| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / បដិសម្ភិទាមគ្គ-អដ្ឋកថា • Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā |
(១) មហាវគ្គោ
(1) Mahāvaggo
១. ញាណកថា
1. Ñāṇakathā
មាតិកាវណ្ណនា
Mātikāvaṇṇanā
១. តត្ថ ឧទ្ទេសេ តាវ សោតាវធានេ បញ្ញា សុតមយេ ញាណន្តិ ឯត្ថ សោតសទ្ទោ អនេកត្ថប្បភេទោ។ តថា ហេស –
1. Tattha uddese tāva sotāvadhāne paññā sutamaye ñāṇanti ettha sotasaddo anekatthappabhedo. Tathā hesa –
មំសវិញ្ញាណញាណេសុ, តណ្ហាទីសុ ច ទិស្សតិ;
Maṃsaviññāṇañāṇesu, taṇhādīsu ca dissati;
ធារាយំ អរិយមគ្គេ, ចិត្តសន្តតិយម្បិ ច។
Dhārāyaṃ ariyamagge, cittasantatiyampi ca.
‘‘សោតាយតនំ សោតធាតុ សោតិន្ទ្រិយ’’ន្តិអាទីសុ (វិភ. ១៥៧) ហិ អយំ សោតសទ្ទោ មំសសោតេ ទិស្សតិ។ ‘‘សោតេន សទ្ទំ សុត្វា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៩៥) សោតវិញ្ញាណេ។ ‘‘ទិព្ពាយ សោតធាតុយា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៣៥៦) ញាណសោតេ។ ‘‘យានិ សោតានិ លោកស្មិន្តិ យានិ ឯតានិ សោតានិ មយា កិត្តិតានិ បកិត្តិតានិ អាចិក្ខិតានិ ទេសិតានិ បញ្ញបិតានិ បដ្ឋបិតានិ វិវរិតានិ វិភត្តានិ ឧត្តានីកតានិ បកាសិតានិ។ សេយ្យថិទំ – តណ្ហាសោតោ ទិដ្ឋិសោតោ កិលេសសោតោ ទុច្ចរិតសោតោ អវិជ្ជាសោតោ’’តិអាទីសុ (ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៤) តណ្ហាទីសុ បញ្ចសុ ធម្មេសុ។ ‘‘អទ្ទសា ខោ ភគវា មហន្តំ ទារុក្ខន្ធំ គង្គាយ នទិយា សោតេន វុយ្ហមាន’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ៤.២៤១) ឧទកធារាយំ។ ‘‘អរិយស្សេតំ, អាវុសោ, អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស អធិវចនំ, យទិទំ សោតោ’’តិអាទីសុ អរិយមគ្គេ។ ‘‘បុរិសស្ស ច វិញ្ញាណសោតំ បជានាតិ ឧភយតោ អព្ពោច្ឆិន្នំ ឥធ លោកេ បតិដ្ឋិតញ្ច បរលោកេ បតិដ្ឋិតញ្ចា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.១៤៩) ចិត្តសន្តតិយំ ។ ឥធ បនាយំ មំសសោតេ ទដ្ឋព្ពោ។ តេន សោតេន ហេតុភូតេន, ករណភូតេន វា អវធីយតិ អវត្ថាបីយតិ អប្បីយតីតិ សោតាវធានំ។ កិំ តំ? សុតំ។ សុតញ្ច នាម ‘‘ពហុស្សុតោ ហោតិ សុតធរោ សុតសន្និចយោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៣៩) វិយ សោតទ្វារានុសារេន វិញ្ញាតំ អវធារិតំ ធម្មជាតំ, តំ ឥធ សោតាវធានន្តិ វុត្តំ។ តស្មិំ សោតាវធានសង្ខាតេ សុតេ បវត្តា បញ្ញា សោតាវធានេ បញ្ញា។ បញ្ញាតិ ច តស្ស តស្ស អត្ថស្ស បាកដករណសង្ខាតេន បញ្ញាបនដ្ឋេន បញ្ញា, តេន តេន វា អនិច្ចាទិនា បការេន ធម្មេ ជានាតីតិបិ បញ្ញា។
‘‘Sotāyatanaṃ sotadhātu sotindriya’’ntiādīsu (vibha. 157) hi ayaṃ sotasaddo maṃsasote dissati. ‘‘Sotena saddaṃ sutvā’’tiādīsu (ma. ni. 1.295) sotaviññāṇe. ‘‘Dibbāya sotadhātuyā’’tiādīsu (dī. ni. 3.356) ñāṇasote. ‘‘Yāni sotāni lokasminti yāni etāni sotāni mayā kittitāni pakittitāni ācikkhitāni desitāni paññapitāni paṭṭhapitāni vivaritāni vibhattāni uttānīkatāni pakāsitāni. Seyyathidaṃ – taṇhāsoto diṭṭhisoto kilesasoto duccaritasoto avijjāsoto’’tiādīsu (cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 4) taṇhādīsu pañcasu dhammesu. ‘‘Addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 4.241) udakadhārāyaṃ. ‘‘Ariyassetaṃ, āvuso, aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacanaṃ, yadidaṃ soto’’tiādīsu ariyamagge. ‘‘Purisassa ca viññāṇasotaṃ pajānāti ubhayato abbocchinnaṃ idha loke patiṭṭhitañca paraloke patiṭṭhitañcā’’tiādīsu (dī. ni. 3.149) cittasantatiyaṃ . Idha panāyaṃ maṃsasote daṭṭhabbo. Tena sotena hetubhūtena, karaṇabhūtena vā avadhīyati avatthāpīyati appīyatīti sotāvadhānaṃ. Kiṃ taṃ? Sutaṃ. Sutañca nāma ‘‘bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo’’tiādīsu (ma. ni. 1.339) viya sotadvārānusārena viññātaṃ avadhāritaṃ dhammajātaṃ, taṃ idha sotāvadhānanti vuttaṃ. Tasmiṃ sotāvadhānasaṅkhāte sute pavattā paññā sotāvadhāne paññā. Paññāti ca tassa tassa atthassa pākaṭakaraṇasaṅkhātena paññāpanaṭṭhena paññā, tena tena vā aniccādinā pakārena dhamme jānātītipi paññā.
សុតមយេ ញាណន្តិ ឯត្ថ សុតសទ្ទោ តាវ សឧបសគ្គោ អនុបសគ្គោ ច –
Sutamayeñāṇanti ettha sutasaddo tāva saupasaggo anupasaggo ca –
គមនេ វិស្សុតេ តិន្តេនុយោគោបចិតេបិ ច;
Gamane vissute tintenuyogopacitepi ca;
សទ្ទេ ច សោតទ្វារានុសារញាតេ ច ទិស្សតិ។
Sadde ca sotadvārānusārañāte ca dissati.
តថា ហិស្ស ‘‘សេនាយ បសុតោ’’តិអាទីសុ គច្ឆន្តោតិ អត្ថោ។ ‘‘សុតធម្មស្ស បស្សតោ’’តិអាទីសុ (ឧទា. ១១; មហាវ. ៥) វិស្សុតធម្មស្សាតិ អត្ថោ។ ‘‘អវស្សុតា អវស្សុតស្ស បុរិសបុគ្គលស្សា’’តិអាទីសុ (បាចិ. ៦៥៧) តិន្តា តិន្តស្សាតិ អត្ថោ។ ‘‘យេ ឈានបសុតា ធីរា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១៨១) អនុយុត្តាតិ អត្ថោ។ ‘‘តុម្ហេហិ បុញ្ញំ បសុតំ អនប្បក’’ន្តិអាទីសុ (ខុ. បា. ៧.១២; បេ. វ. ២៥) ឧបចិតន្តិ អត្ថោ។ ‘‘ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ វិញ្ញាត’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៤១) សទ្ទោតិ អត្ថោ។ ‘‘ពហុស្សុតោ ហោតិ សុតធរោ សុតសន្និចយោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៣៩) សោតទ្វារានុសារវិញ្ញាតធរោតិ អត្ថោ។ ឥធ បនស្ស សោតទ្វារានុសារេន វិញ្ញាតំ ឧបធារិតន្តិ អត្ថោ។ សុតមយេ ញាណន្តិ យា ឯសា ឯតំ សុតំ វិញ្ញាតំ អវធារិតំ សទ្ធម្មំ អារព្ភ អារម្មណំ កត្វា សព្ពបឋមញ្ច អបរាបរញ្ច បវត្តា បញ្ញា, តំ ‘‘សុតមយេ ញាណ’’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ, សុតមយំ ញាណន្តិ អត្ថោ។ សុតមយេតិ ច បច្ចត្តវចនមេតំ, យថា ‘‘ន ហេវំ វត្តព្ពេ’’ (កថា. ១, ១៥-១៨)។ ‘‘វនប្បគុម្ពេ យថា ផុស្សិតគ្គេ’’ (ខុ. បា. ៦.១៣; សុ. និ. ២៣៦)។ ‘‘នត្ថិ អត្តការេ នត្ថិ បរការេ នត្ថិ បុរិសការេ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១៦៨) បច្ចត្តវចនំ, ឯវមិធាបិ ទដ្ឋព្ពំ។ តេន វុត្តំ – ‘‘សុតមយំ ញាណន្តិ អត្ថោ’’តិ។
Tathā hissa ‘‘senāya pasuto’’tiādīsu gacchantoti attho. ‘‘Sutadhammassa passato’’tiādīsu (udā. 11; mahāva. 5) vissutadhammassāti attho. ‘‘Avassutā avassutassa purisapuggalassā’’tiādīsu (pāci. 657) tintā tintassāti attho. ‘‘Ye jhānapasutā dhīrā’’tiādīsu (dha. pa. 181) anuyuttāti attho. ‘‘Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappaka’’ntiādīsu (khu. pā. 7.12; pe. va. 25) upacitanti attho. ‘‘Diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññāta’’ntiādīsu (ma. ni. 1.241) saddoti attho. ‘‘Bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo’’tiādīsu (ma. ni. 1.339) sotadvārānusāraviññātadharoti attho. Idha panassa sotadvārānusārena viññātaṃ upadhāritanti attho. Sutamaye ñāṇanti yā esā etaṃ sutaṃ viññātaṃ avadhāritaṃ saddhammaṃ ārabbha ārammaṇaṃ katvā sabbapaṭhamañca aparāparañca pavattā paññā, taṃ ‘‘sutamaye ñāṇa’’nti vuttaṃ hoti, sutamayaṃ ñāṇanti attho. Sutamayeti ca paccattavacanametaṃ, yathā ‘‘na hevaṃ vattabbe’’ (kathā. 1, 15-18). ‘‘Vanappagumbe yathā phussitagge’’ (khu. pā. 6.13; su. ni. 236). ‘‘Natthi attakāre natthi parakāre natthi purisakāre’’tiādīsu (dī. ni. 1.168) paccattavacanaṃ, evamidhāpi daṭṭhabbaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘sutamayaṃ ñāṇanti attho’’ti.
អថ វា សុតេន បកតោ ផស្សាទិកោ ធម្មបុញ្ជោ សុតមយោ, តស្មិំ សុតមយេ ធម្មបុញ្ជេ បវត្តំ តំសម្បយុត្តំ ញាណំ សុតមយេ ញាណំ។ សភាវសាមញ្ញលក្ខណវសេន ធម្មេ ជានាតីតិ ញាណំ។ តំយេវ ញាណំ បរិយាយវចនេន អធិប្បាយបកាសនត្ថំ អនិយមេន ‘‘បញ្ញា’’តិ វត្វា បច្ឆា អធិប្បេតំ ‘‘ញាណ’’ន្តិ និយមេត្វា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ។ ញាណញ្ច នាម សភាវបដិវេធលក្ខណំ, អក្ខលិតបដិវេធលក្ខណំ វា កុសលិស្សាសខិត្តឧសុបដិវេធោ វិយ, វិសយោភាសនរសំ បទីបោ វិយ, អសម្មោហបច្ចុបដ្ឋានំ អរញ្ញគតសុទេសកោ វិយ។ ‘‘សមាហិតោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យថាភូតំ បជានាតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៧១) វចនតោ សមាធិបទដ្ឋានំ។ លក្ខណាទីសុ ហិ សភាវោ វា សាមញ្ញំ វា លក្ខណំ នាម, កិច្ចំ វា សម្បត្តិ វា រសោ នាម, ឧបដ្ឋានាការោ វា ផលំ វា បច្ចុបដ្ឋានំ នាម, អាសន្នការណំ បទដ្ឋានំ នាមាតិ វេទិតព្ពំ។
Atha vā sutena pakato phassādiko dhammapuñjo sutamayo, tasmiṃ sutamaye dhammapuñje pavattaṃ taṃsampayuttaṃ ñāṇaṃ sutamaye ñāṇaṃ. Sabhāvasāmaññalakkhaṇavasena dhamme jānātīti ñāṇaṃ. Taṃyeva ñāṇaṃ pariyāyavacanena adhippāyapakāsanatthaṃ aniyamena ‘‘paññā’’ti vatvā pacchā adhippetaṃ ‘‘ñāṇa’’nti niyametvā vuttanti veditabbaṃ. Ñāṇañca nāma sabhāvapaṭivedhalakkhaṇaṃ, akkhalitapaṭivedhalakkhaṇaṃ vā kusalissāsakhittausupaṭivedho viya, visayobhāsanarasaṃ padīpo viya, asammohapaccupaṭṭhānaṃ araññagatasudesako viya. ‘‘Samāhito, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 5.1071) vacanato samādhipadaṭṭhānaṃ. Lakkhaṇādīsu hi sabhāvo vā sāmaññaṃ vā lakkhaṇaṃ nāma, kiccaṃ vā sampatti vā raso nāma, upaṭṭhānākāro vā phalaṃ vā paccupaṭṭhānaṃ nāma, āsannakāraṇaṃ padaṭṭhānaṃ nāmāti veditabbaṃ.
២. សុត្វាន សំវរេ បញ្ញាតិ –
2. Sutvāna saṃvare paññāti –
បាតិមោក្ខោ សតី ចេវ, ញាណំ ខន្តិ តថេវ ច;
Pātimokkho satī ceva, ñāṇaṃ khanti tatheva ca;
វីរិយំ បញ្ចិមេ ធម្មា, សំវរាតិ បកាសិតា។
Vīriyaṃ pañcime dhammā, saṃvarāti pakāsitā.
‘‘ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ ឧបាគតោ សមុបាគតោ ឧបបន្នោ សម្បន្នោ សមន្នាគតោ’’តិ (វិភ. ៥១១) អាគតោ បាតិមោក្ខសំវរោ។ ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី។ យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ, រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២១៣; ម. និ. ១.២៩៥; សំ. និ. ៤.២៣៩; អ. និ. ៣.១៦) នយេន អាគតោ សតិសំវរោ។
‘‘Iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato’’ti (vibha. 511) āgato pātimokkhasaṃvaro. ‘‘Cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī’’tiādinā (dī. ni. 1.213; ma. ni. 1.295; saṃ. ni. 4.239; a. ni. 3.16) nayena āgato satisaṃvaro.
‘‘យានិ សោតានិ លោកស្មិំ (អជិតាតិ ភគវា),
‘‘Yāni sotāni lokasmiṃ (ajitāti bhagavā),
សតិ តេសំ និវារណំ;
Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;
សោតានំ សំវរំ ព្រូមិ, បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ ។ (ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆា ៦០; សុ. និ. ១០៤១) –
Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhīyare’’ti . (cūḷani. ajitamāṇavapucchā 60; su. ni. 1041) –
អាគតោ ញាណសំវរោ។ ‘‘កតមេ ច, ភិក្ខវេ, អាសវា បដិសេវនា បហាតព្ពា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បដិសង្ខា យោនិសោ ចីវរំ បដិសេវតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣; អ. និ. ៦.៥៨) នយេន អាគតោ បច្ចយបដិសេវនាសំវរោ, សោបិ ញាណសំវរេនេវ សង្គហិតោ។ ‘‘ខមោ ហោតិ សីតស្ស ឧណ្ហស្ស ជិឃច្ឆាយ បិបាសាយ ឌំសមកសវាតាតបសរិសបសម្ផស្សានំ ទុរុត្តានំ ទុរាគតានំ វចនបថានំ ឧប្បន្នានំ សារីរិកានំ វេទនានំ ទុក្ខានំ តិព្ពានំ ខរានំ កដុកានំ អសាតានំ អមនាបានំ បាណហរានំ អធិវាសកជាតិកោ ហោតី’’តិ (ម. និ. ១.២៤; អ. និ. ៤.១១៤; ៦.៥៨) អាគតោ ខន្តិសំវរោ។ ‘‘ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតិ បជហតិ វិនោទេតិ ព្យន្តីករោតិ អនភាវំ គមេតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៦; អ. និ. ៤.១១៤; ៦.៥៨) នយេន អាគតោ វីរិយសំវរោ។ ‘‘ឥធ អរិយសាវកោ មិច្ឆាអាជីវំ បហាយ សម្មាអាជីវេន ជីវិកំ កប្បេតី’’តិ (សំ. និ. ៥.៨) អាគតោ អាជីវបារិសុទ្ធិសំវរោ, សោបិ វីរិយសំវរេនេវ សង្គហិតោ។ តេសុ សត្តសុ សំវរេសុ បាតិមោក្ខសំវរឥន្ទ្រិយសំវរអាជីវបារិសុទ្ធិបច្ចយបដិសេវនសង្ខាតា ចត្តារោ សំវរា ឥធាធិប្បេតា, តេសុ ច វិសេសេន បាតិមោក្ខសំវរោ។ សព្ពោបិ ចាយំ សំវរោ យថាសកំ សំវរិតព្ពានំ កាយទុច្ចរិតាទីនំ សំវរណតោ សំវរោតិ វុច្ចតិ។ សុតមយញាណេ វុត្តំ ធម្មំ សុត្វា សំវរន្តស្ស សំវរំ ករោន្តស្ស តស្មិំ សំវរេ បវត្តា តំសម្បយុត្តា បញ្ញា ‘‘សុត្វាន សំវរេ បញ្ញា’’តិ វុត្តា។ អថ វា ហេតុអត្ថេ សុត្វាតិ វចនស្ស សម្ភវតោ សុតហេតុនា សំវរេ បញ្ញាតិបិ អត្ថោ។
Āgato ñāṇasaṃvaro. ‘‘Katame ca, bhikkhave, āsavā paṭisevanā pahātabbā? Idha, bhikkhave, bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paṭisevatī’’tiādinā (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58) nayena āgato paccayapaṭisevanāsaṃvaro, sopi ñāṇasaṃvareneva saṅgahito. ‘‘Khamo hoti sītassa uṇhassa jighacchāya pipāsāya ḍaṃsamakasavātātapasarisapasamphassānaṃ duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathānaṃ uppannānaṃ sārīrikānaṃ vedanānaṃ dukkhānaṃ tibbānaṃ kharānaṃ kaṭukānaṃ asātānaṃ amanāpānaṃ pāṇaharānaṃ adhivāsakajātiko hotī’’ti (ma. ni. 1.24; a. ni. 4.114; 6.58) āgato khantisaṃvaro. ‘‘Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gametī’’tiādinā (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.114; 6.58) nayena āgato vīriyasaṃvaro. ‘‘Idha ariyasāvako micchāājīvaṃ pahāya sammāājīvena jīvikaṃ kappetī’’ti (saṃ. ni. 5.8) āgato ājīvapārisuddhisaṃvaro, sopi vīriyasaṃvareneva saṅgahito. Tesu sattasu saṃvaresu pātimokkhasaṃvaraindriyasaṃvaraājīvapārisuddhipaccayapaṭisevanasaṅkhātā cattāro saṃvarā idhādhippetā, tesu ca visesena pātimokkhasaṃvaro. Sabbopi cāyaṃ saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ kāyaduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato saṃvaroti vuccati. Sutamayañāṇe vuttaṃ dhammaṃ sutvā saṃvarantassa saṃvaraṃ karontassa tasmiṃ saṃvare pavattā taṃsampayuttā paññā ‘‘sutvāna saṃvare paññā’’ti vuttā. Atha vā hetuatthe sutvāti vacanassa sambhavato sutahetunā saṃvare paññātipi attho.
សីលមយេ ញាណន្តិ ឯត្ថ សីលន្តិ សីលនដ្ឋេន សីលំ។ កិមិទំ សីលនំ នាម? សមាធានំ វា, កាយកម្មាទីនំ សុសីល្យវសេន អវិប្បកិណ្ណតាតិ អត្ថោ។ ឧបធារណំ វា, កុសលានំ ធម្មានំ បតិដ្ឋាវសេន អាធារភាវោតិ អត្ថោ។ ឯតទេវ ហិ ឯត្ថ អត្ថទ្វយំ សទ្ទលក្ខណវិទូ អនុជានន្តិ។ អញ្ញេ បន ‘‘អធិសេវនដ្ឋេន អាចារដ្ឋេន តស្សីលដ្ឋេន សិរដ្ឋេន សីតលដ្ឋេន សិវដ្ឋេន សីល’’ន្តិ វណ្ណយន្តិ។
Sīlamaye ñāṇanti ettha sīlanti sīlanaṭṭhena sīlaṃ. Kimidaṃ sīlanaṃ nāma? Samādhānaṃ vā, kāyakammādīnaṃ susīlyavasena avippakiṇṇatāti attho. Upadhāraṇaṃ vā, kusalānaṃ dhammānaṃ patiṭṭhāvasena ādhārabhāvoti attho. Etadeva hi ettha atthadvayaṃ saddalakkhaṇavidū anujānanti. Aññe pana ‘‘adhisevanaṭṭhena ācāraṭṭhena tassīlaṭṭhena siraṭṭhena sītalaṭṭhena sivaṭṭhena sīla’’nti vaṇṇayanti.
សីលនំ លក្ខណំ តស្ស, ភិន្នស្សាបិ អនេកធា;
Sīlanaṃ lakkhaṇaṃ tassa, bhinnassāpi anekadhā;
សនិទស្សនត្តំ រូបស្ស, យថា ភិន្នស្ស នេកធា។
Sanidassanattaṃ rūpassa, yathā bhinnassa nekadhā.
យថា ហិ នីលបីតាទិភេទេន អនេកធា ភិន្នស្សាបិ រូបាយតនស្ស សនិទស្សនត្តំ លក្ខណំ នីលាទិភេទេន ភិន្នស្សាបិ សនិទស្សនភាវានតិក្កមនតោ, តថា សីលស្ស ចេតនាទិភេទេន អនេកធា ភិន្នស្សាបិ យទេតំ កាយកម្មាទីនំ សមាធានវសេន កុសលានញ្ច ធម្មានំ បតិដ្ឋានវសេន វុត្តំ សីលនំ, តទេវ លក្ខណំ ចេតនាទិភេទេន ភិន្នស្សាបិ សមាធានបតិដ្ឋានភាវានតិក្កមនតោ។ ឯវំលក្ខណស្ស បនស្ស –
Yathā hi nīlapītādibhedena anekadhā bhinnassāpi rūpāyatanassa sanidassanattaṃ lakkhaṇaṃ nīlādibhedena bhinnassāpi sanidassanabhāvānatikkamanato, tathā sīlassa cetanādibhedena anekadhā bhinnassāpi yadetaṃ kāyakammādīnaṃ samādhānavasena kusalānañca dhammānaṃ patiṭṭhānavasena vuttaṃ sīlanaṃ, tadeva lakkhaṇaṃ cetanādibhedena bhinnassāpi samādhānapatiṭṭhānabhāvānatikkamanato. Evaṃlakkhaṇassa panassa –
‘‘ទុស្សីល្យវិទ្ធំសនតា, អនវជ្ជគុណោ តថា;
‘‘Dussīlyaviddhaṃsanatā, anavajjaguṇo tathā;
កិច្ចសម្បត្តិ អត្ថេន, រសោ នាម បវុច្ចតិ’’។
Kiccasampatti atthena, raso nāma pavuccati’’.
តស្មា ឥទំ សីលំ នាម កិច្ចដ្ឋេន រសេន ទុស្សីល្យវិទ្ធំសនរសំ, សម្បត្តិអត្ថេន រសេន អនវជ្ជរសន្តិ វេទិតព្ពំ។
Tasmā idaṃ sīlaṃ nāma kiccaṭṭhena rasena dussīlyaviddhaṃsanarasaṃ, sampattiatthena rasena anavajjarasanti veditabbaṃ.
សោចេយ្យបច្ចុបដ្ឋានំ , តយិទំ តស្ស វិញ្ញុហិ;
Soceyyapaccupaṭṭhānaṃ, tayidaṃ tassa viññuhi;
ឱត្តប្បញ្ច ហិរី ចេវ, បទដ្ឋានន្តិ វណ្ណិតំ។ –
Ottappañca hirī ceva, padaṭṭhānanti vaṇṇitaṃ. –
តយិទំ សីលំ ‘‘កាយសោចេយ្យំ វចីសោចេយ្យំ មនោសោចេយ្យ’’ន្តិ (ឥតិវុ. ៦៦) ឯវំ វុត្តសោចេយ្យបច្ចុបដ្ឋានំ, សុចិភាវេន បច្ចុបដ្ឋាតិ គហណភាវំ គច្ឆតិ។ ហិរោត្តប្បញ្ច បន តស្ស វិញ្ញូហិ បទដ្ឋានន្តិ វណ្ណិតំ, អាសន្នការណន្តិ អត្ថោ។ ហិរោត្តប្បេ ហិ សតិ សីលំ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ តិដ្ឋតិ ច, អសតិ នេវ ឧប្បជ្ជតិ ន តិដ្ឋតីតិ ឯវំវិធេន សីលេន សហគតំ តំសម្បយុត្តំ ញាណំ សីលមយេ ញាណំ។ អថ វា សីលមេវ បកតំ សីលមយំ, តស្មិំ សីលមយេ តំសម្បយុត្តំ ញាណំ។ អសំវរេ អាទីនវបច្ចវេក្ខណា ច, សំវរេ អានិសំសបច្ចវេក្ខណា ច, សំវរបារិសុទ្ធិបច្ចវេក្ខណា ច, សំវរសំកិលេសវោទានបច្ចវេក្ខណា ច សីលមយញាណេនេវ សង្គហិតា។
Tayidaṃ sīlaṃ ‘‘kāyasoceyyaṃ vacīsoceyyaṃ manosoceyya’’nti (itivu. 66) evaṃ vuttasoceyyapaccupaṭṭhānaṃ, sucibhāvena paccupaṭṭhāti gahaṇabhāvaṃ gacchati. Hirottappañca pana tassa viññūhi padaṭṭhānanti vaṇṇitaṃ, āsannakāraṇanti attho. Hirottappe hi sati sīlaṃ uppajjati ceva tiṭṭhati ca, asati neva uppajjati na tiṭṭhatīti evaṃvidhena sīlena sahagataṃ taṃsampayuttaṃ ñāṇaṃ sīlamaye ñāṇaṃ. Atha vā sīlameva pakataṃ sīlamayaṃ, tasmiṃ sīlamaye taṃsampayuttaṃ ñāṇaṃ. Asaṃvare ādīnavapaccavekkhaṇā ca, saṃvare ānisaṃsapaccavekkhaṇā ca, saṃvarapārisuddhipaccavekkhaṇā ca, saṃvarasaṃkilesavodānapaccavekkhaṇā ca sīlamayañāṇeneva saṅgahitā.
៣. សំវរិត្វា សមាទហនេ បញ្ញាតិ សីលមយញាណេ វុត្តសីលសំវរេន សំវរិត្វា សំវរំ កត្វា សីលេ បតិដ្ឋាយ សមាទហន្តស្ស ឧបចារប្បនាវសេន ចិត្តេកគ្គតំ ករោន្តស្ស តស្មិំ សមាទហនេ បវត្តា តំសម្បយុត្តា បញ្ញា។ សមំ សម្មា ច អាទហនំ ឋបនន្តិ ច សមាទហនំ, សមាធិស្សេវេតំ បរិយាយវចនំ។
3.Saṃvaritvā samādahane paññāti sīlamayañāṇe vuttasīlasaṃvarena saṃvaritvā saṃvaraṃ katvā sīle patiṭṭhāya samādahantassa upacārappanāvasena cittekaggataṃ karontassa tasmiṃ samādahane pavattā taṃsampayuttā paññā. Samaṃ sammā ca ādahanaṃ ṭhapananti ca samādahanaṃ, samādhissevetaṃ pariyāyavacanaṃ.
សមាធិភាវនាមយេ ញាណន្តិ ឯត្ថ កុសលចិត្តេកគ្គតា សមាធិ។ កេនដ្ឋេន សមាធិ? សមាធានដ្ឋេន សមាធិ។ កិមិទំ សមាធានំ នាម? ឯការម្មណេ ចិត្តចេតសិកានំ សមំ សម្មា ច អាធានំ, ឋបនន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ តស្មា យស្ស ធម្មស្សានុភាវេន ឯការម្មណេ ចិត្តចេតសិកា សមំ សម្មា ច អវិក្ខិបមានា អវិប្បកិណ្ណា ច ហុត្វា តិដ្ឋន្តិ, ឥទំ សមាធានន្តិ វេទិតព្ពំ។ តស្ស ខោ បន សមាធិស្ស –
Samādhibhāvanāmaye ñāṇanti ettha kusalacittekaggatā samādhi. Kenaṭṭhena samādhi? Samādhānaṭṭhena samādhi. Kimidaṃ samādhānaṃ nāma? Ekārammaṇe cittacetasikānaṃ samaṃ sammā ca ādhānaṃ, ṭhapananti vuttaṃ hoti. Tasmā yassa dhammassānubhāvena ekārammaṇe cittacetasikā samaṃ sammā ca avikkhipamānā avippakiṇṇā ca hutvā tiṭṭhanti, idaṃ samādhānanti veditabbaṃ. Tassa kho pana samādhissa –
លក្ខណំ តុ អវិក្ខេបោ, វិក្ខេបវិទ្ធំសនំ រសោ;
Lakkhaṇaṃ tu avikkhepo, vikkhepaviddhaṃsanaṃ raso;
អកម្បនមុបដ្ឋានំ, បទដ្ឋានំ សុខំ បន។
Akampanamupaṭṭhānaṃ, padaṭṭhānaṃ sukhaṃ pana.
ភាវីយតិ វឌ្ឍីយតីតិ ភាវនា, សមាធិ ឯវ ភាវនា សមាធិភាវនា, សមាធិស្ស វា ភាវនា វឌ្ឍនា សមាធិភាវនា។ សមាធិភាវនាវចនេន អញ្ញំ ភាវនំ បដិក្ខិបតិ។ បុព្ពេ វិយ ឧបចារប្បនាវសេន សមាធិភាវនាមយេ ញាណំ។
Bhāvīyati vaḍḍhīyatīti bhāvanā, samādhi eva bhāvanā samādhibhāvanā, samādhissa vā bhāvanā vaḍḍhanā samādhibhāvanā. Samādhibhāvanāvacanena aññaṃ bhāvanaṃ paṭikkhipati. Pubbe viya upacārappanāvasena samādhibhāvanāmaye ñāṇaṃ.
៤. បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញាតិ ឯត្ថ បដិច្ច ផលមេតីតិ បច្ចយោ។ បដិច្ចាតិ ន វិនា តេន, អបច្ចក្ខិត្វាតិ អត្ថោ។ ឯតីតិ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ បវត្តតិ ចាតិ អត្ថោ។ អបិច ឧបការកត្ថោ បច្ចយត្ថោ, តស្ស បច្ចយស្ស ពហុវិធត្តា បច្ចយានំ បរិគ្គហេ វវត្ថាបនេ ច បញ្ញា បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា។
4.Paccayapariggahepaññāti ettha paṭicca phalametīti paccayo. Paṭiccāti na vinā tena, apaccakkhitvāti attho. Etīti uppajjati ceva pavattati cāti attho. Apica upakārakattho paccayattho, tassa paccayassa bahuvidhattā paccayānaṃ pariggahe vavatthāpane ca paññā paccayapariggahe paññā.
ធម្មដ្ឋិតិញាណន្តិ ឯត្ថ ធម្មសទ្ទោ តាវ សភាវបញ្ញាបុញ្ញបញ្ញត្តិអាបត្តិបរិយត្តិនិស្សត្តតាវិការគុណបច្ចយបច្ចយុប្បន្នាទីសុ ទិស្សតិ។ អយញ្ហិ ‘‘កុសលា ធម្មា អកុសលា ធម្មា អព្យាកតា ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. តិកមាតិកា ១) សភាវេ ទិស្សតិ។
Dhammaṭṭhitiñāṇanti ettha dhammasaddo tāva sabhāvapaññāpuññapaññattiāpattipariyattinissattatāvikāraguṇapaccayapaccayuppannādīsu dissati. Ayañhi ‘‘kusalā dhammā akusalā dhammā abyākatā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. tikamātikā 1) sabhāve dissati.
‘‘យស្សេតេ ចតុរោ ធម្មា, សទ្ធស្ស ឃរមេសិនោ;
‘‘Yassete caturo dhammā, saddhassa gharamesino;
សច្ចំ ធម្មោ ធិតិ ចាគោ, ស វេ បេច្ច ន សោចតី’’តិ។ (សុ. និ. ១៩០) –
Saccaṃ dhammo dhiti cāgo, sa ve pecca na socatī’’ti. (su. ni. 190) –
អាទីសុ បញ្ញាយំ។
Ādīsu paññāyaṃ.
‘‘ន ហិ ធម្មោ អធម្មោ ច, ឧភោ សមវិបាកិនោ;
‘‘Na hi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino;
អធម្មោ និរយំ នេតិ, ធម្មោ បាបេតិ សុគ្គតិ’’ន្តិ។ (ថេរគា. ៣០៤) –
Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggati’’nti. (theragā. 304) –
អាទីសុ បុញ្ញេ។ ‘‘បញ្ញត្តិធម្មា និរុត្តិធម្មា អធិវចនធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ១០៦-១០៨) បញ្ញត្តិយំ។ ‘‘បារាជិកា ធម្មា សង្ឃាទិសេសា ធម្មា’’តិអាទីសុ (បារា. ២៣៣-២៣៤) អាបត្តិយំ។ ‘‘ឥធ ភិក្ខុ ធម្មំ ជានាតិ សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណ’’ន្តិអាទីសុ (អ. និ. ៥.៧៣) បរិយត្តិយំ។ ‘‘តស្មិំ ខោ បន សមយេ ធម្មា ហោន្តិ (ធ. ស. ១២១)។ ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៧៣; ម. និ. ១.១១៥) និស្សត្តតាយំ។ ‘‘ជាតិធម្មា ជរាធម្មា មរណធម្មា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ១០.១០៧) វិការេ។ ‘‘ឆន្នំ ពុទ្ធធម្មាន’’ន្តិអាទីសុ (មហានិ. ៥០) គុណេ។ ‘‘ហេតុម្ហិ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិអាទីសុ (វិភ. ៧២០) បច្ចយេ។ ‘‘ឋិតាវ សា ធាតុ ធម្មដ្ឋិតតា ធម្មនិយាមតា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.២០; អ. និ. ៣.១៣៧) បច្ចយុប្បន្នេ។ ស្វាយមិធាបិ បច្ចយុប្បន្នេ ទដ្ឋព្ពោ។ អត្ថតោ បន អត្តនោ សភាវំ ធារេន្តីតិ វា, បច្ចយេហិ ធារីយន្តីតិ វា, អត្តនោ ផលំ ធារេន្តីតិ វា, អត្តនោ បរិបូរកំ អបាយេសុ អបតមានំ ធារេន្តីតិ វា, សកសកលក្ខណេ ធារេន្តីតិ វា, ចិត្តេន អវធារីយន្តីតិ វា យថាយោគំ ធម្មាតិ វុច្ចន្តិ។ ឥធ បន អត្តនោ បច្ចយេហិ ធារីយន្តីតិ ធម្មា, បច្ចយសមុប្បន្នា ធម្មា តិដ្ឋន្តិ ឧប្បជ្ជន្តិ ចេវ បវត្តន្តិ ច ឯតាយាតិ ធម្មដ្ឋិតិ, បច្ចយធម្មានមេតំ អធិវចនំ ។ តស្សំ ធម្មដ្ឋិតិយំ ញាណំ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ។ ឥទញ្ហិ សមាធិភាវនាមយញាណេ វុត្តសមាធិនា សមាហិតេន ចិត្តេន យថាភូតញាណទស្សនត្ថាយ យោគមារភិត្វា វវត្ថាបិតនាមរូបស្ស តេសំ នាមរូបានំ បច្ចយបរិគ្គហបរិយាយំ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ ឧប្បជ្ជតិ។ ‘‘នាមរូបវវត្ថានេ ញាណ’’ន្តិ អវត្វា ឯវ កស្មា ‘‘ធម្មដ្ឋិតិញាណ’’ន្តិ វុត្តន្តិ ចេ? បច្ចយបរិគ្គហេនេវ បច្ចយសមុប្បន្នបរិគ្គហស្ស សិទ្ធត្តា។ បច្ចយសមុប្បន្នេ ហិ អបរិគ្គហិតេ បច្ចយបរិគ្គហោ ន សក្កា ហោតិ កាតុំ។ តស្មា ធម្មដ្ឋិតិញាណគហណេនេវ តស្ស ហេតុភូតំ បុព្ពេ សិទ្ធំ នាមរូបវវត្ថានញាណំ វុត្តមេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ។ កស្មា ទុតិយតតិយញាណំ វិយ ‘‘សមាទហិត្វា បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា’’តិ ន វុត្តន្តិ ចេ? សមថវិបស្សនានំ យុគនទ្ធត្តា។
Ādīsu puññe. ‘‘Paññattidhammā niruttidhammā adhivacanadhammā’’tiādīsu (dha. sa. dukamātikā 106-108) paññattiyaṃ. ‘‘Pārājikā dhammā saṅghādisesā dhammā’’tiādīsu (pārā. 233-234) āpattiyaṃ. ‘‘Idha bhikkhu dhammaṃ jānāti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇa’’ntiādīsu (a. ni. 5.73) pariyattiyaṃ. ‘‘Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti (dha. sa. 121). Dhammesu dhammānupassī viharatī’’tiādīsu (dī. ni. 2.373; ma. ni. 1.115) nissattatāyaṃ. ‘‘Jātidhammā jarādhammā maraṇadhammā’’tiādīsu (a. ni. 10.107) vikāre. ‘‘Channaṃ buddhadhammāna’’ntiādīsu (mahāni. 50) guṇe. ‘‘Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 720) paccaye. ‘‘Ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.20; a. ni. 3.137) paccayuppanne. Svāyamidhāpi paccayuppanne daṭṭhabbo. Atthato pana attano sabhāvaṃ dhārentīti vā, paccayehi dhārīyantīti vā, attano phalaṃ dhārentīti vā, attano paripūrakaṃ apāyesu apatamānaṃ dhārentīti vā, sakasakalakkhaṇe dhārentīti vā, cittena avadhārīyantīti vā yathāyogaṃ dhammāti vuccanti. Idha pana attano paccayehi dhārīyantīti dhammā, paccayasamuppannā dhammā tiṭṭhanti uppajjanti ceva pavattanti ca etāyāti dhammaṭṭhiti, paccayadhammānametaṃ adhivacanaṃ . Tassaṃ dhammaṭṭhitiyaṃ ñāṇaṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ. Idañhi samādhibhāvanāmayañāṇe vuttasamādhinā samāhitena cittena yathābhūtañāṇadassanatthāya yogamārabhitvā vavatthāpitanāmarūpassa tesaṃ nāmarūpānaṃ paccayapariggahapariyāyaṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ uppajjati. ‘‘Nāmarūpavavatthāne ñāṇa’’nti avatvā eva kasmā ‘‘dhammaṭṭhitiñāṇa’’nti vuttanti ce? Paccayapariggaheneva paccayasamuppannapariggahassa siddhattā. Paccayasamuppanne hi apariggahite paccayapariggaho na sakkā hoti kātuṃ. Tasmā dhammaṭṭhitiñāṇagahaṇeneva tassa hetubhūtaṃ pubbe siddhaṃ nāmarūpavavatthānañāṇaṃ vuttameva hotīti veditabbaṃ. Kasmā dutiyatatiyañāṇaṃ viya ‘‘samādahitvā paccayapariggahe paññā’’ti na vuttanti ce? Samathavipassanānaṃ yuganaddhattā.
‘‘សមាទហិត្វា យថា ចេ វិបស្សតិ, វិបស្សមានោ តថា ចេ សមាទហេ;
‘‘Samādahitvā yathā ce vipassati, vipassamāno tathā ce samādahe;
វិបស្សនា ច សមថោ តទា អហុ, សមានភាគា យុគនទ្ធា វត្តរេ’’តិ។ –
Vipassanā ca samatho tadā ahu, samānabhāgā yuganaddhā vattare’’ti. –
ហិ វុត្តំ។ តស្មា សមាធិំ អវិស្សជ្ជេត្វា សមាធិញ្ច ញាណញ្ច យុគនទ្ធំ កត្វា យាវ អរិយមគ្គោ, តាវ ឧស្សុក្កាបេតព្ពន្តិ ញាបនត្ថំ ‘‘បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា ធម្មដ្ឋិតិញាណ’’មិច្ចេវ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ។
Hi vuttaṃ. Tasmā samādhiṃ avissajjetvā samādhiñca ñāṇañca yuganaddhaṃ katvā yāva ariyamaggo, tāva ussukkāpetabbanti ñāpanatthaṃ ‘‘paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇa’’micceva vuttanti veditabbaṃ.
៥. អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ ធម្មានំ សង្ខិបិត្វា វវត្ថានេ បញ្ញាតិ ឯត្ថ អត្តនោ សភាវំ, ឧប្បាទាទិក្ខណំ វា បត្វា អតិ ឥតា អតិក្កន្តាតិ អតីតា, តទុភយម្បិ ន អាគតា ន សម្បត្តាតិ អនាគតា, តំ តំ ការណំ បដិច្ច ឧប្បាទាទិឧទ្ធំ បន្នា គតា បវត្តាតិ បច្ចុប្បន្នា។ អទ្ធា សន្តតិខណបច្ចុប្បន្នេសុ សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ ឥធាធិប្បេតំ។ តេសំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ បញ្ចក្ខន្ធធម្មានំ ឯកេកក្ខន្ធលក្ខណេ សង្ខិបិត្វា កលាបវសេន រាសិំ កត្វា វវត្ថានេ និច្ឆយនេ សន្និដ្ឋាបនេ បញ្ញា។
5. Atītānāgatapaccuppannānaṃ dhammānaṃ saṅkhipitvā vavatthāne paññāti ettha attano sabhāvaṃ, uppādādikkhaṇaṃ vā patvā ati itā atikkantāti atītā, tadubhayampi na āgatā na sampattāti anāgatā, taṃ taṃ kāraṇaṃ paṭicca uppādādiuddhaṃ pannā gatā pavattāti paccuppannā. Addhā santatikhaṇapaccuppannesu santatipaccuppannaṃ idhādhippetaṃ. Tesaṃ atītānāgatapaccuppannānaṃ pañcakkhandhadhammānaṃ ekekakkhandhalakkhaṇe saṅkhipitvā kalāpavasena rāsiṃ katvā vavatthāne nicchayane sanniṭṭhāpane paññā.
សម្មសនេ ញាណន្តិ សម្មា អាមសនេ អនុមជ្ជនេ បេក្ខណេ ញាណំ, កលាបសម្មសនញាណន្តិ អត្ថោ។ ឥទញ្ហិ នាមរូបវវត្ថានញាណានន្តរំ នាមរូបបច្ចយបរិគ្គហេ ធម្មដ្ឋិតិញាណេ ឋិតស្ស ‘‘យំកិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ តំ រូបំ អនិច្ចតោ វវត្ថបេតិ, ឯកំ សម្មសនំ, ទុក្ខតោ វវត្ថបេតិ, ឯកំ សម្មសនំ, អនត្តតោ វវត្ថបេតិ, ឯកំ សម្មសន’’ន្តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.៤៨) នយេន វុត្តសម្មសនវសេន បុព្ពេ វវត្ថាបិតេ ឯកេកស្មិំ ខន្ធេ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សន្តស្ស កលាបសម្មសនញាណំ ឧប្បជ្ជតិ។
Sammasaneñāṇanti sammā āmasane anumajjane pekkhaṇe ñāṇaṃ, kalāpasammasanañāṇanti attho. Idañhi nāmarūpavavatthānañāṇānantaraṃ nāmarūpapaccayapariggahe dhammaṭṭhitiñāṇe ṭhitassa ‘‘yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ taṃ rūpaṃ aniccato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ, dukkhato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ, anattato vavatthapeti, ekaṃ sammasana’’ntiādinā (paṭi. ma. 1.48) nayena vuttasammasanavasena pubbe vavatthāpite ekekasmiṃ khandhe tilakkhaṇaṃ āropetvā aniccato dukkhato anattato vipassantassa kalāpasammasanañāṇaṃ uppajjati.
៦. បច្ចុប្បន្នានំ ធម្មានំ វិបរិណាមានុបស្សនេ បញ្ញាតិ សន្តតិវសេន បច្ចុប្បន្នានំ អជ្ឈត្តំ បញ្ចក្ខន្ធធម្មានំ វិបរិណាមទស្សនេ ភង្គទស្សនេ បញ្ញា។ យស្មា ‘‘ឥមេ ធម្មា ឧប្បជ្ជិត្វា ភិជ្ជន្តី’’តិ ឧទយំ គហេត្វាបិ ភេទេយេវ ចិត្តំ ឋបេតិ, តស្មា អវុត្តោបិ ឧទយោ វុត្តោយេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ។ បច្ចុប្បន្នានំ ធម្មានំ ទស្សនេន វា ឧទយទស្សនស្ស សិទ្ធត្តា ឧទយោ វុត្តោយេវ ហោតិ។ ន ហិ ឧទយំ វិនា ធម្មានំ ឧប្បន្នត្តំ សិជ្ឈតិ, តស្មា ‘‘បច្ចុប្បន្នានំ ធម្មានំ ឧប្បាទវិបរិណាមានុបស្សនេ បញ្ញា’’តិ អវុត្តេបិ វុត្តមេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ។ ‘‘ឧទយព្ពយានុបស្សនេ ញាណ’’ន្តិ និយមិតត្តា ច ឧទយទស្សនំ សិទ្ធមេវ ហោតីតិ អនន្តរំ វុត្តស្ស សម្មសនញាណស្ស បារំ គន្ត្វា តំសម្មសនេយេវ បាកដីភូតេ ឧទយព្ពយេ បរិគ្គណ្ហិត្វា សង្ខារានំ បរិច្ឆេទករណត្ថំ ឧទយព្ពយានុបស្សនំ អារភន្តស្ស ឧប្បជ្ជតិ ឧទយព្ពយានុបស្សនាញាណំ។ តញ្ហិ ឧទយព្ពយេ អនុបស្សនតោ ឧទយព្ពយានុបស្សនាតិ វុច្ចតិ។
6.Paccuppannānaṃ dhammānaṃ vipariṇāmānupassane paññāti santativasena paccuppannānaṃ ajjhattaṃ pañcakkhandhadhammānaṃ vipariṇāmadassane bhaṅgadassane paññā. Yasmā ‘‘ime dhammā uppajjitvā bhijjantī’’ti udayaṃ gahetvāpi bhedeyeva cittaṃ ṭhapeti, tasmā avuttopi udayo vuttoyeva hotīti veditabbo. Paccuppannānaṃ dhammānaṃ dassanena vā udayadassanassa siddhattā udayo vuttoyeva hoti. Na hi udayaṃ vinā dhammānaṃ uppannattaṃ sijjhati, tasmā ‘‘paccuppannānaṃ dhammānaṃ uppādavipariṇāmānupassane paññā’’ti avuttepi vuttameva hotīti veditabbaṃ. ‘‘Udayabbayānupassane ñāṇa’’nti niyamitattā ca udayadassanaṃ siddhameva hotīti anantaraṃ vuttassa sammasanañāṇassa pāraṃ gantvā taṃsammasaneyeva pākaṭībhūte udayabbaye pariggaṇhitvā saṅkhārānaṃ paricchedakaraṇatthaṃ udayabbayānupassanaṃ ārabhantassa uppajjati udayabbayānupassanāñāṇaṃ. Tañhi udayabbaye anupassanato udayabbayānupassanāti vuccati.
៧. អារម្មណំ បដិសង្ខាតិ រូបក្ខន្ធាទិអារម្មណំ ភង្គតោ បដិសង្ខាយ ជានិត្វា បស្សិត្វា។ ភង្គានុបស្សនេ បញ្ញា វិបស្សនេ ញាណន្តិ តស្ស អារម្មណំ ភង្គតោ បដិសង្ខាយ ឧប្បន្នស្ស ញាណស្ស ភង្គំ អនុបស្សនេ យា បញ្ញា, តំ ‘‘វិបស្សនេ ញាណ’’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ វិបស្សនាតិ ច វិវិធា បស្សនា វិបស្សនា។ អារម្មណបដិសង្ខាតិបិ បាឋោ។ តស្សត្ថោ – អារម្មណស្ស បដិសង្ខា ជាននា បស្សនាតិ វុត្តនយេនេវ អារម្មណបដិសង្ខា ‘‘ភង្គានុបស្សនេ បញ្ញា វិបស្សនេ ញាណ’’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ យស្មា បន ភង្គានុបស្សនាយ ឯវ វិបស្សនា សិខំ បាបុណាតិ, តស្មា វិសេសេត្វា ឥទមេវ ‘‘វិបស្សនេ ញាណ’’ន្តិ វុត្តំ។ យស្មា ឧទយព្ពយានុបស្សនាយ ឋិតស្ស មគ្គាមគ្គញាណទស្សនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា តស្សា សិទ្ធាយ តំ សិទ្ធមេវ ហោតីតិ តំ អវត្វាវ ភង្គានុបស្សនាយ ឯវ វិបស្សនាសិខំ ញាណំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ។ ឧទយព្ពយានុបស្សនាយ សុបរិទិដ្ឋឧទយព្ពយស្ស សុបរិច្ឆិន្នេសុ សង្ខារេសុ លហុំ លហុំ ឧបដ្ឋហន្តេសុ ញាណេ តិក្ខេ វហន្តេ ឧទយំ បហាយ ភង្គេ ឯវ សតិ សន្តិដ្ឋតិ, តស្ស ‘‘ឯវំ ឧប្បជ្ជិត្វា ឯវំ នាម សង្ខារា ភិជ្ជន្តី’’តិ បស្សតោ ឯតស្មិំ ឋានេ ភង្គានុបស្សនាញាណំ ឧប្បជ្ជតិ។
7.Ārammaṇaṃ paṭisaṅkhāti rūpakkhandhādiārammaṇaṃ bhaṅgato paṭisaṅkhāya jānitvā passitvā. Bhaṅgānupassane paññā vipassane ñāṇanti tassa ārammaṇaṃ bhaṅgato paṭisaṅkhāya uppannassa ñāṇassa bhaṅgaṃ anupassane yā paññā, taṃ ‘‘vipassane ñāṇa’’nti vuttaṃ hoti. Vipassanāti ca vividhā passanā vipassanā. Ārammaṇapaṭisaṅkhātipi pāṭho. Tassattho – ārammaṇassa paṭisaṅkhā jānanā passanāti vuttanayeneva ārammaṇapaṭisaṅkhā ‘‘bhaṅgānupassane paññā vipassane ñāṇa’’nti vuttaṃ hoti. Yasmā pana bhaṅgānupassanāya eva vipassanā sikhaṃ pāpuṇāti, tasmā visesetvā idameva ‘‘vipassane ñāṇa’’nti vuttaṃ. Yasmā udayabbayānupassanāya ṭhitassa maggāmaggañāṇadassanaṃ uppajjati, tasmā tassā siddhāya taṃ siddhameva hotīti taṃ avatvāva bhaṅgānupassanāya eva vipassanāsikhaṃ ñāṇaṃ vuttanti veditabbaṃ. Udayabbayānupassanāya suparidiṭṭhaudayabbayassa suparicchinnesu saṅkhāresu lahuṃ lahuṃ upaṭṭhahantesu ñāṇe tikkhe vahante udayaṃ pahāya bhaṅge eva sati santiṭṭhati, tassa ‘‘evaṃ uppajjitvā evaṃ nāma saṅkhārā bhijjantī’’ti passato etasmiṃ ṭhāne bhaṅgānupassanāñāṇaṃ uppajjati.
៨. ភយតុបដ្ឋានេ បញ្ញាតិ ឧប្បាទបវត្តនិមិត្តអាយូហនាបដិសន្ធីនំ ភយតោ ឧបដ្ឋានេ បីឡាយោគតោ សប្បដិភយវសេន គហណូបគមនេ បញ្ញាតិ អត្ថោ។ ភយតោ ឧបដ្ឋាតីតិ ភយតុបដ្ឋានំ អារម្មណំ , តស្មិំ ភយតុបដ្ឋានេ។ អថ វា ភយតោ ឧបតិដ្ឋតីតិ ភយតុបដ្ឋានំ, បញ្ញា, តំ ‘‘ភយតុបដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ។
8.Bhayatupaṭṭhāne paññāti uppādapavattanimittaāyūhanāpaṭisandhīnaṃ bhayato upaṭṭhāne pīḷāyogato sappaṭibhayavasena gahaṇūpagamane paññāti attho. Bhayato upaṭṭhātīti bhayatupaṭṭhānaṃ ārammaṇaṃ , tasmiṃ bhayatupaṭṭhāne. Atha vā bhayato upatiṭṭhatīti bhayatupaṭṭhānaṃ, paññā, taṃ ‘‘bhayatupaṭṭhāna’’nti vuttaṃ hoti.
អាទីនវេ ញាណន្តិ ភុម្មវចនមេវ។ ‘‘យា ច ភយតុបដ្ឋានេ បញ្ញា, យញ្ច អាទីនវេ ញាណំ, យា ច និព្ពិទា, ឥមេ ធម្មា ឯកដ្ឋា, ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.២២៧) វុត្តត្តា ឯកមិវ វុច្ចមានម្បិ អវត្ថាភេទេន មុញ្ចិតុកម្យតាទិ វិយ តិវិធមេវ ហោតិ។ តស្មា ភយតុបដ្ឋានអាទីនវានុបស្សនាសុ សិទ្ធាសុ និព្ពិទានុបស្សនា សិទ្ធា ហោតីតិ កត្វា អវុត្តាបិ វុត្តាវ ហោតីតិ វេទិតព្ពា។
Ādīnave ñāṇanti bhummavacanameva. ‘‘Yā ca bhayatupaṭṭhāne paññā, yañca ādīnave ñāṇaṃ, yā ca nibbidā, ime dhammā ekaṭṭhā, byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.227) vuttattā ekamiva vuccamānampi avatthābhedena muñcitukamyatādi viya tividhameva hoti. Tasmā bhayatupaṭṭhānaādīnavānupassanāsu siddhāsu nibbidānupassanā siddhā hotīti katvā avuttāpi vuttāva hotīti veditabbā.
សព្ពសង្ខារានំ ភង្គារម្មណំ ភង្គានុបស្សនំ អាសេវន្តស្ស ភាវេន្តស្ស ពហុលីករោន្តស្ស តិភវចតុយោនិបញ្ចគតិសត្តវិញ្ញាណដ្ឋិតិនវសត្តាវាសេសុ បភេទកា សង្ខារា សុខេន ជីវិតុកាមស្ស ភីរុកបុរិសស្ស សីហព្យគ្ឃទីបិអច្ឆតរច្ឆយក្ខរក្ខសចណ្ឌគោណចណ្ឌកុក្កុរបភិន្ន- មទចណ្ឌហត្ថិឃោរអាសិវិសអសនិវិចក្កសុសានរណភូមិជលិតអង្គារកាសុអាទយោ វិយ មហាភយំ ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ, តស្ស ‘‘អតីតា សង្ខារា និរុទ្ធា, បច្ចុប្បន្នា និរុជ្ឈន្តិ, អនាគតាបិ ឯវមេវ និរុជ្ឈិស្សន្តី’’តិ បស្សតោ ឯតស្មិំ ឋានេ ភយតុបដ្ឋានំ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ។ តស្ស តំ ភយតុបដ្ឋានញាណំ អាសេវន្តស្ស ភាវេន្តស្ស ពហុលីករោន្តស្ស សព្ពភវយោនិគតិឋិតិសត្តាវាសេសុ នេវ តាណំ ន លេណំ ន គតិ ន បដិសរណំ បញ្ញាយតិ, សព្ពភវយោនិគតិឋិតិនិវាសគតេសុ សង្ខារេសុ ឯកសង្ខារេបិ បត្ថនា វា បរាមាសោ វា ន ហោតិ, តយោ ភវា វីតច្ចិតង្គារបុណ្ណា អង្គារកាសុយោ វិយ, ចត្តារោ មហាភូតា ឃោរវិសា អាសិវិសា វិយ, បញ្ចក្ខន្ធា ឧក្ខិត្តាសិកា វធកា វិយ, ឆ អជ្ឈត្តិកាយតនានិ សុញ្ញគាមោ វិយ, ឆ ពាហិរាយតនានិ គាមឃាតកចោរា វិយ, សត្តវិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ នវ ច សត្តាវាសា ឯកាទសហិ អគ្គីហិ អាទិត្តា សម្បជ្ជលិតា សជោតិភូតា វិយ ច, សព្ពេ សង្ខារា គណ្ឌភូតា រោគភូតា សល្លភូតា អឃភូតា អាពាធភូតា វិយ ច និរស្សាទា និរសា មហាអាទីនវរាសិភូតា ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ, សុខេន ជីវិតុកាមស្ស ភីរុកបុរិសស្ស រមណីយាការសណ្ឋិតម្បិ សវាឡកមិវ វនគហនំ, សសទ្ទូលា វិយ គុហា, សគាហរក្ខសំ វិយ ឧទកំ, សមុស្សិតខគ្គា វិយ បច្ចត្ថិកា, សវិសំ វិយ ភោជនំ, សចោរោ វិយ មគ្គោ, អាទិត្តមិវ អគារំ, ឧយ្យុត្តសេនា វិយ រណភូមិ។ យថា ហិ សោ បុរិសោ ឯតានិ សវាឡកវនគហនាទីនិ អាគម្ម ភីតោ សំវិគ្គោ លោមហដ្ឋជាតោ សមន្តតោ អាទីនវមេវ បស្សតិ, ឯវមេវ សោ យោគាវចរោ ភង្គានុបស្សនាវសេន សព្ពសង្ខារេសុ ភយតោ ឧបដ្ឋិតេសុ សមន្តតោ និរសំ និរស្សាទំ អាទីនវមេវ បស្សតិ។ តស្សេវំ បស្សតោ អាទីនវានុបស្សនាញាណំ ឧប្បជ្ជតិ។
Sabbasaṅkhārānaṃ bhaṅgārammaṇaṃ bhaṅgānupassanaṃ āsevantassa bhāventassa bahulīkarontassa tibhavacatuyonipañcagatisattaviññāṇaṭṭhitinavasattāvāsesu pabhedakā saṅkhārā sukhena jīvitukāmassa bhīrukapurisassa sīhabyagghadīpiacchataracchayakkharakkhasacaṇḍagoṇacaṇḍakukkurapabhinna- madacaṇḍahatthighoraāsivisaasanivicakkasusānaraṇabhūmijalitaaṅgārakāsuādayo viya mahābhayaṃ hutvā upaṭṭhahanti, tassa ‘‘atītā saṅkhārā niruddhā, paccuppannā nirujjhanti, anāgatāpi evameva nirujjhissantī’’ti passato etasmiṃ ṭhāne bhayatupaṭṭhānaṃ ñāṇaṃ uppajjati. Tassa taṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ āsevantassa bhāventassa bahulīkarontassa sabbabhavayonigatiṭhitisattāvāsesu neva tāṇaṃ na leṇaṃ na gati na paṭisaraṇaṃ paññāyati, sabbabhavayonigatiṭhitinivāsagatesu saṅkhāresu ekasaṅkhārepi patthanā vā parāmāso vā na hoti, tayo bhavā vītaccitaṅgārapuṇṇā aṅgārakāsuyo viya, cattāro mahābhūtā ghoravisā āsivisā viya, pañcakkhandhā ukkhittāsikā vadhakā viya, cha ajjhattikāyatanāni suññagāmo viya, cha bāhirāyatanāni gāmaghātakacorā viya, sattaviññāṇaṭṭhitiyo nava ca sattāvāsā ekādasahi aggīhi ādittā sampajjalitā sajotibhūtā viya ca, sabbe saṅkhārā gaṇḍabhūtā rogabhūtā sallabhūtā aghabhūtā ābādhabhūtā viya ca nirassādā nirasā mahāādīnavarāsibhūtā hutvā upaṭṭhahanti, sukhena jīvitukāmassa bhīrukapurisassa ramaṇīyākārasaṇṭhitampi savāḷakamiva vanagahanaṃ, sasaddūlā viya guhā, sagāharakkhasaṃ viya udakaṃ, samussitakhaggā viya paccatthikā, savisaṃ viya bhojanaṃ, sacoro viya maggo, ādittamiva agāraṃ, uyyuttasenā viya raṇabhūmi. Yathā hi so puriso etāni savāḷakavanagahanādīni āgamma bhīto saṃviggo lomahaṭṭhajāto samantato ādīnavameva passati, evameva so yogāvacaro bhaṅgānupassanāvasena sabbasaṅkhāresu bhayato upaṭṭhitesu samantato nirasaṃ nirassādaṃ ādīnavameva passati. Tassevaṃ passato ādīnavānupassanāñāṇaṃ uppajjati.
សោ ឯវំ សព្ពសង្ខារេ អាទីនវតោ សម្បស្សន្តោ សព្ពភវយោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសគតេ សភេទកេ សង្ខារគតេ និព្ពិន្ទតិ ឧក្កណ្ឋតិ នាភិរមតិ។ សេយ្យថាបិ នាម ចិត្តកូដបព្ពតបាទាភិរតោ សុវណ្ណរាជហំសោ អសុចិម្ហិ ចណ្ឌាលគាមទ្វារអាវាដេ នាភិរមតិ, សត្តសុ មហាសរេសុយេវ អភិរមតិ, ឯវមេវ អយំ យោគីរាជហំសោ សុបរិទិដ្ឋាទីនវេ សភេទកេ សង្ខារគតេ នាភិរមតិ, ភាវនារាមតាយ បន ភាវនារតិយា សមន្នាគតត្តា សត្តសុ អនុបស្សនាសុយេវ អភិរមតិ។ យថា ច សុវណ្ណបញ្ជរេបិ បក្ខិត្តោ សីហោ មិគរាជា នាភិរមតិ, តិយោជនសហស្សវិត្ថតេ បន ហិមវន្តេយេវ រមតិ, ឯវមយម្បិ យោគីសីហោ តិវិធេ សុគតិភវេបិ នាភិរមតិ, តីសុ អនុបស្សនាសុយេវ រមតិ។ យថា ច សព្ពសេតោ សត្តប្បតិដ្ឋោ ឥទ្ធិមា វេហាសង្គមោ ឆទ្ទន្តោ នាគរាជា នគរមជ្ឈេ នាភិរមតិ, ហិមវតិ ឆទ្ទន្តរហទេយេវ រមតិ, ឯវមយំ យោគីវរវារណោ សព្ពស្មិម្បិ សង្ខារគតេ នាភិរមតិ, ‘‘អនុប្បាទោ ខេម’’ន្តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.៥៣) នយេន និទ្ទិដ្ឋេ សន្តិបទេយេវ រមតិ, តន្និន្នតប្បោណតប្បព្ភារមានសោ ហោតិ។ ឯត្តាវតា តស្ស និព្ពិទានុបស្សនាញាណំ ឧប្បន្នំ ហោតីតិ។
So evaṃ sabbasaṅkhāre ādīnavato sampassanto sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsagate sabhedake saṅkhāragate nibbindati ukkaṇṭhati nābhiramati. Seyyathāpi nāma cittakūṭapabbatapādābhirato suvaṇṇarājahaṃso asucimhi caṇḍālagāmadvāraāvāṭe nābhiramati, sattasu mahāsaresuyeva abhiramati, evameva ayaṃ yogīrājahaṃso suparidiṭṭhādīnave sabhedake saṅkhāragate nābhiramati, bhāvanārāmatāya pana bhāvanāratiyā samannāgatattā sattasu anupassanāsuyeva abhiramati. Yathā ca suvaṇṇapañjarepi pakkhitto sīho migarājā nābhiramati, tiyojanasahassavitthate pana himavanteyeva ramati, evamayampi yogīsīho tividhe sugatibhavepi nābhiramati, tīsu anupassanāsuyeva ramati. Yathā ca sabbaseto sattappatiṭṭho iddhimā vehāsaṅgamo chaddanto nāgarājā nagaramajjhe nābhiramati, himavati chaddantarahadeyeva ramati, evamayaṃ yogīvaravāraṇo sabbasmimpi saṅkhāragate nābhiramati, ‘‘anuppādo khema’’ntiādinā (paṭi. ma. 1.53) nayena niddiṭṭhe santipadeyeva ramati, tanninnatappoṇatappabbhāramānaso hoti. Ettāvatā tassa nibbidānupassanāñāṇaṃ uppannaṃ hotīti.
៩. មុញ្ចិតុកម្យតាបដិសង្ខាសន្តិដ្ឋនា បញ្ញា សង្ខារុបេក្ខាសុ ញាណន្តិ មុញ្ចិតុំ ចជិតុំ កាមេតិ ឥច្ឆតីតិ មុញ្ចិតុកាមោ, មុញ្ចិតុកាមស្ស ភាវោ មុញ្ចិតុកម្យតា។ បដិសង្ខាតិ ឧបបរិក្ខតីតិ បដិសង្ខា, បដិសង្ខានំ វា បដិសង្ខា។ សន្តិដ្ឋតិ អជ្ឈុបេក្ខតីតិ សន្តិដ្ឋនា, សន្តិដ្ឋនំ វា សន្តិដ្ឋនា។ មុញ្ចិតុកម្យតា ច សា បដិសង្ខា ច សន្តិដ្ឋនា ចាតិ មុញ្ចិតុកម្យតាបដិសង្ខាសន្តិដ្ឋនា។ ឥតិ បុព្ពភាគេ និព្ពិទាញាណេន និព្ពិន្នស្ស ឧប្បាទាទីនិ បរិច្ចជិតុកាមតា មុញ្ចិតុកម្យតា។ មុញ្ចនស្ស ឧបាយករណត្ថំ មជ្ឈេ បដិសង្ខានំ បដិសង្ខា។ មុញ្ចិត្វា អវសានេ អជ្ឈុបេក្ខនំ សន្តិដ្ឋនា។ ឯវំ អវត្ថាភេទេន តិប្បការា បញ្ញា សង្ខារានំ អជ្ឈុបេក្ខនាសុ ញាណំ, មុញ្ចិតុកម្យតាបដិសង្ខាសន្តិដ្ឋនាសង្ខាតានំ អវត្ថាភេទេន ភិន្នានំ តិស្សន្នម្បិ បញ្ញានំ សង្ខារុបេក្ខតំ ឥច្ឆន្តេន បន ‘‘បញ្ញា’’តិ ច ‘‘សង្ខារុបេក្ខាសូ’’តិ ច ពហុវចនំ កតំ, អវត្ថាភេទេន ភិន្នស្សាបិ ឯកត្តា ‘‘ញាណ’’ន្តិ ឯកវចនំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ។ វុត្តញ្ច – ‘‘យា ច មុញ្ចិតុកម្យតា យា ច បដិសង្ខានុបស្សនា យា ច សង្ខារុបេក្ខា, ឥមេ ធម្មា ឯកដ្ឋា, ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.២២៧)។ កេចិ បន ‘‘សង្ខារុបេក្ខាសូតិ ពហុវចនំ សមថវិបស្សនាវសេន សង្ខារុបេក្ខានំ ពហុត្តា’’តិបិ វទន្តិ។ សង្ខារុបេក្ខាសូតិ ច កិរិយាបេក្ខន្តិ វេទិតព្ពំ។ អវត្ថាភេទេន បន តេន និព្ពិទាញាណេន និព្ពិន្ទន្តស្ស ឧក្កណ្ឋន្តស្ស សព្ពភវយោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសគតេសុ សភេទកេសុ សង្ខារេសុ ចិត្តំ ន សជ្ជតិ ន លគ្គតិ ន ពជ្ឈតិ, សព្ពសង្ខារគតំ មុញ្ចិតុកាមំ ឆឌ្ឌេតុកាមំ ហោតិ។
9.Muñcitukamyatāpaṭisaṅkhāsantiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇanti muñcituṃ cajituṃ kāmeti icchatīti muñcitukāmo, muñcitukāmassa bhāvo muñcitukamyatā. Paṭisaṅkhāti upaparikkhatīti paṭisaṅkhā, paṭisaṅkhānaṃ vā paṭisaṅkhā. Santiṭṭhati ajjhupekkhatīti santiṭṭhanā, santiṭṭhanaṃ vā santiṭṭhanā. Muñcitukamyatā ca sā paṭisaṅkhā ca santiṭṭhanā cāti muñcitukamyatāpaṭisaṅkhāsantiṭṭhanā. Iti pubbabhāge nibbidāñāṇena nibbinnassa uppādādīni pariccajitukāmatā muñcitukamyatā. Muñcanassa upāyakaraṇatthaṃ majjhe paṭisaṅkhānaṃ paṭisaṅkhā. Muñcitvā avasāne ajjhupekkhanaṃ santiṭṭhanā. Evaṃ avatthābhedena tippakārā paññā saṅkhārānaṃ ajjhupekkhanāsu ñāṇaṃ, muñcitukamyatāpaṭisaṅkhāsantiṭṭhanāsaṅkhātānaṃ avatthābhedena bhinnānaṃ tissannampi paññānaṃ saṅkhārupekkhataṃ icchantena pana ‘‘paññā’’ti ca ‘‘saṅkhārupekkhāsū’’ti ca bahuvacanaṃ kataṃ, avatthābhedena bhinnassāpi ekattā ‘‘ñāṇa’’nti ekavacanaṃ katanti veditabbaṃ. Vuttañca – ‘‘yā ca muñcitukamyatā yā ca paṭisaṅkhānupassanā yā ca saṅkhārupekkhā, ime dhammā ekaṭṭhā, byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.227). Keci pana ‘‘saṅkhārupekkhāsūti bahuvacanaṃ samathavipassanāvasena saṅkhārupekkhānaṃ bahuttā’’tipi vadanti. Saṅkhārupekkhāsūti ca kiriyāpekkhanti veditabbaṃ. Avatthābhedena pana tena nibbidāñāṇena nibbindantassa ukkaṇṭhantassa sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsagatesu sabhedakesu saṅkhāresu cittaṃ na sajjati na laggati na bajjhati, sabbasaṅkhāragataṃ muñcitukāmaṃ chaḍḍetukāmaṃ hoti.
អថ វា យថា ជាលព្ភន្តរគតោ មច្ឆោ, សប្បមុខគតោ មណ្ឌូកោ, បញ្ជរបក្ខិត្តោ វនកុក្កុដោ, ទឡ្ហបាសវសំគតោ មិគោ, អហិតុណ្ឌិកហត្ថគតោ សប្បោ, មហាបង្កបក្ខន្ទោ កុញ្ជរោ, សុបណ្ណមុខគតោ នាគរាជា, រាហុមុខបវិដ្ឋោ ចន្ទោ, សបត្តបរិក្ខិត្តោ បុរិសោតិឯវមាទយោ តតោ តតោ មុច្ចិតុកាមា និស្សរិតុកាមាវ ហោន្តិ, ឯវំ តស្ស យោគិនោ ចិត្តំ សព្ពស្មា សង្ខារគតា មុច្ចិតុកាមំ និស្សរិតុកាមំ ហោតិ។ ឯវញ្ហិ វុច្ចមានេ ‘‘មុច្ចិតុកាមស្ស មុច្ចិតុកម្យតា’’តិ បាឋោ យុជ្ជតិ។ ឯវញ្ច សតិ ‘‘ឧប្បាទំ មុញ្ចិតុកម្យតា’’តិអាទីសុ ‘‘ឧប្បាទា មុច្ចិតុកម្យតា’’តិអាទិ វត្តព្ពំ ហោតិ, តស្មា បុរិមោ ឯវ អត្ថោ សុន្ទរតរោ។ អថស្ស សព្ពសង្ខារេសុ វិគតាលយស្ស សព្ពសង្ខារគតំ មុញ្ចិតុកាមស្ស មុញ្ចិតុកម្យតាញាណំ ឧប្បជ្ជតិ។ សោ ឯវំ សព្ពភវយោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសគតេ សភេទកេ សង្ខារេ មុញ្ចិតុកាមោ មុញ្ចនស្ស ឧបាយសម្បាទនត្ថំ បុន តេ ឯវ សង្ខារេ បដិសង្ខានុបស្សនាញាណេន តិលក្ខណំ អារោបេត្វា វិបស្សតិ។ ឯវញ្ហិ វិបស្សតោ ចស្ស អនិច្ចវសេន និមិត្តំ បដិសង្ខាញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, ទុក្ខវសេន បវត្តំ បដិសង្ខាញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, អនត្តវសេន និមិត្តញ្ច បវត្តញ្ច បដិសង្ខាញាណំ ឧប្បជ្ជតិ។ សោ បដិសង្ខានុបស្សនាញាណេន ‘‘សព្ពេ សង្ខារា សុញ្ញា’’តិ ទិស្វា តិលក្ខណំ អារោបេត្វា សង្ខារេ បរិគ្គណ្ហន្តោ ភយញ្ច នន្ទិញ្ច វិប្បហាយ ភរិយាយ ទោសំ ទិស្វា វិស្សដ្ឋភរិយោ វិយ បុរិសោ តស្សា ភរិយាយ សង្ខារេសុ ឧទាសីនោ ហោតិ មជ្ឈត្តោ, ‘‘អហ’’ន្តិ វា ‘‘មម’’ន្តិ វា ន គណ្ហាតិ។ តស្ស ឯវំ ជានតោ ឯវំ បស្សតោ តីសុ ភវេសុ ចិត្តំ បតិលីយតិ បដិកុដតិ បដិវត្តតិ ន សម្បសារិយតិ។ សេយ្យថាបិ នាម បទុមបលាសេ ឦសកំ បោណេ ឧទកផុសិតានិ បតិលីយន្តិ បដិកុដន្តិ បដិវត្តន្តិ ន សម្បសារិយន្តិ។ សេយ្យថាបិ វា បន កុក្កុដបត្តំ វា ន្ហារុទទ្ទុលំ វា អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តំ បតិលីយតិ បដិកុដតិ បដិវត្តតិ ន សម្បសារិយតិ, ឯវំ តស្ស តីសុ ភវេសុ ចិត្តំ បតិលីយតិ បដិកុដតិ បដិវត្តតិ ន សម្បសារិយតិ, ឧបេក្ខា សណ្ឋាតិ។ ឯវមស្ស សង្ខារុបេក្ខាញាណំ ឧប្បន្នំ ហោតិ។ ឥមិនា សង្ខារុបេក្ខាញាណេន សទ្ធិំ ឧបរិ គោត្រភុញាណស្ស សាធកំ អនុលោមញាណំ បុព្ពាបរញាណេហិ អវុត្តម្បិ វុត្តមេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ។ វុត្តញ្ហិ ភគវតា –
Atha vā yathā jālabbhantaragato maccho, sappamukhagato maṇḍūko, pañjarapakkhitto vanakukkuṭo, daḷhapāsavasaṃgato migo, ahituṇḍikahatthagato sappo, mahāpaṅkapakkhando kuñjaro, supaṇṇamukhagato nāgarājā, rāhumukhapaviṭṭho cando, sapattaparikkhitto purisotievamādayo tato tato muccitukāmā nissaritukāmāva honti, evaṃ tassa yogino cittaṃ sabbasmā saṅkhāragatā muccitukāmaṃ nissaritukāmaṃ hoti. Evañhi vuccamāne ‘‘muccitukāmassa muccitukamyatā’’ti pāṭho yujjati. Evañca sati ‘‘uppādaṃ muñcitukamyatā’’tiādīsu ‘‘uppādā muccitukamyatā’’tiādi vattabbaṃ hoti, tasmā purimo eva attho sundarataro. Athassa sabbasaṅkhāresu vigatālayassa sabbasaṅkhāragataṃ muñcitukāmassa muñcitukamyatāñāṇaṃ uppajjati. So evaṃ sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsagate sabhedake saṅkhāre muñcitukāmo muñcanassa upāyasampādanatthaṃ puna te eva saṅkhāre paṭisaṅkhānupassanāñāṇena tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassati. Evañhi vipassato cassa aniccavasena nimittaṃ paṭisaṅkhāñāṇaṃ uppajjati, dukkhavasena pavattaṃ paṭisaṅkhāñāṇaṃ uppajjati, anattavasena nimittañca pavattañca paṭisaṅkhāñāṇaṃ uppajjati. So paṭisaṅkhānupassanāñāṇena ‘‘sabbe saṅkhārā suññā’’ti disvā tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre pariggaṇhanto bhayañca nandiñca vippahāya bhariyāya dosaṃ disvā vissaṭṭhabhariyo viya puriso tassā bhariyāya saṅkhāresu udāsīno hoti majjhatto, ‘‘aha’’nti vā ‘‘mama’’nti vā na gaṇhāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato tīsu bhavesu cittaṃ patilīyati paṭikuṭati paṭivattati na sampasāriyati. Seyyathāpi nāma padumapalāse īsakaṃ poṇe udakaphusitāni patilīyanti paṭikuṭanti paṭivattanti na sampasāriyanti. Seyyathāpi vā pana kukkuṭapattaṃ vā nhārudaddulaṃ vā aggimhi pakkhittaṃ patilīyati paṭikuṭati paṭivattati na sampasāriyati, evaṃ tassa tīsu bhavesu cittaṃ patilīyati paṭikuṭati paṭivattati na sampasāriyati, upekkhā saṇṭhāti. Evamassa saṅkhārupekkhāñāṇaṃ uppannaṃ hoti. Iminā saṅkhārupekkhāñāṇena saddhiṃ upari gotrabhuñāṇassa sādhakaṃ anulomañāṇaṃ pubbāparañāṇehi avuttampi vuttameva hotīti veditabbaṃ. Vuttañhi bhagavatā –
‘‘សោ វត, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កញ្ចិ សង្ខារំ និច្ចតោ សមនុបស្សន្តោ អនុលោមិកាយ ខន្តិយា សមន្នាគតោ ភវិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ, អនុលោមិកាយ ខន្តិយា អសមន្នាគតោ សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ, សម្មត្តនិយាមំ អនោក្កមមានោ សោតាបត្តិផលំ វា សកទាគាមិផលំ វា អនាគាមិផលំ វា អរហត្តផលំ វា សច្ឆិករិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិអាទិ (អ. និ. ៦.៩៨; បដិ. ម. ៣.៣៦)។
‘‘So vata, bhikkhave, bhikkhu kañci saṅkhāraṃ niccato samanupassanto anulomikāya khantiyā samannāgato bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, anulomikāya khantiyā asamannāgato sammattaniyāmaṃ okkamissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, sammattaniyāmaṃ anokkamamāno sotāpattiphalaṃ vā sakadāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalaṃ vā arahattaphalaṃ vā sacchikarissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’tiādi (a. ni. 6.98; paṭi. ma. 3.36).
វុត្តញ្ច ធម្មសេនាបតិនា –
Vuttañca dhammasenāpatinā –
‘‘កតិហាការេហិ អនុលោមិកំ ខន្តិំ បដិលភតិ? កតិហាការេហិ សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមតិ? ចត្តាលីសាយ អាការេហិ អនុលោមិកំ ខន្តិំ បដិលភតិ, ចត្តាលីសាយ អាការេហិ សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមតី’’តិអាទិ (បដិ. ម. ៣.៣៧)។
‘‘Katihākārehi anulomikaṃ khantiṃ paṭilabhati? Katihākārehi sammattaniyāmaṃ okkamati? Cattālīsāya ākārehi anulomikaṃ khantiṃ paṭilabhati, cattālīsāya ākārehi sammattaniyāmaṃ okkamatī’’tiādi (paṭi. ma. 3.37).
បដ្ឋានេ ចេតំ វុត្តំ ភគវតា –
Paṭṭhāne cetaṃ vuttaṃ bhagavatā –
‘‘អនុលោមំ គោត្រភុស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ។ អនុលោមំ វោទានស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិ (បដ្ឋា. ១.១.៤១៧)។
‘‘Anulomaṃ gotrabhussa anantarapaccayena paccayo. Anulomaṃ vodānassa anantarapaccayena paccayo’’tiādi (paṭṭhā. 1.1.417).
តស្ស ហិ តំ សង្ខារុបេក្ខាញាណំ អាសេវន្តស្ស ភាវេន្តស្ស ពហុលីករោន្តស្ស អធិមោក្ខសទ្ធា ពលវតរា ហោតិ, វីរិយំ សុបគ្គហិតំ, សតិ សូបដ្ឋិតា, ចិត្តំ សុសមាហិតំ, សង្ខារុបេក្ខាញាណំ តិក្ខតរំ បវត្តតិ។ តស្ស ឥទានិ មគ្គោ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ សង្ខារុបេក្ខាយ សង្ខារេ ‘‘អនិច្ចា’’តិ វា ‘‘ទុក្ខា’’តិ វា ‘‘អនត្តា’’តិ វា សម្មសិត្វា ភវង្គំ ឱតរតិ។ ភវង្គានន្តរំ សង្ខារុបេក្ខាយ កតនយេនេវ សង្ខារេ ‘‘អនិច្ចា’’តិ វា ‘‘ទុក្ខា’’តិ វា ‘‘អនត្តា’’តិ វា អារម្មណំ កុរុមានំ ឧប្បជ្ជតិ មនោទ្វារាវជ្ជនំ។ តទនន្តរំ តថេវ សង្ខារេ អារម្មណំ កត្វា ទ្វេ តីណិ ចត្តារិ វា ជវនចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ។ តំសម្បយុត្តំ ញាណំ អនុលោមញាណំ។ តញ្ហិ បុរិមានញ្ច អដ្ឋន្នំ វិបស្សនាញាណានំ តថកិច្ចតាយ អនុលោមេតិ, ឧបរិ ច បត្តព្ពានំ សត្តតិំសាយ ពោធិបក្ខិយធម្មានំ អនុលោមេតិ។ យថា ហិ ធម្មិកោ រាជា វិនិច្ឆយដ្ឋានេ និសិន្នោ អដ្ឋន្នំ វោហារិកមហាមត្តានំ វិនិច្ឆយំ សុត្វា អគតិគមនំ បហាយ មជ្ឈត្តោ ហុត្វា ‘‘ឯវំ ហោតូ’’តិ អនុមោទមានោ តេសញ្ច វិនិច្ឆយស្ស អនុលោមេតិ, បោរាណស្ស ច រាជធម្មស្ស។ តត្ថ រាជា វិយ អនុលោមញាណំ, អដ្ឋ វោហារិកមហាមត្តា វិយ អដ្ឋ វិបស្សនាញាណានិ, បោរាណរាជធម្មោ វិយ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មា, យថា រាជា ‘‘ឯវំ ហោតូ’’តិ អនុមោទមានោ វោហារិកានញ្ច វិនិច្ឆយស្ស រាជធម្មស្ស ច អនុលោមេតិ, ឯវមិទំ អនិច្ចាទិវសេន សង្ខារេ អារព្ភ ឧប្បជ្ជមានានំ អដ្ឋន្នញ្ច វិបស្សនាញាណានំ តថកិច្ចតាយ អនុលោមេតិ, ឧបរិ ច បត្តព្ពានំ សត្តតិំសាយ ពោធិបក្ខិយធម្មានំ។ តស្មា អនុលោមញាណន្តិ វុច្ចតិ។
Tassa hi taṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ āsevantassa bhāventassa bahulīkarontassa adhimokkhasaddhā balavatarā hoti, vīriyaṃ supaggahitaṃ, sati sūpaṭṭhitā, cittaṃ susamāhitaṃ, saṅkhārupekkhāñāṇaṃ tikkhataraṃ pavattati. Tassa idāni maggo uppajjissatīti saṅkhārupekkhāya saṅkhāre ‘‘aniccā’’ti vā ‘‘dukkhā’’ti vā ‘‘anattā’’ti vā sammasitvā bhavaṅgaṃ otarati. Bhavaṅgānantaraṃ saṅkhārupekkhāya katanayeneva saṅkhāre ‘‘aniccā’’ti vā ‘‘dukkhā’’ti vā ‘‘anattā’’ti vā ārammaṇaṃ kurumānaṃ uppajjati manodvārāvajjanaṃ. Tadanantaraṃ tatheva saṅkhāre ārammaṇaṃ katvā dve tīṇi cattāri vā javanacittāni uppajjanti. Taṃsampayuttaṃ ñāṇaṃ anulomañāṇaṃ. Tañhi purimānañca aṭṭhannaṃ vipassanāñāṇānaṃ tathakiccatāya anulometi, upari ca pattabbānaṃ sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammānaṃ anulometi. Yathā hi dhammiko rājā vinicchayaṭṭhāne nisinno aṭṭhannaṃ vohārikamahāmattānaṃ vinicchayaṃ sutvā agatigamanaṃ pahāya majjhatto hutvā ‘‘evaṃ hotū’’ti anumodamāno tesañca vinicchayassa anulometi, porāṇassa ca rājadhammassa. Tattha rājā viya anulomañāṇaṃ, aṭṭha vohārikamahāmattā viya aṭṭha vipassanāñāṇāni, porāṇarājadhammo viya sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā, yathā rājā ‘‘evaṃ hotū’’ti anumodamāno vohārikānañca vinicchayassa rājadhammassa ca anulometi, evamidaṃ aniccādivasena saṅkhāre ārabbha uppajjamānānaṃ aṭṭhannañca vipassanāñāṇānaṃ tathakiccatāya anulometi, upari ca pattabbānaṃ sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammānaṃ. Tasmā anulomañāṇanti vuccati.
១០. ពហិទ្ធា វុដ្ឋានវិវដ្ដនេ បញ្ញា គោត្រភុញាណន្តិ ឯត្ថ ពហិទ្ធាតិ សង្ខារនិមិត្តំ។ តញ្ហិ អជ្ឈត្តចិត្តសន្តានេ អកុសលក្ខន្ធេ ឧបាទាយ ពហិទ្ធាតិ វុត្តំ។ តស្មា ពហិទ្ធា សង្ខារនិមិត្តម្ហា វុដ្ឋាតិ វិគតំ ហុត្វា ឧទ្ធំ តិដ្ឋតីតិ វុដ្ឋានំ, វិវដ្ដតិ បរាវដ្ដតិ បរម្មុខំ ហោតីតិ វិវដ្ដនំ, វុដ្ឋានញ្ច តំ វិវដ្ដនញ្ចាតិ វុដ្ឋានវិវដ្ដនំ។ តេនេវាហ –
10.Bahiddhāvuṭṭhānavivaṭṭane paññā gotrabhuñāṇanti ettha bahiddhāti saṅkhāranimittaṃ. Tañhi ajjhattacittasantāne akusalakkhandhe upādāya bahiddhāti vuttaṃ. Tasmā bahiddhā saṅkhāranimittamhā vuṭṭhāti vigataṃ hutvā uddhaṃ tiṭṭhatīti vuṭṭhānaṃ, vivaṭṭati parāvaṭṭati parammukhaṃ hotīti vivaṭṭanaṃ, vuṭṭhānañca taṃ vivaṭṭanañcāti vuṭṭhānavivaṭṭanaṃ. Tenevāha –
‘‘គោត្រភុញាណំ សមុទយស្ស អសមុច្ឆិន្ទនតោ បវត្តា ន វុដ្ឋាតិ, និព្ពានារម្មណតោ បន និមិត្តា វុដ្ឋាតីតិ ឯកតោ វុដ្ឋានំ ហោតី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៨២៧)។
‘‘Gotrabhuñāṇaṃ samudayassa asamucchindanato pavattā na vuṭṭhāti, nibbānārammaṇato pana nimittā vuṭṭhātīti ekato vuṭṭhānaṃ hotī’’ti (visuddhi. 2.827).
បុថុជ្ជនគោត្តាភិភវនតោ អរិយគោត្តភាវនតោ គោត្រភុ។ ឥទញ្ហិ អនុលោមញាណេហិ បទុមបលាសតោ ឧទកមិវ សព្ពសង្ខារតោ បតិលីយមានចិត្តស្ស អនុលោមញាណស្ស អាសេវនន្តេ អនិមិត្តំ និព្ពានំ អារម្មណំ កុរុមានំ បុថុជ្ជនគោត្តំ បុថុជ្ជនសង្ខំ បុថុជ្ជនភូមិំ អតិក្កមមានំ អរិយគោត្តំ អរិយសង្ខំ អរិយភូមិំ ឱក្កមមានំ និព្ពានារម្មណេ បឋមាវត្តនបឋមាភោគបឋមសមន្នាហារភូតំ មគ្គស្ស អនន្តរសមនន្តរាសេវនឧបនិស្សយនត្ថិវិគតវសេន ឆហិ អាការេហិ បច្ចយភាវំ សាធយមានំ សិខាប្បត្តំ វិបស្សនាយ មុទ្ធភូតំ អបុនរាវត្តកំ ឧប្បជ្ជតិ។
Puthujjanagottābhibhavanato ariyagottabhāvanato gotrabhu. Idañhi anulomañāṇehi padumapalāsato udakamiva sabbasaṅkhārato patilīyamānacittassa anulomañāṇassa āsevanante animittaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ kurumānaṃ puthujjanagottaṃ puthujjanasaṅkhaṃ puthujjanabhūmiṃ atikkamamānaṃ ariyagottaṃ ariyasaṅkhaṃ ariyabhūmiṃ okkamamānaṃ nibbānārammaṇe paṭhamāvattanapaṭhamābhogapaṭhamasamannāhārabhūtaṃ maggassa anantarasamanantarāsevanaupanissayanatthivigatavasena chahi ākārehi paccayabhāvaṃ sādhayamānaṃ sikhāppattaṃ vipassanāya muddhabhūtaṃ apunarāvattakaṃ uppajjati.
១១. ទុភតោ វុដ្ឋានវិវដ្ដនេ បញ្ញា មគ្គេ ញាណន្តិ ឯត្ថ ទុភតោតិ ឧភតោ, ទ្វយតោតិ វា វុត្តំ ហោតិ។ កិលេសានំ សមុច្ឆិន្ទនតោ កិលេសេហិ ច តទនុវត្តកក្ខន្ធេហិ ច និព្ពានារម្មណករណតោ ពហិទ្ធា សព្ពសង្ខារនិមិត្តេហិ ច វុដ្ឋាតិ វិវដ្ដតីតិ ទុភតោ វុដ្ឋានវិវដ្ដនេ បញ្ញា។ តេនេវាហ –
11.Dubhato vuṭṭhānavivaṭṭane paññā magge ñāṇanti ettha dubhatoti ubhato, dvayatoti vā vuttaṃ hoti. Kilesānaṃ samucchindanato kilesehi ca tadanuvattakakkhandhehi ca nibbānārammaṇakaraṇato bahiddhā sabbasaṅkhāranimittehi ca vuṭṭhāti vivaṭṭatīti dubhato vuṭṭhānavivaṭṭane paññā. Tenevāha –
‘‘ចត្តារិបិ មគ្គញាណានិ អនិមិត្តារម្មណត្តា និមិត្តតោ វុដ្ឋហន្តិ, សមុទយស្ស សមុច្ឆិន្ទនតោ បវត្តា វុដ្ឋហន្តីតិ ទុភតោ វុដ្ឋានានិ ហោន្តី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៨២៧)។
‘‘Cattāripi maggañāṇāni animittārammaṇattā nimittato vuṭṭhahanti, samudayassa samucchindanato pavattā vuṭṭhahantīti dubhato vuṭṭhānāni hontī’’ti (visuddhi. 2.827).
មគ្គេ ញាណន្តិ និព្ពានំ មគ្គតិ បេក្ខតិ, និព្ពានត្ថិកេហិ វា មគ្គីយតិ អន្វេសីយតិ, កិលេសេ វា មារេន្តោ គច្ឆតិ បវត្តតីតិ មគ្គោ, តស្មិំ មគ្គេ ញាណំ។ ជាតិគ្គហណេន ឯកវចនំ កតំ។ តញ្ហិ គោត្រភុញាណស្ស អនន្តរំ និព្ពានំ អារម្មណំ កុរុមានំ សយំវជ្ឈេ កិលេសេ និរវសេសំ សមុច្ឆិន្ទមានំ អនមតគ្គសំសារវដ្ដទុក្ខសមុទ្ទំ សោសយមានំ សព្ពាបាយទ្វារានិ បិទហមានំ សត្តអរិយធនសម្មុខីភាវំ កុរុមានំ អដ្ឋង្គិកំ មិច្ឆាមគ្គំ បជហមានំ សព្ពវេរភយានិ វូបសមយមានំ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ឱរសបុត្តភាវមុបនយមានំ អញ្ញានិ ច អនេកានិ អានិសំសសតានិ បដិលាភយមានំ មគ្គញាណំ ឧប្បជ្ជតិ។
Magge ñāṇanti nibbānaṃ maggati pekkhati, nibbānatthikehi vā maggīyati anvesīyati, kilese vā mārento gacchati pavattatīti maggo, tasmiṃ magge ñāṇaṃ. Jātiggahaṇena ekavacanaṃ kataṃ. Tañhi gotrabhuñāṇassa anantaraṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ kurumānaṃ sayaṃvajjhe kilese niravasesaṃ samucchindamānaṃ anamataggasaṃsāravaṭṭadukkhasamuddaṃ sosayamānaṃ sabbāpāyadvārāni pidahamānaṃ sattaariyadhanasammukhībhāvaṃ kurumānaṃ aṭṭhaṅgikaṃ micchāmaggaṃ pajahamānaṃ sabbaverabhayāni vūpasamayamānaṃ sammāsambuddhassa orasaputtabhāvamupanayamānaṃ aññāni ca anekāni ānisaṃsasatāni paṭilābhayamānaṃ maggañāṇaṃ uppajjati.
ឋាតុំ ឥច្ឆំ បុរិសោ, លង្ឃិត្វា មាតិកាយ បរតីរេ;
Ṭhātuṃ icchaṃ puriso, laṅghitvā mātikāya paratīre;
វេគេនាគម្ម យថា, គណ្ហិត្វា ឱរិមតិរតរុពទ្ធំ។
Vegenāgamma yathā, gaṇhitvā orimatiratarubaddhaṃ.
រជ្ជុំ វា ទណ្ឌំ វា, ឧល្លង្ឃិត្វាន បារនិន្នតនុ;
Rajjuṃ vā daṇḍaṃ vā, ullaṅghitvāna pāraninnatanu;
បារាបន្នោ បន តំ, មុញ្ចិយ វេធំ បតិដ្ឋហតិ បារេ។
Pārāpanno pana taṃ, muñciya vedhaṃ patiṭṭhahati pāre.
ឯវំ យោគាវចរោ, សក្កាយមយម្ហិ ឱរិមេ តីរេ;
Evaṃ yogāvacaro, sakkāyamayamhi orime tīre;
ទិដ្ឋភយោ អភយេ បន, ឋាតុំ ឥច្ឆំ អមតបារេ។
Diṭṭhabhayo abhaye pana, ṭhātuṃ icchaṃ amatapāre.
ឧទយព្ពយានុបស្ស , បភុតិកវេគេន អាគតោ រជ្ជុំ;
Udayabbayānupassa , pabhutikavegena āgato rajjuṃ;
រូបាវ្ហំ ទណ្ឌំ វា, តទិតរខន្ធាវ្ហយំ សម្មា។
Rūpāvhaṃ daṇḍaṃ vā, taditarakhandhāvhayaṃ sammā.
គណ្ហិត្វា អាវជ្ជន, ចិត្តេន ហិ បុព្ពវុត្តនយតោវ;
Gaṇhitvā āvajjana, cittena hi pubbavuttanayatova;
អនុលោមេហុល្លង្ឃិយ, និព្ពុតិនិន្នោ តទាសនោបគតោ។
Anulomehullaṅghiya, nibbutininno tadāsanopagato.
តំ មុញ្ចិយ គោត្រភុនា, អលទ្ធអាសេវនេន តុ បវេធំ;
Taṃ muñciya gotrabhunā, aladdhaāsevanena tu pavedhaṃ;
បតិតោ សង្ខតបារេ, តតោ បតិដ្ឋាតិ មគ្គញាណេន។
Patito saṅkhatapāre, tato patiṭṭhāti maggañāṇena.
បស្សិតុកាមោ ចន្ទំ, ចន្ទេ ឆន្នម្ហិ អព្ភបដលេហិ;
Passitukāmo candaṃ, cande channamhi abbhapaṭalehi;
ថុលកសុខុមសុខុមេសុ, អព្ភេសុ ហដេសុ វាយុនា កមតោ។
Thulakasukhumasukhumesu, abbhesu haṭesu vāyunā kamato.
ចន្ទំ បស្សេយ្យ នរោ, យថា តថេវានុលោមញាណេហិ កមា;
Candaṃ passeyya naro, yathā tathevānulomañāṇehi kamā;
សច្ចច្ឆាទកមោហេ, វិនាសិតេ បេក្ខតេ ហិ គោត្រភុ អមតំ។
Saccacchādakamohe, vināsite pekkhate hi gotrabhu amataṃ.
វាតា វិយ តេ ចន្ទំ, អមតំ ន ហិ បេក្ខរេនុលោមានិ;
Vātā viya te candaṃ, amataṃ na hi pekkharenulomāni;
បុរិសោ អព្ភានិ យថា, គោត្រភុ ន តមំ វិនោទេតិ។
Puriso abbhāni yathā, gotrabhu na tamaṃ vinodeti.
ភមិតម្ហិ ចក្កយន្តេ, ឋិតោ នរោ អញ្ញទិន្នសញ្ញាយ;
Bhamitamhi cakkayante, ṭhito naro aññadinnasaññāya;
ឧសុបាតេ ផលកសតំ, អបេក្ខមានោ យថា វិជ្ឈេ។
Usupāte phalakasataṃ, apekkhamāno yathā vijjhe.
ឯវមិធ មគ្គញាណំ, គោត្រភុនា ទិន្នសញ្ញមវិហាយ;
Evamidha maggañāṇaṃ, gotrabhunā dinnasaññamavihāya;
និព្ពានេ វត្តន្តំ, លោភក្ខន្ធាទិកេ បទាលេតិ។
Nibbāne vattantaṃ, lobhakkhandhādike padāleti.
សំសារទុក្ខជលធិំ , សោសយតិ បិទហតិ ទុគ្គតិទ្វារំ;
Saṃsāradukkhajaladhiṃ , sosayati pidahati duggatidvāraṃ;
កុរុតេ ច អរិយធនិនំ, មិច្ឆាមគ្គញ្ច បជហាតិ។
Kurute ca ariyadhaninaṃ, micchāmaggañca pajahāti.
វេរភយានិ សមយតេ, ករោតិ នាថស្ស ឱរសសុតត្តំ;
Verabhayāni samayate, karoti nāthassa orasasutattaṃ;
អញ្ញេ ច អនេកសតេ, អានីសំសេ ទទាតិ ញាណមិទន្តិ។
Aññe ca anekasate, ānīsaṃse dadāti ñāṇamidanti.
១២. បយោគប្បដិប្បស្សទ្ធិបញ្ញា ផលេ ញាណន្តិ ឯត្ថ បយោគោតិ ភុសោ យោគោ, ផលសច្ឆិកិរិយាយ មគ្គភាវនាយ ឧភតោ វុដ្ឋានបយោគោ, តស្ស បយោគស្ស បដិប្បស្សម្ភនំ និដ្ឋានំ បយោគបដិប្បស្សទ្ធិ។ កិំ តំ? ចតុមគ្គកិច្ចបរិយោសានំ។ តស្សា បយោគបដិប្បស្សទ្ធិយា ហេតុភូតាយ បវត្តា ផលេ បញ្ញា បយោគប្បដិប្បស្សទ្ធិបញ្ញា។ ផលតិ វិបច្ចតីតិ ផលំ, តស្មិំ ផលេ តំសម្បយុត្តំ ញាណំ។ ឯកេកស្ស ហិ មគ្គញាណស្ស អនន្តរា តស្ស តស្សេវ វិបាកភូតានិ និព្ពានារម្មណានិ តីណិ វា ទ្វេ វា ឯកំ វា ផលចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ។ អនន្តរវិបាកត្តាយេវ លោកុត្តរកុសលានំ ‘‘សមាធិមានន្តរិកញ្ញមាហូ’’តិ (ខុ. បា. ៦.៥; សុ. និ. ២២៨) ច, ‘‘ទន្ធំ អានន្តរិកំ បាបុណាតិ អាសវានំ ខយាយា’’តិ (អ. និ. ៤.១៦២) ច អាទិ វុត្តំ។ យស្ស ទ្វេ អនុលោមានិ, តស្ស តតិយំ គោត្រភុ, ចតុត្ថំ មគ្គចិត្តំ, តីណិ ផលចិត្តានិ ហោន្តិ។ យស្ស តីណិ អនុលោមានិ, តស្ស ចតុត្ថំ គោត្រភុ, បញ្ចមំ មគ្គចិត្តំ, ទ្វេ ផលចិត្តានិ ហោន្តិ។ យស្ស ចត្តារិ អនុលោមានិ, តស្ស បញ្ចមំ គោត្រភុ, ឆដ្ឋំ មគ្គចិត្តំ, ឯកំ ផលចិត្តំ ហោតិ។ ឥទំ មគ្គវីថិយំ ផលំ។ កាលន្តរផលំ បន សមាបត្តិវសេន ឧប្បជ្ជមានំ និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស ឧប្បជ្ជមានញ្ច ឯតេនេវ សង្គហិតំ។
12.Payogappaṭippassaddhipaññā phale ñāṇanti ettha payogoti bhuso yogo, phalasacchikiriyāya maggabhāvanāya ubhato vuṭṭhānapayogo, tassa payogassa paṭippassambhanaṃ niṭṭhānaṃ payogapaṭippassaddhi. Kiṃ taṃ? Catumaggakiccapariyosānaṃ. Tassā payogapaṭippassaddhiyā hetubhūtāya pavattā phale paññā payogappaṭippassaddhipaññā. Phalati vipaccatīti phalaṃ, tasmiṃ phale taṃsampayuttaṃ ñāṇaṃ. Ekekassa hi maggañāṇassa anantarā tassa tasseva vipākabhūtāni nibbānārammaṇāni tīṇi vā dve vā ekaṃ vā phalacittāni uppajjanti. Anantaravipākattāyeva lokuttarakusalānaṃ ‘‘samādhimānantarikaññamāhū’’ti (khu. pā. 6.5; su. ni. 228) ca, ‘‘dandhaṃ ānantarikaṃ pāpuṇāti āsavānaṃ khayāyā’’ti (a. ni. 4.162) ca ādi vuttaṃ. Yassa dve anulomāni, tassa tatiyaṃ gotrabhu, catutthaṃ maggacittaṃ, tīṇi phalacittāni honti. Yassa tīṇi anulomāni, tassa catutthaṃ gotrabhu, pañcamaṃ maggacittaṃ, dve phalacittāni honti. Yassa cattāri anulomāni, tassa pañcamaṃ gotrabhu, chaṭṭhaṃ maggacittaṃ, ekaṃ phalacittaṃ hoti. Idaṃ maggavīthiyaṃ phalaṃ. Kālantaraphalaṃ pana samāpattivasena uppajjamānaṃ nirodhā vuṭṭhahantassa uppajjamānañca eteneva saṅgahitaṃ.
១៣. ឆិន្នវដុមានុបស្សនេ បញ្ញាតិ តេន តេន អរិយមគ្គេន សមុច្ឆិន្នំ តំ តំ ឧបក្កិលេសំ បច្ឆា បស្សនេ បញ្ញា។ វិមុត្តិញាណន្តិ វិមុត្តិយា ញាណំ។ វិមុត្តីតិ ច ឧបក្កិលេសេហិ វិមុត្តំ បរិសុទ្ធំ ចិត្តំ, វិមុត្តភាវោ វា។ តស្សា វិមុត្តិយា ជាននំ ញាណំ វិមុត្តិញាណំ។ កិលេសេហិ វិមុត្តំ ចិត្តសន្តតិម្បិ កិលេសេហិ វិមុត្តភាវម្បិ បច្ចវេក្ខន្តោ កិលេសេហិ ន វិនា បច្ចវេក្ខតីតិ ឯតេន បហីនកិលេសបច្ចវេក្ខណំ វុត្តំ ហោតិ។ ‘‘វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតី’’តិ (មហាវ. ២៣; ទី. និ. ១.២៤៨) ហិ ឥទមេវ សន្ធាយ វុត្តំ។ អវសិដ្ឋកិលេសបច្ចវេក្ខណំ បន អវុត្តម្បិ ឥមិនាវ វុត្តំ ហោតីតិ គហេតព្ពំ។ វុត្តញ្ច –
13.Chinnavaṭumānupassane paññāti tena tena ariyamaggena samucchinnaṃ taṃ taṃ upakkilesaṃ pacchā passane paññā. Vimuttiñāṇanti vimuttiyā ñāṇaṃ. Vimuttīti ca upakkilesehi vimuttaṃ parisuddhaṃ cittaṃ, vimuttabhāvo vā. Tassā vimuttiyā jānanaṃ ñāṇaṃ vimuttiñāṇaṃ. Kilesehi vimuttaṃ cittasantatimpi kilesehi vimuttabhāvampi paccavekkhanto kilesehi na vinā paccavekkhatīti etena pahīnakilesapaccavekkhaṇaṃ vuttaṃ hoti. ‘‘Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotī’’ti (mahāva. 23; dī. ni. 1.248) hi idameva sandhāya vuttaṃ. Avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇaṃ pana avuttampi imināva vuttaṃ hotīti gahetabbaṃ. Vuttañca –
‘‘វុត្តម្ហិ ឯកធម្មេ, យេ ធម្មា ឯកលក្ខណា តេន;
‘‘Vuttamhi ekadhamme, ye dhammā ekalakkhaṇā tena;
វុត្តា ភវន្តិ សព្ពេ, ឥតិ វុត្តោ លក្ខណោ ហារោ’’តិ។ (នេត្តិ. ៤.៥ និទ្ទេសវារ);
Vuttā bhavanti sabbe, iti vutto lakkhaṇo hāro’’ti. (netti. 4.5 niddesavāra);
អថ វា អរហតោ អវសិដ្ឋកិលេសបច្ចវេក្ខណាភាវា ចតុន្នំ អរិយានំ លព្ភមានំ បហីនកិលេសបច្ចវេក្ខណមេវ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ។
Atha vā arahato avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇābhāvā catunnaṃ ariyānaṃ labbhamānaṃ pahīnakilesapaccavekkhaṇameva vuttanti veditabbaṃ.
១៤. តទា សមុទាគតេ ធម្មេ បស្សនេ បញ្ញាតិ តទា មគ្គក្ខណេ ផលក្ខណេ ច សមុទាគតេ បដិលាភវសេន ច បដិវេធវសេន ច សមាគតេ សម្បត្តេ សមង្គិភូតេ មគ្គផលធម្មេ ចតុសច្ចធម្មេ ច បស្សនា បេក្ខណា បជាននា បញ្ញា។ បច្ចវេក្ខណេ ញាណន្តិ និវត្តិត្វា ភុសំ បស្សនំ ជាននំ ញាណំ។ ឥមិនា ច ញាណទ្វយេន បច្ចវេក្ខណញាណានិ វុត្តានិ ហោន្តិ។ សោតាបន្នស្ស ហិ មគ្គវីថិយំ សោតាបត្តិផលបរិយោសានេ ចិត្តំ ភវង្គំ ឱតរតិ, តតោ ភវង្គំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា មគ្គបច្ចវេក្ខណត្ថាយ មនោទ្វារាវជ្ជនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មិំ និរុទ្ធេ បដិបាដិយា សត្ត មគ្គបច្ចវេក្ខណជវនានីតិ។ បុន ភវង្គំ ឱតរិត្វា តេនេវ នយេន ផលាទីនំ បច្ចវេក្ខណត្ថាយ អាវជ្ជនាទីនិ ឧប្បជ្ជន្តិ។ យេសំ ឧប្បត្តិយា ឯស មគ្គំ បច្ចវេក្ខតិ, ផលំ បច្ចវេក្ខតិ, បហីនកិលេសេ បច្ចវេក្ខតិ, អវសិដ្ឋកិលេសេ បច្ចវេក្ខតិ, និព្ពានំ បច្ចវេក្ខតិ។ សោ ហិ ‘‘ឥមិនា វតាហំ មគ្គេន អាគតោ’’តិ មគ្គំ បច្ចវេក្ខតិ, តតោ ‘‘អយំ មេ អានិសំសោ លទ្ធោ’’តិ ផលំ បច្ចវេក្ខតិ, តតោ ‘‘ឥមេ នាម មេ កិលេសា បហីនា’’តិ បហីនកិលេសេ បច្ចវេក្ខតិ, តតោ ‘‘ឥមេ នាម មេ កិលេសា អវសិដ្ឋា’’តិ ឧបរិមគ្គវជ្ឈេ កិលេសេ បច្ចវេក្ខតិ, អវសានេ ‘‘អយំ មេ ធម្មោ អារម្មណតោ បដិលទ្ធោ’’តិ អមតំ និព្ពានំ បច្ចវេក្ខតិ។ ឥតិ សោតាបន្នស្ស អរិយសាវកស្ស បញ្ច បច្ចវេក្ខណានិ ហោន្តិ។ យថា ច សោតាបន្នស្ស, ឯវំ សកទាគាមិអនាគាមីនម្បិ។ អរហតោ បន អវសិដ្ឋកិលេសបច្ចវេក្ខណំ នាម នត្ថីតិ ចត្តារិយេវ បច្ចវេក្ខណានិ។ ឯវំ សព្ពានិ ឯកូនវីសតិ បច្ចវេក្ខណញាណានិ។ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោយេវ ចេសោ។ បហីនាវសិដ្ឋកិលេសបច្ចវេក្ខណំ សេក្ខានំ ហោតិ វា ន វា។ តស្ស ហិ អភាវតោយេវ មហានាមោ សក្កោ ភគវន្តំ បុច្ឆិ ‘‘កោសុ នាម មេ ធម្មោ អជ្ឈត្តំ អប្បហីនោ, យេន មេ ឯកទា លោភធម្មាបិ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋន្តី’’តិអាទិ (ម. និ. ១.១៧៥)។
14.Tadā samudāgate dhamme passane paññāti tadā maggakkhaṇe phalakkhaṇe ca samudāgate paṭilābhavasena ca paṭivedhavasena ca samāgate sampatte samaṅgibhūte maggaphaladhamme catusaccadhamme ca passanā pekkhaṇā pajānanā paññā. Paccavekkhaṇe ñāṇanti nivattitvā bhusaṃ passanaṃ jānanaṃ ñāṇaṃ. Iminā ca ñāṇadvayena paccavekkhaṇañāṇāni vuttāni honti. Sotāpannassa hi maggavīthiyaṃ sotāpattiphalapariyosāne cittaṃ bhavaṅgaṃ otarati, tato bhavaṅgaṃ upacchinditvā maggapaccavekkhaṇatthāya manodvārāvajjanaṃ uppajjati, tasmiṃ niruddhe paṭipāṭiyā satta maggapaccavekkhaṇajavanānīti. Puna bhavaṅgaṃ otaritvā teneva nayena phalādīnaṃ paccavekkhaṇatthāya āvajjanādīni uppajjanti. Yesaṃ uppattiyā esa maggaṃ paccavekkhati, phalaṃ paccavekkhati, pahīnakilese paccavekkhati, avasiṭṭhakilese paccavekkhati, nibbānaṃ paccavekkhati. So hi ‘‘iminā vatāhaṃ maggena āgato’’ti maggaṃ paccavekkhati, tato ‘‘ayaṃ me ānisaṃso laddho’’ti phalaṃ paccavekkhati, tato ‘‘ime nāma me kilesā pahīnā’’ti pahīnakilese paccavekkhati, tato ‘‘ime nāma me kilesā avasiṭṭhā’’ti uparimaggavajjhe kilese paccavekkhati, avasāne ‘‘ayaṃ me dhammo ārammaṇato paṭiladdho’’ti amataṃ nibbānaṃ paccavekkhati. Iti sotāpannassa ariyasāvakassa pañca paccavekkhaṇāni honti. Yathā ca sotāpannassa, evaṃ sakadāgāmianāgāmīnampi. Arahato pana avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇaṃ nāma natthīti cattāriyeva paccavekkhaṇāni. Evaṃ sabbāni ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇāni. Ukkaṭṭhaparicchedoyeva ceso. Pahīnāvasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇaṃ sekkhānaṃ hoti vā na vā. Tassa hi abhāvatoyeva mahānāmo sakko bhagavantaṃ pucchi ‘‘kosu nāma me dhammo ajjhattaṃ appahīno, yena me ekadā lobhadhammāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhantī’’tiādi (ma. ni. 1.175).
ឯត្ថ ធម្មដ្ឋិតិញាណាទីនំ ឯកាទសន្នំ ញាណានំ វិភាវនត្ថាយ អយំ ឧបមា វេទិតព្ពា – យថា បុរិសោ ‘‘មច្ឆេ គហេស្សាមី’’តិ មច្ឆខិប្បំ គហេត្វា តទនុរូបេ ឧទកេ ឱសារេត្វា ខិប្បមុខេន ហត្ថំ ឱតារេត្វា អន្តោឧទកេ កណ្ហសប្បំ មច្ឆសញ្ញាយ គីវាយ ទឡ្ហំ គហេត្វា ‘‘មហា វត មយា មច្ឆោ លទ្ធោ’’តិ តុដ្ឋោ ឧក្ខិបិត្វា បស្សន្តោ សោវត្ថិកត្តយទស្សនេន ‘‘សប្បោ’’តិ សញ្ជានិត្វា ភីតោ អាទីនវំ ទិស្វា គហណេ និព្ពិន្នោ មុញ្ចិតុកាមោ ហុត្វា មុញ្ចនស្ស ឧបាយំ ករោន្តោ អគ្គនង្គុដ្ឋតោ បដ្ឋាយ ហត្ថំ និព្ពេឋេត្វា ពាហំ ឧក្ខិបិត្វា ឧបរិសីសេ ទ្វេ តយោ វារេ បរិព្ភមេត្វា សប្បំ ទុព្ពលំ កត្វា ‘‘គច្ឆ រេ ទុដ្ឋសប្បា’’តិ និស្សជ្ជិត្វា វេគេន ថលំ អារុយ្ហ ឋិតោវ ‘‘មហន្តស្ស វត ភោ សប្បស្ស មុខតោ មុត្តោម្ហី’’តិ ហដ្ឋោ អាគតមគ្គំ ឱលោកេយ្យ។
Ettha dhammaṭṭhitiñāṇādīnaṃ ekādasannaṃ ñāṇānaṃ vibhāvanatthāya ayaṃ upamā veditabbā – yathā puriso ‘‘macche gahessāmī’’ti macchakhippaṃ gahetvā tadanurūpe udake osāretvā khippamukhena hatthaṃ otāretvā antoudake kaṇhasappaṃ macchasaññāya gīvāya daḷhaṃ gahetvā ‘‘mahā vata mayā maccho laddho’’ti tuṭṭho ukkhipitvā passanto sovatthikattayadassanena ‘‘sappo’’ti sañjānitvā bhīto ādīnavaṃ disvā gahaṇe nibbinno muñcitukāmo hutvā muñcanassa upāyaṃ karonto agganaṅguṭṭhato paṭṭhāya hatthaṃ nibbeṭhetvā bāhaṃ ukkhipitvā uparisīse dve tayo vāre paribbhametvā sappaṃ dubbalaṃ katvā ‘‘gaccha re duṭṭhasappā’’ti nissajjitvā vegena thalaṃ āruyha ṭhitova ‘‘mahantassa vata bho sappassa mukhato muttomhī’’ti haṭṭho āgatamaggaṃ olokeyya.
តត្ថ តស្ស បុរិសស្ស មច្ឆសញ្ញាយ កណ្ហសប្បំ ទឡ្ហំ គហេត្វា តុស្សនំ វិយ ឥមស្ស យោគិនោ អាទិតោ ពាលបុថុជ្ជនស្ស អនិច្ចតាទិវសេន ភយានកំ ខន្ធបញ្ចកំ និច្ចាទិសញ្ញាយ ‘‘អហំ មមា’’តិ ទិដ្ឋិតណ្ហាហិ ទឡ្ហំ គហេត្វា តុស្សនំ, តស្ស ខិប្បមុខតោ សប្បំ នីហរិត្វា សោវត្ថិកត្តយំ ទិស្វា ‘‘សប្បោ’’តិ សញ្ជាននំ វិយ សប្បច្ចយនាមរូបបរិគ្គហេន ឃនវិនិព្ភោគំ កត្វា កលាបសម្មសនាទីហិ ញាណេហិ ខន្ធបញ្ចកស្ស អនិច្ចតាទិលក្ខណត្តយំ ទិស្វា ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ តស្ស វវត្ថាបនំ , តស្ស ភាយនំ វិយ ឥមស្ស ភយតុបដ្ឋានញាណំ, សប្បេ អាទីនវទស្សនំ វិយ អាទីនវានុបស្សនាញាណំ, សប្បគហណេ និព្ពិន្ទនំ វិយ និព្ពិទានុបស្សនាញាណំ, សប្បំ មុញ្ចិតុកាមតា វិយ មុញ្ចិតុកម្យតាញាណំ, មុញ្ចនស្ស ឧបាយករណំ វិយ បដិសង្ខានុបស្សនាញាណំ, សប្បំ បរិព្ភមេត្វា ទុព្ពលំ កត្វា និវត្តិត្វា ឌំសិតុំ អសមត្ថភាវបាបនំ វិយ តិលក្ខណារោបនេន សង្ខារុបេក្ខានុលោមញាណេហិ សង្ខារេ បរិព្ភមេត្វា ទុព្ពលំ កត្វា បុន និច្ចសុខត្តាការេន ឧបដ្ឋាតុំ អសមត្ថតាបាបនំ, សប្បវិស្សជ្ជនំ វិយ គោត្រភុញាណំ, សប្បំ វិស្សជ្ជេត្វា ថលំ អារុយ្ហ ឋានំ វិយ និព្ពានថលំ អារុយ្ហ ឋិតំ មគ្គផលញាណំ, ហដ្ឋស្ស អាគតមគ្គោលោកនំ វិយ មគ្គាទិបច្ចវេក្ខណញាណន្តិ។
Tattha tassa purisassa macchasaññāya kaṇhasappaṃ daḷhaṃ gahetvā tussanaṃ viya imassa yogino ādito bālaputhujjanassa aniccatādivasena bhayānakaṃ khandhapañcakaṃ niccādisaññāya ‘‘ahaṃ mamā’’ti diṭṭhitaṇhāhi daḷhaṃ gahetvā tussanaṃ, tassa khippamukhato sappaṃ nīharitvā sovatthikattayaṃ disvā ‘‘sappo’’ti sañjānanaṃ viya sappaccayanāmarūpapariggahena ghanavinibbhogaṃ katvā kalāpasammasanādīhi ñāṇehi khandhapañcakassa aniccatādilakkhaṇattayaṃ disvā ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti tassa vavatthāpanaṃ , tassa bhāyanaṃ viya imassa bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ, sappe ādīnavadassanaṃ viya ādīnavānupassanāñāṇaṃ, sappagahaṇe nibbindanaṃ viya nibbidānupassanāñāṇaṃ, sappaṃ muñcitukāmatā viya muñcitukamyatāñāṇaṃ, muñcanassa upāyakaraṇaṃ viya paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ, sappaṃ paribbhametvā dubbalaṃ katvā nivattitvā ḍaṃsituṃ asamatthabhāvapāpanaṃ viya tilakkhaṇāropanena saṅkhārupekkhānulomañāṇehi saṅkhāre paribbhametvā dubbalaṃ katvā puna niccasukhattākārena upaṭṭhātuṃ asamatthatāpāpanaṃ, sappavissajjanaṃ viya gotrabhuñāṇaṃ, sappaṃ vissajjetvā thalaṃ āruyha ṭhānaṃ viya nibbānathalaṃ āruyha ṭhitaṃ maggaphalañāṇaṃ, haṭṭhassa āgatamaggolokanaṃ viya maggādipaccavekkhaṇañāṇanti.
ឥមេសញ្ច សុតមយញាណាទីនំ ចុទ្ទសន្នំ ញាណានំ ឧប្បត្តិក្កមេន បដិបត្តិក្កមេន ច ទេសនក្កមស្ស កតត្តា បច្ចវេក្ខណេសុ បឋមំ កិលេសបច្ចវេក្ខណំ ហោតិ, តតោ មគ្គផលនិព្ពានបច្ចវេក្ខណានីតិ វេទិតព្ពំ។
Imesañca sutamayañāṇādīnaṃ cuddasannaṃ ñāṇānaṃ uppattikkamena paṭipattikkamena ca desanakkamassa katattā paccavekkhaṇesu paṭhamaṃ kilesapaccavekkhaṇaṃ hoti, tato maggaphalanibbānapaccavekkhaṇānīti veditabbaṃ.
‘‘លោកុត្តរំ ឈានំ ភាវេតិ និយ្យានិកំ អបចយគាមិំ ទិដ្ឋិគតានំ បហានាយ, កាមរាគព្យាបាទានំ តនុភាវាយ, កាមរាគព្យាបាទានំ អនវសេសប្បហានាយ, រូបរាគអរូបរាគមានឧទ្ធច្ចអវិជ្ជានំ អនវសេសប្បហានាយា’’តិ (ធ. ស. ២៧៧, ៣៦១-៣៦៣) ច កិលេសប្បហានំយេវ អធិកំ កត្វា មគ្គបដិបត្តិយា វុត្តត្តា បដិបត្តានុរូបេនេវ កិលេសបច្ចវេក្ខណស្ស អាទិភាវោ យុជ្ជតិ, អដ្ឋកថាយំ វុត្តក្កមោ បន ទស្សិតោយេវ។ សោ បន កមោ បញ្ចវិធោ ឧប្បត្តិក្កមោ បហានក្កមោ បដិបត្តិក្កមោ ភូមិក្កមោ ទេសនក្កមោតិ។
‘‘Lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya, kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvāya, kāmarāgabyāpādānaṃ anavasesappahānāya, rūparāgaarūparāgamānauddhaccaavijjānaṃ anavasesappahānāyā’’ti (dha. sa. 277, 361-363) ca kilesappahānaṃyeva adhikaṃ katvā maggapaṭipattiyā vuttattā paṭipattānurūpeneva kilesapaccavekkhaṇassa ādibhāvo yujjati, aṭṭhakathāyaṃ vuttakkamo pana dassitoyeva. So pana kamo pañcavidho uppattikkamo pahānakkamo paṭipattikkamo bhūmikkamo desanakkamoti.
‘‘បឋមំ កលលំ ហោតិ, កលលា ហោតិ អព្ពុទំ;
‘‘Paṭhamaṃ kalalaṃ hoti, kalalā hoti abbudaṃ;
អព្ពុទា ជាយតេ បេសិ, បេសិ និព្ពត្តតី ឃនោ’’តិ។ (សំ. និ. ១.២៣៥) –
Abbudā jāyate pesi, pesi nibbattatī ghano’’ti. (saṃ. ni. 1.235) –
ឯវមាទិ ឧប្បត្តិក្កមោ។ ‘‘ទស្សនេន បហាតព្ពា ធម្មា, ភាវនាយ បហាតព្ពា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. តិកមាតិកា ៨) ឯវមាទិ បហានក្កមោ។ ‘‘សីលវិសុទ្ធិ ចិត្តវិសុទ្ធិ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិ មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិ ញាណទស្សនវិសុទ្ធី’’តិ ឯវមាទិ បដិបត្តិក្កមោ។ ‘‘កាមាវចរា ធម្មា, រូបាវចរា ធម្មា, អរូបាវចរា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ៩៣-៩៥) ឯវមាទិ ភូមិក្កមោ។ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ចត្តារោ សម្មប្បធានា ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា បញ្ចិន្ទ្រិយានិ បញ្ច ពលានិ សត្ត ពោជ្ឈង្គា អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ’’តិ (ម. និ. ៣.៤៣; មហានិ. ១៩១; ចូឡនិ. មេត្តគូមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ២២) វា, ‘‘អនុបុព្ពិកថំ កថេសិ។ សេយ្យថិទំ – ទានកថំ សីលកថំ សគ្គកថំ កាមានំ អាទីនវំ ឱការំ សំកិលេសំ នេក្ខម្មេ អានិសំសំ បកាសេសី’’តិ (មហាវ. ៣១; ទី. និ. ១.២៩៨; ២.៨៣) វា ឯវមាទិ ទេសនក្កមោ។ ឥធ បន ចុទ្ទសន្នំ ញាណានំ ឧប្បត្តិក្កមោ បដិបត្តិក្កមោ ច តទុភយវសេន បដិបាដិយា ទេសិតត្តា ទេសនក្កមោ ចាតិ តយោ កមា វេទិតព្ពា។
Evamādi uppattikkamo. ‘‘Dassanena pahātabbā dhammā, bhāvanāya pahātabbā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 8) evamādi pahānakkamo. ‘‘Sīlavisuddhi cittavisuddhi diṭṭhivisuddhi kaṅkhāvitaraṇavisuddhi maggāmaggañāṇadassanavisuddhi paṭipadāñāṇadassanavisuddhi ñāṇadassanavisuddhī’’ti evamādi paṭipattikkamo. ‘‘Kāmāvacarā dhammā, rūpāvacarā dhammā, arūpāvacarā dhammā’’ti (dha. sa. dukamātikā 93-95) evamādi bhūmikkamo. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti (ma. ni. 3.43; mahāni. 191; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 22) vā, ‘‘anupubbikathaṃ kathesi. Seyyathidaṃ – dānakathaṃ sīlakathaṃ saggakathaṃ kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesī’’ti (mahāva. 31; dī. ni. 1.298; 2.83) vā evamādi desanakkamo. Idha pana cuddasannaṃ ñāṇānaṃ uppattikkamo paṭipattikkamo ca tadubhayavasena paṭipāṭiyā desitattā desanakkamo cāti tayo kamā veditabbā.
១៥. ឥទានិ យស្មា ហេដ្ឋា សរូបេន នាមរូបវវត្ថានញាណំ ន វុត្តំ, តស្មា បញ្ចធា នាមរូបប្បភេទំ ទស្សេតុំ អជ្ឈត្តវវត្ថានេ បញ្ញា វត្ថុនានត្តេ ញាណន្តិអាទីនិ បញ្ច ញាណានិ ឧទ្ទិដ្ឋានិ។ សកលេ ហិ នាមរូបេ វុត្តេ យំ បរិគ្គហេតុំ សក្កា, យញ្ច បរិគ្គហេតព្ពំ, តំ បរិគ្គហេស្សតិ។ លោកុត្តរនាមញ្ហិ បរិគ្គហេតុញ្ច ន សក្កា អនធិគតត្តា, ន ច បរិគ្គហេតព្ពំ អវិបស្សនូបគត្តា។ តត្ថ អជ្ឈត្តវវត្ថានេតិ ‘‘ឯវំ បវត្តមានា មយំ អត្តាតិ គហណំ គមិស្សាមា’’តិ ឥមិនា វិយ អធិប្បាយេន អត្តានំ អធិការំ កត្វា បវត្តាតិ អជ្ឈត្តា។ អជ្ឈត្តសទ្ទោ បនាយំ គោចរជ្ឈត្តេ និយកជ្ឈត្តេ អជ្ឈត្តជ្ឈត្តេ វិសយជ្ឈត្តេតិ ចតូសុ អត្ថេសុ ទិស្សតិ ។ ‘‘តេន, អានន្ទ, ភិក្ខុនា តស្មិំយេវ បុរិមស្មិំ សមាធិនិមិត្តេ អជ្ឈត្តមេវ ចិត្តំ សណ្ឋបេតព្ពំ, អជ្ឈត្តរតោ សមាហិតោ’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ៣៦២) ហិ អយំ គោចរជ្ឈត្តេ ទិស្សតិ។ ‘‘អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ (ទី. និ. ១.២២៨; ធ. ស. ១៦១), អជ្ឈត្តំ វា ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៧៣) និយកជ្ឈត្តេ។ ‘‘ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ, អជ្ឈត្តិកា ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. តិកមាតិកា ២០) អជ្ឈត្តជ្ឈត្តេ។ ‘‘អយំ ខោ, បនានន្ទ, វិហារោ តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធោ យទិទំ សព្ពនិមិត្តានំ អមនសិការា អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១៨៧) វិសយជ្ឈត្តេ, ឥស្សរិយដ្ឋានេតិ អត្ថោ។ ផលសមាបត្តិ ហិ ពុទ្ធានំ ឥស្សរិយដ្ឋានំ នាម។ ឥធ បន អជ្ឈត្តជ្ឈត្តេ ទដ្ឋព្ពោ។ តេសំ អជ្ឈត្តានំ វវត្ថានេ អជ្ឈត្តវវត្ថានេ។ វត្ថុនានត្តេតិ វត្ថូនំ នានាភាវេ, នានាវត្ថូសូតិ អត្ថោ។ ឯត្ថ ជវនមនោវិញ្ញាណស្ស បច្ចយភូតោ ភវង្គមនោបិ ចក្ខាទិបញ្ចកំ វិយ ឧប្បត្តិដ្ឋានត្តា វត្ថូតិ វុត្តោ។ អាវជ្ជនម្បិ តន្និស្សិតមេវ កាតព្ពំ។
15. Idāni yasmā heṭṭhā sarūpena nāmarūpavavatthānañāṇaṃ na vuttaṃ, tasmā pañcadhā nāmarūpappabhedaṃ dassetuṃ ajjhattavavatthāne paññā vatthunānatte ñāṇantiādīni pañca ñāṇāni uddiṭṭhāni. Sakale hi nāmarūpe vutte yaṃ pariggahetuṃ sakkā, yañca pariggahetabbaṃ, taṃ pariggahessati. Lokuttaranāmañhi pariggahetuñca na sakkā anadhigatattā, na ca pariggahetabbaṃ avipassanūpagattā. Tattha ajjhattavavatthāneti ‘‘evaṃ pavattamānā mayaṃ attāti gahaṇaṃ gamissāmā’’ti iminā viya adhippāyena attānaṃ adhikāraṃ katvā pavattāti ajjhattā. Ajjhattasaddo panāyaṃ gocarajjhatte niyakajjhatte ajjhattajjhatte visayajjhatteti catūsu atthesu dissati . ‘‘Tena, ānanda, bhikkhunā tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapetabbaṃ, ajjhattarato samāhito’’tiādīsu (dha. pa. 362) hi ayaṃ gocarajjhatte dissati. ‘‘Ajjhattaṃ sampasādanaṃ (dī. ni. 1.228; dha. sa. 161), ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharatī’’tiādīsu (dī. ni. 2.373) niyakajjhatte. ‘‘Cha ajjhattikāni āyatanāni, ajjhattikā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. tikamātikā 20) ajjhattajjhatte. ‘‘Ayaṃ kho, panānanda, vihāro tathāgatena abhisambuddho yadidaṃ sabbanimittānaṃ amanasikārā ajjhattaṃ suññataṃ upasampajja viharatī’’tiādīsu (ma. ni. 3.187) visayajjhatte, issariyaṭṭhāneti attho. Phalasamāpatti hi buddhānaṃ issariyaṭṭhānaṃ nāma. Idha pana ajjhattajjhatte daṭṭhabbo. Tesaṃ ajjhattānaṃ vavatthāne ajjhattavavatthāne. Vatthunānatteti vatthūnaṃ nānābhāve, nānāvatthūsūti attho. Ettha javanamanoviññāṇassa paccayabhūto bhavaṅgamanopi cakkhādipañcakaṃ viya uppattiṭṭhānattā vatthūti vutto. Āvajjanampi tannissitameva kātabbaṃ.
១៦.
16.
ពហិទ្ធាតិ ឆហិ អជ្ឈត្តជ្ឈត្តេហិ ពហិភូតេសុ តេសំ វិសយេសុ។ គោចរនានត្តេតិ វិសយនានត្តេ។
Bahiddhāti chahi ajjhattajjhattehi bahibhūtesu tesaṃ visayesu. Gocaranānatteti visayanānatte.
១៧. ចរិយាវវត្ថានេតិ វិញ្ញាណចរិយាអញ្ញាណចរិយាញាណចរិយាវសេន ចរិយានំ វវត្ថានេ។ ‘‘ចរិយវវត្ថានេ’’តិ រស្សំ កត្វាបិ បឋន្តិ។
17.Cariyāvavatthāneti viññāṇacariyāaññāṇacariyāñāṇacariyāvasena cariyānaṃ vavatthāne. ‘‘Cariyavavatthāne’’ti rassaṃ katvāpi paṭhanti.
១៨. ចតុធម្មវវត្ថានេតិ កាមាវចរភូមិអាទីនំ ចុទ្ទសន្នំ ចតុក្កានំ វសេន ចតុន្នំ ចតុន្នំ ធម្មានំ វវត្ថានេ។ ភូមីតិ ច ‘‘ភូមិគតញ្ច វេហាសដ្ឋញ្ចា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១៣៦) បថវិយំ វត្តតិ។ ‘‘អភូមិំ តាត, មា សេវា’’តិអាទីសុ (ជា. ១.៦.៣៤) វិសយេ។ ‘‘សុខភូមិយំ កាមាវចរេ’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ៩៨៨) ឧប្បជ្ជនដ្ឋានេ។ ឥធ បន កោដ្ឋាសេ វត្តតិ។ បរិច្ឆេទេតិបិ វទន្តិ។
18.Catudhammavavatthāneti kāmāvacarabhūmiādīnaṃ cuddasannaṃ catukkānaṃ vasena catunnaṃ catunnaṃ dhammānaṃ vavatthāne. Bhūmīti ca ‘‘bhūmigatañca vehāsaṭṭhañcā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.136) pathaviyaṃ vattati. ‘‘Abhūmiṃ tāta, mā sevā’’tiādīsu (jā. 1.6.34) visaye. ‘‘Sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare’’tiādīsu (dha. sa. 988) uppajjanaṭṭhāne. Idha pana koṭṭhāse vattati. Paricchedetipi vadanti.
១៩. នវធម្មវវត្ថានេតិ កាមាវចរកុសលាទិវសេន បាមោជ្ជមូលកវសេន យោនិសោ មនសិការមូលកវសេន ច នវន្នំ នវន្នំ ធម្មានំ វវត្ថានេ។ ឥមេសុ ច បញ្ចសុ ញាណេសុ បឋមំ អជ្ឈត្តធម្មា វវត្ថាបេតព្ពាតិ វត្ថុនានត្តេ ញាណំ បឋមំ វុត្តំ, តតោ តេសំ វិសយា វវត្ថាបេតព្ពាតិ តទនន្តរំ គោចរនានត្តេ ញាណំ វុត្តំ, តតោ បរានិ តីណិ ញាណានិ តិណ្ណំ ចតុន្នំ នវន្នំ វសេន គណនានុលោមេន វុត្តានិ។
19.Navadhammavavatthāneti kāmāvacarakusalādivasena pāmojjamūlakavasena yoniso manasikāramūlakavasena ca navannaṃ navannaṃ dhammānaṃ vavatthāne. Imesu ca pañcasu ñāṇesu paṭhamaṃ ajjhattadhammā vavatthāpetabbāti vatthunānatte ñāṇaṃ paṭhamaṃ vuttaṃ, tato tesaṃ visayā vavatthāpetabbāti tadanantaraṃ gocaranānatte ñāṇaṃ vuttaṃ, tato parāni tīṇi ñāṇāni tiṇṇaṃ catunnaṃ navannaṃ vasena gaṇanānulomena vuttāni.
២០. ឥទានិ យស្មា នាមរូបស្សេវ បភេទតោ វវត្ថាបនញាណំ ញាតបរិញ្ញា, តទនន្តរំ តីរណបរិញ្ញា, តទនន្តរំ បហានបរិញ្ញាតិ តិស្សោ បរិញ្ញា។ តំសម្ពន្ធា ច ភាវនាសច្ឆិកិរិយា ហោន្តិ, តស្មា ធម្មនានត្តញាណានន្តរំ ញាតដ្ឋេ ញាណាទីនិ បញ្ច ញាណានិ ឧទ្ទិដ្ឋានិ។ តិស្សោ ហិ បរិញ្ញា ញាតបរិញ្ញា តីរណបរិញ្ញា បហានបរិញ្ញា ច។ តត្ថ ‘‘រុប្បនលក្ខណំ រូបំ, វេទយិតលក្ខណា វេទនា’’តិ ឯវំ តេសំ តេសំ ធម្មានំ បច្ចត្តលក្ខណសល្លក្ខណវសេន បវត្តា បញ្ញា ញាតបរិញ្ញា នាម។ ‘‘រូបំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា, វេទនា អនិច្ចា ទុក្ខា អនត្តា’’តិអាទិនា នយេន តេសំ តេសំ ធម្មានំ សាមញ្ញលក្ខណំ អារោបេត្វា បវត្តា លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនាបញ្ញា តីរណបរិញ្ញា នាម។ តេសុយេវ បន ធម្មេសុ និច្ចសញ្ញាទិបជហនវសេន បវត្តា លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនាវ បហានបរិញ្ញា នាម។
20. Idāni yasmā nāmarūpasseva pabhedato vavatthāpanañāṇaṃ ñātapariññā, tadanantaraṃ tīraṇapariññā, tadanantaraṃ pahānapariññāti tisso pariññā. Taṃsambandhā ca bhāvanāsacchikiriyā honti, tasmā dhammanānattañāṇānantaraṃ ñātaṭṭhe ñāṇādīni pañca ñāṇāni uddiṭṭhāni. Tisso hi pariññā ñātapariññā tīraṇapariññā pahānapariññā ca. Tattha ‘‘ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ, vedayitalakkhaṇā vedanā’’ti evaṃ tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ paccattalakkhaṇasallakkhaṇavasena pavattā paññā ñātapariññā nāma. ‘‘Rūpaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā, vedanā aniccā dukkhā anattā’’tiādinā nayena tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ āropetvā pavattā lakkhaṇārammaṇikavipassanāpaññā tīraṇapariññā nāma. Tesuyeva pana dhammesu niccasaññādipajahanavasena pavattā lakkhaṇārammaṇikavipassanāva pahānapariññā nāma.
តត្ថ សង្ខារបរិច្ឆេទតោ បដ្ឋាយ យាវ បច្ចយបរិគ្គហា ញាតបរិញ្ញាយ ភូមិ។ ឯតស្មិញ្ហិ អន្តរេ ធម្មានំ បច្ចត្តលក្ខណបដិវេធស្សេវ អាធិបច្ចំ ហោតិ។ កលាបសម្មសនតោ បដ្ឋាយ យាវ ឧទយព្ពយានុបស្សនា តីរណបរិញ្ញាយ ភូមិ។ ឯតស្មិញ្ហិ អន្តរេ សាមញ្ញលក្ខណបដិវេធស្សេវ អាធិបច្ចំ ហោតិ។ ភង្គានុបស្សនំ អាទិំ កត្វា ឧបរិ បហានបរិញ្ញាយ ភូមិ។ តតោ បដ្ឋាយ ហិ ‘‘អនិច្ចតោ អនុបស្សន្តោ និច្ចសញ្ញំ បជហតិ, ទុក្ខតោ អនុបស្សន្តោ សុខសញ្ញំ បជហតិ, អនត្តតោ អនុបស្សន្តោ អត្តសញ្ញំ បជហតិ, និព្ពិន្ទន្តោ នន្ទិំ បជហតិ, វិរជ្ជន្តោ រាគំ បជហតិ, និរោធេន្តោ សមុទយំ បជហតិ, បដិនិស្សជ្ជន្តោ អាទានំ បជហតី’’តិ (បដិ. ម. ១.៥២) ឯវំ និច្ចសញ្ញាទិបហានសាធិកានំ សត្តន្នំ អនុបស្សនានំ អាធិបច្ចំ ហោតិ។
Tattha saṅkhāraparicchedato paṭṭhāya yāva paccayapariggahā ñātapariññāya bhūmi. Etasmiñhi antare dhammānaṃ paccattalakkhaṇapaṭivedhasseva ādhipaccaṃ hoti. Kalāpasammasanato paṭṭhāya yāva udayabbayānupassanā tīraṇapariññāya bhūmi. Etasmiñhi antare sāmaññalakkhaṇapaṭivedhasseva ādhipaccaṃ hoti. Bhaṅgānupassanaṃ ādiṃ katvā upari pahānapariññāya bhūmi. Tato paṭṭhāya hi ‘‘aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahati, dukkhato anupassanto sukhasaññaṃ pajahati, anattato anupassanto attasaññaṃ pajahati, nibbindanto nandiṃ pajahati, virajjanto rāgaṃ pajahati, nirodhento samudayaṃ pajahati, paṭinissajjanto ādānaṃ pajahatī’’ti (paṭi. ma. 1.52) evaṃ niccasaññādipahānasādhikānaṃ sattannaṃ anupassanānaṃ ādhipaccaṃ hoti.
តត្ថ អភិញ្ញាបញ្ញាតិ ធម្មានំ រុប្បនាទិសភាវេន ជាននបញ្ញា។ សា ហិ សោភនដ្ឋេន អភិសទ្ទេន ‘‘តេសំ តេសំ ធម្មានំ សភាវជាននវសេន សោភនំ ជានន’’ន្តិ កត្វា អភិញ្ញាតិ វុច្ចតិ។ ញាតដ្ឋេ ញាណន្តិ ជាននសភាវំ ញាណំ។
Tattha abhiññāpaññāti dhammānaṃ ruppanādisabhāvena jānanapaññā. Sā hi sobhanaṭṭhena abhisaddena ‘‘tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sabhāvajānanavasena sobhanaṃ jānana’’nti katvā abhiññāti vuccati. Ñātaṭṭhe ñāṇanti jānanasabhāvaṃ ñāṇaṃ.
២១. បរិញ្ញាបញ្ញាតិ ជាននបញ្ញា។ សា ហិ ព្យាបនដ្ឋេន បរិសទ្ទេន ‘‘អនិច្ចាទិសាមញ្ញលក្ខណវសេន សកិច្ចសមាបនវសេន វា ព្យាបិតំ ជានន’’ន្តិ កត្វា បរិញ្ញាតិ វុច្ចតិ។ តីរណដ្ឋេ ញាណន្តិ ឧបបរិក្ខណសភាវំ, សម្មសនសភាវំ វា ញាណំ។
21.Pariññāpaññāti jānanapaññā. Sā hi byāpanaṭṭhena parisaddena ‘‘aniccādisāmaññalakkhaṇavasena sakiccasamāpanavasena vā byāpitaṃ jānana’’nti katvā pariññāti vuccati. Tīraṇaṭṭhe ñāṇanti upaparikkhaṇasabhāvaṃ, sammasanasabhāvaṃ vā ñāṇaṃ.
២២. បហានេ បញ្ញាតិ និច្ចសញ្ញាទីនំ បជហនា បញ្ញា, បជហតីតិ វា, បជហន្តិ ឯតេនាតិ វា បហានំ។ បរិច្ចាគដ្ឋេ ញាណន្តិ បរិច្ចជនសភាវំ ញាណំ។
22.Pahānepaññāti niccasaññādīnaṃ pajahanā paññā, pajahatīti vā, pajahanti etenāti vā pahānaṃ. Pariccāgaṭṭheñāṇanti pariccajanasabhāvaṃ ñāṇaṃ.
២៣. ភាវនាបញ្ញាតិ វឌ្ឍនបញ្ញា។ ឯករសដ្ឋេ ញាណន្តិ ឯកកិច្ចសភាវំ ញាណំ, វិមុត្តិរសេន វា ឯករសសភាវំ ញាណំ។
23.Bhāvanāpaññāti vaḍḍhanapaññā. Ekarasaṭṭhe ñāṇanti ekakiccasabhāvaṃ ñāṇaṃ, vimuttirasena vā ekarasasabhāvaṃ ñāṇaṃ.
២៤. សច្ឆិកិរិយាបញ្ញាតិ បដិវេធវសេន បដិលាភវសេន វា បច្ចក្ខករណបញ្ញា។ ផស្សនដ្ឋេ ញាណន្តិ តទុភយវសេនេវ វិន្ទនសភាវំ ញាណំ។
24.Sacchikiriyāpaññāti paṭivedhavasena paṭilābhavasena vā paccakkhakaraṇapaññā. Phassanaṭṭhe ñāṇanti tadubhayavaseneva vindanasabhāvaṃ ñāṇaṃ.
២៥-២៨. ឥទានិ យស្មា បហានភាវនាសច្ឆិកិរិយញាណានិ អរិយមគ្គផលសម្បយុត្តានិបិ ហោន្តិ, តស្មា តទនន្តរំ អរិយបុគ្គលានំយេវ លព្ភមានានិ ចត្តារិ បដិសម្ភិទាញាណានិ ឧទ្ទិដ្ឋានិ។ តត្ថាបិ បច្ចយុប្បន្នោ អត្ថោ ទុក្ខសច្ចំ វិយ បាកដោ សុវិញ្ញេយ្យោ ចាតិ បឋមំ អត្ថបដិសម្ភិទាញាណំ ឧទ្ទិដ្ឋំ, តស្ស អត្ថស្ស ហេតុធម្មវិសយត្តា តទនន្តរំ ធម្មបដិសម្ភិទាញាណំ, តទុភយស្ស និរុត្តិវិសយត្តា តទនន្តរំ និរុត្តិបដិសម្ភិទាញាណំ, តេសុ តីសុបិ ញាណេសុ បវត្តនតោ តទនន្តរំ បដិភានបដិសម្ភិទាញាណំ។ ប-ការំ ទីឃំ កត្វា ច បឋន្តិ។
25-28. Idāni yasmā pahānabhāvanāsacchikiriyañāṇāni ariyamaggaphalasampayuttānipi honti, tasmā tadanantaraṃ ariyapuggalānaṃyeva labbhamānāni cattāri paṭisambhidāñāṇāni uddiṭṭhāni. Tatthāpi paccayuppanno attho dukkhasaccaṃ viya pākaṭo suviññeyyo cāti paṭhamaṃ atthapaṭisambhidāñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ, tassa atthassa hetudhammavisayattā tadanantaraṃ dhammapaṭisambhidāñāṇaṃ, tadubhayassa niruttivisayattā tadanantaraṃ niruttipaṭisambhidāñāṇaṃ, tesu tīsupi ñāṇesu pavattanato tadanantaraṃ paṭibhānapaṭisambhidāñāṇaṃ. Pa-kāraṃ dīghaṃ katvā ca paṭhanti.
២៩-៣១. ឥតោ បរានិ វិហារដ្ឋេ ញាណាទីនិ តីណិ ញាណានិ អរិយានំយេវ សម្ភវតោ បដិសម្ភិទាបភេទតោ ច បដិសម្ភិទាញាណានន្តរំ ឧទ្ទិដ្ឋានិ។ វិហារដ្ឋេ ញាណញ្ហិ ធម្មបដិសម្ភិទា ហោតិ, សមាបត្តដ្ឋេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា។ ធម្មសភាវេ ញាណញ្ហិ បដិសម្ភិទាកថាយំ (បដិ. ម. ២.៣០) ធម្មបដិសម្ភិទាតិ វុត្តំ។ និព្ពានេ ញាណំ បន អត្ថបដិសម្ភិទា ឯវ។ តត្ថ វិហារនានត្តេតិ អនិច្ចានុបស្សនាទិវសេន នានាវិបស្សនាវិហារេ។ វិហារដ្ឋេតិ វិបស្សនាវិហារសភាវេ។ វិហារោតិ ច សសម្បយុត្តា វិបស្សនា ឯវ។ សមាបត្តិនានត្តេតិ អនិមិត្តាទិវសេន នានាផលសមាបត្តិយំ។ សមាបត្តីតិ ច លោកុត្តរផលភូតា ចិត្តចេតសិកធម្មា។ វិហារសមាបត្តិនានត្តេតិ ឧភយវសេន វុត្តំ។
29-31. Ito parāni vihāraṭṭhe ñāṇādīni tīṇi ñāṇāni ariyānaṃyeva sambhavato paṭisambhidāpabhedato ca paṭisambhidāñāṇānantaraṃ uddiṭṭhāni. Vihāraṭṭhe ñāṇañhi dhammapaṭisambhidā hoti, samāpattaṭṭhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Dhammasabhāve ñāṇañhi paṭisambhidākathāyaṃ (paṭi. ma. 2.30) dhammapaṭisambhidāti vuttaṃ. Nibbāne ñāṇaṃ pana atthapaṭisambhidā eva. Tattha vihāranānatteti aniccānupassanādivasena nānāvipassanāvihāre. Vihāraṭṭheti vipassanāvihārasabhāve. Vihāroti ca sasampayuttā vipassanā eva. Samāpattinānatteti animittādivasena nānāphalasamāpattiyaṃ. Samāpattīti ca lokuttaraphalabhūtā cittacetasikadhammā. Vihārasamāpattinānatteti ubhayavasena vuttaṃ.
៣២. តតោ វិហារសមាបត្តិញាណសាធកស្ស ‘‘ទុភតោ វុដ្ឋានវិវដ្ដនេ បញ្ញា’’តិ បុព្ពេ វុត្តស្សាបិ មគ្គញាណស្ស អាសវសមុច្ឆេទសមត្ថតំ អនន្តរផលទាយកត្តញ្ច ការណេន វិសេសេត្វា អបរេនាការេន វត្តុកាមេន តទេវ ‘‘អានន្តរិកសមាធិម្ហិ ញាណ’’ន្តិ ឧទ្ទិដ្ឋំ។ តត្ថ អវិក្ខេបបរិសុទ្ធត្តាតិ វិក្ខិបតិ តេន ចិត្តន្តិ វិក្ខេបោ, ឧទ្ធច្ចស្សេតំ នាមំ។ ន វិក្ខេបោ អវិក្ខេបោ, ឧទ្ធច្ចបដិបក្ខស្ស សមាធិស្សេតំ នាមំ។ បរិសុទ្ធស្ស ភាវោ បរិសុទ្ធត្តំ, អវិក្ខេបស្ស បរិសុទ្ធត្តំ អវិក្ខេបបរិសុទ្ធត្តំ, តស្មា អវិក្ខេបបរិសុទ្ធត្តា សមាធិស្ស បរិសុទ្ធភាវេនាតិ អត្ថោ។ ឥទញ្ហិ អាសវសមុច្ឆេទស្ស អនន្តរផលទាយកត្តស្ស ច ការណវចនំ។ អាសវសមុច្ឆេទេតិ ឯត្ថ អាសវន្តីតិ អាសវា, ចក្ខុតោបិ…បេ.… មនតោបិ សន្ទន្តិ បវត្តន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ។ ធម្មតោ យាវ គោត្រភុំ, ឱកាសតោ យាវ ភវគ្គំ សវន្តីតិ វា អាសវា, ឯតំ ធម្មំ ឯតញ្ច ឱកាសំ អន្តោករិត្វា បវត្តន្តីតិ អត្ថោ។ អន្តោករណត្ថោ ហិ អយំ អា-ការោ។ ចិរបារិវាសិកដ្ឋេន មទិរាទយោ អាសវា វិយាតិបិ អាសវា។ លោកស្មិញ្ហិ ចិរបារិវាសិកា មទិរាទយោ អាសវាតិ វុច្ចន្តិ។ យទិ ច ចិរបារិវាសិកដ្ឋេន អាសវា, ឯតេយេវ ភវិតុមរហន្តិ។ វុត្តញ្ហេតំ –
32. Tato vihārasamāpattiñāṇasādhakassa ‘‘dubhato vuṭṭhānavivaṭṭane paññā’’ti pubbe vuttassāpi maggañāṇassa āsavasamucchedasamatthataṃ anantaraphaladāyakattañca kāraṇena visesetvā aparenākārena vattukāmena tadeva ‘‘ānantarikasamādhimhi ñāṇa’’nti uddiṭṭhaṃ. Tattha avikkhepaparisuddhattāti vikkhipati tena cittanti vikkhepo, uddhaccassetaṃ nāmaṃ. Na vikkhepo avikkhepo, uddhaccapaṭipakkhassa samādhissetaṃ nāmaṃ. Parisuddhassa bhāvo parisuddhattaṃ, avikkhepassa parisuddhattaṃ avikkhepaparisuddhattaṃ, tasmā avikkhepaparisuddhattā samādhissa parisuddhabhāvenāti attho. Idañhi āsavasamucchedassa anantaraphaladāyakattassa ca kāraṇavacanaṃ. Āsavasamucchedeti ettha āsavantīti āsavā, cakkhutopi…pe… manatopi sandanti pavattantīti vuttaṃ hoti. Dhammato yāva gotrabhuṃ, okāsato yāva bhavaggaṃ savantīti vā āsavā, etaṃ dhammaṃ etañca okāsaṃ antokaritvā pavattantīti attho. Antokaraṇattho hi ayaṃ ā-kāro. Cirapārivāsikaṭṭhena madirādayo āsavā viyātipi āsavā. Lokasmiñhi cirapārivāsikā madirādayo āsavāti vuccanti. Yadi ca cirapārivāsikaṭṭhena āsavā, eteyeva bhavitumarahanti. Vuttañhetaṃ –
‘‘បុរិមា, ភិក្ខវេ, កោដិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជាយ, ឥតោ បុព្ពេ អវិជ្ជា នាហោសិ, អថ បច្ឆា សមភវី’’តិអាទិ។
‘‘Purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya, ito pubbe avijjā nāhosi, atha pacchā samabhavī’’tiādi.
អាយតំ វា សំសារទុក្ខំ សវន្តិ បសវន្តីតិបិ អាសវា, សមុច្ឆិជ្ជតិ ឯតេនាតិ សមុច្ឆេទោ។ បញ្ញាតិ កាមាសវាទីនំ ចតុន្នំ អាសវានំ សមុច្ឆេទេ បញ្ញា។
Āyataṃ vā saṃsāradukkhaṃ savanti pasavantītipi āsavā, samucchijjati etenāti samucchedo. Paññāti kāmāsavādīnaṃ catunnaṃ āsavānaṃ samucchede paññā.
អានន្តរិកសមាធិម្ហិ ញាណន្តិ អត្តនោ បវត្តិសមនន្តរំ និយមេនេវ ផលប្បទានតោ អានន្តរិកោតិ លទ្ធនាមោ មគ្គសមាធិ។ ន ហិ មគ្គសមាធិម្ហិ ឧប្បន្នេ តស្ស ផលុប្បត្តិនិសេធកោ កោចិ អន្តរាយោ អត្ថិ។ យថាហ –
Ānantarikasamādhimhiñāṇanti attano pavattisamanantaraṃ niyameneva phalappadānato ānantarikoti laddhanāmo maggasamādhi. Na hi maggasamādhimhi uppanne tassa phaluppattinisedhako koci antarāyo atthi. Yathāha –
‘‘អយញ្ច បុគ្គលោ សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ អស្ស, កប្បស្ស ច ឧឌ្ឌយ្ហនវេលា អស្ស, នេវ តាវ កប្បោ ឧឌ្ឌយ្ហេយ្យ, យាវាយំ បុគ្គលោ ន សោតាបត្តិផលំ សច្ឆិករោតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ឋិតកប្បី។ សព្ពេបិ មគ្គសមង្គិនោ បុគ្គលា ឋិតកប្បិនោ’’តិ (បុ. ប. ១៧)។
‘‘Ayañca puggalo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno assa, kappassa ca uḍḍayhanavelā assa, neva tāva kappo uḍḍayheyya, yāvāyaṃ puggalo na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti, ayaṃ vuccati puggalo ṭhitakappī. Sabbepi maggasamaṅgino puggalā ṭhitakappino’’ti (pu. pa. 17).
ឥទំ តេន អានន្តរិកសមាធិនា សម្បយុត្តំ ញាណំ។
Idaṃ tena ānantarikasamādhinā sampayuttaṃ ñāṇaṃ.
៣៣. ឥមិនា មគ្គញាណេន ផលប្បត្តានំ អរិយានំយេវ សម្ភវតោ ឥមស្ស ញាណស្ស អនន្តរំ អរណវិហារញាណាទីនិ ចត្តារិ ញាណានិ ឧទ្ទិដ្ឋានិ។ តត្រាបិ ច អរហតោយេវ សតតមេវ ច សម្ភវតោ អរណវិហារេ ញាណំ បឋមំ ឧទ្ទិដ្ឋំ, តទនន្តរំ និរោធស្ស អនាគាមិអរហន្តានំ សម្ភវេបិ ពហុសម្ភារត្តា វិសេសេន ច និរោធស្ស និព្ពានសម្មតត្តា ច និរោធសមាបត្តិយា ញាណំ ឧទ្ទិដ្ឋំ, តទនន្តរំ បរិនិព្ពានស្ស កាលន្តរេ បរិនិព្ពានកាលំ អាហច្ច ឋិតត្តា ទីឃកាលិកន្តិ បរិនិព្ពានេ ញាណំ ឧទ្ទិដ្ឋំ, តទនន្តរំ សមសីសដ្ឋស្ស សព្ពកិលេសខយានន្តរំ បរិនិព្ពានកាលំ អាហច្ច ឋិតត្តា រស្សកាលិកន្តិ សមសីសដ្ឋេ ញាណំ ឧទ្ទិដ្ឋំ។ តត្ថ សន្តោ ចាតិ ច-ការោ ទស្សនាធិបតេយ្យញ្ច សន្តោ វិហារាធិគមោ ច បណីតាធិមុត្តតា ចាតិ តីហិបិ បទេហិ សម្ពន្ធិតព្ពោ។ ទស្សនន្តិ វិបស្សនាញាណំ, អធិបតិយេវ អាធិបតេយ្យំ, អធិបតិតោ វា អាគតត្តា អាធិបតេយ្យំ, ទស្សនញ្ច តំ អាធិបតេយ្យញ្ចាតិ ទស្សនាធិបតេយ្យំ។ វិហរតីតិ វិហារោ, វិហរន្តិ តេន វាតិ វិហារោ, អធិគម្មតិ បាបុណីយតីតិ អធិគមោ, វិហារោ ឯវ អធិគមោ វិហារាធិគមោ។ សោ ច កិលេសបរិឡាហវិរហិតត្តា និព្ពុតោតិ សន្តោ។ សោ ច អរហត្តផលសមាបត្តិបញ្ញា។ ឧត្តមដ្ឋេន អតប្បកដ្ឋេន ច បណីតោ, បធានភាវំ នីតោតិ វា បណីតោ, បណីតេ អធិមុត្តោ វិសដ្ឋចិត្តោ តប្បរមោ បណីតាធិមុត្តោ, តស្ស ភាវោ បណីតាធិមុត្តតា។ សា ច ផលសមាបត្តាធិមុត្តា បុព្ពភាគបញ្ញា ឯវ។
33. Iminā maggañāṇena phalappattānaṃ ariyānaṃyeva sambhavato imassa ñāṇassa anantaraṃ araṇavihārañāṇādīni cattāri ñāṇāni uddiṭṭhāni. Tatrāpi ca arahatoyeva satatameva ca sambhavato araṇavihāre ñāṇaṃ paṭhamaṃ uddiṭṭhaṃ, tadanantaraṃ nirodhassa anāgāmiarahantānaṃ sambhavepi bahusambhārattā visesena ca nirodhassa nibbānasammatattā ca nirodhasamāpattiyā ñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ, tadanantaraṃ parinibbānassa kālantare parinibbānakālaṃ āhacca ṭhitattā dīghakālikanti parinibbāne ñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ, tadanantaraṃ samasīsaṭṭhassa sabbakilesakhayānantaraṃ parinibbānakālaṃ āhacca ṭhitattā rassakālikanti samasīsaṭṭhe ñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Tattha santo cāti ca-kāro dassanādhipateyyañca santo vihārādhigamo ca paṇītādhimuttatā cāti tīhipi padehi sambandhitabbo. Dassananti vipassanāñāṇaṃ, adhipatiyeva ādhipateyyaṃ, adhipatito vā āgatattā ādhipateyyaṃ, dassanañca taṃ ādhipateyyañcāti dassanādhipateyyaṃ. Viharatīti vihāro, viharanti tena vāti vihāro, adhigammati pāpuṇīyatīti adhigamo, vihāro eva adhigamo vihārādhigamo. So ca kilesapariḷāhavirahitattā nibbutoti santo. So ca arahattaphalasamāpattipaññā. Uttamaṭṭhena atappakaṭṭhena ca paṇīto, padhānabhāvaṃ nītoti vā paṇīto, paṇīte adhimutto visaṭṭhacitto tapparamo paṇītādhimutto, tassa bhāvo paṇītādhimuttatā. Sā ca phalasamāpattādhimuttā pubbabhāgapaññā eva.
អរណវិហារេតិ និក្កិលេសវិហារេ។ រាគាទយោ ហិ រណន្តិ សត្តេ ចុណ្ណេន្តិ បីឡេន្តីតិ រណា, រណន្តិ ឯតេហិ សត្តា កន្ទន្តិ បរិទេវន្តីតិ វា រណា។ វុត្តោ តិវិធោបិ វិហារោ។ នត្ថិ ឯតស្ស រណាតិ អរណោ។ វិវិធេ បច្ចនីកធម្មេ ហរន្តិ ឯតេនាតិ វិហារោ។ តស្មិំ អរណេ វិហារេ។ និទ្ទេសវារេ (បដិ. ម. ១.៨២) វុត្តបឋមជ្ឈានាទីនិ ច បណីតាធិមុត្តតាយ ឯវ សង្គហិតានិ។ ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិតុកាមតាយ ហិ បឋមជ្ឈានាទិំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ឈានសម្បយុត្តធម្មេ វិបស្សតិ, យា ច អរណវិភង្គសុត្តន្តេ (ម. និ. ៣.៣២៣ អាទយោ) ភគវតា ទេសិតា អរណបដិបទា, សាបិ ឥមិនាវ សង្គហិតាតិ វេទិតព្ពា ។ វុត្តញ្ហិ តត្ថ ភគវតា –
Araṇavihāreti nikkilesavihāre. Rāgādayo hi raṇanti satte cuṇṇenti pīḷentīti raṇā, raṇanti etehi sattā kandanti paridevantīti vā raṇā. Vutto tividhopi vihāro. Natthi etassa raṇāti araṇo. Vividhe paccanīkadhamme haranti etenāti vihāro. Tasmiṃ araṇe vihāre. Niddesavāre (paṭi. ma. 1.82) vuttapaṭhamajjhānādīni ca paṇītādhimuttatāya eva saṅgahitāni. Phalasamāpattiṃ samāpajjitukāmatāya hi paṭhamajjhānādiṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttadhamme vipassati, yā ca araṇavibhaṅgasuttante (ma. ni. 3.323 ādayo) bhagavatā desitā araṇapaṭipadā, sāpi imināva saṅgahitāti veditabbā . Vuttañhi tattha bhagavatā –
‘‘អរណវិភង្គំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ…បេ.… ន កាមសុខំ អនុយុញ្ជេយ្យ ហីនំ គម្មំ បោថុជ្ជនិកំ អនរិយំ អនត្ថសំហិតំ, ន ច អត្តកិលមថានុយោគំ អនុយុញ្ជេយ្យ ទុក្ខំ អនរិយំ អនត្ថសំហិតំ។ ឯតេ ខោ, ភិក្ខវេ, ឧភោ អន្តេ អនុបគម្ម មជ្ឈិមា បដិបទា តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធា ចក្ខុករណី ញាណករណី ឧបសមាយ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តតិ។ ឧស្សាទនញ្ច ជញ្ញា, អបសាទនញ្ច ជញ្ញា, ឧស្សាទនញ្ច ញត្វា អបសាទនញ្ច ញត្វា នេវុស្សាទេយ្យ ន អបសាទេយ្យ, ធម្មមេវ ទេសេយ្យ។ សុខវិនិច្ឆយំ ជញ្ញា, សុខវិនិច្ឆយំ ញត្វា អជ្ឈត្តំ សុខមនុយុញ្ជេយ្យ, រហោវាទំ ន ភាសេយ្យ, សម្មុខា ន ខីណំ ភណេ, អតរមានោវ ភាសេយ្យ នោ តរមានោ, ជនបទនិរុត្តិំ នាភិនិវេសេយ្យ, សមញ្ញំ នាតិធាវេយ្យាតិ។ អយមុទ្ទេសោ អរណវិភង្គស្ស …បេ.… តត្រ, ភិក្ខវេ, យោ កាមបដិសន្ធិសុខិនោ សោមនស្សានុយោគំ អននុយោគោ ហីនំ…បេ.… អនត្ថសំហិតំ, អទុក្ខោ ឯសោ ធម្មោ អវិឃាតោ អនុបាយាសោ អបរិឡាហោ សម្មាបដិបទា។ តស្មា ឯសោ ធម្មោ អរណោ…បេ.… តត្រ, ភិក្ខវេ, យោ អត្តកិលមថានុយោគំ អននុយោគោ ទុក្ខំ អនរិយំ អនត្ថសំហិតំ។ អទុក្ខោ ឯសោ ធម្មោ …បេ.… តស្មា ឯសោ ធម្មោ អរណោ។ តត្រ, ភិក្ខវេ, យាយំ មជ្ឈិមា បដិបទា តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធា…បេ.… អទុក្ខោ ឯសោ ធម្មោ…បេ.… តស្មា ឯសោ ធម្មោ អរណោ…បេ.… តត្រ, ភិក្ខវេ, យាយំ នេវុស្សាទនា ន អបសាទនា ធម្មទេសនា ច, អទុក្ខោ ឯសោ ធម្មោ…បេ.… តស្មា ឯសោ ធម្មោ អរណោ…បេ.… តត្រ, ភិក្ខវេ, យទិទំ នេក្ខម្មសុខំ បវិវេកសុខំ ឧបសមសុខំ សម្ពោធិសុខំ, អទុក្ខោ ឯសោ ធម្មោ…បេ.… តស្មា ឯសោ ធម្មោ អរណោ…បេ.… តត្រ, ភិក្ខវេ, យ្វាយំ រហោវាទោ ភូតោ តច្ឆោ អត្ថសំហិតោ, អទុក្ខោ ឯសោ ធម្មោ…បេ.… តស្មា ឯសោ ធម្មោ អរណោ …បេ.… តត្រ, ភិក្ខវេ, យ្វាយំ សម្មុខា ខីណវាទោ ភូតោ តច្ឆោ អត្ថសំហិតោ, អទុក្ខោ ឯសោ ធម្មោ…បេ.… តស្មា ឯសោ ធម្មោ អរណោ…បេ.… តត្រ, ភិក្ខវេ, យទិទំ អតរមានស្ស ភាសិតំ, អទុក្ខោ ឯសោ ធម្មោ…បេ.… តស្មា ឯសោ ធម្មោ អរណោ…បេ.… តត្រ, ភិក្ខវេ, យ្វាយំ ជនបទនិរុត្តិយា ច អនភិនិវេសោ សមញ្ញាយ ច អនតិសារោ, អទុក្ខោ ឯសោ ធម្មោ…បេ.… តស្មា ឯសោ ធម្មោ អរណោតិ។ តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, សរណញ្ច ធម្មំ ជានិស្សាម, អរណញ្ច ធម្មំ ជានិស្សាម។ សរណញ្ច ធម្មំ ញត្វា អរណញ្ច ធម្មំ ញត្វា អរណំ បដិបទំ បដិបជ្ជិស្សាមាតិ ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ពំ។ សុភូតិ ច បន, ភិក្ខវេ, កុលបុត្តោ អរណបដិបទំ បដិបន្នោ’’តិ។
‘‘Araṇavibhaṅgaṃ vo, bhikkhave, desessāmi…pe… na kāmasukhaṃ anuyuñjeyya hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ, na ca attakilamathānuyogaṃ anuyuñjeyya dukkhaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ. Ete kho, bhikkhave, ubho ante anupagamma majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati. Ussādanañca jaññā, apasādanañca jaññā, ussādanañca ñatvā apasādanañca ñatvā nevussādeyya na apasādeyya, dhammameva deseyya. Sukhavinicchayaṃ jaññā, sukhavinicchayaṃ ñatvā ajjhattaṃ sukhamanuyuñjeyya, rahovādaṃ na bhāseyya, sammukhā na khīṇaṃ bhaṇe, ataramānova bhāseyya no taramāno, janapadaniruttiṃ nābhiniveseyya, samaññaṃ nātidhāveyyāti. Ayamuddeso araṇavibhaṅgassa …pe… tatra, bhikkhave, yo kāmapaṭisandhisukhino somanassānuyogaṃ ananuyogo hīnaṃ…pe… anatthasaṃhitaṃ, adukkho eso dhammo avighāto anupāyāso apariḷāho sammāpaṭipadā. Tasmā eso dhammo araṇo…pe… tatra, bhikkhave, yo attakilamathānuyogaṃ ananuyogo dukkhaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ. Adukkho eso dhammo …pe… tasmā eso dhammo araṇo. Tatra, bhikkhave, yāyaṃ majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā…pe… adukkho eso dhammo…pe… tasmā eso dhammo araṇo…pe… tatra, bhikkhave, yāyaṃ nevussādanā na apasādanā dhammadesanā ca, adukkho eso dhammo…pe… tasmā eso dhammo araṇo…pe… tatra, bhikkhave, yadidaṃ nekkhammasukhaṃ pavivekasukhaṃ upasamasukhaṃ sambodhisukhaṃ, adukkho eso dhammo…pe… tasmā eso dhammo araṇo…pe… tatra, bhikkhave, yvāyaṃ rahovādo bhūto taccho atthasaṃhito, adukkho eso dhammo…pe… tasmā eso dhammo araṇo …pe… tatra, bhikkhave, yvāyaṃ sammukhā khīṇavādo bhūto taccho atthasaṃhito, adukkho eso dhammo…pe… tasmā eso dhammo araṇo…pe… tatra, bhikkhave, yadidaṃ ataramānassa bhāsitaṃ, adukkho eso dhammo…pe… tasmā eso dhammo araṇo…pe… tatra, bhikkhave, yvāyaṃ janapadaniruttiyā ca anabhiniveso samaññāya ca anatisāro, adukkho eso dhammo…pe… tasmā eso dhammo araṇoti. Tasmātiha, bhikkhave, saraṇañca dhammaṃ jānissāma, araṇañca dhammaṃ jānissāma. Saraṇañca dhammaṃ ñatvā araṇañca dhammaṃ ñatvā araṇaṃ paṭipadaṃ paṭipajjissāmāti evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbaṃ. Subhūti ca pana, bhikkhave, kulaputto araṇapaṭipadaṃ paṭipanno’’ti.
តត្ថ មជ្ឈិមា បដិបទា ទស្សនាធិបតេយ្យេន ច សន្តេន វិហារាធិគមេន ច សង្គហិតា។ កាមសុខំ អត្តកិលមថំ អននុយោគោ មជ្ឈិមា បដិបទា ឯវ។ អរហតោ ហិ វិបស្សនាបុព្ពភាគមជ្ឈិមា បដិបទា ហោតិ, អរហត្តផលសមាបត្តិ អដ្ឋង្គមគ្គវសេន មជ្ឈិមា បដិបទា ច។ សេសា បន បណីតាធិមុត្តតាយ ឯវ សង្គហិតាតិ វេទិតព្ពា។ កិញ្ចាបិ សព្ពេបិ អរហន្តោ អរណវិហារិនោ, អញ្ញេ អរហន្តោ ធម្មំ ទេសេន្តា ‘‘សម្មាបដិបន្នេ សម្មាបដិបន្នា’’តិ ‘‘មិច្ឆាបដិបន្នេ មិច្ឆាបដិបន្នា’’តិ បុគ្គលវសេនាបិ ឧស្សាទនាបសាទនានិ កត្វា ធម្មំ ទេសេន្តិ។ សុភូតិត្ថេរោ បន ‘‘អយំ មិច្ឆាបដិបទា, អយំ សម្មាបដិបទា’’តិ ធម្មវសេនេវ ធម្មំ ទេសេសិ។ តេនេវ ភគវា តំយេវ អរណបដិបទំ បដិបន្នោតិ ច វណ្ណេសិ, ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ អរណវិហារីនំ យទិទំ សុភូតី’’តិ (អ. និ. ១.១៩៨, ២០១) ច អរណវិហារីនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ។
Tattha majjhimā paṭipadā dassanādhipateyyena ca santena vihārādhigamena ca saṅgahitā. Kāmasukhaṃ attakilamathaṃ ananuyogo majjhimā paṭipadā eva. Arahato hi vipassanāpubbabhāgamajjhimā paṭipadā hoti, arahattaphalasamāpatti aṭṭhaṅgamaggavasena majjhimā paṭipadā ca. Sesā pana paṇītādhimuttatāya eva saṅgahitāti veditabbā. Kiñcāpi sabbepi arahanto araṇavihārino, aññe arahanto dhammaṃ desentā ‘‘sammāpaṭipanne sammāpaṭipannā’’ti ‘‘micchāpaṭipanne micchāpaṭipannā’’ti puggalavasenāpi ussādanāpasādanāni katvā dhammaṃ desenti. Subhūtitthero pana ‘‘ayaṃ micchāpaṭipadā, ayaṃ sammāpaṭipadā’’ti dhammavaseneva dhammaṃ desesi. Teneva bhagavā taṃyeva araṇapaṭipadaṃ paṭipannoti ca vaṇṇesi, ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ araṇavihārīnaṃ yadidaṃ subhūtī’’ti (a. ni. 1.198, 201) ca araṇavihārīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.
៣៤. ទ្វីហិ ពលេហីតិ សមថពលវិបស្សនាពលេហិ។ សមន្នាគតត្តាតិ យុត្តត្តា បរិបុណ្ណត្តា វា។ តយោ ចាតិ វិភត្តិវិបល្លាសោ, តិណ្ណញ្ចាតិ វុត្តំ ហោតិ។ សង្ខារានន្តិ វចីសង្ខារកាយសង្ខារចិត្តសង្ខារានំ។ បដិប្បស្សទ្ធិយាតិ បដិប្បស្សទ្ធត្ថំ និរោធត្ថំ, អប្បវត្តត្ថន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ សោឡសហីតិ អនិច្ចានុបស្សនាទីនិ អដ្ឋ, មគ្គផលានិ អដ្ឋាតិ សោឡសហិ។ ញាណចរិយាហីតិ ញាណប្បវត្តីហិ។ នវហីតិ រូបារូបាវចរសមាធិ តទុបចារោ ចាតិ នវហិ។ វសិភាវតា បញ្ញាតិ លហុតា, យថាសុខវត្តនំ ឥស្សរិយំ វសោ, សោ អស្ស អត្ថីតិ វសី, វសិនោ ភាវោ វសិភាវោ, វសិភាវោ ឯវ វសិភាវតា, យថា បាដិកុល្យមេវ បាដិកុល្យតា។ ឯវំវិធា បញ្ញា វសិភាវតាយ បញ្ញាតិ វា អត្ថោ។ សិ-ការំ ទីឃំ កត្វា ច បឋន្តិ។ សមន្នាគតត្តា ច បដិប្បស្សទ្ធិយា ច ញាណចរិយាហិ ច សមាធិចរិយាហិ ចាតិ ច-ការោ សម្ពន្ធិតព្ពោ។
34.Dvīhi balehīti samathabalavipassanābalehi. Samannāgatattāti yuttattā paripuṇṇattā vā. Tayo cāti vibhattivipallāso, tiṇṇañcāti vuttaṃ hoti. Saṅkhārānanti vacīsaṅkhārakāyasaṅkhāracittasaṅkhārānaṃ. Paṭippassaddhiyāti paṭippassaddhatthaṃ nirodhatthaṃ, appavattatthanti vuttaṃ hoti. Soḷasahīti aniccānupassanādīni aṭṭha, maggaphalāni aṭṭhāti soḷasahi. Ñāṇacariyāhīti ñāṇappavattīhi. Navahīti rūpārūpāvacarasamādhi tadupacāro cāti navahi. Vasibhāvatā paññāti lahutā, yathāsukhavattanaṃ issariyaṃ vaso, so assa atthīti vasī, vasino bhāvo vasibhāvo, vasibhāvo eva vasibhāvatā, yathā pāṭikulyameva pāṭikulyatā. Evaṃvidhā paññā vasibhāvatāya paññāti vā attho. Si-kāraṃ dīghaṃ katvā ca paṭhanti. Samannāgatattā ca paṭippassaddhiyā ca ñāṇacariyāhi ca samādhicariyāhi cāti ca-kāro sambandhitabbo.
និរោធសមាបត្តិយា ញាណន្តិ អនាគាមិអរហន្តានំ និរោធសមាបត្តិនិមិត្តំ ញាណំ, យថា អជិនម្ហិ ហញ្ញតេ ទីបីតិ។ និរោធសមាបត្តីតិ ច នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនស្ស អភាវមត្តំ, ន កោចិ ធម្មោ, បញ្ញត្តិមត្តំ អភាវមត្តត្តា និរោធោតិ ច។ សមាបជ្ជន្តេន សមាបជ្ជីយតិ នាមាតិ សមាបត្តីតិ ច វុច្ចតិ។
Nirodhasamāpattiyā ñāṇanti anāgāmiarahantānaṃ nirodhasamāpattinimittaṃ ñāṇaṃ, yathā ajinamhi haññate dīpīti. Nirodhasamāpattīti ca nevasaññānāsaññāyatanassa abhāvamattaṃ, na koci dhammo, paññattimattaṃ abhāvamattattā nirodhoti ca. Samāpajjantena samāpajjīyati nāmāti samāpattīti ca vuccati.
៣៥. សម្បជានស្សាតិ សម្មា បការេហិ ជានាតីតិ សម្បជានោ។ តស្ស សម្បជានស្ស។ បវត្តបរិយាទានេតិ បវត្តនំ បវត្តំ, សមុទាចារោតិ អត្ថោ។ កិលេសបវត្តំ ខន្ធបវត្តញ្ច។ តស្ស បវត្តស្ស បរិយាទានំ បរិក្ខយោ អប្បវត្តិ បវត្តបរិយាទានំ។ តស្មិំ បវត្តបរិយាទានេ។ បរិនិព្ពានេ ញាណន្តិ អរហតោ កាមច្ឆន្ទាទីនំ បរិនិព្ពានំ អប្បវត្តំ អនុបាទិសេសបរិនិព្ពានញ្ច បច្ចវេក្ខន្តស្ស តស្មិំ កិលេសបរិនិព្ពានេ ខន្ធបរិនិព្ពានេ ច បវត្តំ ញាណំ។
35.Sampajānassāti sammā pakārehi jānātīti sampajāno. Tassa sampajānassa. Pavattapariyādāneti pavattanaṃ pavattaṃ, samudācāroti attho. Kilesapavattaṃ khandhapavattañca. Tassa pavattassa pariyādānaṃ parikkhayo appavatti pavattapariyādānaṃ. Tasmiṃ pavattapariyādāne. Parinibbāne ñāṇanti arahato kāmacchandādīnaṃ parinibbānaṃ appavattaṃ anupādisesaparinibbānañca paccavekkhantassa tasmiṃ kilesaparinibbāne khandhaparinibbāne ca pavattaṃ ñāṇaṃ.
៣៦. សព្ពធម្មានន្តិ សព្ពេសំ តេភូមកធម្មានំ។ សម្មា សមុច្ឆេទេតិ សន្តតិសមុច្ឆេទវសេន សុដ្ឋុ និរោធេ។ និរោធេ ច អនុបដ្ឋានតាតិ និរោធេ គតេ បុន ន ឧបដ្ឋានតាយ, បុន អនុប្បត្តិយន្តិ អត្ថោ។ សម្មាសមុច្ឆេទេ ច និរោធេ ច អនុបដ្ឋានតា ចាតិ ច-ការោ សម្ពន្ធិតព្ពោ។
36.Sabbadhammānanti sabbesaṃ tebhūmakadhammānaṃ. Sammā samucchedeti santatisamucchedavasena suṭṭhu nirodhe. Nirodhe ca anupaṭṭhānatāti nirodhe gate puna na upaṭṭhānatāya, puna anuppattiyanti attho. Sammāsamucchede ca nirodhe ca anupaṭṭhānatā cāti ca-kāro sambandhitabbo.
សមសីសដ្ឋេ ញាណន្តិ នេក្ខម្មាទីនិ សត្តតិំស សមានិ, តណ្ហាទីនិ តេរស សីសានិ។ បច្ចនីកធម្មានំ សមិតត្តា សមានិ, យថាយោគំ បធានត្តា ច កោដិត្តា ច សីសានិ។ ឯកស្មិំ ឥរិយាបថេ វា ឯកស្មិំ រោគេ វា សភាគសន្តតិវសេន ឯកស្មិំ ជីវិតិន្ទ្រិយេ វា នេក្ខម្មាទីនិ សមានិ ច សទ្ធាទីនិ សីសានិ ច អស្ស សន្តីតិ សមសីសី, សមសីសិស្ស អត្ថោ សមសីសដ្ឋោ។ តស្មិំ សមសីសដ្ឋេ, សមសីសិភាវេតិ អត្ថោ។ ឯកស្មិំ ឥរិយាបថេ រោគេ វា សភាគសន្តតិវសេន ជីវិតេ វា វិបស្សនំ អារភិត្វា តស្មិំយេវ ឥរិយាបថេ រោគេ សភាគជីវិតេ វា ចត្តារិ មគ្គផលានិ បត្វា, តស្មិំយេវ បរិនិព្ពាយន្តស្ស អរហតោយេវ សមសីសិភាវោ ហោតីតិ តស្មិំ សមសីសិភាវេ ញាណន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ វុត្តញ្ច បុគ្គលបញ្ញត្តិយំ (បុ. ប. ១៦), តស្សា ច អដ្ឋកថាយំ (បុ. ប. អដ្ឋ. ១៦) –
Samasīsaṭṭhe ñāṇanti nekkhammādīni sattatiṃsa samāni, taṇhādīni terasa sīsāni. Paccanīkadhammānaṃ samitattā samāni, yathāyogaṃ padhānattā ca koṭittā ca sīsāni. Ekasmiṃ iriyāpathe vā ekasmiṃ roge vā sabhāgasantativasena ekasmiṃ jīvitindriye vā nekkhammādīni samāni ca saddhādīni sīsāni ca assa santīti samasīsī, samasīsissa attho samasīsaṭṭho. Tasmiṃ samasīsaṭṭhe, samasīsibhāveti attho. Ekasmiṃ iriyāpathe roge vā sabhāgasantativasena jīvite vā vipassanaṃ ārabhitvā tasmiṃyeva iriyāpathe roge sabhāgajīvite vā cattāri maggaphalāni patvā, tasmiṃyeva parinibbāyantassa arahatoyeva samasīsibhāvo hotīti tasmiṃ samasīsibhāve ñāṇanti vuttaṃ hoti. Vuttañca puggalapaññattiyaṃ (pu. pa. 16), tassā ca aṭṭhakathāyaṃ (pu. pa. aṭṭha. 16) –
‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ សមសីសី? យស្ស បុគ្គលស្ស អបុព្ពំ អចរិមំ អាសវបរិយាទានញ្ច ហោតិ ជីវិតបរិយាទានញ្ច។ អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ សមសីសី’’តិ (បុ. ប. ១៦)។
‘‘Katamo ca puggalo samasīsī? Yassa puggalassa apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañca. Ayaṃ vuccati puggalo samasīsī’’ti (pu. pa. 16).
‘‘សមសីសិនិទ្ទេសេ អបុព្ពំ អចរិមន្តិ អបុរេ អបច្ឆា, សន្តតិបច្ចុប្បន្នវសេន ឯកវារំយេវ, ឯកកាលំយេវាតិ អត្ថោ។ បរិយាទានន្តិ បរិក្ខយោ។ អយន្តិ អយំ បុគ្គលោ សមសីសី នាម វុច្ចតិ។ សោ បនេស តិវិធោ ហោតិ ឥរិយាបថសមសីសី រោគសមសីសី ជីវិតសមសីសីតិ។ តត្ថ យោ ចង្កមន្តោវ វិបស្សនំ អារភិត្វា អរហត្តំ បត្វា ចង្កមន្តោវ បរិនិព្ពាតិ, យោ ឋិតកោវ វិបស្សនំ អារភិត្វា អរហត្តំ បត្វា ឋិតកោវ បរិនិព្ពាតិ, យោ និសិន្នោវ វិបស្សនំ អារភិត្វា អរហត្តំ បត្វា និសិន្នោវ បរិនិព្ពាតិ, យោ និបន្នោវ វិបស្សនំ អារភិត្វា អរហត្តំ បត្វា និបន្នោវ បរិនិព្ពាតិ, អយំ ឥរិយាបថសមសីសី នាម។ យោ បន ឯកំ រោគំ បត្វា អន្តោរោគេយេវ វិបស្សនំ អារភិត្វា អរហត្តំ បត្វា តេនេវ រោគេន បរិនិព្ពាតិ, អយំ រោគសមសីសី នាម។ កតរោ ជីវិតសមសីសី? តេរស សីសានិ។ តត្ថ កិលេសសីសំ អវិជ្ជំ អរហត្តមគ្គោ បរិយាទិយតិ, បវត្តសីសំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ចុតិចិត្តំ បរិយាទិយតិ, អវិជ្ជាបរិយាទាយកំ ចិត្តំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ បរិយាទាតុំ ន សក្កោតិ, ជីវិតិន្ទ្រិយបរិយាទាយកំ ចិត្តំ អវិជ្ជំ បរិយាទាតុំ ន សក្កោតិ។ អវិជ្ជាបរិយាទាយកំ ចិត្តំ អញ្ញំ, ជីវិតិន្ទ្រិយបរិយាទាយកំ ចិត្តំ អញ្ញំ។ យស្ស ចេតំ សីសទ្វយំ សមំ បរិយាទានំ គច្ឆតិ, សោ ជីវិតសមសីសី នាម។ កថមិទំ សមំ ហោតីតិ? វារសមតាយ។ យស្មិញ្ហិ វារេ មគ្គវុដ្ឋានំ ហោតិ។ សោតាបត្តិមគ្គេ បញ្ច បច្ចវេក្ខណានិ, សកទាគាមិមគ្គេ បញ្ច, អនាគាមិមគ្គេ បញ្ច, អរហត្តមគ្គេ ចត្តារីតិ ឯកូនវីសតិមេ បច្ចវេក្ខណញាណេ បតិដ្ឋាយ ភវង្គំ ឱតរិត្វា បរិនិព្ពាយតិ។ ឥមាយ វារសមតាយ ឯវ ឧភយសីសបរិយាទានម្បិ សមំ ហោតិ នាម។ តេនាយំ បុគ្គលោ ‘ជីវិតសមសីសី’តិ វុច្ចតិ។ អយមេវ ច ឥធ អធិប្បេតោ’’តិ។
‘‘Samasīsiniddese apubbaṃ acarimanti apure apacchā, santatipaccuppannavasena ekavāraṃyeva, ekakālaṃyevāti attho. Pariyādānanti parikkhayo. Ayanti ayaṃ puggalo samasīsī nāma vuccati. So panesa tividho hoti iriyāpathasamasīsī rogasamasīsī jīvitasamasīsīti. Tattha yo caṅkamantova vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ patvā caṅkamantova parinibbāti, yo ṭhitakova vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ patvā ṭhitakova parinibbāti, yo nisinnova vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ patvā nisinnova parinibbāti, yo nipannova vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ patvā nipannova parinibbāti, ayaṃ iriyāpathasamasīsī nāma. Yo pana ekaṃ rogaṃ patvā antorogeyeva vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ patvā teneva rogena parinibbāti, ayaṃ rogasamasīsī nāma. Kataro jīvitasamasīsī? Terasa sīsāni. Tattha kilesasīsaṃ avijjaṃ arahattamaggo pariyādiyati, pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ pariyādiyati, avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ jīvitindriyaṃ pariyādātuṃ na sakkoti, jīvitindriyapariyādāyakaṃ cittaṃ avijjaṃ pariyādātuṃ na sakkoti. Avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ aññaṃ, jīvitindriyapariyādāyakaṃ cittaṃ aññaṃ. Yassa cetaṃ sīsadvayaṃ samaṃ pariyādānaṃ gacchati, so jīvitasamasīsī nāma. Kathamidaṃ samaṃ hotīti? Vārasamatāya. Yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti. Sotāpattimagge pañca paccavekkhaṇāni, sakadāgāmimagge pañca, anāgāmimagge pañca, arahattamagge cattārīti ekūnavīsatime paccavekkhaṇañāṇe patiṭṭhāya bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyati. Imāya vārasamatāya eva ubhayasīsapariyādānampi samaṃ hoti nāma. Tenāyaṃ puggalo ‘jīvitasamasīsī’ti vuccati. Ayameva ca idha adhippeto’’ti.
៣៧. ឥទានិ យស្មា សុតមយសីលមយភាវនាមយញាណានិ វដ្ដបាទកានិ សល្លេខា នាម ន ហោន្តិ, លោកុត្តរបាទកានេវ ឯតានិ ច អញ្ញានិ ច ញាណានិ សល្លេខាតិ វុច្ចន្តិ, តស្មា បច្ចនីកសល្លេខនាការេន បវត្តានិ ញាណានិ ទស្សេតុំ សមសីសដ្ឋេ ញាណានន្តរំ សល្លេខដ្ឋេ ញាណំ ឧទ្ទិដ្ឋំ។ តត្ថ បុថុនានត្តតេជបរិយាទានេ បញ្ញាតិ លោកុត្តរេហិ អសម្មិស្សដ្ឋេន បុថូនំ រាគាទីនញ្ច នានត្តានំ នានាសភាវានំ កាមច្ឆន្ទាទីនញ្ច សន្តាបនដ្ឋេន ‘‘តេជា’’តិ លទ្ធនាមានំ ទុស្សីល្យាទីនញ្ច បរិយាទានេ ខេបនេ បញ្ញា, នេក្ខម្មាទិម្ហិ សត្តតិំសភេទេ ធម្មេ បញ្ញាតិ វុត្តំ ហោតិ។ អថ វា បុថុភូតា នានត្តភូតា ច តេជា ឯវ តេសំ បុថុភូតានំ នានត្តភូតានំ ទុស្សីល្យាទីនំ បញ្ចន្នំ តេជានំ បរិយាទានេ បញ្ញាតិ អត្ថោ។ តេជេហិយេវ បុថូនំ នានត្តានញ្ច សង្គហំ និទ្ទេសវារេ បកាសយិស្សាម។
37. Idāni yasmā sutamayasīlamayabhāvanāmayañāṇāni vaṭṭapādakāni sallekhā nāma na honti, lokuttarapādakāneva etāni ca aññāni ca ñāṇāni sallekhāti vuccanti, tasmā paccanīkasallekhanākārena pavattāni ñāṇāni dassetuṃ samasīsaṭṭhe ñāṇānantaraṃ sallekhaṭṭhe ñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Tattha puthunānattatejapariyādāne paññāti lokuttarehi asammissaṭṭhena puthūnaṃ rāgādīnañca nānattānaṃ nānāsabhāvānaṃ kāmacchandādīnañca santāpanaṭṭhena ‘‘tejā’’ti laddhanāmānaṃ dussīlyādīnañca pariyādāne khepane paññā, nekkhammādimhi sattatiṃsabhede dhamme paññāti vuttaṃ hoti. Atha vā puthubhūtā nānattabhūtā ca tejā eva tesaṃ puthubhūtānaṃ nānattabhūtānaṃ dussīlyādīnaṃ pañcannaṃ tejānaṃ pariyādāne paññāti attho. Tejehiyeva puthūnaṃ nānattānañca saṅgahaṃ niddesavāre pakāsayissāma.
សល្លេខដ្ឋេ ញាណន្តិ បច្ចនីកធម្មេ សល្លេខតិ សមុច្ឆិន្ទតីតិ សល្លេខោ, តស្មិំ នេក្ខម្មាទិកេ សត្តតិំសប្បភេទេ សល្លេខសភាវេ ញាណំ។ ‘‘បរេ វិហិំសកា ភវិស្សន្តិ, មយមេត្ថ អវិហិំសកា ភវិស្សាមាតិ សល្លេខោ ករណីយោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៨៣) នយេន ភគវតា សល្លេខសុត្តន្តេ វុត្តោ ចតុចត្តាលីសភេទោបិ សល្លេខោ ឥមិនា សង្គហិតោយេវាតិ វេទិតព្ពោ។
Sallekhaṭṭhe ñāṇanti paccanīkadhamme sallekhati samucchindatīti sallekho, tasmiṃ nekkhammādike sattatiṃsappabhede sallekhasabhāve ñāṇaṃ. ‘‘Pare vihiṃsakā bhavissanti, mayamettha avihiṃsakā bhavissāmāti sallekho karaṇīyo’’tiādinā (ma. ni. 1.83) nayena bhagavatā sallekhasuttante vutto catucattālīsabhedopi sallekho iminā saṅgahitoyevāti veditabbo.
៣៨. ឥទានិ សល្លេខេ ឋិតេន កត្តព្ពំ សម្មប្បធានវីរិយំ ទស្សេតុំ តទនន្តរំ វីរិយារម្ភេ ញាណំ ឧទ្ទិដ្ឋំ។ តត្ថ អសល្លីនត្តបហិតត្តបគ្គហដ្ឋេតិ កោសជ្ជវសេន អសល្លីនោ អសង្កុចិតោ អត្តា អស្សាតិ អសល្លីនត្តោ។ អត្តាតិ ចិត្តំ។ យថាហ –
38. Idāni sallekhe ṭhitena kattabbaṃ sammappadhānavīriyaṃ dassetuṃ tadanantaraṃ vīriyārambhe ñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Tattha asallīnattapahitattapaggahaṭṭheti kosajjavasena asallīno asaṅkucito attā assāti asallīnatto. Attāti cittaṃ. Yathāha –
‘‘ឧទកញ្ហិ នយន្តិ នេត្តិកា, ឧសុការា នមយន្តិ តេជនំ;
‘‘Udakañhi nayanti nettikā, usukārā namayanti tejanaṃ;
ទារុំ នមយន្តិ តច្ឆកា, អត្តានំ ទមយន្តិ បណ្ឌិតា’’តិ។ អាទិ (ធ. ប. ៨០-៨២) –
Dāruṃ namayanti tacchakā, attānaṃ damayanti paṇḍitā’’ti. ādi (dha. pa. 80-82) –
កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខតាយ បហិតោ បេសិតោ វិស្សដ្ឋោ អត្តា ឯតេនាតិ បហិតត្តោ។ អត្តាតិ អត្តភាវោ។ យថាហ – ‘‘យា បន ភិក្ខុនី អត្តានំ វធិត្វា វធិត្វា រោទេយ្យា’’តិអាទិ (បាចិ. ៨៨០) ។ អសល្លីនត្តោ ច សោ បហិតត្តោ ចាតិ អសល្លីនត្តបហិតត្តោ។ សហជាតធម្មេ បគ្គណ្ហាតិ ឧបត្ថម្ភេតីតិ បគ្គហោ, បគ្គហោ ឯវ អត្ថោ បគ្គហដ្ឋោ, បគ្គហសភាវោតិ អត្ថោ។ អសល្លីនត្តបហិតត្តស្ស បគ្គហដ្ឋោ អសល្លីនត្តបហិតត្តបគ្គហដ្ឋោ។ តស្មិំ អសល្លីនត្តបហិតត្តបគ្គហដ្ឋេ។ ‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, តុម្ហេបិ អប្បដិវានំ បទហេយ្យាថ។ កាមំ តចោ ច ន្ហារុ ច អដ្ឋិ ច អវសិស្សតុ, ឧបសុស្សតុ សរីរេ មំសលោហិតំ។ យំ តំ បុរិសថាមេន បុរិសវីរិយេន បុរិសបរក្កមេន បត្តព្ពំ, ន តំ អបាបុណិត្វា វីរិយស្ស សណ្ឋានំ ភវិស្សតី’’តិ (អ. និ. ២.៥) វុត្តត្តា អសល្លីនត្តបហិតត្តវចនេន បធានស្មិំ អប្បដិវានិតា អនិវត្តនតា វុត្តា។ បគ្គហដ្ឋវចនេន បន កោសជ្ជុទ្ធច្ចវិមុត្តំ សមប្បវត្តំ វីរិយំ វុត្តំ។
Kāye ca jīvite ca anapekkhatāya pahito pesito vissaṭṭho attā etenāti pahitatto. Attāti attabhāvo. Yathāha – ‘‘yā pana bhikkhunī attānaṃ vadhitvā vadhitvā rodeyyā’’tiādi (pāci. 880) . Asallīnatto ca so pahitatto cāti asallīnattapahitatto. Sahajātadhamme paggaṇhāti upatthambhetīti paggaho, paggaho eva attho paggahaṭṭho, paggahasabhāvoti attho. Asallīnattapahitattassa paggahaṭṭho asallīnattapahitattapaggahaṭṭho. Tasmiṃ asallīnattapahitattapaggahaṭṭhe. ‘‘Tasmātiha, bhikkhave, tumhepi appaṭivānaṃ padaheyyātha. Kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatu, upasussatu sarīre maṃsalohitaṃ. Yaṃ taṃ purisathāmena purisavīriyena purisaparakkamena pattabbaṃ, na taṃ apāpuṇitvā vīriyassa saṇṭhānaṃ bhavissatī’’ti (a. ni. 2.5) vuttattā asallīnattapahitattavacanena padhānasmiṃ appaṭivānitā anivattanatā vuttā. Paggahaṭṭhavacanena pana kosajjuddhaccavimuttaṃ samappavattaṃ vīriyaṃ vuttaṃ.
វីរិយារម្ភេ ញាណន្តិ វីរភាវោ វីរិយំ, វីរានំ វា កម្មំ, វិធិនា វា នយេន ឧបាយេន ឦរយិតព្ពំ បវត្តយិតព្ពន្តិ វីរិយំ។ តទេតំ ឧស្សាហលក្ខណំ, សហជាតានំ ធម្មានំ ឧបត្ថម្ភនរសំ, អសំសីទនភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, ‘‘សំវិគ្គោ យោនិសោ បទហតី’’តិ (អ. និ. ៤.១១៣) វចនតោ សំវេគបទដ្ឋានំ, វីរិយារម្ភវត្ថុបទដ្ឋានំ វា។ សម្មា អារទ្ធំ សព្ពសម្បត្តីនំ មូលំ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ។ វីរិយសង្ខាតោ អារម្ភោ វីរិយារម្ភោ។ ឥមិនា សេសារម្ភេ បដិក្ខិបតិ។ អយញ្ហិ អារម្ភសទ្ទោ កម្មេ អាបត្តិយំ កិរិយាយំ វីរិយេ ហិំសាយំ វិកោបនេតិ អនេកេសុ អត្ថេសុ អាគតោ។
Vīriyārambhe ñāṇanti vīrabhāvo vīriyaṃ, vīrānaṃ vā kammaṃ, vidhinā vā nayena upāyena īrayitabbaṃ pavattayitabbanti vīriyaṃ. Tadetaṃ ussāhalakkhaṇaṃ, sahajātānaṃ dhammānaṃ upatthambhanarasaṃ, asaṃsīdanabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, ‘‘saṃviggo yoniso padahatī’’ti (a. ni. 4.113) vacanato saṃvegapadaṭṭhānaṃ, vīriyārambhavatthupadaṭṭhānaṃ vā. Sammā āraddhaṃ sabbasampattīnaṃ mūlaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. Vīriyasaṅkhāto ārambho vīriyārambho. Iminā sesārambhe paṭikkhipati. Ayañhi ārambhasaddo kamme āpattiyaṃ kiriyāyaṃ vīriye hiṃsāyaṃ vikopaneti anekesu atthesu āgato.
‘‘យំកិញ្ចិ ទុក្ខំ សម្ភោតិ, សព្ពំ អារម្ភបច្ចយា;
‘‘Yaṃkiñci dukkhaṃ sambhoti, sabbaṃ ārambhapaccayā;
អារម្ភានំ និរោធេន, នត្ថិ ទុក្ខស្ស សម្ភវោ’’តិ។ (សុ. និ. ៧៤៩) –
Ārambhānaṃ nirodhena, natthi dukkhassa sambhavo’’ti. (su. ni. 749) –
ឯត្ថ ហិ កម្មំ អារម្ភោតិ អាគតំ។ ‘‘អារម្ភតិ ច វិប្បដិសារី ច ហោតី’’តិ (អ. និ. ៥.១៤២; បុ. ប. ១៩១) ឯត្ថ អាបត្តិ។ ‘‘មហាយញ្ញា មហារម្ភា, ន តេ ហោន្តិ មហប្ផលា’’តិ (អ. និ. ៤.៣៩; សំ. និ. ១.១២០) ឯត្ថ យូបុស្សាបនាទិកិរិយា។ ‘‘អារម្ភថ និក្កមថ, យុញ្ជថ ពុទ្ធសាសនេ’’តិ (សំ. និ. ១.១៨៥) ឯត្ថ វីរិយំ។ ‘‘សមណំ គោតមំ ឧទ្ទិស្ស បាណំ អារម្ភន្តី’’តិ (ម. និ. ២.៥១-៥២) ឯត្ថ ហិំសា។ ‘‘ពីជគាមភូតគាមសមារម្ភា បដិវិរតោ ហោតី’’តិ (ទី. និ. ១.១០; ម. និ. ១.២៩៣) ឯត្ថ ឆេទនភញ្ជនាទិកំ វិកោបនំ។ ឥធ បន វីរិយមេវ អធិប្បេតំ។ តេន វុត្តំ ‘‘វីរិយសង្ខាតោ អារម្ភោ វីរិយារម្ភោ’’តិ។ វីរិយញ្ហិ អារភនកវសេន អារម្ភោតិ វុច្ចតិ។ តស្មិំ វីរិយារម្ភេ ញាណំ។ អសល្លីនត្តា បហិតត្តាតិបិ បឋន្តិ, អសល្លីនភាវេន បហិតភាវេនាតិ អត្ថោ។ បុរិមបាឋោយេវ សុន្ទរោ។ កេចិ បន ‘‘សតិធម្មវិចយវីរិយបីតិសម្ពោជ្ឈង្គានំ សមតា អសល្លីនត្តតា, សតិសមាធិបស្សទ្ធិឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គានំ សមតា បហិតត្តតា, សត្តន្នំ សម្ពោជ្ឈង្គានំ សមតា បគ្គហដ្ឋោ’’តិ វណ្ណយន្តិ។
Ettha hi kammaṃ ārambhoti āgataṃ. ‘‘Ārambhati ca vippaṭisārī ca hotī’’ti (a. ni. 5.142; pu. pa. 191) ettha āpatti. ‘‘Mahāyaññā mahārambhā, na te honti mahapphalā’’ti (a. ni. 4.39; saṃ. ni. 1.120) ettha yūpussāpanādikiriyā. ‘‘Ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane’’ti (saṃ. ni. 1.185) ettha vīriyaṃ. ‘‘Samaṇaṃ gotamaṃ uddissa pāṇaṃ ārambhantī’’ti (ma. ni. 2.51-52) ettha hiṃsā. ‘‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hotī’’ti (dī. ni. 1.10; ma. ni. 1.293) ettha chedanabhañjanādikaṃ vikopanaṃ. Idha pana vīriyameva adhippetaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘vīriyasaṅkhāto ārambho vīriyārambho’’ti. Vīriyañhi ārabhanakavasena ārambhoti vuccati. Tasmiṃ vīriyārambhe ñāṇaṃ. Asallīnattā pahitattātipi paṭhanti, asallīnabhāvena pahitabhāvenāti attho. Purimapāṭhoyeva sundaro. Keci pana ‘‘satidhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgānaṃ samatā asallīnattatā, satisamādhipassaddhiupekkhāsambojjhaṅgānaṃ samatā pahitattatā, sattannaṃ sambojjhaṅgānaṃ samatā paggahaṭṭho’’ti vaṇṇayanti.
៣៩. ឥទានិ សម្មាវាយាមសិទ្ធំ មគ្គផលំ បត្តេន លោកហិតត្ថំ ធម្មទេសនា កាតព្ពាតិ ទស្សេតុំ តទនន្តរំ អត្ថសន្ទស្សនេ ញាណំ ឧទ្ទិដ្ឋំ។ តត្ថ នានាធម្មប្បកាសនតាតិ សព្ពសង្ខតាសង្ខតវសេន នានាធម្មានំ បកាសនតា ទីបនតា ទេសនតា។ បកាសនតាតិ ច បកាសនា ឯវ។ អត្ថសន្ទស្សនេតិ នានាអត្ថានំ បរេសំ សន្ទស្សនេ។ ធម្មា ច អត្ថា ច តេ ឯវ។
39. Idāni sammāvāyāmasiddhaṃ maggaphalaṃ pattena lokahitatthaṃ dhammadesanā kātabbāti dassetuṃ tadanantaraṃ atthasandassane ñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Tattha nānādhammappakāsanatāti sabbasaṅkhatāsaṅkhatavasena nānādhammānaṃ pakāsanatā dīpanatā desanatā. Pakāsanatāti ca pakāsanā eva. Atthasandassaneti nānāatthānaṃ paresaṃ sandassane. Dhammā ca atthā ca te eva.
៤០. ឥទានិ បរេសំ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេន្តស្ស តស្ស អរិយបុគ្គលស្ស យថាសភាវធម្មទេសនាការណំ ទស្សនវិសុទ្ធិំ ទស្សេតុំ តទនន្តរំ ទស្សនវិសុទ្ធិញាណំ ឧទ្ទិដ្ឋំ។ តត្ថ សព្ពធម្មានំ ឯកសង្គហតា នានត្តេកត្តបដិវេធេតិ សព្ពេសំ សង្ខតាសង្ខតធម្មានំ ឯកសង្គហតាយ ច កាមច្ឆន្ទាទីនំ នានត្តស្ស ច នេក្ខម្មាទីនំ ឯកត្តស្ស ច បដិវេធោ, អភិសមយោតិ អត្ថោ។ សោ បន មគ្គបញ្ញា ផលបញ្ញា ច។ មគ្គបញ្ញា សច្ចាភិសមយក្ខណេ សច្ចាភិសមយវសេន បដិវិជ្ឈតីតិ បដិវេធោ, ផលបញ្ញា បដិវិទ្ធត្តា បដិវេធោ។ ឯកសង្គហតាតិ ឯត្ថ ជាតិសង្គហោ, សញ្ជាតិសង្គហោ, កិរិយាសង្គហោ, គណនសង្គហោតិ ចតុព្ពិធោ សង្គហោ។ តត្ថ ‘‘សព្ពេ ខត្តិយា អាគច្ឆន្តុ, សព្ពេ ព្រាហ្មណា, សព្ពេ វេស្សា, សព្ពេ សុទ្ទា អាគច្ឆន្តុ’’, ‘‘យា, ចាវុសោ វិសាខ, សម្មាវាចា, យោ ច សម្មាកម្មន្តោ, យោ ច សម្មាអាជីវោ, ឥមេ ធម្មា សីលក្ខន្ធេ សង្គហិតា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦២) អយំ ជាតិសង្គហោ នាម។ ‘‘ឯកជាតិកា អាគច្ឆន្តូ’’តិ វុត្តដ្ឋានេ វិយ ហិ ឥធ សព្ពេ ជាតិយា ឯកសង្គហិតា។ ‘‘សព្ពេ កោសលកា អាគច្ឆន្តុ, សព្ពេ មាគធិកា, សព្ពេ ភារុកច្ឆកា អាគច្ឆន្តុ’’, ‘‘យោ, ចាវុសោ វិសាខ, សម្មាវាយាមោ, យា ច សម្មាសតិ, យោ ច សម្មាសមាធិ, ឥមេ ធម្មា សមាធិក្ខន្ធេ សង្គហិតា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦២) អយំ សញ្ជាតិសង្គហោ នាម។ ‘‘ឯកដ្ឋានេ ជាតា សំវឌ្ឍា អាគច្ឆន្តូ’’តិ វុត្តដ្ឋានេ វិយ ហិ ឥធ សព្ពេ ជាតិដ្ឋានេន និវុត្ថោកាសេន ឯកសង្គហិតា។ ‘‘សព្ពេ ហត្ថារោហា អាគច្ឆន្តុ, សព្ពេ អស្សារោហា អាគច្ឆន្តុ, សព្ពេ រថិកា អាគច្ឆន្តុ’’, ‘‘យា, ចាវុសោ វិសាខ, សម្មាទិដ្ឋិ, យោ ច សម្មាសង្កប្បោ, ឥមេ ធម្មា បញ្ញាក្ខន្ធេ សង្គហិតា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦២) អយំ កិរិយាសង្គហោ នាម។ សព្ពេវ ហិ តេ អត្តនោ កិរិយាករណេន ឯកសង្គហិតា។ ‘‘ចក្ខាយតនំ កតមំ ខន្ធគណនំ គច្ឆតិ, ចក្ខាយតនំ រូបក្ខន្ធគណនំ គច្ឆតិ។ ហញ្ចិ ចក្ខាយតនំ រូបក្ខន្ធគណនំ គច្ឆតិ, តេន វត រេ វត្តព្ពេ ចក្ខាយតនំ រូបក្ខន្ធេន សង្គហិត’’ន្តិ (កថា. ៤៧១) អយំ គណនសង្គហោ នាម។ អយមិធ អធិប្បេតោ។ តថដ្ឋាទីសុ ទ្វាទសសុ អាការេសុ វិសុំ វិសុំ ឯកេន សង្គហោ គណនបរិច្ឆេទោ ឯតេសន្តិ ឯកសង្គហា, ឯកសង្គហានំ ភាវោ ឯកសង្គហតា។
40. Idāni paresaṃ dhammiyā kathāya sandassentassa tassa ariyapuggalassa yathāsabhāvadhammadesanākāraṇaṃ dassanavisuddhiṃ dassetuṃ tadanantaraṃ dassanavisuddhiñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Tattha sabbadhammānaṃ ekasaṅgahatā nānattekattapaṭivedheti sabbesaṃ saṅkhatāsaṅkhatadhammānaṃ ekasaṅgahatāya ca kāmacchandādīnaṃ nānattassa ca nekkhammādīnaṃ ekattassa ca paṭivedho, abhisamayoti attho. So pana maggapaññā phalapaññā ca. Maggapaññā saccābhisamayakkhaṇe saccābhisamayavasena paṭivijjhatīti paṭivedho, phalapaññā paṭividdhattā paṭivedho. Ekasaṅgahatāti ettha jātisaṅgaho, sañjātisaṅgaho, kiriyāsaṅgaho, gaṇanasaṅgahoti catubbidho saṅgaho. Tattha ‘‘sabbe khattiyā āgacchantu, sabbe brāhmaṇā, sabbe vessā, sabbe suddā āgacchantu’’, ‘‘yā, cāvuso visākha, sammāvācā, yo ca sammākammanto, yo ca sammāājīvo, ime dhammā sīlakkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462) ayaṃ jātisaṅgaho nāma. ‘‘Ekajātikā āgacchantū’’ti vuttaṭṭhāne viya hi idha sabbe jātiyā ekasaṅgahitā. ‘‘Sabbe kosalakā āgacchantu, sabbe māgadhikā, sabbe bhārukacchakā āgacchantu’’, ‘‘yo, cāvuso visākha, sammāvāyāmo, yā ca sammāsati, yo ca sammāsamādhi, ime dhammā samādhikkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462) ayaṃ sañjātisaṅgaho nāma. ‘‘Ekaṭṭhāne jātā saṃvaḍḍhā āgacchantū’’ti vuttaṭṭhāne viya hi idha sabbe jātiṭṭhānena nivutthokāsena ekasaṅgahitā. ‘‘Sabbe hatthārohā āgacchantu, sabbe assārohā āgacchantu, sabbe rathikā āgacchantu’’, ‘‘yā, cāvuso visākha, sammādiṭṭhi, yo ca sammāsaṅkappo, ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462) ayaṃ kiriyāsaṅgaho nāma. Sabbeva hi te attano kiriyākaraṇena ekasaṅgahitā. ‘‘Cakkhāyatanaṃ katamaṃ khandhagaṇanaṃ gacchati, cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati. Hañci cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati, tena vata re vattabbe cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhena saṅgahita’’nti (kathā. 471) ayaṃ gaṇanasaṅgaho nāma. Ayamidha adhippeto. Tathaṭṭhādīsu dvādasasu ākāresu visuṃ visuṃ ekena saṅgaho gaṇanaparicchedo etesanti ekasaṅgahā, ekasaṅgahānaṃ bhāvo ekasaṅgahatā.
ទស្សនវិសុទ្ធិញាណន្តិ មគ្គផលញាណំ ទស្សនំ។ ទស្សនមេវ វិសុទ្ធិ ទស្សនវិសុទ្ធិ, ទស្សនវិសុទ្ធិ ឯវ ញាណំ ទស្សនវិសុទ្ធិញាណំ។ មគ្គញាណំ វិសុជ្ឈតីតិ ទស្សនវិសុទ្ធិ, ផលញាណំ វិសុទ្ធត្តា ទស្សនវិសុទ្ធិ។
Dassanavisuddhiñāṇanti maggaphalañāṇaṃ dassanaṃ. Dassanameva visuddhi dassanavisuddhi, dassanavisuddhi eva ñāṇaṃ dassanavisuddhiñāṇaṃ. Maggañāṇaṃ visujjhatīti dassanavisuddhi, phalañāṇaṃ visuddhattā dassanavisuddhi.
៤១. ឥទានិ ទស្សនវិសុទ្ធិសាធកានិ វិបស្សនាញាណានិ ទ្វិធា ទស្សេតុំ តទនន្តរំ ខន្តិញាណបរិយោគាហណញាណានិ ឧទ្ទិដ្ឋានិ។ តត្ថ វិទិតត្តា បញ្ញាតិ រូបក្ខន្ធាទីនំ អនិច្ចាទិតោ វិទិតត្តា បវត្តា បញ្ញា។ ខន្តិញាណន្តិ វិទិតមេវ ខមតីតិ ខន្តិ, ខន្តិ ឯវ ញាណំ ខន្តិញាណំ។ ឯតេន អធិវាសនខន្តិំ បដិក្ខិបតិ។ ឯតំ កលាបសម្មសនាទិវសេន បវត្តំ តរុណវិបស្សនាញាណំ។
41. Idāni dassanavisuddhisādhakāni vipassanāñāṇāni dvidhā dassetuṃ tadanantaraṃ khantiñāṇapariyogāhaṇañāṇāni uddiṭṭhāni. Tattha viditattā paññāti rūpakkhandhādīnaṃ aniccādito viditattā pavattā paññā. Khantiñāṇanti viditameva khamatīti khanti, khanti eva ñāṇaṃ khantiñāṇaṃ. Etena adhivāsanakhantiṃ paṭikkhipati. Etaṃ kalāpasammasanādivasena pavattaṃ taruṇavipassanāñāṇaṃ.
៤២. ផុដ្ឋត្តា បញ្ញាតិ រូបក្ខន្ធាទីនំ អនិច្ចាទិវសេន ញាណផស្សេន ផុដ្ឋត្តា បវត្តា បញ្ញា។ បរិយោគាហណេ ញាណន្តិ ផុដ្ឋមេវ បរិយោគាហតិ បវិសតីតិ បរិយោគាហណំ ញាណំ។ គា-ការំ រស្សំ កត្វាបិ បឋន្តិ។ ឯតំ ភង្គានុបស្សនាទិវសេន បវត្តំ តិក្ខវិបស្សនាញាណំ។ កេចិ បន ‘‘វិបស្សនាញាណមេវ សទ្ធាវាហិស្ស ខន្តិញាណំ, បញ្ញាវាហិស្ស បរិយោគាហណញាណ’’ន្តិ វទន្តិ។ ឯវំ សន្តេ ឯតានិ ទ្វេ ញាណានិ ឯកស្ស ន សម្ភវន្តិ , តទសម្ភវេ ឯកស្ស សាវកស្ស សត្តសដ្ឋិ សាវកសាធារណញាណានិ ន សម្ភវន្តិ, តស្មា តំ ន យុជ្ជតិ។
42.Phuṭṭhattā paññāti rūpakkhandhādīnaṃ aniccādivasena ñāṇaphassena phuṭṭhattā pavattā paññā. Pariyogāhaṇe ñāṇanti phuṭṭhameva pariyogāhati pavisatīti pariyogāhaṇaṃ ñāṇaṃ. Gā-kāraṃ rassaṃ katvāpi paṭhanti. Etaṃ bhaṅgānupassanādivasena pavattaṃ tikkhavipassanāñāṇaṃ. Keci pana ‘‘vipassanāñāṇameva saddhāvāhissa khantiñāṇaṃ, paññāvāhissa pariyogāhaṇañāṇa’’nti vadanti. Evaṃ sante etāni dve ñāṇāni ekassa na sambhavanti , tadasambhave ekassa sāvakassa sattasaṭṭhi sāvakasādhāraṇañāṇāni na sambhavanti, tasmā taṃ na yujjati.
៤៣. ឥទានិ យស្មា បុថុជ្ជនា សេក្ខា ច វិបស្សនូបគេ ខន្ធាទយោ ធម្មេ សកលេ ឯវ សម្មសន្តិ, ន តេសំ ឯកទេសំ, តស្មា តេសំ បទេសវិហារោ ន លព្ភតិ, អរហតោយេវ យថារុចិ បទេសវិហារោ លព្ភតីតិ ទស្សនវិសុទ្ធិសាធកានិ ញាណានិ វត្វា តទនន្តរំ អរហតោ ទស្សនវិសុទ្ធិសិទ្ធំ បទេសវិហារញាណំ ឧទ្ទិដ្ឋំ។ តត្ថ សមោទហនេ បញ្ញាតិ ខន្ធាទីនំ ឯកទេសស្ស វេទនាធម្មស្ស សមោទហនបញ្ញា, សម្បិណ្ឌនបញ្ញា រាសិករណបញ្ញា។ សមោធានេ បញ្ញាតិបិ បាឋោ, សោយេវ អត្ថោ។
43. Idāni yasmā puthujjanā sekkhā ca vipassanūpage khandhādayo dhamme sakale eva sammasanti, na tesaṃ ekadesaṃ, tasmā tesaṃ padesavihāro na labbhati, arahatoyeva yathāruci padesavihāro labbhatīti dassanavisuddhisādhakāni ñāṇāni vatvā tadanantaraṃ arahato dassanavisuddhisiddhaṃ padesavihārañāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Tattha samodahane paññāti khandhādīnaṃ ekadesassa vedanādhammassa samodahanapaññā, sampiṇḍanapaññā rāsikaraṇapaññā. Samodhāne paññātipi pāṭho, soyeva attho.
បទេសវិហារេ ញាណន្តិ ខន្ធាទីនំ បទេសេន ឯកទេសេន អវយវេន វិហារោ បទេសវិហារោ, តស្មិំ បទេសវិហារេ ញាណំ។ តត្ថ បទេសោ នាម ខន្ធបទេសោ អាយតនធាតុសច្ចឥន្ទ្រិយបច្ចយាការសតិបដ្ឋានឈាននាមរូបធម្មបទេសោតិ នានាវិធោ។ ឯវំ នានាវិធោ ចេស វេទនា ឯវ។ កថំ? បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ វេទនាក្ខន្ធវសេន ខន្ធេកទេសោ, ទ្វាទសន្នំ អាយតនានំ វេទនាវសេន ធម្មាយតនេកទេសោ, អដ្ឋារសន្នំ ធាតូនំ វេទនាវសេន ធម្មធាតេកទេសោ, ចតុន្នំ សច្ចានំ វេទនាវសេន ទុក្ខសច្ចេកទេសោ, ពាវីសតិយា ឥន្ទ្រិយានំ បញ្ចវេទនិន្ទ្រិយវសេន ឥន្ទ្រិយេកទេសោ, ទ្វាទសន្នំ បដិច្ចសមុប្បាទង្គានំ ផស្សបច្ចយា វេទនាវសេន បច្ចយាការេកទេសោ, ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ វេទនានុបស្សនាវសេន សតិបដ្ឋានេកទេសោ, ចតុន្នំ ឈានានំ សុខឧបេក្ខាវសេន ឈានេកទេសោ, នាមរូបានំ វេទនាវសេន នាមរូបេកទេសោ, កុសលាទីនំ សព្ពធម្មានំ វេទនាវសេន ធម្មេកទេសោតិ ឯវំ វេទនា ឯវ ខន្ធាទីនំ បទេសោ, តស្សា វេទនាយ ឯវ បច្ចវេក្ខណវសេន បទេសវិហារោ។
Padesavihāre ñāṇanti khandhādīnaṃ padesena ekadesena avayavena vihāro padesavihāro, tasmiṃ padesavihāre ñāṇaṃ. Tattha padeso nāma khandhapadeso āyatanadhātusaccaindriyapaccayākārasatipaṭṭhānajhānanāmarūpadhammapadesoti nānāvidho. Evaṃ nānāvidho cesa vedanā eva. Kathaṃ? Pañcannaṃ khandhānaṃ vedanākkhandhavasena khandhekadeso, dvādasannaṃ āyatanānaṃ vedanāvasena dhammāyatanekadeso, aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ vedanāvasena dhammadhātekadeso, catunnaṃ saccānaṃ vedanāvasena dukkhasaccekadeso, bāvīsatiyā indriyānaṃ pañcavedanindriyavasena indriyekadeso, dvādasannaṃ paṭiccasamuppādaṅgānaṃ phassapaccayā vedanāvasena paccayākārekadeso, catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ vedanānupassanāvasena satipaṭṭhānekadeso, catunnaṃ jhānānaṃ sukhaupekkhāvasena jhānekadeso, nāmarūpānaṃ vedanāvasena nāmarūpekadeso, kusalādīnaṃ sabbadhammānaṃ vedanāvasena dhammekadesoti evaṃ vedanā eva khandhādīnaṃ padeso, tassā vedanāya eva paccavekkhaṇavasena padesavihāro.
៤៤. ឥទានិ យស្មា សមាធិភាវនាមយញាណាទីនិ ភាវេន្តា បុថុជ្ជនា សេក្ខា ច តេ តេ ភាវេតព្ពភាវនាធម្មេ អធិបតី ជេដ្ឋកេ កត្វា តេន តេន បហាតព្ពេ តប្បច្ចនីកេ នានាសភាវេ ធម្មេ អនេកាទីនវេ អាទីនវតោ បច្ចវេក្ខិត្វា តស្ស តស្ស ភាវនាធម្មស្ស វសេន ចិត្តំ បតិដ្ឋបេត្វា តេ តេ បច្ចនីកធម្មេ បជហន្តិ។ បជហន្តា វិបស្សនាកាលេ សព្ពសង្ខារេ សុញ្ញតោ ទិស្វា បច្ឆា សមុច្ឆេទេន បជហន្តិ, តថា បជហន្តា ច ឯកាភិសមយវសេន សច្ចានិ បដិវិជ្ឈន្តា បជហន្តិ។ យថាវុត្តេហេវ អាការេហិ សព្ពេបិ អរិយា យថាយោគំ បដិបជ្ជន្តិ, តស្មា បទេសវិហារញាណានន្តរំ សញ្ញាវិវដ្ដញាណាទីនិ ឆ ញាណានិ យថាក្កមេន ឧទ្ទិដ្ឋានិ។ តត្ថ អធិបតត្តា បញ្ញាតិ នេក្ខម្មាទីនំ អធិបតិភាវេន នេក្ខម្មាទីនិ អធិកានិ កត្វា តទធិកភាវេន បវត្តា បញ្ញាតិ អត្ថោ។ សញ្ញាវិវដ្ដេ ញាណន្តិ សញ្ញាយ វិវដ្ដនំ បរាវដ្ដនំ បរម្មុខភាវោតិ សញ្ញាវិវដ្ដោ, យាយ សញ្ញាយ តេ តេ ភាវនាធម្មេ អធិបតិំ ករោតិ, តាយ សញ្ញាយ ហេតុភូតាយ, ករណភូតាយ វា តតោ តតោ កាមច្ឆន្ទាទិតោ វិវដ្ដនេ ញាណន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ ឯត្តោ វិវដ្ដោតិ អវុត្តេបិ យតោ វិវដ្ដតិ, តតោ ឯវ វិវដ្ដោតិ គយ្ហតិ យថា វិវដ្ដនានុបស្សនាយ។ សា បន សញ្ញា សញ្ជាននលក្ខណា, តទេវេតន្តិ បុន សញ្ជាននបច្ចយនិមិត្តករណរសា ទារុអាទីសុ តច្ឆកាទយោ វិយ, យថាគហិតនិមិត្តវសេន អភិនិវេសករណបច្ចុបដ្ឋានា ហត្ថិទស្សកអន្ធា វិយ, អារម្មណេ អនោគាឡ្ហវុត្តិតាយ អចិរដ្ឋានបច្ចុបដ្ឋានា វា វិជ្ជុ វិយ, យថាឧបដ្ឋិតវិសយបទដ្ឋានា តិណបុរិសកេសុ មិគបោតកានំ បុរិសាតិ ឧប្បន្នសញ្ញា វិយ។
44. Idāni yasmā samādhibhāvanāmayañāṇādīni bhāventā puthujjanā sekkhā ca te te bhāvetabbabhāvanādhamme adhipatī jeṭṭhake katvā tena tena pahātabbe tappaccanīke nānāsabhāve dhamme anekādīnave ādīnavato paccavekkhitvā tassa tassa bhāvanādhammassa vasena cittaṃ patiṭṭhapetvā te te paccanīkadhamme pajahanti. Pajahantā vipassanākāle sabbasaṅkhāre suññato disvā pacchā samucchedena pajahanti, tathā pajahantā ca ekābhisamayavasena saccāni paṭivijjhantā pajahanti. Yathāvutteheva ākārehi sabbepi ariyā yathāyogaṃ paṭipajjanti, tasmā padesavihārañāṇānantaraṃ saññāvivaṭṭañāṇādīni cha ñāṇāni yathākkamena uddiṭṭhāni. Tattha adhipatattā paññāti nekkhammādīnaṃ adhipatibhāvena nekkhammādīni adhikāni katvā tadadhikabhāvena pavattā paññāti attho. Saññāvivaṭṭe ñāṇanti saññāya vivaṭṭanaṃ parāvaṭṭanaṃ parammukhabhāvoti saññāvivaṭṭo, yāya saññāya te te bhāvanādhamme adhipatiṃ karoti, tāya saññāya hetubhūtāya, karaṇabhūtāya vā tato tato kāmacchandādito vivaṭṭane ñāṇanti vuttaṃ hoti. Etto vivaṭṭoti avuttepi yato vivaṭṭati, tato eva vivaṭṭoti gayhati yathā vivaṭṭanānupassanāya. Sā pana saññā sañjānanalakkhaṇā, tadevetanti puna sañjānanapaccayanimittakaraṇarasā dāruādīsu tacchakādayo viya, yathāgahitanimittavasena abhinivesakaraṇapaccupaṭṭhānā hatthidassakaandhā viya, ārammaṇe anogāḷhavuttitāya aciraṭṭhānapaccupaṭṭhānā vā vijju viya, yathāupaṭṭhitavisayapadaṭṭhānā tiṇapurisakesu migapotakānaṃ purisāti uppannasaññā viya.
៤៥. នានត្តេ បញ្ញាតិ នានាសភាវេ ភាវេតព្ពតោ អញ្ញសភាវេ កាមច្ឆន្ទាទិកេ អាទីនវទស្សនេន បវត្តា បញ្ញា។ នានត្តេតិ ច និមិត្តត្ថេ ភុម្មវចនំ។ នានត្តប្បហានំ វា នានត្តំ, នានត្តប្បហាននិមិត្តំ នានត្តប្បហានហេតុ នេក្ខម្មាទីសុ បញ្ញាតិ អធិប្បាយោ។ ចេតោវិវដ្ដេ ញាណន្តិ ចេតសោ កាមច្ឆន្ទាទិតោ វិវដ្ដនំ នេក្ខម្មាទីសុ ញាណំ។ ចេតោតិ ចេត្ថ ចេតនា អធិប្បេតា។ សា ចេតនាភាវលក្ខណា, អភិសន្ទហនលក្ខណា វា, អាយូហនរសា, សំវិទហនបច្ចុបដ្ឋានា សកិច្ចបរកិច្ចសាធកា ជេដ្ឋសិស្សមហាវឌ្ឍកិអាទយោ វិយ។ អច្ចាយិកកម្មានុស្សរណាទីសុ ច បនាយំ សម្បយុត្តានំ ឧស្សាហនភាវេន បាកដា ហោតិ។
45.Nānatte paññāti nānāsabhāve bhāvetabbato aññasabhāve kāmacchandādike ādīnavadassanena pavattā paññā. Nānatteti ca nimittatthe bhummavacanaṃ. Nānattappahānaṃ vā nānattaṃ, nānattappahānanimittaṃ nānattappahānahetu nekkhammādīsu paññāti adhippāyo. Cetovivaṭṭe ñāṇanti cetaso kāmacchandādito vivaṭṭanaṃ nekkhammādīsu ñāṇaṃ. Cetoti cettha cetanā adhippetā. Sā cetanābhāvalakkhaṇā, abhisandahanalakkhaṇā vā, āyūhanarasā, saṃvidahanapaccupaṭṭhānā sakiccaparakiccasādhakā jeṭṭhasissamahāvaḍḍhakiādayo viya. Accāyikakammānussaraṇādīsu ca panāyaṃ sampayuttānaṃ ussāhanabhāvena pākaṭā hoti.
៤៦. អធិដ្ឋានេ បញ្ញាតិ នេក្ខម្មាទិវសេន ចិត្តស្ស បតិដ្ឋាបនេ បញ្ញា។ ចិត្តវិវដ្ដេ ញាណន្តិ កាមច្ឆន្ទាទិបហានវសេន ចិត្តស្ស វិវដ្ដនេ ញាណំ ។ ចិត្តញ្ចេត្ថ វិជាននលក្ខណំ, បុព្ពង្គមរសំ, សន្ធានបច្ចុបដ្ឋានំ, នាមរូបបទដ្ឋានំ។
46.Adhiṭṭhānepaññāti nekkhammādivasena cittassa patiṭṭhāpane paññā. Cittavivaṭṭe ñāṇanti kāmacchandādipahānavasena cittassa vivaṭṭane ñāṇaṃ . Cittañcettha vijānanalakkhaṇaṃ, pubbaṅgamarasaṃ, sandhānapaccupaṭṭhānaṃ, nāmarūpapadaṭṭhānaṃ.
៤៧. សុញ្ញតេ បញ្ញាតិ អត្តត្តនិយសុញ្ញតាយ អនត្តានត្តនិយេ បវត្តា អនត្តានុបស្សនា បញ្ញា។ ញាណវិវដ្ដេ ញាណន្តិ ញាណមេវ អភិនិវេសតោ វិវដ្ដតីតិ វិវដ្ដោ, តំ ញាណវិវដ្ដភូតំ ញាណំ។
47.Suññate paññāti attattaniyasuññatāya anattānattaniye pavattā anattānupassanā paññā. Ñāṇavivaṭṭe ñāṇanti ñāṇameva abhinivesato vivaṭṭatīti vivaṭṭo, taṃ ñāṇavivaṭṭabhūtaṃ ñāṇaṃ.
៤៨. វោសគ្គេ បញ្ញាតិ ឯត្ថ វោសជ្ជតីតិ វោសគ្គោ, កាមច្ឆន្ទាទីនំ វោសគ្គោ នេក្ខម្មាទិម្ហិ បញ្ញា។ វិមោក្ខវិវដ្ដេ ញាណន្តិ កាមច្ឆន្ទាទិកេហិ វិមុច្ចតីតិ វិមោក្ខោ, វិមោក្ខោ ឯវ វិវដ្ដោ វិមោក្ខវិវដ្ដោ, សោ ឯវ ញាណំ។
48.Vosagge paññāti ettha vosajjatīti vosaggo, kāmacchandādīnaṃ vosaggo nekkhammādimhi paññā. Vimokkhavivaṭṭe ñāṇanti kāmacchandādikehi vimuccatīti vimokkho, vimokkho eva vivaṭṭo vimokkhavivaṭṭo, so eva ñāṇaṃ.
៤៩. តថដ្ឋេ បញ្ញាតិ ឯកេកស្ស សច្ចស្ស ចតុព្ពិធេ ចតុព្ពិធេ អវិបរីតសភាវេ កិច្ចវសេន អសម្មោហតោ បវត្តា បញ្ញា។ សច្ចវិវដ្ដេ ញាណន្តិ ចតូសុ សច្ចេសុ ទុភតោ វុដ្ឋានវសេន វិវដ្ដតីតិ សច្ចវិវដ្ដោ, សោ ឯវ ញាណំ។ ឯកមេវ ញាណំ អធិបតិកតធម្មវសេន សញ្ញាវិវដ្ដោតិ, បហាតព្ពធម្មវសេន ចេតោវិវដ្ដោតិ, ចិត្តបតិដ្ឋាបនវសេន ចិត្តវិវដ្ដោតិ, បច្ចនីកបហានវសេន វិមោក្ខវិវដ្ដោតិ ឯវំ ចតុធា វុត្តំ។ អនត្តានុបស្សនាវ សុញ្ញតាការវសេន ‘‘ញាណវិវដ្ដេ ញាណ’’ន្តិ វុត្តា។ មគ្គញាណមេវ ហេដ្ឋា ‘‘មគ្គេ ញាណ’’ន្តិ ច, ‘‘អានន្តរិកសមាធិម្ហិ ញាណ’’ន្តិ ច ទ្វិធា វុត្តំ, វិវដ្ដនាការវសេន ‘‘សច្ចវិវដ្ដេ ញាណ’’ន្តិ វុត្តំ។
49.Tathaṭṭhe paññāti ekekassa saccassa catubbidhe catubbidhe aviparītasabhāve kiccavasena asammohato pavattā paññā. Saccavivaṭṭe ñāṇanti catūsu saccesu dubhato vuṭṭhānavasena vivaṭṭatīti saccavivaṭṭo, so eva ñāṇaṃ. Ekameva ñāṇaṃ adhipatikatadhammavasena saññāvivaṭṭoti, pahātabbadhammavasena cetovivaṭṭoti, cittapatiṭṭhāpanavasena cittavivaṭṭoti, paccanīkapahānavasena vimokkhavivaṭṭoti evaṃ catudhā vuttaṃ. Anattānupassanāva suññatākāravasena ‘‘ñāṇavivaṭṭe ñāṇa’’nti vuttā. Maggañāṇameva heṭṭhā ‘‘magge ñāṇa’’nti ca, ‘‘ānantarikasamādhimhi ñāṇa’’nti ca dvidhā vuttaṃ, vivaṭṭanākāravasena ‘‘saccavivaṭṭe ñāṇa’’nti vuttaṃ.
៥០. ឥទានិ តស្ស សច្ចវិវដ្ដញាណវសេន បវត្តស្ស អាសវានំ ខយេ ញាណស្ស វសេន បវត្តានិ កមតោ ឆ អភិញ្ញាញាណានិ ឧទ្ទិដ្ឋានិ។ តត្ថាបិ លោកបាកដានុភាវត្តា អតិវិម្ហាបនន្តិ បឋមំ ឥទ្ធិវិធញាណំ ឧទ្ទិដ្ឋំ, ចេតោបរិយញាណស្ស វិសយតោ ទិព្ពសោតញាណំ ឱឡារិកវិសយន្តិ ទុតិយំ ទិព្ពសោតញាណំ ឧទ្ទិដ្ឋំ, សុខុមវិសយត្តា តតិយំ ចេតោបរិយញាណំ ឧទ្ទិដ្ឋំ។ តីសុ វិជ្ជាសុ បុព្ពេនិវាសច្ឆាទកាតីតតមវិនោទកត្តា បឋមំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ ឧទ្ទិដ្ឋំ, បច្ចុប្បន្នានាគតតមវិនោទកត្តា ទុតិយំ ទិព្ពចក្ខុញាណំ ឧទ្ទិដ្ឋំ, សព្ពតមសមុច្ឆេទកត្តា តតិយំ អាសវានំ ខយេ ញាណំ ឧទ្ទិដ្ឋំ។ តត្ថ កាយម្បីតិ រូបកាយម្បិ។ ចិត្តម្បីតិ បាទកជ្ឈានចិត្តម្បិ។ ឯកវវត្ថានតាតិ បរិកម្មចិត្តេន ឯកតោ ឋបនតាយ ច ទិស្សមានកាយេន, អទិស្សមានកាយេន វា គន្តុកាមកាលេ យថាយោគំ កាយស្សបិ ចិត្តស្សបិ មិស្សីករណតាយ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ។ កាយោតិ ចេត្ថ សរីរំ។ សរីរញ្ហិ អសុចិសញ្ចយតោ កុច្ឆិតានំ កេសាទីនញ្ចេវ ចក្ខុរោគាទីនំ រោគសតានញ្ច អាយភូតតោ កាយោតិ វុច្ចតិ។ សុខសញ្ញញ្ច លហុសញ្ញញ្ចាតិ ឯត្ថ ចតុត្ថជ្ឈានសម្បយុត្តំ ឯកំយេវ សញ្ញំ អាការនានត្តតោ ទ្វិធា កត្វា សមុច្ចយត្ថោ ច-សទ្ទោ បយុត្តោ។ ចតុត្ថជ្ឈានស្មិញ្ហិ ឧបេក្ខា សន្តត្តា សុខន្តិ វុត្តា, តំសម្បយុត្តា សញ្ញា សុខសញ្ញា។ សាយេវ នីវរណេហិ ចេវ វិតក្កាទិបច្ចនីកេហិ ច វិមុត្តត្តា លហុសញ្ញា។ អធិដ្ឋានវសេនាតិ អធិកំ កត្វា ឋានវសេន, បវិសនវសេនាតិ អធិប្បាយោ។ អធិដ្ឋានវសេន ចាតិ ច-សទ្ទោ សម្ពន្ធិតព្ពោ។ ឯត្តាវតា សព្ពប្បការស្ស ឥទ្ធិវិធស្ស យថាយោគំ ការណំ វុត្តំ។
50. Idāni tassa saccavivaṭṭañāṇavasena pavattassa āsavānaṃ khaye ñāṇassa vasena pavattāni kamato cha abhiññāñāṇāni uddiṭṭhāni. Tatthāpi lokapākaṭānubhāvattā ativimhāpananti paṭhamaṃ iddhividhañāṇaṃ uddiṭṭhaṃ, cetopariyañāṇassa visayato dibbasotañāṇaṃ oḷārikavisayanti dutiyaṃ dibbasotañāṇaṃ uddiṭṭhaṃ, sukhumavisayattā tatiyaṃ cetopariyañāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Tīsu vijjāsu pubbenivāsacchādakātītatamavinodakattā paṭhamaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ, paccuppannānāgatatamavinodakattā dutiyaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ, sabbatamasamucchedakattā tatiyaṃ āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Tattha kāyampīti rūpakāyampi. Cittampīti pādakajjhānacittampi. Ekavavatthānatāti parikammacittena ekato ṭhapanatāya ca dissamānakāyena, adissamānakāyena vā gantukāmakāle yathāyogaṃ kāyassapi cittassapi missīkaraṇatāya cāti vuttaṃ hoti. Kāyoti cettha sarīraṃ. Sarīrañhi asucisañcayato kucchitānaṃ kesādīnañceva cakkhurogādīnaṃ rogasatānañca āyabhūtato kāyoti vuccati. Sukhasaññañca lahusaññañcāti ettha catutthajjhānasampayuttaṃ ekaṃyeva saññaṃ ākāranānattato dvidhā katvā samuccayattho ca-saddo payutto. Catutthajjhānasmiñhi upekkhā santattā sukhanti vuttā, taṃsampayuttā saññā sukhasaññā. Sāyeva nīvaraṇehi ceva vitakkādipaccanīkehi ca vimuttattā lahusaññā. Adhiṭṭhānavasenāti adhikaṃ katvā ṭhānavasena, pavisanavasenāti adhippāyo. Adhiṭṭhānavasena cāti ca-saddo sambandhitabbo. Ettāvatā sabbappakārassa iddhividhassa yathāyogaṃ kāraṇaṃ vuttaṃ.
ឥជ្ឈនដ្ឋេ បញ្ញាតិ ឥជ្ឈនសភាវេ បញ្ញា។ ឥទ្ធិវិធេ ញាណន្តិ ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិ, និប្ផត្តិអត្ថេន បដិលាភដ្ឋេន ចាតិ វុត្តំ ហោតិ។ យញ្ហិ និប្ផជ្ជតិ បដិលព្ភតិ ច, តំ ឥជ្ឈតីតិ វុច្ចតិ។ យថាហ – ‘‘កាមំ កាមយមានស្ស, តស្ស ចេតំ សមិជ្ឈតី’’តិ (សុ. និ. ៧៧២)។ តថា ‘‘នេក្ខម្មំ ឥជ្ឈតីតិ ឥទ្ធិ, បដិហរតីតិ បាដិហារិយំ, អរហត្តមគ្គោ ឥជ្ឈតីតិ ឥទ្ធិ, បដិហរតីតិ បាដិហារិយ’’ន្តិ (បដិ. ម. ៣.៣២)។ អបរោ នយោ – ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិ, ឧបាយសម្បទាយេតំ អធិវចនំ។ ឧបាយសម្បទា ហិ ឥជ្ឈតិ អធិប្បេតផលប្បសវនតោ។ យថាហ – ‘‘អយំ ខោ ចិត្តោ គហបតិ សីលវា កល្យាណធម្មោ, សចេ បណិទហិស្សតិ, អនាគតមទ្ធានំ រាជា អស្សំ ចក្កវត្តីតិ។ ឥជ្ឈិស្សតិ ហិ សីលវតោ ចេតោបណិធិ វិសុទ្ធត្តា’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៥២)។ អបរោ នយោ – ឯតាយ សត្តា ឥជ្ឈន្តីតិ ឥទ្ធិ, ឥជ្ឈន្តីតិ ឥទ្ធា វុទ្ធា ឧក្កំសគតា ហោន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ។ ឥទ្ធិ ឯវ វិធំ ឥទ្ធិវិធំ, ឥទ្ធិកោដ្ឋាសោ ឥទ្ធិវិកប្បោតិ អត្ថោ។ តំ ឥទ្ធិវិធំ ញាណន្តិ វុត្តំ ហោតិ។
Ijjhanaṭṭhe paññāti ijjhanasabhāve paññā. Iddhividhe ñāṇanti ijjhanaṭṭhena iddhi, nipphattiatthena paṭilābhaṭṭhena cāti vuttaṃ hoti. Yañhi nipphajjati paṭilabbhati ca, taṃ ijjhatīti vuccati. Yathāha – ‘‘kāmaṃ kāmayamānassa, tassa cetaṃ samijjhatī’’ti (su. ni. 772). Tathā ‘‘nekkhammaṃ ijjhatīti iddhi, paṭiharatīti pāṭihāriyaṃ, arahattamaggo ijjhatīti iddhi, paṭiharatīti pāṭihāriya’’nti (paṭi. ma. 3.32). Aparo nayo – ijjhanaṭṭhena iddhi, upāyasampadāyetaṃ adhivacanaṃ. Upāyasampadā hi ijjhati adhippetaphalappasavanato. Yathāha – ‘‘ayaṃ kho citto gahapati sīlavā kalyāṇadhammo, sace paṇidahissati, anāgatamaddhānaṃ rājā assaṃ cakkavattīti. Ijjhissati hi sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā’’ti (saṃ. ni. 4.352). Aparo nayo – etāya sattā ijjhantīti iddhi, ijjhantīti iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti vuttaṃ hoti. Iddhi eva vidhaṃ iddhividhaṃ, iddhikoṭṭhāso iddhivikappoti attho. Taṃ iddhividhaṃ ñāṇanti vuttaṃ hoti.
៥១. វិតក្កវិប្ផារវសេនាតិ ទិព្ពសោតធាតុឧប្បាទនត្ថំ បរិកម្មករណកាលេ សទ្ទនិមិត្តេសុ អត្តនោ វិតក្កវិប្ផារវសេន វិតក្កវេគវសេន។ វិតក្កោតិ ចេត្ថ វិតក្កេតីតិ វិតក្កោ, វិតក្កនំ វា វិតក្កោ, ឩហនន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ ស្វាយំ អារម្មណេ ចិត្តស្ស អភិនិរោបនលក្ខណោ, អាហននបរិយាហននរសោ ។ តថា ហិ តេន យោគាវចរោ អារម្មណំ វិតក្កាហតំ វិតក្កបរិយាហតំ ករោតីតិ វុច្ចតិ។ អារម្មណេ ចិត្តស្ស អានយនបច្ចុបដ្ឋានោ, តជ្ជាសមន្នាហារេន បន ឥន្ទ្រិយេន ច បរិក្ខិត្តេ វិសយេ អនន្តរាយេន ឧប្បជ្ជនតោ អាបាថគតវិសយបទដ្ឋានោតិ វុច្ចតិ។ នានត្តេកត្តសទ្ទនិមិត្តានន្តិ នានាសភាវានំ ឯកសភាវានញ្ច សទ្ទនិមិត្តានំ។ សទ្ទា ឯវ ចេត្ថ វិតក្កុប្បត្តិការណត្តា សង្ខារនិមិត្តត្តា ច និមិត្តានិ។ ភេរិសទ្ទាទិវសេន ឯកគ្ឃនីភូតា, អនេកា វា សទ្ទា, នានាទិសាសុ វា សទ្ទា, នានាសត្តានំ វា សទ្ទា នានត្តសទ្ទា, ឯកទិសាយ សទ្ទា, ឯកសត្តស្ស វា សទ្ទា, ភេរិសទ្ទាទិវសេន ឯកេកសទ្ទា វា ឯកត្តសទ្ទា។ សទ្ទោតិ ចេត្ថ សប្បតីតិ សទ្ទោ, កថីយតីតិ អត្ថោ។ បរិយោគាហណេ បញ្ញាតិ បវិសនបញ្ញា, បជាននបញ្ញាតិ អត្ថោ។ សោតធាតុវិសុទ្ធិញាណន្តិ សវនដ្ឋេន ច និជ្ជីវដ្ឋេន ច សោតធាតុ, សោតធាតុកិច្ចករណវសេន ច សោតធាតុ វិយាតិបិ សោតធាតុ, បរិសុទ្ធត្តា និរុបក្កិលេសត្តា វិសុទ្ធិ, សោតធាតុ ឯវ វិសុទ្ធិ សោតធាតុវិសុទ្ធិ, សោតធាតុវិសុទ្ធិ ឯវ ញាណំ សោតធាតុវិសុទ្ធិញាណំ។
51.Vitakkavipphāravasenāti dibbasotadhātuuppādanatthaṃ parikammakaraṇakāle saddanimittesu attano vitakkavipphāravasena vitakkavegavasena. Vitakkoti cettha vitakketīti vitakko, vitakkanaṃ vā vitakko, ūhananti vuttaṃ hoti. Svāyaṃ ārammaṇe cittassa abhiniropanalakkhaṇo, āhananapariyāhananaraso . Tathā hi tena yogāvacaro ārammaṇaṃ vitakkāhataṃ vitakkapariyāhataṃ karotīti vuccati. Ārammaṇe cittassa ānayanapaccupaṭṭhāno, tajjāsamannāhārena pana indriyena ca parikkhitte visaye anantarāyena uppajjanato āpāthagatavisayapadaṭṭhānoti vuccati. Nānattekattasaddanimittānanti nānāsabhāvānaṃ ekasabhāvānañca saddanimittānaṃ. Saddā eva cettha vitakkuppattikāraṇattā saṅkhāranimittattā ca nimittāni. Bherisaddādivasena ekagghanībhūtā, anekā vā saddā, nānādisāsu vā saddā, nānāsattānaṃ vā saddā nānattasaddā, ekadisāya saddā, ekasattassa vā saddā, bherisaddādivasena ekekasaddā vā ekattasaddā. Saddoti cettha sappatīti saddo, kathīyatīti attho. Pariyogāhaṇe paññāti pavisanapaññā, pajānanapaññāti attho. Sotadhātuvisuddhiñāṇanti savanaṭṭhena ca nijjīvaṭṭhena ca sotadhātu, sotadhātukiccakaraṇavasena ca sotadhātu viyātipi sotadhātu, parisuddhattā nirupakkilesattā visuddhi, sotadhātu eva visuddhi sotadhātuvisuddhi, sotadhātuvisuddhi eva ñāṇaṃ sotadhātuvisuddhiñāṇaṃ.
៥២. តិណ្ណន្នំ ចិត្តានន្តិ សោមនស្សសហគតទោមនស្សសហគតឧបេក្ខាសហគតវសេន តិណ្ណន្នំ ចិត្តានំ។ វិប្ផារត្តាតិ វិប្ផារភាវេន វេគេនាតិ អត្ថោ។ ហេតុអត្ថេ និស្សក្កវចនំ, ចេតោបរិយញាណុប្បាទនត្ថំ បរិកម្មករណកាលេ បរេសំ តិណ្ណន្នំ ចិត្តានំ វិប្ផារហេតុនា។ ឥន្ទ្រិយានំ បសាទវសេនាតិ ចក្ខាទីនំ ឆន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ បសាទវសេន, ឥន្ទ្រិយានំ បតិដ្ឋិតោកាសា ចេត្ថ ផលូបចារេន ឥន្ទ្រិយានន្តិ វុត្តា យថា ‘‘វិប្បសន្នានិ ខោ តេ, អាវុសោ, ឥន្ទ្រិយានិ បរិសុទ្ធោ ឆវិវណ្ណោ បរិយោទាតោ’’តិ (មហាវ. ៦០)។ ឥន្ទ្រិយបតិដ្ឋិតោកាសេសុបិ ហទយវត្ថុ ឯវ ឥធាធិប្បេតំ។ បសាទវសេនាតិ ច អនាវិលភាវវសេន។ ‘‘បសាទប្បសាទវសេនា’’តិ វត្តព្ពេ អប្បសាទសទ្ទស្ស លោបោ កតោតិ វេទិតព្ពំ។ អថ វា ឥទមប្បសន្នន្តិ គហណស្ស បសាទមបេក្ខិត្វា ឯវ សម្ភវតោ ‘‘បសាទវសេនា’’តិ វចនេនេវ អប្បសាទោបិ វុត្តោវ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ។ នានត្តេកត្តវិញ្ញាណចរិយា បរិយោគាហណេ បញ្ញាតិ យថាសម្ភវំ នានាសភាវឯកសភាវឯកូននវុតិវិញ្ញាណបវត្តិវិជាននបញ្ញា។ ឯត្ថ អសមាហិតស្ស វិញ្ញាណចរិយា នានត្តា, សមាហិតស្ស វិញ្ញាណចរិយា ឯកត្តា។ សរាគាទិចិត្តំ វា នានត្តំ, វីតរាគាទិចិត្តំ ឯកត្តំ។ ចេតោបរិយញាណន្តិ ឯត្ថ បរិយាតីតិ បរិយំ, បរិច្ឆិន្ទតីតិ អត្ថោ។ ចេតសោ បរិយំ ចេតោបរិយំ, ចេតោបរិយញ្ច តំ ញាណញ្ចាតិ ចេតោបរិយញាណំ។ វិប្ផារតាតិបិ បាឋោ, វិប្ផារតាយាតិ អត្ថោ។
52.Tiṇṇannaṃ cittānanti somanassasahagatadomanassasahagataupekkhāsahagatavasena tiṇṇannaṃ cittānaṃ. Vipphārattāti vipphārabhāvena vegenāti attho. Hetuatthe nissakkavacanaṃ, cetopariyañāṇuppādanatthaṃ parikammakaraṇakāle paresaṃ tiṇṇannaṃ cittānaṃ vipphārahetunā. Indriyānaṃ pasādavasenāti cakkhādīnaṃ channaṃ indriyānaṃ pasādavasena, indriyānaṃ patiṭṭhitokāsā cettha phalūpacārena indriyānanti vuttā yathā ‘‘vippasannāni kho te, āvuso, indriyāni parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto’’ti (mahāva. 60). Indriyapatiṭṭhitokāsesupi hadayavatthu eva idhādhippetaṃ. Pasādavasenāti ca anāvilabhāvavasena. ‘‘Pasādappasādavasenā’’ti vattabbe appasādasaddassa lopo katoti veditabbaṃ. Atha vā idamappasannanti gahaṇassa pasādamapekkhitvā eva sambhavato ‘‘pasādavasenā’’ti vacaneneva appasādopi vuttova hotīti veditabbaṃ. Nānattekattaviññāṇacariyā pariyogāhaṇe paññāti yathāsambhavaṃ nānāsabhāvaekasabhāvaekūnanavutiviññāṇapavattivijānanapaññā. Ettha asamāhitassa viññāṇacariyā nānattā, samāhitassa viññāṇacariyā ekattā. Sarāgādicittaṃ vā nānattaṃ, vītarāgādicittaṃ ekattaṃ. Cetopariyañāṇanti ettha pariyātīti pariyaṃ, paricchindatīti attho. Cetaso pariyaṃ cetopariyaṃ, cetopariyañca taṃ ñāṇañcāti cetopariyañāṇaṃ. Vipphāratātipi pāṭho, vipphāratāyāti attho.
៥៣. បច្ចយប្បវត្តានំ ធម្មានន្តិ បដិច្ចសមុប្បាទវសេន បច្ចយតោ បវត្តានំ បច្ចយុប្បន្នធម្មានំ។ នានត្តេកត្តកម្មវិប្ផារវសេនាតិ ឯត្ថ អកុសលំ កម្មំ នានត្តំ, កុសលំ កម្មំ ឯកត្តំ។ កាមាវចរំ វា កម្មំ នានត្តំ, រូបាវចរារូបាវចរំ កម្មំ ឯកត្តំ។ នានត្តេកត្តកម្មវិប្ផារវសេន បច្ចយបវត្តានំ ធម្មានំ បរិយោគាហណេ បញ្ញាតិ សម្ពន្ធោ។ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណន្តិ បុព្ពេ អតីតជាតីសុ និវុត្ថខន្ធា បុព្ពេនិវាសោ។ និវុត្ថាតិ អជ្ឈាវុត្ថា អនុភូតា អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធា។ បុព្ពេ អតីតជាតីសុ និវុត្ថធម្មា វា បុព្ពេនិវាសោ។ និវុត្ថាតិ គោចរនិវាសេន និវុត្ថា អត្តនោ វិញ្ញាណេន វិញ្ញាតា បរិច្ឆិន្នា, បរវិញ្ញាណេន វិញ្ញាតាបិ វា។ ឆិន្នវដុមកានុស្សរណាទីសុ តេ ពុទ្ធានំយេវ លព្ភន្តិ ។ បុព្ពេនិវាសានុស្សតីតិ យាយ សតិយា បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ, សា បុព្ពេនិវាសានុស្សតិ, ញាណន្តិ តាយ សតិយា សម្បយុត្តំ ញាណំ។
53.Paccayappavattānaṃ dhammānanti paṭiccasamuppādavasena paccayato pavattānaṃ paccayuppannadhammānaṃ. Nānattekattakammavipphāravasenāti ettha akusalaṃ kammaṃ nānattaṃ, kusalaṃ kammaṃ ekattaṃ. Kāmāvacaraṃ vā kammaṃ nānattaṃ, rūpāvacarārūpāvacaraṃ kammaṃ ekattaṃ. Nānattekattakammavipphāravasena paccayapavattānaṃ dhammānaṃ pariyogāhaṇe paññāti sambandho. Pubbenivāsānussatiñāṇanti pubbe atītajātīsu nivutthakhandhā pubbenivāso. Nivutthāti ajjhāvutthā anubhūtā attano santāne uppajjitvā niruddhā. Pubbe atītajātīsu nivutthadhammā vā pubbenivāso. Nivutthāti gocaranivāsena nivutthā attano viññāṇena viññātā paricchinnā, paraviññāṇena viññātāpi vā. Chinnavaṭumakānussaraṇādīsu te buddhānaṃyeva labbhanti . Pubbenivāsānussatīti yāya satiyā pubbenivāsaṃ anussarati, sā pubbenivāsānussati, ñāṇanti tāya satiyā sampayuttaṃ ñāṇaṃ.
៥៤. ឱភាសវសេនាតិ ទិព្ពេន ចក្ខុនា រូបទស្សនត្ថំ បសារិតស្ស តេជោកសិណឱទាតកសិណអាលោកកសិណានំ អញ្ញតរស្ស ចតុត្ថជ្ឈានារម្មណស្ស កសិណោភាសស្ស វសេន។ នានត្តេកត្តរូបនិមិត្តានន្តិ នានាសត្តានំ រូបានិ, នានត្តកាយំ ឧបបន្នានំ វា សត្តានំ រូបានិ, នានាទិសាសុ វា រូបានិ, អសម្មិស្សានិ វា រូបានិ នានត្តរូបានិ, ឯកសត្តស្ស រូបានិ, ឯកត្តកាយំ ឧបបន្នស្ស វា រូបានិ, ឯកទិសាយ វា រូបានិ, នានាទិសាទីនំ សម្មិស្សីភូតានិ វា រូបានិ ឯកត្តរូបានិ។ រូបន្តិ ចេត្ថ វណ្ណាយតនមេវ។ តញ្ហិ រូបយតីតិ រូបំ, វណ្ណវិការំ អាបជ្ជមានំ ហទយង្គតភាវំ បកាសេតីតិ អត្ថោ។ រូបមេវ រូបនិមិត្តំ។ តេសំ នានត្តេកត្តរូបនិមិត្តានំ។ ទស្សនដ្ឋេ បញ្ញាតិ ទស្សនសភាវេ បញ្ញា។
54.Obhāsavasenāti dibbena cakkhunā rūpadassanatthaṃ pasāritassa tejokasiṇaodātakasiṇaālokakasiṇānaṃ aññatarassa catutthajjhānārammaṇassa kasiṇobhāsassa vasena. Nānattekattarūpanimittānanti nānāsattānaṃ rūpāni, nānattakāyaṃ upapannānaṃ vā sattānaṃ rūpāni, nānādisāsu vā rūpāni, asammissāni vā rūpāni nānattarūpāni, ekasattassa rūpāni, ekattakāyaṃ upapannassa vā rūpāni, ekadisāya vā rūpāni, nānādisādīnaṃ sammissībhūtāni vā rūpāni ekattarūpāni. Rūpanti cettha vaṇṇāyatanameva. Tañhi rūpayatīti rūpaṃ, vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti attho. Rūpameva rūpanimittaṃ. Tesaṃ nānattekattarūpanimittānaṃ. Dassanaṭṭhe paññāti dassanasabhāve paññā.
ទិព្ពចក្ខុញាណន្តិ ទិព្ពសទិសត្តា ទិព្ពំ។ ទេវានញ្ហិ សុចរិតកម្មនិព្ពត្តំ បិត្តសេម្ហរុហិរាទីហិ អបលិពុទ្ធំ ឧបក្កិលេសវិមុត្តតាយ ទូរេបិ អារម្មណសម្បដិច្ឆនសមត្ថំ ទិព្ពំ បសាទចក្ខុ ហោតិ។ ឥទញ្ចាបិ វីរិយភាវនាពលនិព្ពត្តំ ញាណចក្ខុ តាទិសមេវាតិ ទិព្ពសទិសត្តា ទិព្ពំ, ទិព្ពវិហារវសេន បដិលទ្ធត្តា អត្តនា ទិព្ពវិហារសន្និស្សិតត្តាបិ ទិព្ពំ, អាលោកបរិគ្គហេន មហាជុតិកត្តាបិ ទិព្ពំ, តិរោកុដ្ដាទិគតរូបទស្សនេន មហាគតិកត្តាបិ ទិព្ពំ។ តំ សព្ពំ សទ្ទសត្ថានុសារេន វេទិតព្ពំ។ ទស្សនដ្ឋេន ចក្ខុ, ចក្ខុកិច្ចករណេន ចក្ខុមិវាតិបិ ចក្ខុ, ទិព្ពញ្ច តំ ចក្ខុ ចាតិ ទិព្ពចក្ខុ, ទិព្ពចក្ខុ ច តំ ញាណញ្ចាតិ ទិព្ពចក្ខុញាណំ។
Dibbacakkhuñāṇanti dibbasadisattā dibbaṃ. Devānañhi sucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇasampaṭicchanasamatthaṃ dibbaṃ pasādacakkhu hoti. Idañcāpi vīriyabhāvanābalanibbattaṃ ñāṇacakkhu tādisamevāti dibbasadisattā dibbaṃ, dibbavihāravasena paṭiladdhattā attanā dibbavihārasannissitattāpi dibbaṃ, ālokapariggahena mahājutikattāpi dibbaṃ, tirokuṭṭādigatarūpadassanena mahāgatikattāpi dibbaṃ. Taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabbaṃ. Dassanaṭṭhena cakkhu, cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhu, dibbañca taṃ cakkhu cāti dibbacakkhu, dibbacakkhu ca taṃ ñāṇañcāti dibbacakkhuñāṇaṃ.
៥៥. ចតុសដ្ឋិយា អាការេហីតិ អដ្ឋសុ មគ្គផលេសុ ឯកេកស្មិំ អដ្ឋន្នំ អដ្ឋន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ វសេន ចតុសដ្ឋិយា អាការេហិ។ តិណ្ណន្នំ ឥន្ទ្រិយានន្តិ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ អញ្ញិន្ទ្រិយំ អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយន្តិ, ឥមេសំ តិណ្ណន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ។ វសិភាវតា បញ្ញាតិ វសិភាវតាយ បវត្តា បញ្ញា, អរហត្តផលេ អដ្ឋន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ វសេន អដ្ឋហិ អាការេហិ អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយស្សេវ វសិភាវតាយ អរហត្តមគ្គក្ខណេ អភាវេបិ ការណសិទ្ធិវសេន តទត្ថសាធនតាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ។ អាសវានំ ខយេ ញាណន្តិ អត្តនា វជ្ឈានំ អាសវានំ ខយករំ អរហត្តមគ្គញាណំ។
55.Catusaṭṭhiyā ākārehīti aṭṭhasu maggaphalesu ekekasmiṃ aṭṭhannaṃ aṭṭhannaṃ indriyānaṃ vasena catusaṭṭhiyā ākārehi. Tiṇṇannaṃ indriyānanti anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriyanti, imesaṃ tiṇṇannaṃ indriyānaṃ. Vasibhāvatā paññāti vasibhāvatāya pavattā paññā, arahattaphale aṭṭhannaṃ indriyānaṃ vasena aṭṭhahi ākārehi aññātāvindriyasseva vasibhāvatāya arahattamaggakkhaṇe abhāvepi kāraṇasiddhivasena tadatthasādhanatāya vuttanti veditabbaṃ. Āsavānaṃ khaye ñāṇanti attanā vajjhānaṃ āsavānaṃ khayakaraṃ arahattamaggañāṇaṃ.
៥៦-៥៩. ឥទានិ អាសវានំ ខយញាណសង្ខាតអរហត្តមគ្គញាណសម្ពន្ធេ ចតុន្នម្បិ មគ្គញាណានំ ឯកេកស្ស មគ្គញាណស្ស ឯកាភិសមយតំ ទស្សេតុំ ‘‘បរិញ្ញដ្ឋេ បញ្ញា’’តិអាទីនិ ចត្តារិ ញាណានិ ឧទ្ទិដ្ឋានិ។ តត្ថាបិ ឱឡារិកត្តា សព្ពសត្តសាធារណត្តា ច សុវិញ្ញេយ្យន្តិ ទុក្ខសច្ចំ បឋមំ វុត្តំ, តស្សេវ ហេតុទស្សនត្ថំ តទនន្តរំ សមុទយសច្ចំ, ហេតុនិរោធា ផលនិរោធោតិ ញាបនត្ថំ តទនន្តរំ និរោធសច្ចំ, តទធិគមូបាយទស្សនត្ថំ អន្តេ មគ្គសច្ចំ។ ភវសុខស្សាទគធិតានំ វា សត្តានំ សំវេគជននត្ថំ បឋមំ ទុក្ខមាហ, តំ នេវ អកតំ អាគច្ឆតិ, ន ឥស្សរនិម្មានាទិតោ ហោតិ, ឥតោ បន ហោតីតិ ញាបនត្ថំ តទនន្តរំ សមុទយសច្ចំ, តតោ សហេតុកេន ទុក្ខេន អភិភូតត្តា សំវិគ្គមានសានំ ទុក្ខនិស្សរណគវេសីនំ និស្សរណទស្សនេន អស្សាសជននត្ថំ និរោធំ, តតោ និរោធាធិគមត្ថំ និរោធសម្បាបកំ មគ្គន្តិ។ ឥទានិ តព្ពិសយានិ ញាណានិ តេនេវ កមេន ឧទ្ទិដ្ឋានិ។ តត្ថ បរិញ្ញដ្ឋេតិ ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋាទិកេ ចតុព្ពិធេ បរិជានិតព្ពសភាវេ។ បហានដ្ឋេតិ សមុទយស្ស អាយូហនដ្ឋាទិកេ ចតុព្ពិធេ បហាតព្ពសភាវេ។ សច្ឆិកិរិយដ្ឋេតិ និរោធស្ស និស្សរណដ្ឋាទិកេ ចតុព្ពិធេ សច្ឆិកាតព្ពសភាវេ។ ភាវនដ្ឋេតិ មគ្គស្ស និយ្យានដ្ឋាទិកេ ចតុព្ពិធេ ភាវេតព្ពសភាវេ។
56-59. Idāni āsavānaṃ khayañāṇasaṅkhātaarahattamaggañāṇasambandhe catunnampi maggañāṇānaṃ ekekassa maggañāṇassa ekābhisamayataṃ dassetuṃ ‘‘pariññaṭṭhe paññā’’tiādīni cattāri ñāṇāni uddiṭṭhāni. Tatthāpi oḷārikattā sabbasattasādhāraṇattā ca suviññeyyanti dukkhasaccaṃ paṭhamaṃ vuttaṃ, tasseva hetudassanatthaṃ tadanantaraṃ samudayasaccaṃ, hetunirodhā phalanirodhoti ñāpanatthaṃ tadanantaraṃ nirodhasaccaṃ, tadadhigamūpāyadassanatthaṃ ante maggasaccaṃ. Bhavasukhassādagadhitānaṃ vā sattānaṃ saṃvegajananatthaṃ paṭhamaṃ dukkhamāha, taṃ neva akataṃ āgacchati, na issaranimmānādito hoti, ito pana hotīti ñāpanatthaṃ tadanantaraṃ samudayasaccaṃ, tato sahetukena dukkhena abhibhūtattā saṃviggamānasānaṃ dukkhanissaraṇagavesīnaṃ nissaraṇadassanena assāsajananatthaṃ nirodhaṃ, tato nirodhādhigamatthaṃ nirodhasampāpakaṃ magganti. Idāni tabbisayāni ñāṇāni teneva kamena uddiṭṭhāni. Tattha pariññaṭṭheti dukkhassa pīḷanaṭṭhādike catubbidhe parijānitabbasabhāve. Pahānaṭṭheti samudayassa āyūhanaṭṭhādike catubbidhe pahātabbasabhāve. Sacchikiriyaṭṭheti nirodhassa nissaraṇaṭṭhādike catubbidhe sacchikātabbasabhāve. Bhāvanaṭṭheti maggassa niyyānaṭṭhādike catubbidhe bhāvetabbasabhāve.
៦០-៦៣. ឥទានិ ភាវិតមគ្គស្ស បច្ចវេក្ខណវសេន វា អភាវិតមគ្គស្ស អនុស្សវវសេន វា វិសុំ វិសុំ សច្ចញាណានិ ទស្សេតុំ ទុក្ខេ ញាណាទីនិ ចត្តារិ ញាណានិ ឧទ្ទិដ្ឋានិ។ តត្ថ ទុក្ខេតិ ឯត្ថ ទុ-ឥតិ អយំ សទ្ទោ កុច្ឆិតេ ទិស្សតិ។ កុច្ឆិតញ្ហិ បុត្តំ ទុបុត្តោតិ វទន្តិ។ ខំ-សទ្ទោ បន តុច្ឆេ។ តុច្ឆញ្ហិ អាកាសំ ‘ខ’ន្តិ វុច្ចតិ។ ឥទញ្ច បឋមសច្ចំ កុច្ឆិតំ អនេកុបទ្ទវាធិដ្ឋានតោ, តុច្ឆំ ពាលជនបរិកប្បិតធុវសុភសុខត្តភាវវិរហិតតោ។ តស្មា កុច្ឆិតត្តា តុច្ឆត្តា ច ‘‘ទុក្ខ’’ន្តិ វុច្ចតិ។
60-63. Idāni bhāvitamaggassa paccavekkhaṇavasena vā abhāvitamaggassa anussavavasena vā visuṃ visuṃ saccañāṇāni dassetuṃ dukkhe ñāṇādīni cattāri ñāṇāni uddiṭṭhāni. Tattha dukkheti ettha du-iti ayaṃ saddo kucchite dissati. Kucchitañhi puttaṃ duputtoti vadanti. Khaṃ-saddo pana tucche. Tucchañhi ākāsaṃ ‘kha’nti vuccati. Idañca paṭhamasaccaṃ kucchitaṃ anekupaddavādhiṭṭhānato, tucchaṃ bālajanaparikappitadhuvasubhasukhattabhāvavirahitato. Tasmā kucchitattā tucchattā ca ‘‘dukkha’’nti vuccati.
ទុក្ខសមុទយេតិ ឯត្ថ សំ-ឥតិ អយំ សទ្ទោ ‘‘សមាគមោ សមេត’’ន្តិអាទីសុ (វិភ. ១៩៩; ទី. និ. ២.៣៩៦) វិយ សំយោគំ ទីបេតិ។ ឧ-ឥតិ អយំ សទ្ទោ ‘‘ឧប្បន្នំ ឧទិត’’ន្តិអាទីសុ (បារា. ១៧២; ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេស ១៤១) វិយ ឧប្បត្តិំ។ អយ-សទ្ទោ បន ការណំ ទីបេតិ។ ឥទញ្ចាបិ ទុតិយសច្ចំ អវសេសបច្ចយសមាយោគេ សតិ ទុក្ខស្ស ឧប្បត្តិការណំ។ ឥតិ ទុក្ខស្ស សំយោគេ ឧប្បត្តិការណត្តា ‘‘ទុក្ខសមុទយ’’ន្តិ វុច្ចតិ។
Dukkhasamudayeti ettha saṃ-iti ayaṃ saddo ‘‘samāgamo sameta’’ntiādīsu (vibha. 199; dī. ni. 2.396) viya saṃyogaṃ dīpeti. U-iti ayaṃ saddo ‘‘uppannaṃ udita’’ntiādīsu (pārā. 172; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 141) viya uppattiṃ. Aya-saddo pana kāraṇaṃ dīpeti. Idañcāpi dutiyasaccaṃ avasesapaccayasamāyoge sati dukkhassa uppattikāraṇaṃ. Iti dukkhassa saṃyoge uppattikāraṇattā ‘‘dukkhasamudaya’’nti vuccati.
ទុក្ខនិរោធេតិ ឯត្ថ និ-សទ្ទោ អភាវំ, រោធ-សទ្ទោ ច ចារកំ ទីបេតិ។ តស្មា អភាវោ ឯត្ថ សំសារចារកសង្ខាតស្ស ទុក្ខរោធស្ស សព្ពគតិសុញ្ញត្តា, សមធិគតេ វា តស្មិំ សំសារចារកស្ស ទុក្ខរោធស្ស អភាវោ ហោតិ តប្បដិបក្ខត្តាតិបិ ‘‘ទុក្ខនិរោធ’’ន្តិ វុច្ចតិ។ ទុក្ខស្ស វា អនុប្បត្តិនិរោធបច្ចយត្តា ទុក្ខនិរោធន្តិ វុច្ចតិ។
Dukkhanirodheti ettha ni-saddo abhāvaṃ, rodha-saddo ca cārakaṃ dīpeti. Tasmā abhāvo ettha saṃsāracārakasaṅkhātassa dukkharodhassa sabbagatisuññattā, samadhigate vā tasmiṃ saṃsāracārakassa dukkharodhassa abhāvo hoti tappaṭipakkhattātipi ‘‘dukkhanirodha’’nti vuccati. Dukkhassa vā anuppattinirodhapaccayattā dukkhanirodhanti vuccati.
ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយាតិ ឯត្ថ យស្មា អយំ ឯតំ ទុក្ខនិរោធំ គច្ឆតិ អារម្មណករណវសេន តទភិមុខីភូតត្តា, បដិបទា ច ហោតិ ទុក្ខនិរោធប្បត្តិយា, តស្មា ទុក្ខនិរោធគាមិនិបដិបទាតិ វុច្ចតិ។ ចត្តារិ មគ្គញាណានេវ ហេដ្ឋា វុដ្ឋានាការទីបនវសេន ‘‘មគ្គេ ញាណ’’ន្តិ វុត្តានិ, អនន្តរផលទាយកត្តស្ស ការណបរិទីបនវសេន ‘‘អានន្តរិកសមាធិម្ហិ ញាណ’’ន្តិ វុត្តានិ, វិវដ្ដនាការទីបនវសេន ‘‘សច្ចវិវដ្ដេ ញាណ’’ន្តិ វុត្តានិ, មគ្គបដិបាដិក្កមេនេវ អរហត្តមគ្គញាណុប្បត្តិំ, តស្ស ច ញាណស្ស អភិញ្ញាភាវំ ទីបេតុំ អរហត្តមគ្គញាណមេវ ‘‘អាសវានំ ខយេ ញាណ’’ន្តិ វុត្តំ។ បុន ចតុន្នម្បិ មគ្គញាណានំ ឯកាភិសមយតំ ទីបេតុំ ‘‘បរិញ្ញដ្ឋេ បញ្ញា ទុក្ខេ ញាណ’’ន្តិអាទីនិ ចត្តារិ ញាណានិ វុត្តានិ។ បុន ឯកេកស្មិំ សច្ចេ វិសុំ វិសុំ ឧប្បត្តិទីបនវសេន ‘‘ទុក្ខេ ញាណ’’ន្តិអាទីនិ ចត្តារិ ញាណានិ ឧទ្ទិដ្ឋានីតិ ឯវំ បុព្ពាបរវិសេសោ វេទិតព្ពោតិ។
Dukkhanirodhagāminiyāpaṭipadāyāti ettha yasmā ayaṃ etaṃ dukkhanirodhaṃ gacchati ārammaṇakaraṇavasena tadabhimukhībhūtattā, paṭipadā ca hoti dukkhanirodhappattiyā, tasmā dukkhanirodhagāminipaṭipadāti vuccati. Cattāri maggañāṇāneva heṭṭhā vuṭṭhānākāradīpanavasena ‘‘magge ñāṇa’’nti vuttāni, anantaraphaladāyakattassa kāraṇaparidīpanavasena ‘‘ānantarikasamādhimhi ñāṇa’’nti vuttāni, vivaṭṭanākāradīpanavasena ‘‘saccavivaṭṭe ñāṇa’’nti vuttāni, maggapaṭipāṭikkameneva arahattamaggañāṇuppattiṃ, tassa ca ñāṇassa abhiññābhāvaṃ dīpetuṃ arahattamaggañāṇameva ‘‘āsavānaṃ khaye ñāṇa’’nti vuttaṃ. Puna catunnampi maggañāṇānaṃ ekābhisamayataṃ dīpetuṃ ‘‘pariññaṭṭhe paññā dukkhe ñāṇa’’ntiādīni cattāri ñāṇāni vuttāni. Puna ekekasmiṃ sacce visuṃ visuṃ uppattidīpanavasena ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādīni cattāri ñāṇāni uddiṭṭhānīti evaṃ pubbāparaviseso veditabboti.
៦៤-៦៧. ឥទានិ សព្ពេសំ អរិយបុគ្គលានំ អរិយមគ្គានុភាវេនេវ បដិសម្ភិទាញាណានិ សិទ្ធានីតិ ទស្សេតុំ អត្ថបដិសម្ភិទេ ញាណន្តិអាទីនិ បុន ចត្តារិ បដិសម្ភិទាញាណានិ ឧទ្ទិដ្ឋានិ។ ឥមានិ ហិ បដិសម្ភិទាបភេទាភាវេបិ សព្ពអរិយបុគ្គលសាធារណានិ សុទ្ធិកបដិសម្ភិទាញាណានិ, ហេដ្ឋា ឧទ្ទិដ្ឋានិ បន បភិន្នបដិសម្ភិទានំ បភេទប្បត្តានិ បដិសម្ភិទាញាណានីតិ វេទិតព្ពានីតិ អយមេតេសំ ឧភយត្ថវចនេ វិសេសោ។ យស្មា វា អនន្តរំ ឧទ្ទិដ្ឋំ ទុក្ខារម្មណំ និរោធារម្មណញ្ច ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា ហោតិ, សមុទយារម្មណំ មគ្គារម្មណញ្ច ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា, តទភិលាបេ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា, តេសុ ញាណេសុ ញាណំ បដិភានបដិសម្ភិទា, តស្មា តម្បិ អត្ថវិសេសំ ទស្សេតុំ សុទ្ធិកបដិសម្ភិទាញាណានិ ឧទ្ទិដ្ឋានីតិ វេទិតព្ពានិ។ តស្មាយេវ ច ហេដ្ឋា នានត្តសទ្ទេន វិសេសេត្វា វុត្តានិ។ ឥធ តថា អវិសេសេត្វា វុត្តានីតិ។
64-67. Idāni sabbesaṃ ariyapuggalānaṃ ariyamaggānubhāveneva paṭisambhidāñāṇāni siddhānīti dassetuṃ atthapaṭisambhide ñāṇantiādīni puna cattāri paṭisambhidāñāṇāni uddiṭṭhāni. Imāni hi paṭisambhidāpabhedābhāvepi sabbaariyapuggalasādhāraṇāni suddhikapaṭisambhidāñāṇāni, heṭṭhā uddiṭṭhāni pana pabhinnapaṭisambhidānaṃ pabhedappattāni paṭisambhidāñāṇānīti veditabbānīti ayametesaṃ ubhayatthavacane viseso. Yasmā vā anantaraṃ uddiṭṭhaṃ dukkhārammaṇaṃ nirodhārammaṇañca ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā hoti, samudayārammaṇaṃ maggārammaṇañca ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, tadabhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā, tesu ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā, tasmā tampi atthavisesaṃ dassetuṃ suddhikapaṭisambhidāñāṇāni uddiṭṭhānīti veditabbāni. Tasmāyeva ca heṭṭhā nānattasaddena visesetvā vuttāni. Idha tathā avisesetvā vuttānīti.
៦៨. ឯវំ បដិបាដិយា សត្តសដ្ឋិ សាវកសាធារណញាណានិ ឧទ្ទិសិត្វា ឥទានិ សាវកេហិ អសាធារណានិ តថាគតានំយេវ អាវេណិកានិ ញាណានិ ទស្សេតុំ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណាទីនិ ឆ អសាធារណញាណានិ ឧទ្ទិដ្ឋានិ។ តត្ថបិ យស្មា តថាគតា សត្តានំ ធម្មទេសនាយ ភាជនាភាជនត្តំ ឱលោកេន្តា ពុទ្ធចក្ខុនា ឱលោកេន្តិ។ ពុទ្ធចក្ខុ នាម ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តាសយានុសយញាណទ្វយមេវ។ យថាហ –
68. Evaṃ paṭipāṭiyā sattasaṭṭhi sāvakasādhāraṇañāṇāni uddisitvā idāni sāvakehi asādhāraṇāni tathāgatānaṃyeva āveṇikāni ñāṇāni dassetuṃ indriyaparopariyattañāṇādīni cha asādhāraṇañāṇāni uddiṭṭhāni. Tatthapi yasmā tathāgatā sattānaṃ dhammadesanāya bhājanābhājanattaṃ olokentā buddhacakkhunā olokenti. Buddhacakkhu nāma indriyaparopariyattāsayānusayañāṇadvayameva. Yathāha –
‘‘អទ្ទសា ខោ ភគវា ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ សត្តេ អប្បរជក្ខេ មហារជក្ខេ តិក្ខិន្ទ្រិយេ មុទិន្ទ្រិយេ’’តិអាទិ (មហាវ. ៩; ម. និ. ១.២៨៣; ២.៣៣៩)។
‘‘Addasā kho bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ volokento satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye’’tiādi (mahāva. 9; ma. ni. 1.283; 2.339).
សត្តសន្តានេ ច ឱលោកេន្តា បឋមំ ឥន្ទ្រិយបរិបាកាបរិបាកំ ឱលោកេន្តិ, ឥន្ទ្រិយបរិបាកញ្ច ញត្វា អាសយាទីនំ អនុរូបេន ធម្មទេសនត្ថំ តតោ អាសយានុសយចរិតានិ ឱលោកេន្តិ, តស្មាបិ បឋមំ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណំ ឧទ្ទិដ្ឋំ, តទនន្តរំ អាសយានុសយញាណំ។ ធម្មំ ទេសេន្តា ច យស្មា បាដិហារិយេន វិនេតព្ពានំ បាដិហារិយំ ករោន្តិ, តស្មា អាសយានុសយញាណានន្តរំ យមកបាដិហារិយេ ញាណំ ឧទ្ទិដ្ឋំ។ ឥមេសំ តិណ្ណំ ញាណានំ ហេតុបរិទីបនត្ថំ តទនន្តរំ មហាករុណាញាណំ ឧទ្ទិដ្ឋំ។ មហាករុណាញាណស្ស បរិសុទ្ធភាវបរិទីបនត្ថំ តទនន្តរំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ឧទ្ទិដ្ឋំ។ សព្ពញ្ញុស្សាបិ សព្ពធម្មានំ អាវជ្ជនបដិពទ្ធភាវបរិទីបនត្ថំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស អនាវរិយភាវបរិទីបនត្ថញ្ច តទនន្តរំ អនាវរណញាណំ ឧទ្ទិដ្ឋន្តិ វេទិតព្ពំ។
Sattasantāne ca olokentā paṭhamaṃ indriyaparipākāparipākaṃ olokenti, indriyaparipākañca ñatvā āsayādīnaṃ anurūpena dhammadesanatthaṃ tato āsayānusayacaritāni olokenti, tasmāpi paṭhamaṃ indriyaparopariyattañāṇaṃ uddiṭṭhaṃ, tadanantaraṃ āsayānusayañāṇaṃ. Dhammaṃ desentā ca yasmā pāṭihāriyena vinetabbānaṃ pāṭihāriyaṃ karonti, tasmā āsayānusayañāṇānantaraṃ yamakapāṭihāriye ñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Imesaṃ tiṇṇaṃ ñāṇānaṃ hetuparidīpanatthaṃ tadanantaraṃ mahākaruṇāñāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Mahākaruṇāñāṇassa parisuddhabhāvaparidīpanatthaṃ tadanantaraṃ sabbaññutaññāṇaṃ uddiṭṭhaṃ. Sabbaññussāpi sabbadhammānaṃ āvajjanapaṭibaddhabhāvaparidīpanatthaṃ sabbaññutaññāṇassa anāvariyabhāvaparidīpanatthañca tadanantaraṃ anāvaraṇañāṇaṃ uddiṭṭhanti veditabbaṃ.
ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណន្តិ ឯត្ថ ឧបរិ ‘‘សត្តាន’’ន្តិ បទំ ឥធេវ អាហរិត្វា ‘‘សត្តានំ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណ’’ន្តិ យោជេតព្ពំ។ បរានិ ច អបរានិ ច បរាបរានីតិ វត្តព្ពេ សន្ធិវសេន រោ-ការំ កត្វា បរោបរានីតិ វុច្ចតិ។ បរោបរានំ ភាវោ បរោបរិយំ, បរោបរិយមេវ បរោបរិយត្តំ, វេនេយ្យសត្តានំ សទ្ធាទីនំ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ បរោបរិយត្តំ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តំ, ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តស្ស ញាណំ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណំ, ឥន្ទ្រិយានំ ឧត្តមានុត្តមភាវញាណន្តិ អត្ថោ។ ‘‘ឥន្ទ្រិយវរោវរិយត្តញាណ’’ន្តិបិ បាឋោ។ វរានិ ច អវរិយានិ ច វរោវរិយានិ, វរោវរិយានំ ភាវោ វរោវរិយត្តន្តិ យោជេតព្ពំ។ អវរិយានីតិ ច ន ឧត្តមានីតិ អត្ថោ។ អថ វា បរានិ ច ឱបរានិ ច បរោបរានិ, តេសំ ភាវោ បរោបរិយត្តន្តិ យោជេតព្ពំ។ ឱបរានីតិ ច ឱរានីតិ វុត្តំ ហោតិ, លាមកានីតិ អត្ថោ, ‘‘បរោបរា យស្ស សមេច្ច ធម្មា’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៤៧៩) វិយ។ ‘‘ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តេ ញាណ’’ន្តិ ភុម្មវចនេនាបិ បាឋោ។
Indriyaparopariyattañāṇanti ettha upari ‘‘sattāna’’nti padaṃ idheva āharitvā ‘‘sattānaṃ indriyaparopariyattañāṇa’’nti yojetabbaṃ. Parāni ca aparāni ca parāparānīti vattabbe sandhivasena ro-kāraṃ katvā paroparānīti vuccati. Paroparānaṃ bhāvo paropariyaṃ, paropariyameva paropariyattaṃ, veneyyasattānaṃ saddhādīnaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ paropariyattaṃ indriyaparopariyattaṃ, indriyaparopariyattassa ñāṇaṃ indriyaparopariyattañāṇaṃ, indriyānaṃ uttamānuttamabhāvañāṇanti attho. ‘‘Indriyavarovariyattañāṇa’’ntipi pāṭho. Varāni ca avariyāni ca varovariyāni, varovariyānaṃ bhāvo varovariyattanti yojetabbaṃ. Avariyānīti ca na uttamānīti attho. Atha vā parāni ca oparāni ca paroparāni, tesaṃ bhāvo paropariyattanti yojetabbaṃ. Oparānīti ca orānīti vuttaṃ hoti, lāmakānīti attho, ‘‘paroparā yassa samecca dhammā’’tiādīsu (su. ni. 479) viya. ‘‘Indriyaparopariyatte ñāṇa’’nti bhummavacanenāpi pāṭho.
៦៩. សត្តានំ អាសយានុសយេ ញាណន្តិ ឯត្ថ រូបាទីសុ ខន្ធេសុ ឆន្ទរាគេន សត្តា វិសត្តាតិ សត្តា។ វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –
69.Sattānaṃ āsayānusaye ñāṇanti ettha rūpādīsu khandhesu chandarāgena sattā visattāti sattā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘រូបេ ខោ, រាធ, យោ ឆន្ទោ យោ រាគោ យា នន្ទី យា តណ្ហា, តត្រ សត្តោ តត្រ វិសត្តោ, តស្មា ‘សត្តោ’តិ វុច្ចតិ។ វេទនាយ សញ្ញាយ សង្ខារេសុ វិញ្ញាណេ យោ ឆន្ទោ យោ រាគោ យា នន្ទី យា តណ្ហា, តត្រ សត្តោ តត្រ វិសត្តោ, តស្មា ‘សត្តោ’តិ វុច្ចតី’’តិ (សំ. និ. ៣.១៦១)។
‘‘Rūpe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, tatra satto tatra visatto, tasmā ‘satto’ti vuccati. Vedanāya saññāya saṅkhāresu viññāṇe yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, tatra satto tatra visatto, tasmā ‘satto’ti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 3.161).
អក្ខរចិន្តកា បន អត្ថំ អវិចារេត្វា ‘‘នាមមត្តមេត’’ន្តិ ឥច្ឆន្តិ។ យេបិ អត្ថំ វិចារេន្តិ, តេ សត្វយោគេន សត្តាតិ ឥច្ឆន្តិ, តេសំ សត្តានំ។ អាសយន្តិ និស្សយន្តិ ឯតំ ឥតិ អាសយោ, មិច្ឆាទិដ្ឋិយា, សម្មាទិដ្ឋិយា វា កាមាទីហិ, នេក្ខម្មាទីហិ វា បរិភាវិតស្ស សន្តានស្សេតំ អធិវចនំ។ សត្តសន្តានេ អនុសេន្តិ អនុបវត្តន្តីតិ អនុសយា, ថាមគតានំ កាមរាគាទីនំ ឯតំ អធិវចនំ។ អាសយោ ច អនុសយោ ច អាសយានុសយោ។ ជាតិគ្គហណេន ច ទ្វន្ទសមាសវសេន ច ឯកវចនំ វេទិតព្ពំ។ យស្មា ចរិតាធិមុត្តិយោ អាសយានុសយសង្គហិតា, តស្មា ឧទ្ទេសេ ចរិតាធិមុត្តីសុ ញាណានិ អាសយានុសយញាណេនេវ សង្គហេត្វា ‘‘អាសយានុសយេ ញាណ’’ន្តិ វុត្តំ។ យេនេវ ហិ អធិប្បាយេន ឧទ្ទេសោ កតោ, តេនេវ អធិប្បាយេន និទ្ទេសោ កតោតិ។
Akkharacintakā pana atthaṃ avicāretvā ‘‘nāmamattameta’’nti icchanti. Yepi atthaṃ vicārenti, te satvayogena sattāti icchanti, tesaṃ sattānaṃ. Āsayanti nissayanti etaṃ iti āsayo, micchādiṭṭhiyā, sammādiṭṭhiyā vā kāmādīhi, nekkhammādīhi vā paribhāvitassa santānassetaṃ adhivacanaṃ. Sattasantāne anusenti anupavattantīti anusayā, thāmagatānaṃ kāmarāgādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Āsayo ca anusayo ca āsayānusayo. Jātiggahaṇena ca dvandasamāsavasena ca ekavacanaṃ veditabbaṃ. Yasmā caritādhimuttiyo āsayānusayasaṅgahitā, tasmā uddese caritādhimuttīsu ñāṇāni āsayānusayañāṇeneva saṅgahetvā ‘‘āsayānusaye ñāṇa’’nti vuttaṃ. Yeneva hi adhippāyena uddeso kato, teneva adhippāyena niddeso katoti.
៧០. យមកបាដិហីរេ ញាណន្តិ ឯត្ថ អគ្គិក្ខន្ធឧទកធារាទីនំ អបុព្ពំ អចរិមំ សកិំយេវ បវត្តិតោ យមកំ, អស្សទ្ធិយាទីនំ បដិបក្ខធម្មានំ ហរណតោ បាដិហីរំ, យមកញ្ច តំ បាដិហីរញ្ចាតិ យមកបាដិហីរំ។
70.Yamakapāṭihīre ñāṇanti ettha aggikkhandhaudakadhārādīnaṃ apubbaṃ acarimaṃ sakiṃyeva pavattito yamakaṃ, assaddhiyādīnaṃ paṭipakkhadhammānaṃ haraṇato pāṭihīraṃ, yamakañca taṃ pāṭihīrañcāti yamakapāṭihīraṃ.
៧១. មហាករុណាសមាបត្តិយា ញាណន្តិ ឯត្ថ បរទុក្ខេ សតិ សាធូនំ ហទយកម្បនំ ករោតីតិ ករុណា, កិនាតិ វា បរទុក្ខំ ហិំសតិ វិនាសេតីតិ ករុណា, កិរីយតិ វា ទុក្ខិតេសុ ផរណវសេន បសារីយតីតិ ករុណា, ផរណកម្មវសេន កម្មគុណវសេន ច មហតី ករុណា មហាករុណា, សមាបជ្ជន្តិ ឯតំ មហាការុណិកាតិ សមាបត្តិ, មហាករុណា ច សា សមាបត្តិ ចាតិ មហាករុណាសមាបត្តិ។ តស្សំ មហាករុណាសមាបត្តិយំ, តំសម្បយុត្តំ ញាណំ។
71.Mahākaruṇāsamāpattiyā ñāṇanti ettha paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakampanaṃ karotīti karuṇā, kināti vā paradukkhaṃ hiṃsati vināsetīti karuṇā, kirīyati vā dukkhitesu pharaṇavasena pasārīyatīti karuṇā, pharaṇakammavasena kammaguṇavasena ca mahatī karuṇā mahākaruṇā, samāpajjanti etaṃ mahākāruṇikāti samāpatti, mahākaruṇā ca sā samāpatti cāti mahākaruṇāsamāpatti. Tassaṃ mahākaruṇāsamāpattiyaṃ, taṃsampayuttaṃ ñāṇaṃ.
៧២-៧៣. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ អនាវរណញាណន្តិ ឯត្ថ បញ្ចនេយ្យបថប្បភេទំ សព្ពំ អញ្ញាសីតិ សព្ពញ្ញូ, សព្ពញ្ញុស្ស ភាវោ សព្ពញ្ញុតា, សា ឯវ ញាណំ ‘‘សព្ពញ្ញុតាញាណ’’ន្តិ វត្តព្ពេ ‘‘សព្ពញ្ញុតញ្ញាណ’’ន្តិ វុត្តំ។ សង្ខតាសង្ខតាទិភេទា សព្ពធម្មា ហិ សង្ខារោ វិការោ លក្ខណំ និព្ពានំ បញ្ញត្តីតិ បញ្ចេវ នេយ្យបថា ហោន្តិ។ សព្ពញ្ញូតិ ច កមសព្ពញ្ញូ, សកិំសព្ពញ្ញូ, សតតសព្ពញ្ញូ, សត្តិសព្ពញ្ញូ, ញាតសព្ពញ្ញូតិ បញ្ចវិធា សព្ពញ្ញុនោ សិយុំ។ កមេន សព្ពជាននកាលាសម្ភវតោ កមសព្ពញ្ញុតា ន ហោតិ, សកិំ សព្ពារម្មណគហណាភាវតោ សកិំសព្ពញ្ញុតា ន ហោតិ, ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ យថារម្មណចិត្តសម្ភវតោ ភវង្គចិត្តវិរោធតោ យុត្តិអភាវតោ ច សតតសព្ពញ្ញុតា ន ហោតិ, បរិសេសតោ សព្ពជាននសមត្ថត្តា សត្តិសព្ពញ្ញុតា វា សិយា, វិទិតសព្ពធម្មត្តា ញាតសព្ពញ្ញុតា វា សិយា។ សត្តិសព្ពញ្ញុនោ សព្ពជាននត្តំ នត្ថីតិ តម្បិ ន យុជ្ជតិ។
72-73.Sabbaññutaññāṇaṃ anāvaraṇañāṇanti ettha pañcaneyyapathappabhedaṃ sabbaṃ aññāsīti sabbaññū, sabbaññussa bhāvo sabbaññutā, sā eva ñāṇaṃ ‘‘sabbaññutāñāṇa’’nti vattabbe ‘‘sabbaññutaññāṇa’’nti vuttaṃ. Saṅkhatāsaṅkhatādibhedā sabbadhammā hi saṅkhāro vikāro lakkhaṇaṃ nibbānaṃ paññattīti pañceva neyyapathā honti. Sabbaññūti ca kamasabbaññū, sakiṃsabbaññū, satatasabbaññū, sattisabbaññū, ñātasabbaññūti pañcavidhā sabbaññuno siyuṃ. Kamena sabbajānanakālāsambhavato kamasabbaññutā na hoti, sakiṃ sabbārammaṇagahaṇābhāvato sakiṃsabbaññutā na hoti, cakkhuviññāṇādīnaṃ yathārammaṇacittasambhavato bhavaṅgacittavirodhato yuttiabhāvato ca satatasabbaññutā na hoti, parisesato sabbajānanasamatthattā sattisabbaññutā vā siyā, viditasabbadhammattā ñātasabbaññutā vā siyā. Sattisabbaññuno sabbajānanattaṃ natthīti tampi na yujjati.
‘‘ន តស្ស អទ្ទិដ្ឋមិធត្ថិ កិញ្ចិ, អថោ អវិញ្ញាតមជានិតព្ពំ;
‘‘Na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñci, atho aviññātamajānitabbaṃ;
សព្ពំ អភិញ្ញាសិ យទត្ថិ នេយ្យំ, តថាគតោ តេន សមន្តចក្ខូ’’តិ។ (មហានិ. ១៥៦; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥; បដិ. ម. ១.២០៨) –
Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyaṃ, tathāgato tena samantacakkhū’’ti. (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 1.208) –
វុត្តត្តា ញាតសព្ពញ្ញុត្តមេវ យុជ្ជតិ។ ឯវញ្ហិ សតិ កិច្ចតោ អសម្មោហតោ ការណសិទ្ធិតោ អាវជ្ជនបដិពទ្ធតោ សព្ពញ្ញុត្តមេវ ហោតីតិ។ អាវជ្ជនបដិពទ្ធត្តា ឯវ ហិ នត្ថិ ឯតស្ស អាវរណន្តិ អនាវរណំ, តទេវ អនាវរណញាណន្តិ វុច្ចតីតិ។
Vuttattā ñātasabbaññuttameva yujjati. Evañhi sati kiccato asammohato kāraṇasiddhito āvajjanapaṭibaddhato sabbaññuttameva hotīti. Āvajjanapaṭibaddhattā eva hi natthi etassa āvaraṇanti anāvaraṇaṃ, tadeva anāvaraṇañāṇanti vuccatīti.
ឥមានិ តេសត្តតិ ញាណានីតិ សាវកេហិ សាធារណាសាធារណវសេន ឧទ្ទិដ្ឋានិ ឥមានិ តេសត្តតិ ញាណានិ។ ឥមេសំ តេសត្តតិយា ញាណានន្តិ អាទិតោ បដ្ឋាយ វុត្តានំ ឥមេសំ តេសត្តតិញាណានំ។ ឧព្ពាហនត្ថេ ចេតំ សាមិវចនំ។ តេសត្តតីនន្តិបិ បាឋោ។ ‘‘តេសត្តតិយា’’តិ វត្តព្ពេ ឯកស្មិំ ពហុវចនំ វេទិតព្ពំ។ សត្តសដ្ឋិ ញាណានីតិអាទិតោ បដ្ឋាយ សត្តសដ្ឋិ ញាណានិ។ សាវកសាធារណានីតិ សវនន្តេ អរិយាយ ជាតិយា ជាតត្តា សាវកា, សមានំ ធារណមេតេសន្តិ សាធារណានិ, តថាគតានំ សាវកេហិ សាធារណានិ សាវកសាធារណានិ។ ឆ ញាណានីតិ អន្តេ ឧទ្ទិដ្ឋានិ ឆ ញាណានិ។ អសាធារណានិ សាវកេហីតិ សាវកេហិ អសាធារណានិ តថាគតានំយេវ ញាណានីតិ។
Imāni tesattati ñāṇānīti sāvakehi sādhāraṇāsādhāraṇavasena uddiṭṭhāni imāni tesattati ñāṇāni. Imesaṃ tesattatiyā ñāṇānanti ādito paṭṭhāya vuttānaṃ imesaṃ tesattatiñāṇānaṃ. Ubbāhanatthe cetaṃ sāmivacanaṃ. Tesattatīnantipi pāṭho. ‘‘Tesattatiyā’’ti vattabbe ekasmiṃ bahuvacanaṃ veditabbaṃ. Sattasaṭṭhi ñāṇānītiādito paṭṭhāya sattasaṭṭhi ñāṇāni. Sāvakasādhāraṇānīti savanante ariyāya jātiyā jātattā sāvakā, samānaṃ dhāraṇametesanti sādhāraṇāni, tathāgatānaṃ sāvakehi sādhāraṇāni sāvakasādhāraṇāni. Cha ñāṇānīti ante uddiṭṭhāni cha ñāṇāni. Asādhāraṇāni sāvakehīti sāvakehi asādhāraṇāni tathāgatānaṃyeva ñāṇānīti.
សទ្ធម្មប្បកាសិនិយា បដិសម្ភិទាមគ្គ-អដ្ឋកថាយ
Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathāya
ញាណកថាមាតិកុទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Ñāṇakathāmātikuddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / ខុទ្ទកនិកាយ • Khuddakanikāya / បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ • Paṭisambhidāmaggapāḷi / មាតិកា • Mātikā
