชฺฌกลฺยาโณ, ผลนิพฺพาเนหิ ปริโยสานกลฺยาโณฯ พุทฺธสุโพธิตาย วา อาทิกลฺยาโณ, ธมฺมสุธมฺมตาย มเชฺฌกลฺยาโณ, สงฺฆสุปฺปฎิปตฺติยา ปริโยสานกลฺยาโณ ฯ ตํ สุตฺวา ตถตฺตาย ปฎิปเนฺนน อธิคนฺตพฺพาย อภิสโมฺพธิยา วา อาทิกลฺยาโณ, ปเจฺจกโพธิยา มเชฺฌกลฺยาโณ, สาวกโพธิยา ปริโยสานกลฺยาโณฯ
Sakalo hi sāsanadhammo attano atthabhūtena sīlena ādikalyāṇo, samathavipassanāmaggaphalehi majjhekalyāṇo, nibbānena pariyosānakalyāṇo. Sīlasamādhīhi vā ādikalyāṇo, vipassanāmaggehi majjhekalyāṇo, phalanibbānehi pariyosānakalyāṇo. Buddhasubodhitāya vā ādikalyāṇo, dhammasudhammatāya majjhekalyāṇo, saṅghasuppaṭipattiyā pariyosānakalyāṇo . Taṃ sutvā tathattāya paṭipannena adhigantabbāya abhisambodhiyā vā ādikalyāṇo, paccekabodhiyā majjhekalyāṇo, sāvakabodhiyā pariyosānakalyāṇo.
สุยฺยมาโน เจส นีวรณวิกฺขมฺภนโต ภวเนนปิ กลฺยาณเมว อาวหตีติ อาทิกลฺยาโณ, ปฎิปชฺชิยมาโน สมถวิปสฺสนาสุขาวหนโต ปฎิปตฺติยาปิ กลฺยาณเมว อาวหตีติ มเชฺฌกลฺยาโณ, ตถาปฎิปโนฺน (ปารา. อฎฺฐ. ๑.๑) จ ปฎิปตฺติผเล นิฎฺฐิเต ตาทิภาวาวหนโต ปฎิปตฺติผเลนปิ กลฺยาณเมว อาวหตีติ ปริโยสานกลฺยาโณติฯ
Suyyamāno cesa nīvaraṇavikkhambhanato bhavanenapi kalyāṇameva āvahatīti ādikalyāṇo, paṭipajjiyamāno samathavipassanāsukhāvahanato paṭipattiyāpi kalyāṇameva āvahatīti majjhekalyāṇo, tathāpaṭipanno (pārā. aṭṭha. 1.1) ca paṭipattiphale niṭṭhite tādibhāvāvahanato paṭipattiphalenapi kalyāṇameva āvahatīti pariyosānakalyāṇoti.
ยํ ปเนส ภควา ธมฺมํ เทเสโนฺต สาสนพฺรหฺมจริยํ มคฺคพฺรหฺมจริยญฺจ ปกาเสติ, นานานเยหิ ทีเปติฯ ตํ ยถานุรูปํ อตฺถสมฺปตฺติยา สาตฺถํฯ พฺยญฺชนสมฺปตฺติยา สพฺยญฺชนํฯ สงฺกาสนปกาสนวิวรณวิภชนอุตฺตานีกรณปญฺญตฺติอตฺถปทสมาโยคโต สาตฺถํฯ อกฺขรปทพฺยญฺชนาการนิรุตฺตินิเทฺทสสมฺปตฺติยา สพฺยญฺชนํฯ อตฺถคมฺภีรตาปฎิเวธคมฺภีรตาหิ สาตฺถํ ฯ ธมฺมคมฺภีรตาเทสนาคมฺภีรตาหิ สพฺยญฺชนํฯ อตฺถปฎิภานปฎิสมฺภิทาวิสยโต สาตฺถํฯ ธมฺมนิรุตฺติปฎิสมฺภิทาวิสยโต สพฺยญฺชนํฯ ปณฺฑิตเวทนียโต สริกฺขกชนปฺปสาทกนฺติ สาตฺถํฯ สเทฺธยฺยโต โลกิยชนปฺปสาทกนฺติ สพฺยญฺชนํฯ คมฺภีราธิปฺปายโต สาตฺถํฯ อุตฺตานปทโต สพฺยญฺชนํฯ อุปเนตพฺพสฺส อภาวโต สกลปริปุณฺณภาเวน เกวลปริปุณฺณํฯ อปเนตพฺพสฺส อภาวโต นิโทฺทสภาเวน ปริสุทฺธํฯ
Yaṃ panesa bhagavā dhammaṃ desento sāsanabrahmacariyaṃ maggabrahmacariyañca pakāseti, nānānayehi dīpeti. Taṃ yathānurūpaṃ atthasampattiyā sātthaṃ. Byañjanasampattiyā sabyañjanaṃ. Saṅkāsanapakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattiatthapadasamāyogato sātthaṃ. Akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesasampattiyā sabyañjanaṃ. Atthagambhīratāpaṭivedhagambhīratāhi sātthaṃ. Dhammagambhīratādesanāgambhīratāhi sabyañjanaṃ. Atthapaṭibhānapaṭisambhidāvisayato sātthaṃ. Dhammaniruttipaṭisambhidāvisayato sabyañjanaṃ. Paṇḍitavedanīyato sarikkhakajanappasādakanti sātthaṃ. Saddheyyato lokiyajanappasādakanti sabyañjanaṃ. Gambhīrādhippāyato sātthaṃ. Uttānapadato sabyañjanaṃ. Upanetabbassa abhāvato sakalaparipuṇṇabhāvena kevalaparipuṇṇaṃ. Apanetabbassa abhāvato niddosabhāvena parisuddhaṃ.
อปิ จ – ปฎิปตฺติยา อธิคมพฺยตฺติโต สาตฺถํฯ ปริยตฺติยา อาคมพฺยตฺติโต สพฺยญฺชนํฯ สีลาทิปญฺจธมฺมกฺขนฺธยุตฺตโต เกวลปริปุณฺณํฯ นิรุปกฺกิเลสโต นิตฺถรณตฺถาย ปวตฺติโต โลกามิสนิรเปกฺขโต จ ปริสุทฺธํฯ สิกฺขตฺตยปริคฺคหิตตฺตา พฺรหฺมภูเตหิ เสเฎฺฐหิ จริตพฺพโต, เตสญฺจ จริยภาวโต พฺรหฺมจริยํ (ปารา. อฎฺฐ. ๑.๑)ฯ
Api ca – paṭipattiyā adhigamabyattito sātthaṃ. Pariyattiyā āgamabyattito sabyañjanaṃ. Sīlādipañcadhammakkhandhayuttato kevalaparipuṇṇaṃ. Nirupakkilesato nittharaṇatthāya pavattito lokāmisanirapekkhato ca parisuddhaṃ. Sikkhattayapariggahitattā brahmabhūtehi seṭṭhehi caritabbato, tesañca cariyabhāvato brahmacariyaṃ (pārā. aṭṭha. 1.1).
เอวํ ปริยตฺติธมฺมํ ทเสฺสตฺวา อิทานิ โลกุตฺตรธมฺมํ ทเสฺสตุํ ‘‘จตฺตาโร สติปฎฺฐาเน’’ติ อาหฯ สตฺตติํสโพธิปกฺขิยธเมฺม ทเสฺสตฺวา นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรํ ทเสฺสตุํ ‘‘นิพฺพานญฺจา’’ติ อาหฯ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฎิปทนฺติ ปุพฺพภาคสีลสมาธิวิปสฺสนาธมฺมญฺจ กิตฺตยิสฺสามิฯ
Evaṃ pariyattidhammaṃ dassetvā idāni lokuttaradhammaṃ dassetuṃ ‘‘cattāro satipaṭṭhāne’’ti āha. Sattatiṃsabodhipakkhiyadhamme dassetvā nibbattitalokuttaraṃ dassetuṃ ‘‘nibbānañcā’’ti āha. Nibbānagāminiñca paṭipadanti pubbabhāgasīlasamādhivipassanādhammañca kittayissāmi.
ทุเกฺข ทิเฎฺฐติ ทุกฺขสเจฺจ สรสลกฺขเณน ทิเฎฺฐ ทุกฺขสจฺจํ ปกาเสสฺสามิฯ สมุทยาทีสุปิ เอเสว นโยฯ
Dukkhe diṭṭheti dukkhasacce sarasalakkhaṇena diṭṭhe dukkhasaccaṃ pakāsessāmi. Samudayādīsupi eseva nayo.
๒๓. ตญฺจาหํ อภินนฺทามีติ ตํ วุตฺตปฺปการธมฺมโชตกํ ตว วจนํ อหํ ปตฺถยามิฯ ธมฺมมุตฺตมนฺติ ตญฺจ ธมฺมมุตฺตมํ อภินนฺทามิฯ
23.Tañcāhaṃabhinandāmīti taṃ vuttappakāradhammajotakaṃ tava vacanaṃ ahaṃ patthayāmi. Dhammamuttamanti tañca dhammamuttamaṃ abhinandāmi.
ตตฺถ มหโต ตโมกายสฺส ปทาลนนฺติ มหโต อวิชฺชาราสิสฺส เฉทนํฯ อนิจฺจลกฺขณวเสน เอสีฯ ทุกฺขลกฺขณวเสน คเวสีฯ อนตฺตลกฺขณวเสน สมนฺตโต ปริเยสีฯ มหโต วิปลฺลาสสฺส ปเภทนนฺติ มหนฺตสฺส อสุเภ สุภนฺติอาทิทฺวาทสวิธสฺส วิปลฺลาสสฺส เภทนํฯ มหโต ตณฺหาสลฺลสฺส อพฺพหนนฺติ มหนฺตสฺส อโนฺตตุทนเฎฺฐน ตณฺหากณฺฎกสฺส ลุญฺจนํฯ ทิฎฺฐิสงฺฆาฎสฺส วินิเวฐนนฺติ ทิฎฺฐิเยว อโพฺพจฺฉินฺนปฺปวตฺติโต สงฺฆฎิตเฎฺฐน สงฺฆาโฎ, ตสฺส ทิฎฺฐิสงฺฆาฎสฺส นิวตฺตนํฯ มานธชสฺส ปาตนนฺติ อุสฺสิตเฎฺฐน อุนฺนติลกฺขณสฺส มานทฺธชสฺส ปาตนํฯ อภิสงฺขารสฺส วูปสมนฺติ ปุญฺญาทิอภิสงฺขารสฺส อุปสมนํฯ โอฆสฺส นิตฺถรณนฺติ วเฎฺฎ โอสีทาปนสฺส กาโมฆาทิโอฆสฺส นิตฺถรณํ นิกฺขมนํฯ ภารสฺส นิเกฺขปนนฺติ รูปาทิปญฺจกฺขนฺธภารสฺส ขิปนํ ฉฑฺฑนํฯ สํสารวฎฺฎสฺส อุปเจฺฉทนฺติ ขนฺธาทิปฎิปาฎิสํสารวฎฺฎสฺส เหตุนสฺสเนน อุจฺฉิชฺชนํฯ สนฺตาปสฺส นิพฺพาปนนฺติ กิเลสสนฺตาปสฺส นิพฺพุติํฯ ปริฬาหสฺส ปฎิปสฺสทฺธนฺติ กิเลสปริฬาหสฺส วูปสมํ ปฎิปสฺสมฺภนํฯ ธมฺมธชสฺส อุสฺสาปนนฺติ นววิธโลกุตฺตรธมฺมสฺส อุสฺสาเปตฺวา ฐปนํฯ ปรมตฺถํ อมตํ นิพฺพานนฺติ อุตฺตมเฎฺฐน ปรมตฺถํฯ นตฺถิ เอตสฺส มรณสงฺขาตํ มตนฺติ อมตํฯ กิเลสวิสปฎิปกฺขตฺตา อคทนฺติปิ อมตํฯ สํสารทุกฺขปฎิปกฺขภูตตฺตา นิพฺพุตนฺติ นิพฺพานํฯ นเตฺถตฺถ ตณฺหาสงฺขาตํ วานนฺติปิ นิพฺพานํฯ
Tattha mahato tamokāyassa padālananti mahato avijjārāsissa chedanaṃ. Aniccalakkhaṇavasena esī. Dukkhalakkhaṇavasena gavesī. Anattalakkhaṇavasena samantato pariyesī. Mahato vipallāsassa pabhedananti mahantassa asubhe subhantiādidvādasavidhassa vipallāsassa bhedanaṃ. Mahato taṇhāsallassa abbahananti mahantassa antotudanaṭṭhena taṇhākaṇṭakassa luñcanaṃ. Diṭṭhisaṅghāṭassa viniveṭhananti diṭṭhiyeva abbocchinnappavattito saṅghaṭitaṭṭhena saṅghāṭo, tassa diṭṭhisaṅghāṭassa nivattanaṃ. Mānadhajassa pātananti ussitaṭṭhena unnatilakkhaṇassa mānaddhajassa pātanaṃ. Abhisaṅkhārassa vūpasamanti puññādiabhisaṅkhārassa upasamanaṃ. Oghassa nittharaṇanti vaṭṭe osīdāpanassa kāmoghādioghassa nittharaṇaṃ nikkhamanaṃ. Bhārassa nikkhepananti rūpādipañcakkhandhabhārassa khipanaṃ chaḍḍanaṃ. Saṃsāravaṭṭassa upacchedanti khandhādipaṭipāṭisaṃsāravaṭṭassa hetunassanena ucchijjanaṃ. Santāpassa nibbāpananti kilesasantāpassa nibbutiṃ. Pariḷāhassa paṭipassaddhanti kilesapariḷāhassa vūpasamaṃ paṭipassambhanaṃ. Dhammadhajassa ussāpananti navavidhalokuttaradhammassa ussāpetvā ṭhapanaṃ. Paramatthaṃ amataṃ nibbānanti uttamaṭṭhena paramatthaṃ. Natthi etassa maraṇasaṅkhātaṃ matanti amataṃ. Kilesavisapaṭipakkhattā agadantipi amataṃ. Saṃsāradukkhapaṭipakkhabhūtattā nibbutanti nibbānaṃ. Natthettha taṇhāsaṅkhātaṃ vānantipi nibbānaṃ.
มเหสเกฺขหิ สเตฺตหีติ มหานุภาเวหิ สกฺกาทีหิ สเตฺตหิฯ ปริเยสิโตติ ปริยิโฎฺฐฯ กหํ เทวเทโวติ เทวานํ อติเทโว กุหิํฯ กหํ นราสโภติ อุตฺตมปุริโสฯ
Mahesakkhehi sattehīti mahānubhāvehi sakkādīhi sattehi. Pariyesitoti pariyiṭṭho. Kahaṃ devadevoti devānaṃ atidevo kuhiṃ. Kahaṃ narāsabhoti uttamapuriso.
๒๔. อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มเชฺฌติ เอตฺถ อุทฺธนฺติ อนาคตทฺธา วุจฺจติฯ อโธติ อตีตทฺธาฯ ติริยญฺจาปิ มเชฺฌติ ปจฺจุปฺปนฺนทฺธาฯ เอเตสุ นนฺทิญฺจ นิเวสนญฺจ, ปนุชฺช วิญฺญาณนฺติ เอเตสุ อุทฺธาทีสุ ตณฺหญฺจ ทิฎฺฐินิเวสนญฺจ อภิสงฺขารวิญฺญาณญฺจ ปนุเทหิฯ ปนุทิตฺวา จ ภเว น ติเฎฺฐติ เอวํ สเนฺต ทุวิเธปิ ภเว น ติเฎฺฐยฺยฯ เอวํ ตาว ปนุชฺชสทฺทสฺส ปนุเทหีติ อิมสฺมิํ อตฺถวิกเปฺป สมฺพโนฺธฯ ปนุทิตฺวาติ เอตสฺมิํ ปน อตฺถวิกเปฺป ภเว น ติเฎฺฐติ อยเมว สมฺพโนฺธฯ เอตานิ นนฺทีนิเวสนวิญฺญาณานิ ปนุทิตฺวา ทุวิเธปิ ภเว น ติเฎฺฐยฺยาติฯ
24.Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjheti ettha uddhanti anāgataddhā vuccati. Adhoti atītaddhā. Tiriyañcāpi majjheti paccuppannaddhā. Etesu nandiñca nivesanañca, panujja viññāṇanti etesu uddhādīsu taṇhañca diṭṭhinivesanañca abhisaṅkhāraviññāṇañca panudehi. Panuditvā ca bhave na tiṭṭheti evaṃ sante duvidhepi bhave na tiṭṭheyya. Evaṃ tāva panujjasaddassa panudehīti imasmiṃ atthavikappe sambandho. Panuditvāti etasmiṃ pana atthavikappe bhave na tiṭṭheti ayameva sambandho. Etāni nandīnivesanaviññāṇāni panuditvā duvidhepi bhave na tiṭṭheyyāti.
สโหกาสวเสน เทวโลโก อุทฺธํฯ อปายโลโก อโธฯ มนุสฺสโลโก มเชฺฌฯ ตตฺถ กุสลา ธมฺมาติ อปายํ มุญฺจิตฺวา อุปริ ปฎิสนฺธิทานโต กุสลา ธมฺมา อุทฺธนฺติ วุจฺจนฺติฯ อกุสลา ธมฺมา อปาเยสุ ปฎิสนฺธิทานโต อโธติฯ ตทุภยวิมุตฺตตฺตา อพฺยากตา ธมฺมา ติริยญฺจาปิ มเชฺฌติ วุจฺจนฺติฯ สโพฺพปริวเสน อรูปธาตุ อุทฺธํฯ สพฺพอโธวเสน กามธาตุ อโธฯ ตทุภยนฺตรวเสน รูปธาตุ มเชฺฌฯ กายจิตฺตาพาธขนนวเสน สุขา เวทนา อุทฺธํ ฯ ทุกฺขมนวเสน ทุกฺขา เวทนา อโธฯ อทุกฺขมสุขา เวทนา มเชฺฌฯ อตฺตภาววเสน ปริเจฺฉทํ ทเสฺสโนฺต ‘‘อุทฺธนฺติ อุทฺธํ ปาทตลา’’ติอาทิมาหฯ ตตฺถ อุทฺธํ ปาทตลาติ ปาทตลโต อุปริฯ อโธ เกสมตฺถกาติ เกสมตฺถกโต อโธฯ มเชฺฌติ ทฺวินฺนํ อนฺตรํฯ
Sahokāsavasena devaloko uddhaṃ. Apāyaloko adho. Manussaloko majjhe. Tattha kusalā dhammāti apāyaṃ muñcitvā upari paṭisandhidānato kusalā dhammā uddhanti vuccanti. Akusalādhammā apāyesu paṭisandhidānato adhoti. Tadubhayavimuttattā abyākatā dhammā tiriyañcāpi majjheti vuccanti. Sabboparivasena arūpadhātu uddhaṃ. Sabbaadhovasena kāmadhātu adho. Tadubhayantaravasena rūpadhātu majjhe. Kāyacittābādhakhananavasena sukhā vedanā uddhaṃ . Dukkhamanavasena dukkhā vedanā adho. Adukkhamasukhā vedanā majjhe. Attabhāvavasena paricchedaṃ dassento ‘‘uddhanti uddhaṃ pādatalā’’tiādimāha. Tattha uddhaṃ pādatalāti pādatalato upari. Adho kesamatthakāti kesamatthakato adho. Majjheti dvinnaṃ antaraṃ.
ปุญฺญาภิสงฺขารสหคตํ วิญฺญาณนฺติ เตรสวิธปุญฺญาภิสงฺขารสมฺปยุตฺตํ กมฺมวิญฺญาณํฯ อปุญฺญาภิสงฺขารสหคตํ วิญฺญาณนฺติ ทฺวาทสวิธอปุญฺญาภิสงฺขารสมฺปยุตฺตํ กมฺมวิญฺญาณํฯ อาเนญฺชาภิสงฺขารสหคตํ วิญฺญาณนฺติ จตุพฺพิธํ อาเนญฺชาภิสงฺขารสหคตํ กมฺมวิญฺญาณํฯ นุชฺชาติ ขิปฯ ปนุชฺชาติ อตีว ขิปฯ นุทาติ ลุญฺจฯ ปนุทาติ อตีว ลุญฺจฯ ปชหาติ ฉเฑฺฑหิฯ วิโนเทหีติ ทูรํ กโรหิฯ
Puññābhisaṅkhārasahagataṃviññāṇanti terasavidhapuññābhisaṅkhārasampayuttaṃ kammaviññāṇaṃ. Apuññābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇanti dvādasavidhaapuññābhisaṅkhārasampayuttaṃ kammaviññāṇaṃ. Āneñjābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇanti catubbidhaṃ āneñjābhisaṅkhārasahagataṃ kammaviññāṇaṃ. Nujjāti khipa. Panujjāti atīva khipa. Nudāti luñca. Panudāti atīva luñca. Pajahāti chaḍḍehi. Vinodehīti dūraṃ karohi.
กมฺมภวญฺจาติ ปุญฺญาภิสงฺขารเจตนาวฯ ปฎิสนฺธิกญฺจ ปุนพฺภวนฺติ ปฎิสนฺธิยา รูปาทิปุนพฺภวญฺจฯ ปชหโนฺต ปฐมมเคฺคน, วิโนเทโนฺต ทุติยมเคฺคน, พฺยนฺตี กโรโนฺต ตติยมเคฺคน, อนภาวํ คเมโนฺต จตุตฺถมเคฺคนฯ กมฺมภเว น ติเฎฺฐยฺยาติ ปุญฺญาทิอภิสงฺขาเร น ติเฎฺฐยฺยฯ
Kammabhavañcāti puññābhisaṅkhāracetanāva. Paṭisandhikañca punabbhavanti paṭisandhiyā rūpādipunabbhavañca. Pajahanto paṭhamamaggena, vinodento dutiyamaggena, byantī karonto tatiyamaggena, anabhāvaṃ gamento catutthamaggena. Kammabhave na tiṭṭheyyāti puññādiabhisaṅkhāre na tiṭṭheyya.
๒๕. เอตานิ วิโนเทตฺวา ภเว อติฎฺฐโนฺต เอโส – เอวํ วิหารีติ คาถาฯ ตตฺถ อิเธวาติ อิมสฺมิํเยว สาสเน, อิมสฺมิํเยว วา อตฺตภาเวฯ อิมิสฺสา คาถาย นิเทฺทโส อุตฺตานโตฺถวฯ
25. Etāni vinodetvā bhave atiṭṭhanto eso – evaṃ vihārīti gāthā. Tattha idhevāti imasmiṃyeva sāsane, imasmiṃyeva vā attabhāve. Imissā gāthāya niddeso uttānatthova.
๒๖. สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกนฺติ เอตฺถ อนูปธีกนฺติ นิพฺพานํ, ตํ สนฺธาย ภควนฺตํ อาลปโนฺต อาห – ‘‘สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีก’’นฺติฯ
26.Sukittitaṃ gotamanūpadhīkanti ettha anūpadhīkanti nibbānaṃ, taṃ sandhāya bhagavantaṃ ālapanto āha – ‘‘sukittitaṃ gotamanūpadhīka’’nti.
นิเทฺทเส กิเลสา จาติ อุปตาปนเฎฺฐน ราคาทโย กิเลสา จ ราสเฎฺฐน วิปากภูตา ปญฺจกฺขนฺธา จ กุสลาทิอภิสงฺขารา เจตนา จ ‘‘อุปธี’’ติ วุจฺจนฺติ กถียนฺติฯ อุปธิปฺปหานํ ตทงฺคปฺปหาเนน, อุปธิวูปสมํ วิกฺขมฺภนปฺปหาเนน, อุปธิปฎินิสฺสคฺคํ สมุเจฺฉทปฺปหาเนน อุปธิปฎิปสฺสทฺธํ ผเลนาติฯ
Niddese kilesā cāti upatāpanaṭṭhena rāgādayo kilesā ca rāsaṭṭhena vipākabhūtā pañcakkhandhā ca kusalādiabhisaṅkhārā cetanā ca ‘‘upadhī’’ti vuccanti kathīyanti. Upadhippahānaṃ tadaṅgappahānena, upadhivūpasamaṃ vikkhambhanappahānena, upadhipaṭinissaggaṃ samucchedappahānena upadhipaṭipassaddhaṃ phalenāti.
๒๗. น เกวลํ ทุกฺขเมว ปหาสิ – เต จาปีติ คาถาฯ ตตฺถ อฎฺฐิตนฺติ สกฺกจฺจํ, สทา วาฯ ตํ ตํ นมสฺสามีติ ตสฺมา ตํ นมสฺสามิฯ สเมจฺจาติ อุปคนฺตฺวาฯ นาคาติ ภควนฺตํ อาลปโนฺต อาหฯ
27. Na kevalaṃ dukkhameva pahāsi – te cāpīti gāthā. Tattha aṭṭhitanti sakkaccaṃ, sadā vā. Taṃ taṃ namassāmīti tasmā taṃ namassāmi. Sameccāti upagantvā. Nāgāti bhagavantaṃ ālapanto āha.
นิเทฺทเส สเมจฺจาติ ชานิตฺวา, เอกโต หุตฺวา วาฯ อภิสเมจฺจาติ ปฎิวิชฺฌิตฺวาฯ สมาคนฺตฺวาติ สมฺมุขา หุตฺวาฯ อภิสมาคนฺตฺวาติ สมีปํ คนฺตฺวาฯ สมฺมุขาติ สมฺมุเขฯ อาคุํ น กโรตีติ ปาปํ น กโรติฯ
Niddese sameccāti jānitvā, ekato hutvā vā. Abhisameccāti paṭivijjhitvā. Samāgantvāti sammukhā hutvā. Abhisamāgantvāti samīpaṃ gantvā. Sammukhāti sammukhe. Āguṃ na karotīti pāpaṃ na karoti.
๒๘. อิทานิ นํ ภควา ‘‘อทฺธา หิ ภควา ปหาสิ ทุกฺข’’นฺติ เอวํ เตน พฺราหฺมเณน วิทิโตปิ อตฺตานํ อนุปเนตฺวาว ปหีนทุเกฺขน ปุคฺคเลน โอวทโนฺต ‘‘ยํ พฺราหฺมณ’’นฺติ คาถมาหฯ ตสฺสโตฺถ – ยํ ตํ อภิชานโนฺต ‘‘อยํ พาหิตปาปตฺตา พฺราหฺมโณ, เวเทหิ คตตฺตา เวทคู, กิญฺจนาภาวา อกิญฺจโน, กาเมสุ จ ภเวสุ จ อสตฺตตฺตา กามภเว อสโตฺต’’ติ ชญฺญา ชาเนยฺยาสิฯ อทฺธา หิ โส โอฆมิมํ อตาริ, ติโณฺณ จ ปารํ อขิโล อกโงฺขฯ
28. Idāni naṃ bhagavā ‘‘addhā hi bhagavā pahāsi dukkha’’nti evaṃ tena brāhmaṇena viditopi attānaṃ anupanetvāva pahīnadukkhena puggalena ovadanto ‘‘yaṃ brāhmaṇa’’nti gāthamāha. Tassattho – yaṃ taṃ abhijānanto ‘‘ayaṃ bāhitapāpattā brāhmaṇo, vedehi gatattā vedagū, kiñcanābhāvā akiñcano, kāmesu ca bhavesu ca asattattā kāmabhave asatto’’ti jaññā jāneyyāsi. Addhā hi so oghamimaṃ atāri, tiṇṇo ca pāraṃ akhilo akaṅkho.
นิเทฺทเส ราคกิญฺจนนฺติ ราคปลิโพธํฯ โทสกิญฺจนนฺติอาทิปิ เอเสว นโยฯ กาโมฆํ ติโณฺณ อนาคามิมเคฺคนฯ ภโวฆํ ติโณฺณ อรหตฺตมเคฺคนฯ ทิโฎฺฐฆํ ติโณฺณ โสตาปตฺติมเคฺคนฯ อวิโชฺชฆํ ติโณฺณ อรหตฺตมเคฺคนฯ สํสารปถํ ติโณฺณ กุสลากุสลกมฺมปฺปเภเทนาติฯ อุตฺติโณฺณ ปฐมมเคฺคนฯ นิตฺติโณฺณ ทุติยมเคฺคนฯ อติกฺกโนฺต ตติยมเคฺคนฯ สมติกฺกโนฺต จตุตฺถมเคฺคนฯวีติวโตฺต ผเลนฯ
Niddese rāgakiñcananti rāgapalibodhaṃ. Dosakiñcanantiādipi eseva nayo. Kāmoghaṃ tiṇṇo anāgāmimaggena. Bhavoghaṃ tiṇṇo arahattamaggena. Diṭṭhoghaṃ tiṇṇo sotāpattimaggena. Avijjoghaṃ tiṇṇo arahattamaggena. Saṃsārapathaṃ tiṇṇo kusalākusalakammappabhedenāti. Uttiṇṇo paṭhamamaggena. Nittiṇṇo dutiyamaggena. Atikkanto tatiyamaggena. Samatikkanto catutthamaggena.Vītivatto phalena.
๒๙. กิญฺจ ภิโยฺย – วิทฺวา จ โยติ คาถาฯ ตตฺถ อิธาติ อิมสฺมิํ สาสเน, อตฺตภาเว วาฯ วิสชฺชาติ โวสชฺชิตฺวาฯ
29. Kiñca bhiyyo – vidvā ca yoti gāthā. Tattha idhāti imasmiṃ sāsane, attabhāve vā. Visajjāti vosajjitvā.
นิเทฺทเส สชฺชนฺติ มุญฺจนํฯ วิสชฺชนฺติ โวสชฺชนํฯ เสสํ สพฺพตฺถ ปากฎเมวฯ เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฎเนว เทเสสิฯ เทสนาปริโยสาเน จ วุตฺตสทิโส เอว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติฯ
Niddese sajjanti muñcanaṃ. Visajjanti vosajjanaṃ. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ca vuttasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.
สทฺธมฺมปฺปโชฺชติกาย จูฬนิเทฺทส-อฎฺฐกถาย
Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya
เมตฺตคูมาณวสุตฺตนิเทฺทสวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Mettagūmāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / จูฬนิเทฺทสปาฬิ • Cūḷaniddesapāḷi
๔. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉา • 4. Mettagūmāṇavapucchā
๔. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิเทฺทโส • 4. Mettagūmāṇavapucchāniddeso
