| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / ธมฺมปท-อฎฺฐกถา • Dhammapada-aṭṭhakathā |
๒๐. มคฺควโคฺค
20. Maggavaggo
๑. ปญฺจสตภิกฺขุวตฺถุ
1. Pañcasatabhikkhuvatthu
มคฺคานฎฺฐงฺคิโกติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ปญฺจสเต ภิกฺขู อารพฺภ กเถสิฯ
Maggānaṭṭhaṅgikoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto pañcasate bhikkhū ārabbha kathesi.
เต กิร สตฺถริ ชนปทจาริกํ จริตฺวา ปุน สาวตฺถิํ อาคเต อุปฎฺฐานสาลาย นิสีทิตฺวา ‘‘อสุกคามโต อสุกคามสฺส มโคฺค สโม, อสุกคามสฺส มโคฺค วิสโม, สสกฺขโร, อสกฺขโร’’ติอาทินา นเยน อตฺตโน วิจริตมคฺคํ อารพฺภ มคฺคกถํ กเถสุํฯ สตฺถา เตสํ อรหตฺตสฺสูปนิสฺสยํ ทิสฺวา ตํ ฐานํ อาคนฺตฺวา ปญฺญตฺตาสเน นิสิโนฺน ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต, ‘‘ภิกฺขเว, อยํ พาหิรกมโคฺค, ภิกฺขุนา นาม อริยมเคฺค กมฺมํ กาตุํ วฎฺฎติ, เอวญฺหิ กโรโนฺต ภิกฺขุ สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –
Te kira satthari janapadacārikaṃ caritvā puna sāvatthiṃ āgate upaṭṭhānasālāya nisīditvā ‘‘asukagāmato asukagāmassa maggo samo, asukagāmassa maggo visamo, sasakkharo, asakkharo’’tiādinā nayena attano vicaritamaggaṃ ārabbha maggakathaṃ kathesuṃ. Satthā tesaṃ arahattassūpanissayaṃ disvā taṃ ṭhānaṃ āgantvā paññattāsane nisinno ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, ayaṃ bāhirakamaggo, bhikkhunā nāma ariyamagge kammaṃ kātuṃ vaṭṭati, evañhi karonto bhikkhu sabbadukkhā pamuccatī’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –
๒๗๓.
273.
‘‘มคฺคานฎฺฐงฺคิโก เสโฎฺฐ, สจฺจานํ จตุโร ปทา;
‘‘Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho, saccānaṃ caturo padā;
วิราโค เสโฎฺฐ ธมฺมานํ, ทฺวิปทานญฺจ จกฺขุมาฯ
Virāgo seṭṭho dhammānaṃ, dvipadānañca cakkhumā.
๒๗๔.
274.
‘‘เอเสว มโคฺค นตฺถโญฺญ, ทสฺสนสฺส วิสุทฺธิยา;
‘‘Eseva maggo natthañño, dassanassa visuddhiyā;
เอตญฺหิ ตุเมฺห ปฎิปชฺชถ, มารเสฺสตํ ปโมหนํฯ
Etañhi tumhe paṭipajjatha, mārassetaṃ pamohanaṃ.
๒๗๕.
275.
‘‘เอตญฺหิ ตุเมฺห ปฎิปนฺนา, ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสถ;
‘‘Etañhi tumhe paṭipannā, dukkhassantaṃ karissatha;
อกฺขาโต โว มยา มโคฺค, อญฺญาย สลฺลกนฺตนํฯ
Akkhāto vo mayā maggo, aññāya sallakantanaṃ.
๒๗๖.
276.
‘‘ตุเมฺหหิ กิจฺจมาตปฺปํ, อกฺขาตาโร ตถาคตา;
‘‘Tumhehi kiccamātappaṃ, akkhātāro tathāgatā;
ปฎิปนฺนา ปโมกฺขนฺติ, ฌายิโน มารพนฺธนา’’ติฯ
Paṭipannā pamokkhanti, jhāyino mārabandhanā’’ti.
ตตฺถ มคฺคานฎฺฐงฺคิโกติ ชงฺฆมคฺคาทโย วา โหนฺตุ ทฺวาสฎฺฐิ ทิฎฺฐิคตมคฺคา วา, เตสํ สเพฺพสมฺปิ มคฺคานํ สมฺมาทิฎฺฐิอาทีหิ อฎฺฐหิ อเงฺคหิ มิจฺฉาทิฎฺฐิอาทีนํ อฎฺฐนฺนํ ปหานํ กโรโนฺต นิโรธํ อารมฺมณํ กตฺวา จตูสุปิ สเจฺจสุ ทุกฺขปริชานนาทิกิจฺจํ สาธยมาโน อฎฺฐงฺคิโก มโคฺค เสโฎฺฐ อุตฺตโมฯ สจฺจานํ จตุโร ปทาติ ‘‘สจฺจํ ภเณ น กุเชฺฌยฺยา’’ติ (ธ. ป. ๒๒๔) อาคตํ วจีสจฺจํ วา โหตุ, ‘‘สโจฺจ พฺราหฺมโณ สโจฺจ ขตฺติโย’’ติอาทิเภทํ สมฺมุติสจฺจํ วา ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ (ธ. ส. ๑๑๔๔; ม. นิ. ๒.๑๘๗-๑๘๘) ทิฎฺฐิสจฺจํ วา ‘‘ทุกฺขํ อริยสจฺจ’’นฺติอาทิเภทํ ปรมตฺถสจฺจํ วา โหตุ, สเพฺพสมฺปิ อิเมสํ สจฺจานํ ปริชานิตพฺพเฎฺฐน สจฺฉิกาตพฺพเฎฺฐน ปหาตพฺพเฎฺฐน ภาเวตพฺพเฎฺฐน เอกปฎิเวธเฎฺฐน จ ตถปฎิเวธเฎฺฐน จ ทุกฺขํ อริยสจฺจนฺติอาทโย จตุโร ปทา เสฎฺฐา นามฯ วิราโค เสโฎฺฐ ธมฺมานนฺติ ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (อิติวุ. ๙๐; อ. นิ. ๔.๓๔) วจนโต สพฺพธมฺมานํ นิพฺพานสงฺขาโต วิราโค เสโฎฺฐฯ ทฺวิปทานญฺจ จกฺขุมาติ สเพฺพสํ เทวมนุสฺสาทิเภทานํ ทฺวิปทานํ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมา ตถาคโตว เสโฎฺฐฯ จ-สโทฺท สมฺปิณฺฑนโตฺถ, อรูปธเมฺม สมฺปิเณฺฑติฯ ตสฺมา อรูปธมฺมานมฺปิ ตถาคโต เสโฎฺฐ อุตฺตโมฯ
Tattha maggānaṭṭhaṅgikoti jaṅghamaggādayo vā hontu dvāsaṭṭhi diṭṭhigatamaggā vā, tesaṃ sabbesampi maggānaṃ sammādiṭṭhiādīhi aṭṭhahi aṅgehi micchādiṭṭhiādīnaṃ aṭṭhannaṃ pahānaṃ karonto nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā catūsupi saccesu dukkhaparijānanādikiccaṃ sādhayamāno aṭṭhaṅgiko maggo seṭṭho uttamo. Saccānaṃ caturo padāti ‘‘saccaṃ bhaṇe na kujjheyyā’’ti (dha. pa. 224) āgataṃ vacīsaccaṃ vā hotu, ‘‘sacco brāhmaṇo sacco khattiyo’’tiādibhedaṃ sammutisaccaṃ vā ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti (dha. sa. 1144; ma. ni. 2.187-188) diṭṭhisaccaṃ vā ‘‘dukkhaṃ ariyasacca’’ntiādibhedaṃ paramatthasaccaṃ vā hotu, sabbesampi imesaṃ saccānaṃ parijānitabbaṭṭhena sacchikātabbaṭṭhena pahātabbaṭṭhena bhāvetabbaṭṭhena ekapaṭivedhaṭṭhena ca tathapaṭivedhaṭṭhena ca dukkhaṃ ariyasaccantiādayo caturo padā seṭṭhā nāma. Virāgo seṭṭho dhammānanti ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (itivu. 90; a. ni. 4.34) vacanato sabbadhammānaṃ nibbānasaṅkhāto virāgo seṭṭho. Dvipadānañca cakkhumāti sabbesaṃ devamanussādibhedānaṃ dvipadānaṃ pañcahi cakkhūhi cakkhumā tathāgatova seṭṭho. Ca-saddo sampiṇḍanattho, arūpadhamme sampiṇḍeti. Tasmā arūpadhammānampi tathāgato seṭṭho uttamo.
ทสฺสนสฺส วิสุทฺธิยาติ มคฺคผลทสฺสนสฺส วิสุทฺธตฺถํ โย มยา ‘‘เสโฎฺฐ’’ติ วุโตฺต, เอโสว มโคฺค, นตฺถโญฺญฯ เอตญฺหิ ตุเมฺหติ ตสฺมา ตุเมฺห เอตเมว ปฎิปชฺชถฯ มารเสฺสตํ ปโมหนนฺติ เอตํ มารโมหนํ มารมนฺถนนฺติ วุจฺจติฯ ทุกฺขสฺสนฺตนฺติ สกลสฺสปิ วฎฺฎทุกฺขสฺส อนฺตํ ปริเจฺฉทํ กริสฺสถาติ อโตฺถฯ อญฺญาย สลฺลกนฺตนนฺติ ราคสลฺลาทีนํ กนฺตนํ นิมฺมถนํ อพฺพูหณํ เอตํ มคฺคํ, มยา วินา อนุสฺสวาทีหิ อตฺตปจฺจกฺขโต ญตฺวาว อยํ มโคฺค อกฺขาโต, อิทานิ ตุเมฺหหิ กิเลสานํ อาตาปเนน ‘‘อาตปฺป’’นฺติ สงฺขํ คตํ ตสฺส อธิคมตฺถาย สมฺมปฺปธานวีริยํ กิจฺจํ กรณียํฯ เกวลญฺหิ อกฺขาตาโรว ตถาคตาฯ ตสฺมา เตหิ อกฺขาตวเสน เย ปฎิปนฺนา ทฺวีหิ ฌาเนหิ ฌายิโน, เต เตภูมกวฎฺฎสงฺขาตา มารพนฺธนา ปโมกฺขนฺตีติ อโตฺถฯ
Dassanassa visuddhiyāti maggaphaladassanassa visuddhatthaṃ yo mayā ‘‘seṭṭho’’ti vutto, esova maggo, natthañño. Etañhi tumheti tasmā tumhe etameva paṭipajjatha. Mārassetaṃ pamohananti etaṃ māramohanaṃ māramanthananti vuccati. Dukkhassantanti sakalassapi vaṭṭadukkhassa antaṃ paricchedaṃ karissathāti attho. Aññāya sallakantananti rāgasallādīnaṃ kantanaṃ nimmathanaṃ abbūhaṇaṃ etaṃ maggaṃ, mayā vinā anussavādīhi attapaccakkhato ñatvāva ayaṃ maggo akkhāto, idāni tumhehi kilesānaṃ ātāpanena ‘‘ātappa’’nti saṅkhaṃ gataṃ tassa adhigamatthāya sammappadhānavīriyaṃ kiccaṃ karaṇīyaṃ. Kevalañhi akkhātārova tathāgatā. Tasmā tehi akkhātavasena ye paṭipannā dvīhi jhānehi jhāyino, te tebhūmakavaṭṭasaṅkhātā mārabandhanā pamokkhantīti attho.
เทสนาวสาเน เต ภิกฺขู อรหเตฺต ปติฎฺฐหิํสุ, สมฺปตฺตานมฺปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติฯ
Desanāvasāne te bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsu, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
ปญฺจสตภิกฺขุวตฺถุ ปฐมํฯ
Pañcasatabhikkhuvatthu paṭhamaṃ.
๒. อนิจฺจลกฺขณวตฺถุ
2. Aniccalakkhaṇavatthu
สเพฺพ สงฺขารา อนิจฺจาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ปญฺจสเต ภิกฺขู อารพฺภ กเถสิฯ
Sabbesaṅkhārā aniccāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto pañcasate bhikkhū ārabbha kathesi.
เต กิร สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฎฺฐานํ คเหตฺวา คนฺตฺวา อรเญฺญ วายมนฺตาปิ อรหตฺตํ อปฺปตฺวา ‘‘วิเสเสตฺวา กมฺมฎฺฐานํ อุคฺคณฺหิสฺสามา’’ติ สตฺถุ สนฺติกํ อาคมิํสุฯ สตฺถา ‘‘กิํ นุ โข อิเมสํ สปฺปาย’’นฺติ วีมํสโนฺต ‘‘อิเม กสฺสปพุทฺธกาเล วีสติ วสฺสสหสฺสานิ อนิจฺจลกฺขเณ อนุยุญฺชิํสุ, ตสฺมา อนิจฺจลกฺขเณเนว เตสํ เอกํ คาถํ เทเสตุํ วฎฺฎตี’’ติ จิเนฺตตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, กามภวาทีสุ สเพฺพปิ สงฺขารา หุตฺวา อภาวเฎฺฐน อนิจฺจา เอวา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Te kira satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā gantvā araññe vāyamantāpi arahattaṃ appatvā ‘‘visesetvā kammaṭṭhānaṃ uggaṇhissāmā’’ti satthu santikaṃ āgamiṃsu. Satthā ‘‘kiṃ nu kho imesaṃ sappāya’’nti vīmaṃsanto ‘‘ime kassapabuddhakāle vīsati vassasahassāni aniccalakkhaṇe anuyuñjiṃsu, tasmā aniccalakkhaṇeneva tesaṃ ekaṃ gāthaṃ desetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā, ‘‘bhikkhave, kāmabhavādīsu sabbepi saṅkhārā hutvā abhāvaṭṭhena aniccā evā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๒๗๗.
277.
‘‘สเพฺพ สงฺขารา อนิจฺจาติ, ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ;
‘‘Sabbe saṅkhārā aniccāti, yadā paññāya passati;
อถ นิพฺพินฺทติ ทุเกฺข, เอส มโคฺค วิสุทฺธิยา’’ติฯ
Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā’’ti.
ตตฺถ สเพฺพ สงฺขาราติ กามภวาทีสุ อุปฺปนฺนา ขนฺธา ตตฺถ ตเตฺถว นิรุชฺฌนโต อนิจฺจาติ ยทา วิปสฺสนาปญฺญาย ปสฺสติ, อถ อิมสฺมิํ ขนฺธปริหรณทุเกฺข นิพฺพินฺทติ, นิพฺพินฺทโนฺต ทุกฺขปริชานนาทิวเสน สจฺจานิ ปฎิวิชฺฌติฯ เอส มโคฺค วิสุทฺธิยาติ วิสุทฺธตฺถาย โวทานตฺถาย เอส มโคฺคติ อโตฺถฯ
Tattha sabbe saṅkhārāti kāmabhavādīsu uppannā khandhā tattha tattheva nirujjhanato aniccāti yadā vipassanāpaññāya passati, atha imasmiṃ khandhapariharaṇadukkhe nibbindati, nibbindanto dukkhaparijānanādivasena saccāni paṭivijjhati. Esa maggo visuddhiyāti visuddhatthāya vodānatthāya esa maggoti attho.
เทสนาวสาเน เต ภิกฺขู อรหเตฺต ปติฎฺฐหิํสุ, สมฺปตฺตปริสานมฺปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติฯ
Desanāvasāne te bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsu, sampattaparisānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
อนิจฺจลกฺขณวตฺถุ ทุติยํฯ
Aniccalakkhaṇavatthu dutiyaṃ.
๓. ทุกฺขลกฺขณวตฺถุ
3. Dukkhalakkhaṇavatthu
ทุติยคาถายปิ เอวรูปเมว วตฺถุฯ ตทา หิ ภควา เตสํ ภิกฺขูนํ ทุกฺขลกฺขเณ กตาภิโยคภาวํ ญตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, สเพฺพปิ ขนฺธา ปฎิปีฬนเฎฺฐน ทุกฺขา เอวา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Dutiyagāthāyapi evarūpameva vatthu. Tadā hi bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ dukkhalakkhaṇe katābhiyogabhāvaṃ ñatvā, ‘‘bhikkhave, sabbepi khandhā paṭipīḷanaṭṭhena dukkhā evā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๒๗๘.
278.
‘‘สเพฺพ สงฺขารา ทุกฺขาติ, ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ;
‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhāti, yadā paññāya passati;
อถ นิพฺพินฺทติ ทุเกฺข, เอส มโคฺค วิสุทฺธิยา’’ติฯ
Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā’’ti.
ตตฺถ ทุกฺขาติ ปฎิปีฬนเฎฺฐน ทุกฺขาฯ เสสํ ปุริมสทิสเมวฯ
Tattha dukkhāti paṭipīḷanaṭṭhena dukkhā. Sesaṃ purimasadisameva.
ทุกฺขลกฺขณวตฺถุ ตติยํฯ
Dukkhalakkhaṇavatthu tatiyaṃ.
๔. อนตฺตลกฺขณวตฺถุ
4. Anattalakkhaṇavatthu
ตติยคาถายปิ เอเสว นโยฯ เกวลญฺหิ เอตฺถ ภควา เตสํ ภิกฺขูนํ ปุเพฺพ อนตฺตลกฺขเณ อนุยุตฺตภาวํ ญตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, สเพฺพปิ ขนฺธา อวสวตฺตนเฎฺฐน อนตฺตา เอวา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Tatiyagāthāyapi eseva nayo. Kevalañhi ettha bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ pubbe anattalakkhaṇe anuyuttabhāvaṃ ñatvā, ‘‘bhikkhave, sabbepi khandhā avasavattanaṭṭhena anattā evā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๒๗๙.
279.
‘‘สเพฺพ ธมฺมา อนตฺตาติ, ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ;
‘‘Sabbe dhammā anattāti, yadā paññāya passati;
อถ นิพฺพินฺทติ ทุเกฺข, เอส มโคฺค วิสุทฺธิยา’’ติฯ
Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā’’ti.
ตตฺถ สเพฺพ ธมฺมาติ ปญฺจกฺขนฺธา เอว อธิเปฺปตาฯ อนตฺตาติ ‘‘มา ชียนฺตุ มา มียนฺตู’’ติ วเส วเตฺตตุํ น สกฺกาติ อวสวตฺตนเฎฺฐน อนตฺตา อตฺตสุญฺญา อสฺสามิกา อนิสฺสราติ อโตฺถฯ เสสํ ปุริมสทิสเมวาติฯ
Tattha sabbe dhammāti pañcakkhandhā eva adhippetā. Anattāti ‘‘mā jīyantu mā mīyantū’’ti vase vattetuṃ na sakkāti avasavattanaṭṭhena anattā attasuññā assāmikā anissarāti attho. Sesaṃ purimasadisamevāti.
อนตฺตลกฺขณวตฺถุ จตุตฺถํฯ
Anattalakkhaṇavatthu catutthaṃ.
๕. ปธานกมฺมิกติสฺสเตฺถรวตฺถุ
5. Padhānakammikatissattheravatthu
อุฎฺฐานกาลมฺหีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ปธานกมฺมิกติสฺสเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Uṭṭhānakālamhīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto padhānakammikatissattheraṃ ārabbha kathesi.
สาวตฺถิวาสิโน กิร ปญฺจสตา กุลปุตฺตา สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา กมฺมฎฺฐานํ คเหตฺวา อรญฺญํ อคมํสุฯ เตสุ เอโก ตเตฺถว โอหียิฯ อวเสสา อรเญฺญ สมณธมฺมํ กโรนฺตา อรหตฺตํ ปตฺวา ‘‘ปฎิลทฺธคุณํ สตฺถุ อาโรเจสฺสามา’’ติ ปุน สาวตฺถิํ อคมํสุฯ เต สาวตฺถิโต โยชนมเตฺต เอกสฺมิํ คามเก ปิณฺฑาย จรเนฺต ทิสฺวา เอโก อุปาสโก ยาคุภตฺตาทีหิ ปติมาเนตฺวา อนุโมทนํ สุตฺวา ปุนทิวสตฺถายปิ นิมเนฺตสิฯ เต ตทเหว สาวตฺถิํ คนฺตฺวา ปตฺตจีวรํ ปฎิสาเมตฺวา สายนฺหสมเย สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิํสุฯ สตฺถา เตหิ สทฺธิํ อติวิย ตุฎฺฐิํ ปเวทยมาโน ปฎิสนฺถารํ อกาสิฯ
Sāvatthivāsino kira pañcasatā kulaputtā satthu santike pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññaṃ agamaṃsu. Tesu eko tattheva ohīyi. Avasesā araññe samaṇadhammaṃ karontā arahattaṃ patvā ‘‘paṭiladdhaguṇaṃ satthu ārocessāmā’’ti puna sāvatthiṃ agamaṃsu. Te sāvatthito yojanamatte ekasmiṃ gāmake piṇḍāya carante disvā eko upāsako yāgubhattādīhi patimānetvā anumodanaṃ sutvā punadivasatthāyapi nimantesi. Te tadaheva sāvatthiṃ gantvā pattacīvaraṃ paṭisāmetvā sāyanhasamaye satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Satthā tehi saddhiṃ ativiya tuṭṭhiṃ pavedayamāno paṭisanthāraṃ akāsi.
อถ เนสํ ตตฺถ โอหีโน สหายกภิกฺขุ จิเนฺตสิ – ‘‘สตฺถุ อิเมหิ สทฺธิํ ปฎิสนฺถารํ กโรนฺตสฺส มุขํ นปฺปโหติ, มยฺหํ ปน มคฺคผลาภาเวน มยา สทฺธิํ น กเถติ, อเชฺชว อรหตฺตํ ปตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา มยา สทฺธิํ กถาเปสฺสามี’’ติฯ เตปิ ภิกฺขู, ‘‘ภเนฺต, มยํ อาคมนมเคฺค เอเกน อุปาสเกน สฺวาตนาย นิมนฺติตา, ตตฺถ ปาโตว คมิสฺสามา’’ติ สตฺถารํ อปโลเกสุํฯ อถ เนสํ สหายโก ภิกฺขุ สพฺพรตฺติํ จงฺกมโนฺต นิทฺทาวเสน จงฺกมโกฎิยํ เอกสฺมิํ ปาสาณผลเก ปติ, อูรุฎฺฐิ ภิชฺชิฯ โส มหาสเทฺทน วิรวิฯ ตสฺส เต สหายกา ภิกฺขู สทฺทํ สญฺชานิตฺวา อิโต จิโต จ อุปธาวิํสุฯ เตสํ ทีปํ ชาเลตฺวา ตสฺส กตฺตพฺพกิจฺจํ กโรนฺตานํเยว อรุโณ อุฎฺฐหิ, เต ตํ คามํ คนฺตุํ โอกาสํ น ลภิํสุฯ อถ เน สตฺถา อาห – ‘‘กิํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขาจารคามํ น คมิตฺถา’’ติฯ เต ‘‘อาม, ภเนฺต’’ติ ตํ ปวตฺติํ อาโรเจสุํฯ สตฺถา ‘‘น, ภิกฺขเว, เอส อิทาเนว ตุมฺหากํ ลาภนฺตรายํ กโรติ, ปุเพฺพปิ อกาสิเยวา’’ติ วตฺวา เตหิ ยาจิโต อตีตํ อาหริตฺวา –
Atha nesaṃ tattha ohīno sahāyakabhikkhu cintesi – ‘‘satthu imehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ karontassa mukhaṃ nappahoti, mayhaṃ pana maggaphalābhāvena mayā saddhiṃ na katheti, ajjeva arahattaṃ patvā satthāraṃ upasaṅkamitvā mayā saddhiṃ kathāpessāmī’’ti. Tepi bhikkhū, ‘‘bhante, mayaṃ āgamanamagge ekena upāsakena svātanāya nimantitā, tattha pātova gamissāmā’’ti satthāraṃ apalokesuṃ. Atha nesaṃ sahāyako bhikkhu sabbarattiṃ caṅkamanto niddāvasena caṅkamakoṭiyaṃ ekasmiṃ pāsāṇaphalake pati, ūruṭṭhi bhijji. So mahāsaddena viravi. Tassa te sahāyakā bhikkhū saddaṃ sañjānitvā ito cito ca upadhāviṃsu. Tesaṃ dīpaṃ jāletvā tassa kattabbakiccaṃ karontānaṃyeva aruṇo uṭṭhahi, te taṃ gāmaṃ gantuṃ okāsaṃ na labhiṃsu. Atha ne satthā āha – ‘‘kiṃ, bhikkhave, bhikkhācāragāmaṃ na gamitthā’’ti. Te ‘‘āma, bhante’’ti taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Satthā ‘‘na, bhikkhave, esa idāneva tumhākaṃ lābhantarāyaṃ karoti, pubbepi akāsiyevā’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āharitvā –
‘‘โย ปุเพฺพ กรณียานิ, ปจฺฉา โส กาตุมิจฺฉติ;
‘‘Yo pubbe karaṇīyāni, pacchā so kātumicchati;
วรุณกฎฺฐภโญฺชว, ส ปจฺฉา มนุตปฺปตี’’ติฯ (ชา. ๑.๑.๗๑) –
Varuṇakaṭṭhabhañjova, sa pacchā manutappatī’’ti. (jā. 1.1.71) –
ชาตกํ วิตฺถาเรสิฯ ตทา กิร เต ภิกฺขู ปญฺจสตา มาณวกา อเหสุํ, กุสีตมาณวโก อยํ ภิกฺขุ อโหสิ, อาจริโย ปน ตถาคโตว อโหสีติฯ
Jātakaṃ vitthāresi. Tadā kira te bhikkhū pañcasatā māṇavakā ahesuṃ, kusītamāṇavako ayaṃ bhikkhu ahosi, ācariyo pana tathāgatova ahosīti.
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, โย หิ อุฎฺฐานกาเล อุฎฺฐานํ น กโรติ, สํสนฺนสงฺกโปฺป โหติ, กุสีโต โส ฌานาทิเภทํ วิเสสํ นาธิคจฺฉตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā, ‘‘bhikkhave, yo hi uṭṭhānakāle uṭṭhānaṃ na karoti, saṃsannasaṅkappo hoti, kusīto so jhānādibhedaṃ visesaṃ nādhigacchatī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๒๘๐.
280.
‘‘อุฎฺฐานกาลมฺหิ อนุฎฺฐหาโน,
‘‘Uṭṭhānakālamhi anuṭṭhahāno,
ยุวา พลี อาลสิยํ อุเปโต;
Yuvā balī ālasiyaṃ upeto;
สํสนฺนสงฺกปฺปมโน กุสีโต,
Saṃsannasaṅkappamano kusīto,
ปญฺญาย มคฺคํ อลโส น วินฺทตี’’ติฯ
Paññāya maggaṃ alaso na vindatī’’ti.
ตตฺถ อนุฎฺฐหาโนติ อนุฎฺฐหโนฺต อวายมโนฺตฯ ยุวา พลีติ ปฐมโยพฺพเน ฐิโต พลสมฺปโนฺนปิ หุตฺวา อลสภาเวน อุเปโต โหติ, ภุตฺวา สยติฯ สํสนฺนสงฺกปฺปมโนติ ตีหิ มิจฺฉาวิตเกฺกหิ สุฎฺฐุ อวสนฺนสมฺมาสงฺกปฺปจิโตฺตฯ กุสีโตติ นิพฺพีริโยฯ อลโสติ มหาอลโส ปญฺญาย ทฎฺฐพฺพํ อริยมคฺคํ อปสฺสโนฺต น วินฺทติ, น ปฎิลภตีติ อโตฺถฯ
Tattha anuṭṭhahānoti anuṭṭhahanto avāyamanto. Yuvā balīti paṭhamayobbane ṭhito balasampannopi hutvā alasabhāvena upeto hoti, bhutvā sayati. Saṃsannasaṅkappamanoti tīhi micchāvitakkehi suṭṭhu avasannasammāsaṅkappacitto. Kusītoti nibbīriyo. Alasoti mahāalaso paññāya daṭṭhabbaṃ ariyamaggaṃ apassanto na vindati, na paṭilabhatīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
ปธานกมฺมิกติสฺสเตฺถรวตฺถุ ปญฺจมํฯ
Padhānakammikatissattheravatthu pañcamaṃ.
๖. สูกรเปตวตฺถุ
6. Sūkarapetavatthu
วาจานุรกฺขีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต สูกรเปตํ อารพฺภ กเถสิฯ
Vācānurakkhīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto sūkarapetaṃ ārabbha kathesi.
เอกสฺมิญฺหิ ทิวเส มหาโมคฺคลฺลานเตฺถโร ลกฺขณเตฺถเรน สทฺธิํ คิชฺฌกูฎา โอโรหโนฺต เอกสฺมิํ ปเทเส สิตํ ปาตฺวากาสิฯ ‘‘โก นุ โข, อาวุโส, เหตุ สิตสฺส ปาตุกมฺมายา’’ติ ลกฺขณเตฺถเรน ปุโฎฺฐ ‘‘อกาโล, อาวุโส, อิมสฺส ปญฺหสฺส, สตฺถุ สนฺติเก มํ ปุเจฺฉยฺยาถา’’ติ วตฺวา ลกฺขณเตฺถเรน สทฺธิํเยว ราชคเห ปิณฺฑาย จริตฺวา ปิณฺฑปาตปฎิกฺกโนฺต เวฬุวนํ คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา นิสีทิฯ อถ นํ ลกฺขณเตฺถโร ตมตฺถํ ปุจฺฉิฯ โส อาห – ‘‘อาวุโส, อหํ เอกํ เปตํ อทฺทสํ, ตสฺส ติคาวุตปฺปมาณํ สรีรํ, ตํ มนุสฺสสรีรสทิสํฯ สีสํ ปน สูกรสฺส วิย, ตสฺส มุเข นงฺคุฎฺฐํ ชาตํ, ตโต ปุฬวา ปคฺฆรนฺติฯ สฺวาหํ ‘น เม เอวรูโป สโตฺต ทิฎฺฐปุโพฺพ’ติ ตํ ทิสฺวา สิตํ ปาตฺวากาสิ’’นฺติฯ สตฺถา ‘‘จกฺขุภูตา วต, ภิกฺขเว, มม สาวกา วิหรนฺตี’’ติ วตฺวา ‘‘อหเมฺปตํ สตฺตํ โพธิมเณฺฑเยว อทฺทสํฯ ‘เย ปน เม น สทฺทเหยฺยุํ, เตสํ อหิตาย อสฺสา’ติ ปเรสํ อนุกมฺปาย น กเถสิํฯ อิทานิ โมคฺคลฺลานํ สกฺขิํ กตฺวา กเถมิฯ สจฺจํ, ภิกฺขเว, โมคฺคลฺลาโน อาหา’’ติ กเถสิฯ ตํ สุตฺวา ภิกฺขู สตฺถารํ ปุจฺฉิํสุ – ‘‘กิํ ปน, ภเนฺต, ตสฺส ปุพฺพกมฺม’’นฺติฯ สตฺถา ‘‘เตน หิ, ภิกฺขเว, สุณาถา’’ติ อตีตํ อาหริตฺวา ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ กเถสิฯ
Ekasmiñhi divase mahāmoggallānatthero lakkhaṇattherena saddhiṃ gijjhakūṭā orohanto ekasmiṃ padese sitaṃ pātvākāsi. ‘‘Ko nu kho, āvuso, hetu sitassa pātukammāyā’’ti lakkhaṇattherena puṭṭho ‘‘akālo, āvuso, imassa pañhassa, satthu santike maṃ puccheyyāthā’’ti vatvā lakkhaṇattherena saddhiṃyeva rājagahe piṇḍāya caritvā piṇḍapātapaṭikkanto veḷuvanaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā nisīdi. Atha naṃ lakkhaṇatthero tamatthaṃ pucchi. So āha – ‘‘āvuso, ahaṃ ekaṃ petaṃ addasaṃ, tassa tigāvutappamāṇaṃ sarīraṃ, taṃ manussasarīrasadisaṃ. Sīsaṃ pana sūkarassa viya, tassa mukhe naṅguṭṭhaṃ jātaṃ, tato puḷavā paggharanti. Svāhaṃ ‘na me evarūpo satto diṭṭhapubbo’ti taṃ disvā sitaṃ pātvākāsi’’nti. Satthā ‘‘cakkhubhūtā vata, bhikkhave, mama sāvakā viharantī’’ti vatvā ‘‘ahampetaṃ sattaṃ bodhimaṇḍeyeva addasaṃ. ‘Ye pana me na saddaheyyuṃ, tesaṃ ahitāya assā’ti paresaṃ anukampāya na kathesiṃ. Idāni moggallānaṃ sakkhiṃ katvā kathemi. Saccaṃ, bhikkhave, moggallāno āhā’’ti kathesi. Taṃ sutvā bhikkhū satthāraṃ pucchiṃsu – ‘‘kiṃ pana, bhante, tassa pubbakamma’’nti. Satthā ‘‘tena hi, bhikkhave, suṇāthā’’ti atītaṃ āharitvā tassa pubbakammaṃ kathesi.
กสฺสปพุทฺธกาเล กิร เอกสฺมิํ คามกาวาเส เทฺว เถรา สมคฺควาสํ วสิํสุฯ เตสุ เอโก สฎฺฐิวโสฺส, เอโก เอกูนสฎฺฐิวโสฺส ฯ เอกูนสฎฺฐิวโสฺส อิตรสฺส ปตฺตจีวรํ อาทาย วิจริ, สามเณโร วิย สพฺพํ วตฺตปฎิวตฺตํ อกาสิฯ เตสํ เอกมาตุกุจฺฉิยํ วุตฺถภาตูนํ วิย สมคฺควาสํ วสนฺตานํ วสนฎฺฐานํ เอโก ธมฺมกถิโก อาคมิฯ ตทา จ ธมฺมสฺสวนทิวโส โหติฯ เถรา นํ สงฺคณฺหิตฺวา ‘‘ธมฺมกถํ โน กเถหิ สปฺปุริสา’’ติ อาหํสุฯ โส ธมฺมกถํ กเถสิฯ เถรา ‘‘ธมฺมกถิโก โน ลโทฺธ’’ติ ตุฎฺฐจิตฺตา ปุนทิวเส ตํ อาทาย ธุรคามํ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา ตตฺถ กตภตฺตกิจฺจา, ‘‘อาวุโส, หิโยฺย กถิตฎฺฐานโตว โถกํ ธมฺมํ กเถหี’’ติ มนุสฺสานํ ธมฺมํ กถาเปสุํฯ มนุสฺสา ธมฺมกถํ สุตฺวา ปุนทิวสตฺถายปิ นิมนฺตยิํสุฯ เอวํ สมนฺตา ภิกฺขาจารคาเมสุ เทฺว เทฺว ทิวเส ตํ อาทาย ปิณฺฑาย จริํสุฯ
Kassapabuddhakāle kira ekasmiṃ gāmakāvāse dve therā samaggavāsaṃ vasiṃsu. Tesu eko saṭṭhivasso, eko ekūnasaṭṭhivasso . Ekūnasaṭṭhivasso itarassa pattacīvaraṃ ādāya vicari, sāmaṇero viya sabbaṃ vattapaṭivattaṃ akāsi. Tesaṃ ekamātukucchiyaṃ vutthabhātūnaṃ viya samaggavāsaṃ vasantānaṃ vasanaṭṭhānaṃ eko dhammakathiko āgami. Tadā ca dhammassavanadivaso hoti. Therā naṃ saṅgaṇhitvā ‘‘dhammakathaṃ no kathehi sappurisā’’ti āhaṃsu. So dhammakathaṃ kathesi. Therā ‘‘dhammakathiko no laddho’’ti tuṭṭhacittā punadivase taṃ ādāya dhuragāmaṃ piṇḍāya pavisitvā tattha katabhattakiccā, ‘‘āvuso, hiyyo kathitaṭṭhānatova thokaṃ dhammaṃ kathehī’’ti manussānaṃ dhammaṃ kathāpesuṃ. Manussā dhammakathaṃ sutvā punadivasatthāyapi nimantayiṃsu. Evaṃ samantā bhikkhācāragāmesu dve dve divase taṃ ādāya piṇḍāya cariṃsu.
ธมฺมกถิโก จิเนฺตสิ – ‘‘อิเม เทฺวปิ อติมุทุกา, มยา อุโภเปเต ปลาเปตฺวา อิมสฺมิํ วิหาเร วสิตุํ วฎฺฎตี’’ติฯ โส สายํ เถรูปฎฺฐานํ คนฺตฺวา ภิกฺขูนํ อุฎฺฐาย คตกาเล นิวตฺติตฺวา มหาเถรํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อตฺถี’’ติ วตฺวา ‘‘กเถหิ, อาวุโส’’ติ วุเตฺต โถกํ จิเนฺตตฺวา, ‘‘ภเนฺต, กถา นาเมสา มหาสาวชฺชา’’ติ วตฺวา อกเถตฺวาว ปกฺกามิฯ อนุเถรสฺสาปิ สนฺติกํ คนฺตฺวา ตเถว อกาสิฯ โส ทุติยทิวเส ตเถว กตฺวา ตติยทิวเส เตสํ อติวิย โกตุหเล อุปฺปเนฺน มหาเถรํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อตฺถิ, ตุมฺหากํ ปน สนฺติเก วตฺตุํ น วิสหามี’’ติ วตฺวา เถเรน ‘‘โหตุ, อาวุโส, กเถหี’’ติ นิปฺปีฬิโต อาห – ‘‘กิํ ปน, ภเนฺต, อนุเถโร ตุเมฺหหิ สทฺธิํ สํโภโค’’ติฯ สปฺปุริส, กิํ นาเมตํ กเถสิ, มยํ เอกมาตุกุจฺฉิยํ วุตฺถปุตฺตา วิย, อเมฺหสุ เอเกน ยํ ลทฺธํ, อิตเรนาปิ ลทฺธเมว โหติฯ มยา เอตสฺส เอตฺตกํ กาลํ อคุโณ นาม น ทิฎฺฐปุโพฺพติ? เอวํ, ภเนฺตติฯ อามาวุโสติฯ ภเนฺต มํ อนุเถโร เอวมาห – ‘‘สปฺปุริส, ตฺวํ กุลปุโตฺต, อยํ มหาเถโร ลชฺชี เปสโลติ เอเตน สทฺธิํ สํโภคํ กโรโนฺต อุปปริกฺขิตฺวา กเรยฺยาสี’’ติ เอวเมส มํ อาคตทิวสโต ปฎฺฐาย วทตีติฯ
Dhammakathiko cintesi – ‘‘ime dvepi atimudukā, mayā ubhopete palāpetvā imasmiṃ vihāre vasituṃ vaṭṭatī’’ti. So sāyaṃ therūpaṭṭhānaṃ gantvā bhikkhūnaṃ uṭṭhāya gatakāle nivattitvā mahātheraṃ upasaṅkamitvā, ‘‘bhante, kiñci vattabbaṃ atthī’’ti vatvā ‘‘kathehi, āvuso’’ti vutte thokaṃ cintetvā, ‘‘bhante, kathā nāmesā mahāsāvajjā’’ti vatvā akathetvāva pakkāmi. Anutherassāpi santikaṃ gantvā tatheva akāsi. So dutiyadivase tatheva katvā tatiyadivase tesaṃ ativiya kotuhale uppanne mahātheraṃ upasaṅkamitvā, ‘‘bhante, kiñci vattabbaṃ atthi, tumhākaṃ pana santike vattuṃ na visahāmī’’ti vatvā therena ‘‘hotu, āvuso, kathehī’’ti nippīḷito āha – ‘‘kiṃ pana, bhante, anuthero tumhehi saddhiṃ saṃbhogo’’ti. Sappurisa, kiṃ nāmetaṃ kathesi, mayaṃ ekamātukucchiyaṃ vutthaputtā viya, amhesu ekena yaṃ laddhaṃ, itarenāpi laddhameva hoti. Mayā etassa ettakaṃ kālaṃ aguṇo nāma na diṭṭhapubboti? Evaṃ, bhanteti. Āmāvusoti. Bhante maṃ anuthero evamāha – ‘‘sappurisa, tvaṃ kulaputto, ayaṃ mahāthero lajjī pesaloti etena saddhiṃ saṃbhogaṃ karonto upaparikkhitvā kareyyāsī’’ti evamesa maṃ āgatadivasato paṭṭhāya vadatīti.
มหาเถโร ตํ สุตฺวาว กุทฺธมานโส ทณฺฑาภิหตํ กุลาลภาชนํ วิย ภิชฺชิฯ อิตโรปิ อุฎฺฐาย อนุเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ตเถว อโวจ, โสปิ ตเถว ภิชฺชิฯ เตสุ กิญฺจาปิ เอตฺตกํ กาลํ เอโกปิ วิสุํ ปิณฺฑาย ปวิฎฺฐปุโพฺพ นาม นตฺถิ, ปุนทิวเส ปน วิสุํ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา อนุเถโร ปุเรตรํ อาคนฺตฺวา อุปฎฺฐานสาลาย อฎฺฐาสิ, มหาเถโร ปจฺฉา อคมาสิฯ ตํ ทิสฺวา อนุเถโร จิเนฺตสิ – ‘‘กิํ นุ โข อิมสฺส ปตฺตจีวรํ ปฎิคฺคเหตพฺพํ, อุทาหุ โน’’ติฯ โส ‘‘น อิทานิ ปฎิคฺคเหสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวาปิ ‘‘โหตุ, น มยา เอวํ กตปุพฺพํ, มยา อตฺตโน วตฺตํ หาเปตุํ น วฎฺฎตี’’ติ จิตฺตํ มุทุกํ กตฺวา เถรํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, ปตฺตจีวรํ เทถา’’ติ อาหฯ อิตโร ‘‘คจฺฉ, ทุพฺพินีต, น ตฺวํ มม ปตฺตจีวรํ ปฎิคฺคเหตุํ ยุตฺตรูโป’’ติ อจฺฉรํ ปหริตฺวา เตนปิ ‘‘อาม, ภเนฺต, อหมฺปิ ตุมฺหากํ ปตฺตจีวรํ น ปฎิคฺคณฺหามีติ จิเนฺตสิ’’นฺติ วุเตฺต, ‘‘อาวุโส นวก, กิํ ตฺวํ จิเนฺตสิ, มม อิมสฺมิํ วิหาเร โกจิ สโงฺค อตฺถี’’ติ อาหฯ อิตโรปิ ‘‘ตุเมฺห ปน, ภเนฺต, กิํ เอวํ มญฺญถ ‘มม อิมสฺมิํ วิหาเร โกจิ สโงฺค อตฺถี’ติ, เอโส เต วิหาโร’’ติ วตฺวา ปตฺตจีวรํ อาทาย นิกฺขมิฯ อิตโรปิ นิกฺขมิฯ เต อุโภปิ เอกมเคฺคนาปิ อคนฺตฺวา เอโก ปจฺฉิมทฺวาเรน มคฺคํ คณฺหิ, เอโก ปุรตฺถิมทฺวาเรนฯ ธมฺมกถิโก, ‘‘ภเนฺต, มา เอวํ กโรถ, มา เอวํ กโรถา’’ติ วตฺวา ‘‘ติฎฺฐาวุโส’’ติ วุเตฺต นิวตฺติฯ โส ปุนทิวเส ธุรคามํ ปวิโฎฺฐ มนุเสฺสหิ, ‘‘ภเนฺต, ภทฺทนฺตา กุหิ’’นฺติ วุเตฺต, ‘‘อาวุโส, มา ปุจฺฉถ, ตุมฺหากํ กุลุปกา หิโยฺย กลหํ กตฺวา นิกฺขมิํสุ, อหํ ยาจโนฺตปิ นิวเตฺตตุํ นาสกฺขิ’’นฺติ อาหฯ เตสุ พาลา ตุณฺหี อเหสุํฯ ปณฺฑิตา ปน ‘‘อเมฺหหิ เอตฺตกํ กาลํ ภทฺทนฺตานํ กิญฺจิ ขลิตํ นาม น ทิฎฺฐปุพฺพํ, เตสํ ภยํ อิมํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนํ ภวิสฺสตี’’ติ โทมนสฺสปฺปตฺตา อเหสุํฯ
Mahāthero taṃ sutvāva kuddhamānaso daṇḍābhihataṃ kulālabhājanaṃ viya bhijji. Itaropi uṭṭhāya anutherassa santikaṃ gantvā tatheva avoca, sopi tatheva bhijji. Tesu kiñcāpi ettakaṃ kālaṃ ekopi visuṃ piṇḍāya paviṭṭhapubbo nāma natthi, punadivase pana visuṃ piṇḍāya pavisitvā anuthero puretaraṃ āgantvā upaṭṭhānasālāya aṭṭhāsi, mahāthero pacchā agamāsi. Taṃ disvā anuthero cintesi – ‘‘kiṃ nu kho imassa pattacīvaraṃ paṭiggahetabbaṃ, udāhu no’’ti. So ‘‘na idāni paṭiggahessāmī’’ti cintetvāpi ‘‘hotu, na mayā evaṃ katapubbaṃ, mayā attano vattaṃ hāpetuṃ na vaṭṭatī’’ti cittaṃ mudukaṃ katvā theraṃ upasaṅkamitvā, ‘‘bhante, pattacīvaraṃ dethā’’ti āha. Itaro ‘‘gaccha, dubbinīta, na tvaṃ mama pattacīvaraṃ paṭiggahetuṃ yuttarūpo’’ti accharaṃ paharitvā tenapi ‘‘āma, bhante, ahampi tumhākaṃ pattacīvaraṃ na paṭiggaṇhāmīti cintesi’’nti vutte, ‘‘āvuso navaka, kiṃ tvaṃ cintesi, mama imasmiṃ vihāre koci saṅgo atthī’’ti āha. Itaropi ‘‘tumhe pana, bhante, kiṃ evaṃ maññatha ‘mama imasmiṃ vihāre koci saṅgo atthī’ti, eso te vihāro’’ti vatvā pattacīvaraṃ ādāya nikkhami. Itaropi nikkhami. Te ubhopi ekamaggenāpi agantvā eko pacchimadvārena maggaṃ gaṇhi, eko puratthimadvārena. Dhammakathiko, ‘‘bhante, mā evaṃ karotha, mā evaṃ karothā’’ti vatvā ‘‘tiṭṭhāvuso’’ti vutte nivatti. So punadivase dhuragāmaṃ paviṭṭho manussehi, ‘‘bhante, bhaddantā kuhi’’nti vutte, ‘‘āvuso, mā pucchatha, tumhākaṃ kulupakā hiyyo kalahaṃ katvā nikkhamiṃsu, ahaṃ yācantopi nivattetuṃ nāsakkhi’’nti āha. Tesu bālā tuṇhī ahesuṃ. Paṇḍitā pana ‘‘amhehi ettakaṃ kālaṃ bhaddantānaṃ kiñci khalitaṃ nāma na diṭṭhapubbaṃ, tesaṃ bhayaṃ imaṃ nissāya uppannaṃ bhavissatī’’ti domanassappattā ahesuṃ.
เตปิ เถรา คตฎฺฐาเน จิตฺตสุขํ นาม น ลภิํสุฯ มหาเถโร จิเนฺตสิ – ‘‘อโห นวกสฺส ภิกฺขุโน ภาริยํ กมฺมํ กตํ, มุหุตฺตํ ทิฎฺฐํ นาม อาคนฺตุกภิกฺขุํ อาห – ‘มหาเถเรน สทฺธิํ สํโภคํ มา อกาสี’’’ติฯ อิตโรปิ จิเนฺตสิ – ‘‘อโห มหาเถรสฺส ภาริยํ กมฺมํ กตํ, มุหุตฺตํ ทิฎฺฐํ นาม อาคนฺตุกภิกฺขุํ อาห – ‘อิมินา สทฺธิํ สํโภคํ มา อกาสี’’’ติฯ เตสํ เนว สชฺฌาโย น มนสิกาโร อโหสิฯ เต วสฺสสตจฺจเยน ปจฺฉิมทิสาย เอกํ วิหารํ อคมํสุฯ เตสํ เอกเมว เสนาสนํ ปาปุณิฯ มหาเถเร ปวิสิตฺวา มญฺจเก นิสิเนฺน อิตโรปิ ปาวิสิฯ มหาเถโร ตํ ทิสฺวาว สญฺชานิตฺวา อสฺสูนิ สนฺธาเรตุํ นาสกฺขิฯ อิตโรปิ มหาเถรํ สญฺชานิตฺวา อสฺสุปุเณฺณหิ เนเตฺตหิ ‘‘กเถมิ นุ โข มา กเถมี’’ติ จิเนฺตตฺวา ‘‘น ตํ สเทฺธยฺยรูป’’นฺติ เถรํ วนฺทิตฺวา ‘‘อหํ, ภเนฺต, เอตฺตกํ กาลํ ตุมฺหากํ ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา วิจริํ, อปิ นุ โข เม กายทฺวาราทีสุ ตุเมฺหหิ กิญฺจิ อสารุปฺปํ ทิฎฺฐปุพฺพ’’นฺติฯ ‘‘น ทิฎฺฐปุพฺพํ, อาวุโส’’ติฯ อถ กสฺมา ธมฺมกถิกํ อวจุตฺถ ‘‘มา เอเตน สทฺธิํ สํโภคมกาสี’’ติ? ‘‘นาหํ, อาวุโส, เอวํ กเถมิ, ตยา กิร มม อนฺตเร เอวํ วุตฺต’’นฺติฯ ‘‘อหมฺปิ, ภเนฺต, น วทามี’’ติฯ เต ตสฺมิํ ขเณ ‘‘เตน อเมฺห ภินฺทิตุกาเมน เอวํ วุตฺตํ ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา อญฺญมญฺญํ อจฺจยํ เทสยิํสุฯ เต วสฺสสตํ จิตฺตสฺสาทํ อลภนฺตา ตํ ทิวสํ สมคฺคา หุตฺวา ‘‘อายาม, นํ ตโต วิหารา นิกฺกฑฺฒิสฺสามา’’ติ ปกฺกมิตฺวา อนุปุเพฺพน ตํ วิหารํ อคมํสุฯ
Tepi therā gataṭṭhāne cittasukhaṃ nāma na labhiṃsu. Mahāthero cintesi – ‘‘aho navakassa bhikkhuno bhāriyaṃ kammaṃ kataṃ, muhuttaṃ diṭṭhaṃ nāma āgantukabhikkhuṃ āha – ‘mahātherena saddhiṃ saṃbhogaṃ mā akāsī’’’ti. Itaropi cintesi – ‘‘aho mahātherassa bhāriyaṃ kammaṃ kataṃ, muhuttaṃ diṭṭhaṃ nāma āgantukabhikkhuṃ āha – ‘iminā saddhiṃ saṃbhogaṃ mā akāsī’’’ti. Tesaṃ neva sajjhāyo na manasikāro ahosi. Te vassasataccayena pacchimadisāya ekaṃ vihāraṃ agamaṃsu. Tesaṃ ekameva senāsanaṃ pāpuṇi. Mahāthere pavisitvā mañcake nisinne itaropi pāvisi. Mahāthero taṃ disvāva sañjānitvā assūni sandhāretuṃ nāsakkhi. Itaropi mahātheraṃ sañjānitvā assupuṇṇehi nettehi ‘‘kathemi nu kho mā kathemī’’ti cintetvā ‘‘na taṃ saddheyyarūpa’’nti theraṃ vanditvā ‘‘ahaṃ, bhante, ettakaṃ kālaṃ tumhākaṃ pattacīvaraṃ gahetvā vicariṃ, api nu kho me kāyadvārādīsu tumhehi kiñci asāruppaṃ diṭṭhapubba’’nti. ‘‘Na diṭṭhapubbaṃ, āvuso’’ti. Atha kasmā dhammakathikaṃ avacuttha ‘‘mā etena saddhiṃ saṃbhogamakāsī’’ti? ‘‘Nāhaṃ, āvuso, evaṃ kathemi, tayā kira mama antare evaṃ vutta’’nti. ‘‘Ahampi, bhante, na vadāmī’’ti. Te tasmiṃ khaṇe ‘‘tena amhe bhinditukāmena evaṃ vuttaṃ bhavissatī’’ti ñatvā aññamaññaṃ accayaṃ desayiṃsu. Te vassasataṃ cittassādaṃ alabhantā taṃ divasaṃ samaggā hutvā ‘‘āyāma, naṃ tato vihārā nikkaḍḍhissāmā’’ti pakkamitvā anupubbena taṃ vihāraṃ agamaṃsu.
ธมฺมกถิโกปิ เถเร ทิสฺวา ปตฺตจีวรํ ปฎิคฺคเหตุํ อุปคจฺฉิฯ เถรา ‘‘น ตฺวํ อิมสฺมิํ วิหาเร วสิตุํ ยุตฺตรูโป’’ติ อจฺฉรํ ปหริํสุฯ โส สณฺฐาตุํ อสโกฺกโนฺต ตาวเทว นิกฺขมิตฺวา ปลายิฯ อถ นํ วีสติ วสฺสสหสฺสานิ กโต สมณธโมฺม สนฺธาเรตุํ นาสกฺขิ, ตโต จวิตฺวา อวีจิมฺหิ นิพฺพโตฺต เอกํ พุทฺธนฺตรํ ปจฺจิตฺวา อิทานิ คิชฺฌกูเฎ วุตฺตปฺปกาเรน อตฺตภาเวน ทุกฺขํ อนุโภตีติฯ
Dhammakathikopi there disvā pattacīvaraṃ paṭiggahetuṃ upagacchi. Therā ‘‘na tvaṃ imasmiṃ vihāre vasituṃ yuttarūpo’’ti accharaṃ pahariṃsu. So saṇṭhātuṃ asakkonto tāvadeva nikkhamitvā palāyi. Atha naṃ vīsati vassasahassāni kato samaṇadhammo sandhāretuṃ nāsakkhi, tato cavitvā avīcimhi nibbatto ekaṃ buddhantaraṃ paccitvā idāni gijjhakūṭe vuttappakārena attabhāvena dukkhaṃ anubhotīti.
สตฺถา อิทํ ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ อาหริตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา นาม กายาทีหิ อุปสนฺตรูเปน ภวิตพฺพ’’นฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Satthā idaṃ tassa pubbakammaṃ āharitvā, ‘‘bhikkhave, bhikkhunā nāma kāyādīhi upasantarūpena bhavitabba’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
๒๘๑.
281.
‘‘วาจานุรกฺขี มนสา สุสํวุโต,
‘‘Vācānurakkhī manasā susaṃvuto,
กาเยน จ นากุสลํ กยิรา;
Kāyena ca nākusalaṃ kayirā;
เอเต ตโย กมฺมปเถ วิโสธเย,
Ete tayo kammapathe visodhaye,
อาราธเย มคฺคมิสิปฺปเวทิต’’นฺติฯ
Ārādhaye maggamisippavedita’’nti.
ตสฺสโตฺถ – จตุนฺนํ วจีทุจฺจริตานํ วชฺชเนน วาจานุรกฺขี อภิชฺฌาทีนํ อนุปฺปาทเนน มนสา จ สุฎฺฐุ สํวุโต ปาณาติปาตาทโย ปชหโนฺต กาเยน จ อกุสลํ น กยิราฯ เอวํ เอเต ตโย กมฺมปเถ วิโสธเยฯ เอวํ วิโสเธโนฺต หิ สีลกฺขนฺธาทีนํ เอสเกหิ พุทฺธาทีหิ อิสีหิ ปเวทิตํ อฎฺฐงฺคิกมคฺคํ อาราเธยฺยาติฯ
Tassattho – catunnaṃ vacīduccaritānaṃ vajjanena vācānurakkhī abhijjhādīnaṃ anuppādanena manasā ca suṭṭhu saṃvuto pāṇātipātādayo pajahanto kāyena ca akusalaṃ na kayirā. Evaṃ ete tayo kammapathe visodhaye. Evaṃ visodhento hi sīlakkhandhādīnaṃ esakehi buddhādīhi isīhi paveditaṃ aṭṭhaṅgikamaggaṃ ārādheyyāti.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
สูกรเปตวตฺถุ ฉฎฺฐํฯ
Sūkarapetavatthu chaṭṭhaṃ.
๗. โปฎฺฐิลเตฺถรวตฺถุ
7. Poṭṭhilattheravatthu
โยคา เวติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต โปฎฺฐิลํ นาม เถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Yogā veti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto poṭṭhilaṃ nāma theraṃ ārabbha kathesi.
โส กิร สตฺตนฺนมฺปิ พุทฺธานํ สาสเน เตปิฎโก ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ ธมฺมํ วาเจสิฯ สตฺถา จิเนฺตสิ – ‘‘อิมสฺส ภิกฺขุโน ‘อตฺตโน ทุกฺขนิสฺสรณํ กริสฺสามี’ติ จิตฺตมฺปิ นตฺถิ สํเวเชสฺสามิ น’’นฺติฯ ตโต ปฎฺฐาย ตํ เถรํ อตฺตโน อุปฎฺฐานํ อาคตกาเล ‘‘เอหิ, ตุจฺฉโปฎฺฐิล, วนฺท, ตุจฺฉโปฎฺฐิล, นิสีท, ตุจฺฉโปฎฺฐิล, ยาหิ, ตุจฺฉโปฎฺฐิลา’’ติ วทติฯ อุฎฺฐาย คตกาเลปิ ‘‘ตุจฺฉโปฎฺฐิโล คโต’’ติ วทติฯ โส จิเนฺตสิ – ‘‘อหํ สาฎฺฐกถานิ ตีณิ ปิฎกานิ ธาเรมิ, ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ อฎฺฐารส มหาคเณ ธมฺมํ วาเจมิ, อถ ปน มํ สตฺถา อภิกฺขณํ, ‘ตุจฺฉโปฎฺฐิลา’ติ วเทติ, อทฺธา มํ สตฺถา ฌานาทีนํ อภาเวน เอวํ วเทตี’’ติฯ โส อุปฺปนฺนสํเวโค ‘‘ทานิ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กริสฺสามี’’ติ สยเมว ปตฺตจีวรํ สํวิทหิตฺวา ปจฺจูสกาเล สพฺพปจฺฉา ธมฺมํ อุคฺคณฺหิตฺวา นิกฺขมเนฺตน ภิกฺขุนา สทฺธิํ นิกฺขมิฯ ปริเวเณ นิสีทิตฺวา สชฺฌายนฺตา นํ ‘‘อาจริโย’’ติ น สลฺลเกฺขสุํฯ โส วีสโยชนสตมคฺคํ คนฺตฺวา เอกสฺมิํ อรญฺญาวาเส ติํส ภิกฺขู วสนฺติ, เต อุปสงฺกมิตฺวา สงฺฆเตฺถรํ วนฺทิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, อวสฺสโย เม โหถา’’ติ อาหฯ อาวุโส, ตฺวํ ธมฺมกถิโก, อเมฺหหิ นาม ตํ นิสฺสาย กิญฺจิ ชานิตพฺพํ ภเวยฺย, กสฺมา เอวํ วเทสีติ? มา, ภเนฺต, เอวํ กโรถ, อวสฺสโย เม โหถาติฯ เต ปน สเพฺพ ขีณาสวาวฯ อถ นํ มหาเถโร ‘‘อิมสฺส อุคฺคหํ นิสฺสาย มาโน อตฺถิเยวา’’ติ อนุเถรสฺส สนฺติกํ ปหิณิฯ โสปิ นํ ตเถวาหฯ อิมินา นีหาเรน สเพฺพปิ ตํ เปเสนฺตา ทิวาฎฺฐาเน นิสีทิตฺวา สูจิกมฺมํ กโรนฺตสฺส สพฺพนวกสฺส สตฺตวสฺสิกสามเณรสฺส สนฺติกํ ปหิณิํสุฯ เอวมสฺส มานํ นีหริํสุฯ
So kira sattannampi buddhānaṃ sāsane tepiṭako pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ dhammaṃ vācesi. Satthā cintesi – ‘‘imassa bhikkhuno ‘attano dukkhanissaraṇaṃ karissāmī’ti cittampi natthi saṃvejessāmi na’’nti. Tato paṭṭhāya taṃ theraṃ attano upaṭṭhānaṃ āgatakāle ‘‘ehi, tucchapoṭṭhila, vanda, tucchapoṭṭhila, nisīda, tucchapoṭṭhila, yāhi, tucchapoṭṭhilā’’ti vadati. Uṭṭhāya gatakālepi ‘‘tucchapoṭṭhilo gato’’ti vadati. So cintesi – ‘‘ahaṃ sāṭṭhakathāni tīṇi piṭakāni dhāremi, pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ aṭṭhārasa mahāgaṇe dhammaṃ vācemi, atha pana maṃ satthā abhikkhaṇaṃ, ‘tucchapoṭṭhilā’ti vadeti, addhā maṃ satthā jhānādīnaṃ abhāvena evaṃ vadetī’’ti. So uppannasaṃvego ‘‘dāni araññaṃ pavisitvā samaṇadhammaṃ karissāmī’’ti sayameva pattacīvaraṃ saṃvidahitvā paccūsakāle sabbapacchā dhammaṃ uggaṇhitvā nikkhamantena bhikkhunā saddhiṃ nikkhami. Pariveṇe nisīditvā sajjhāyantā naṃ ‘‘ācariyo’’ti na sallakkhesuṃ. So vīsayojanasatamaggaṃ gantvā ekasmiṃ araññāvāse tiṃsa bhikkhū vasanti, te upasaṅkamitvā saṅghattheraṃ vanditvā, ‘‘bhante, avassayo me hothā’’ti āha. Āvuso, tvaṃ dhammakathiko, amhehi nāma taṃ nissāya kiñci jānitabbaṃ bhaveyya, kasmā evaṃ vadesīti? Mā, bhante, evaṃ karotha, avassayo me hothāti. Te pana sabbe khīṇāsavāva. Atha naṃ mahāthero ‘‘imassa uggahaṃ nissāya māno atthiyevā’’ti anutherassa santikaṃ pahiṇi. Sopi naṃ tathevāha. Iminā nīhārena sabbepi taṃ pesentā divāṭṭhāne nisīditvā sūcikammaṃ karontassa sabbanavakassa sattavassikasāmaṇerassa santikaṃ pahiṇiṃsu. Evamassa mānaṃ nīhariṃsu.
โส นิหตมาโน สามเณรสฺส สนฺติเก อญฺชลิํ ปคฺคเหตฺวา ‘‘อวสฺสโย เม โหหิ สปฺปุริสา’’ติ อาหฯ อโห, อาจริย, กิํ นาเมตํ กเถถ, ตุเมฺห มหลฺลกา พหุสฺสุตา, ตุมฺหากํ สนฺติเก มยา กิญฺจิ การณํ ชานิตพฺพํ ภเวยฺยาติฯ มา เอวํ กริ, สปฺปุริส, โหหิเยว เม อวสฺสโยติฯ ภเนฺต, สเจปิ โอวาทกฺขมา ภวิสฺสถ, ภวิสฺสามิ โว อวสฺสโยติฯ โหมิ, สปฺปุริส, อหํ ‘‘อคฺคิํ ปวิสา’’ติ วุเตฺต อคฺคิํ ปวิสามิเยวาติฯ อถ นํ โส อวิทูเร เอกํ สรํ ทเสฺสตฺวา, ‘‘ภเนฺต, ยถานิวตฺถปารุโตว อิมํ สรํ ปวิสถา’’ติ อาหฯ โส หิสฺส มหคฺฆานํ ทุปฎฺฎจีวรานํ นิวตฺถปารุตภาวํ ญตฺวาปิ ‘‘โอวาทกฺขโม นุ โข’’ติ วีมํสโนฺต เอวมาหฯ เถโรปิ เอกวจเนเนว อุทกํ โอตริฯ อถ นํ จีวรกณฺณานํ เตมิตกาเล ‘‘เอถ, ภเนฺต’’ติ วตฺวา เอกวจเนเนว อาคนฺตฺวา ฐิตํ อาห – ‘‘ภเนฺต, เอกสฺมิํ วมฺมิเก ฉ ฉิทฺทานิ, ตตฺถ เอเกน ฉิเทฺทน โคธา อโนฺต ปวิฎฺฐา, ตํ คณฺหิตุกาโม อิตรานิ ปญฺจ ฉิทฺทานิ ถเกตฺวา ฉฎฺฐํ ภินฺทิตฺวา ปวิฎฺฐฉิเทฺทเนว คณฺหาติ, เอวํ ตุเมฺหปิ ฉทฺวาริเกสุ อารมฺมเณสุ เสสานิ ปญฺจทฺวารานิ ปิธาย มโนทฺวาเร กมฺมํ ปฎฺฐเปถา’’ติฯ พหุสฺสุตสฺส ภิกฺขุโน เอตฺตเกเนว ปทีปุชฺชลนํ วิย อโหสิฯ โส ‘‘เอตฺตกเมว โหตุ สปฺปุริสา’’ติ กรชกาเย ญาณํ โอตาเรตฺวา สมณธมฺมํ อารภิฯ
So nihatamāno sāmaṇerassa santike añjaliṃ paggahetvā ‘‘avassayo me hohi sappurisā’’ti āha. Aho, ācariya, kiṃ nāmetaṃ kathetha, tumhe mahallakā bahussutā, tumhākaṃ santike mayā kiñci kāraṇaṃ jānitabbaṃ bhaveyyāti. Mā evaṃ kari, sappurisa, hohiyeva me avassayoti. Bhante, sacepi ovādakkhamā bhavissatha, bhavissāmi vo avassayoti. Homi, sappurisa, ahaṃ ‘‘aggiṃ pavisā’’ti vutte aggiṃ pavisāmiyevāti. Atha naṃ so avidūre ekaṃ saraṃ dassetvā, ‘‘bhante, yathānivatthapārutova imaṃ saraṃ pavisathā’’ti āha. So hissa mahagghānaṃ dupaṭṭacīvarānaṃ nivatthapārutabhāvaṃ ñatvāpi ‘‘ovādakkhamo nu kho’’ti vīmaṃsanto evamāha. Theropi ekavacaneneva udakaṃ otari. Atha naṃ cīvarakaṇṇānaṃ temitakāle ‘‘etha, bhante’’ti vatvā ekavacaneneva āgantvā ṭhitaṃ āha – ‘‘bhante, ekasmiṃ vammike cha chiddāni, tattha ekena chiddena godhā anto paviṭṭhā, taṃ gaṇhitukāmo itarāni pañca chiddāni thaketvā chaṭṭhaṃ bhinditvā paviṭṭhachiddeneva gaṇhāti, evaṃ tumhepi chadvārikesu ārammaṇesu sesāni pañcadvārāni pidhāya manodvāre kammaṃ paṭṭhapethā’’ti. Bahussutassa bhikkhuno ettakeneva padīpujjalanaṃ viya ahosi. So ‘‘ettakameva hotu sappurisā’’ti karajakāye ñāṇaṃ otāretvā samaṇadhammaṃ ārabhi.
สตฺถา วีสโยชนสตมตฺถเก นิสิโนฺนว ตํ ภิกฺขุํ โอโลเกตฺวา ‘‘ยเถวายํ ภิกฺขุ ภูริปโญฺญ , เอวเมวํ อเนน อตฺตานํ ปติฎฺฐาเปตุํ วฎฺฎตี’’ติ จิเนฺตตฺวา เตน สทฺธิํ กเถโนฺต วิย โอภาสํ ผริตฺวา อิมํ คาถมาห –
Satthā vīsayojanasatamatthake nisinnova taṃ bhikkhuṃ oloketvā ‘‘yathevāyaṃ bhikkhu bhūripañño , evamevaṃ anena attānaṃ patiṭṭhāpetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā tena saddhiṃ kathento viya obhāsaṃ pharitvā imaṃ gāthamāha –
๒๘๒.
282.
‘‘โยคา เว ชายตี ภูริ, อโยคา ภูริสงฺขโย;
‘‘Yogā ve jāyatī bhūri, ayogā bhūrisaṅkhayo;
เอตํ เทฺวธาปถํ ญตฺวา, ภวาย วิภวาย จ;
Etaṃ dvedhāpathaṃ ñatvā, bhavāya vibhavāya ca;
ตถาตฺตานํ นิเวเสยฺย, ยถา ภูริ ปวฑฺฒตี’’ติฯ
Tathāttānaṃ niveseyya, yathā bhūri pavaḍḍhatī’’ti.
ตตฺถ โยคาติ อฎฺฐติํสาย อารมฺมเณสุ โยนิโส มนสิการาฯ ภูรีติ ปถวีสมาย วิตฺถตาย ปญฺญาเยตํ นามํฯ สงฺขโยติ วินาโสฯ เอตํ เทฺวธาปถนฺติ เอตํ โยคญฺจ อโยคญฺจฯ ภวาย วิภวาย จาติ วุทฺธิยา จ อวุทฺธิยา จฯ ตถาติ ยถา อยํ ภูริสงฺขาตา ปญฺญา ปวฑฺฒติ, เอวํ อตฺตานํ นิเวเสยฺยาติ อโตฺถฯ
Tattha yogāti aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu yoniso manasikārā. Bhūrīti pathavīsamāya vitthatāya paññāyetaṃ nāmaṃ. Saṅkhayoti vināso. Etaṃ dvedhāpathanti etaṃ yogañca ayogañca. Bhavāya vibhavāya cāti vuddhiyā ca avuddhiyā ca. Tathāti yathā ayaṃ bhūrisaṅkhātā paññā pavaḍḍhati, evaṃ attānaṃ niveseyyāti attho.
เทสนาวสาเน โปฎฺฐิลเตฺถโร อรหเตฺต ปติฎฺฐหีติฯ
Desanāvasāne poṭṭhilatthero arahatte patiṭṭhahīti.
โปฎฺฐิลเตฺถรวตฺถุ สตฺตมํฯ
Poṭṭhilattheravatthu sattamaṃ.
๘. ปญฺจมหลฺลกเตฺถรวตฺถุ
8. Pañcamahallakattheravatthu
วนํ ฉินฺทถาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต สมฺพหุเล มหลฺลเก ภิกฺขู อารพฺภ กเถสิฯ
Vanaṃ chindathāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sambahule mahallake bhikkhū ārabbha kathesi.
เต กิร คิหิกาเล สาวตฺถิยํ กุฎุมฺพิกา มหทฺธนา อญฺญมญฺญสหายกา เอกโต ปุญฺญานิ กโรนฺตา สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ‘‘มยํ มหลฺลกา, กิํ โน ฆราวาเสนา’’ติ สตฺถารํ ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา ปพฺพชิํสุ, มหลฺลกภาเวน ปน ธมฺมํ ปริยาปุณิตุํ อสโกฺกนฺตา วิหารปริยเนฺต ปณฺณสาลํ กาเรตฺวา เอกโตว วสิํสุฯ ปิณฺฑาย จรนฺตาปิ เยภุเยฺยน ปุตฺตทารเสฺสว เคหํ คนฺตฺวา ภุญฺชิํสุฯ เตสุ เอกสฺส ปุราณทุติยิกา มธุรปาจิกา นาม, สา เตสํ สเพฺพสมฺปิ อุปการิกา อโหสิฯ กสฺมา สเพฺพปิ อตฺตนา ลทฺธาหารํ คเหตฺวา ตสฺสา เอว เคเห นิสีทิตฺวา ภุญฺชนฺติ? สาปิ เนสํ ยถาสนฺนิหิตํ สูปพฺยญฺชนํ เทติฯ สา อญฺญตราพาเธน ผุฎฺฐา กาลมกาสิฯ อถ เต มหลฺลกเตฺถรา สหายกสฺส เถรสฺส ปณฺณสาลาย สนฺนิปติตฺวา อญฺญมญฺญํ คีวาสุ คเหตฺวา ‘‘มธุรปาจิกา อุปาสิกา กาลกตา’’ติ วิลปนฺตา โรทิํสุ ฯ ภิกฺขูหิ จ สมนฺตโต อุปธาวิตฺวา ‘‘กิํ อิทํ, อาวุโส’’ติ ปุฎฺฐา, ‘‘ภเนฺต, สหายกสฺส โน ปุราณทุติยิกา กาลกตา, สา อมฺหากํ อติวิย อุปการิกาฯ อิทานิ กุโต ตถารูปิํ ลภิสฺสามาติ อิมินา การเณน โรทามา’’ติ อาหํสุฯ
Te kira gihikāle sāvatthiyaṃ kuṭumbikā mahaddhanā aññamaññasahāyakā ekato puññāni karontā satthu dhammadesanaṃ sutvā ‘‘mayaṃ mahallakā, kiṃ no gharāvāsenā’’ti satthāraṃ pabbajjaṃ yācitvā pabbajiṃsu, mahallakabhāvena pana dhammaṃ pariyāpuṇituṃ asakkontā vihārapariyante paṇṇasālaṃ kāretvā ekatova vasiṃsu. Piṇḍāya carantāpi yebhuyyena puttadārasseva gehaṃ gantvā bhuñjiṃsu. Tesu ekassa purāṇadutiyikā madhurapācikā nāma, sā tesaṃ sabbesampi upakārikā ahosi. Kasmā sabbepi attanā laddhāhāraṃ gahetvā tassā eva gehe nisīditvā bhuñjanti? Sāpi nesaṃ yathāsannihitaṃ sūpabyañjanaṃ deti. Sā aññatarābādhena phuṭṭhā kālamakāsi. Atha te mahallakattherā sahāyakassa therassa paṇṇasālāya sannipatitvā aññamaññaṃ gīvāsu gahetvā ‘‘madhurapācikā upāsikā kālakatā’’ti vilapantā rodiṃsu . Bhikkhūhi ca samantato upadhāvitvā ‘‘kiṃ idaṃ, āvuso’’ti puṭṭhā, ‘‘bhante, sahāyakassa no purāṇadutiyikā kālakatā, sā amhākaṃ ativiya upakārikā. Idāni kuto tathārūpiṃ labhissāmāti iminā kāraṇena rodāmā’’ti āhaṃsu.
ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฎฺฐาเปสุํฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุเพฺพปิ เต กากโยนิยํ นิพฺพตฺติตฺวา สมุทฺทตีเร จรมานา สมุทฺทอูมิยา สมุทฺทํ ปเวเสตฺวา มาริตาย กากิยา โรทิตฺวา ปริเทวิตฺวา ตํ นีหริสฺสามาติ มุขตุณฺฑเกหิ มหาสมุทฺทํ อุสฺสิญฺจนฺตา กิลมิํสู’’ติ อตีตํ อาหริตฺวา –
Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi te kākayoniyaṃ nibbattitvā samuddatīre caramānā samuddaūmiyā samuddaṃ pavesetvā māritāya kākiyā roditvā paridevitvā taṃ nīharissāmāti mukhatuṇḍakehi mahāsamuddaṃ ussiñcantā kilamiṃsū’’ti atītaṃ āharitvā –
‘‘อปิ นุ หนุกา สนฺตา, มุขญฺจ ปริสุสฺสติ;
‘‘Api nu hanukā santā, mukhañca parisussati;
โอรมาม น ปาเรม, ปูรเตว มโหทธี’’ติฯ (ชา. ๑.๑.๑๔๖);
Oramāma na pārema, pūrateva mahodadhī’’ti. (jā. 1.1.146);
อิมํ กากชาตกํ วิตฺถาเรตฺวา เต ภิกฺขู อามเนฺตตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, ราคโทสโมหวนํ นิสฺสาย ตุเมฺหหิ อิทํ ทุกฺขํ ปตฺตํ, ตํ วนํ ฉินฺทิตุํ วฎฺฎติ, เอวํ นิทฺทุกฺขา ภวิสฺสถา’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –
Imaṃ kākajātakaṃ vitthāretvā te bhikkhū āmantetvā, ‘‘bhikkhave, rāgadosamohavanaṃ nissāya tumhehi idaṃ dukkhaṃ pattaṃ, taṃ vanaṃ chindituṃ vaṭṭati, evaṃ niddukkhā bhavissathā’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –
๒๘๓.
283.
‘‘วนํ ฉินฺทถ มา รุกฺขํ, วนโต ชายเต ภยํ;
‘‘Vanaṃ chindatha mā rukkhaṃ, vanato jāyate bhayaṃ;
เฉตฺวา วนญฺจ วนถญฺจ, นิพฺพนา โหถ ภิกฺขโวฯ
Chetvā vanañca vanathañca, nibbanā hotha bhikkhavo.
๒๘๔.
284.
‘‘ยาว หิ วนโถ น ฉิชฺชติ,
‘‘Yāva hi vanatho na chijjati,
อณุมโตฺตปิ นรสฺส นาริสุ;
Aṇumattopi narassa nārisu;
ปฎิพทฺธมโนว ตาว โส,
Paṭibaddhamanova tāva so,
วโจฺฉ ขีรปโกว มาตรี’’ติฯ
Vaccho khīrapakova mātarī’’ti.
ตตฺถ มา รุกฺขนฺติ สตฺถารา หิ ‘‘วนํ ฉินฺทถา’’ติ วุเตฺต เตสํ อจิรปพฺพชิตานํ ‘‘สตฺถา อเมฺห วาสิอาทีนิ คเหตฺวา วนํ ฉินฺทาเปตี’’ติ รุกฺขํ ฉินฺทิตุกามตา อุปฺปชฺชิฯ อถ เน ‘‘มยา ราคาทิกิเลสวนํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ, น รุเกฺข’’ติ ปฎิเสเธโนฺต ‘‘มา รุกฺข’’นฺติ อาหฯ วนโตติ ยถา ปากติกวนโต สีหาทิภยํ ชายติ, เอวํ ชาติอาทิภยมฺปิ กิเลสวนโต ชายตีติ อโตฺถฯ วนญฺจ วนถญฺจาติ เอตฺถ มหนฺตา รุกฺขา วนํ นาม, ขุทฺทกา ตสฺมิํ วเน ฐิตตฺตา วนถา นามฯ ปุพฺพุปฺปตฺติกรุกฺขา วา วนํ นาม, อปราปรุปฺปตฺติกา วนถา นามฯ เอวเมว มหนฺตมหนฺตา ภวากฑฺฒนกา กิเลสา วนํ นาม, ปวตฺติยํ วิปากทายกา วนถา นามฯ ปุพฺพปฺปตฺติกา วนํ นาม, อปราปรุปฺปตฺติกา วนถา นามฯ ตํ อุภยํ จตุตฺถมคฺคญาเณน ฉินฺทิตพฺพํฯ เตนาห – ‘‘เฉตฺวา วนญฺจ วนถญฺจ, นิพฺพนา โหถ ภิกฺขโว’’ติฯ นิพฺพนา โหถาติ นิกฺกิเลสา โหถฯ ยาว หิ วนโถติ ยาว เอส อณุมโตฺตปิ กิเลสวนโถ นรสฺส นารีสุ น ฉิชฺชติ , ตาว โส ขีรปโก วโจฺฉ มาตริ วิย ปฎิพทฺธมโน ลคฺคจิโตฺตว โหตีติ อโตฺถฯ
Tattha mā rukkhanti satthārā hi ‘‘vanaṃ chindathā’’ti vutte tesaṃ acirapabbajitānaṃ ‘‘satthā amhe vāsiādīni gahetvā vanaṃ chindāpetī’’ti rukkhaṃ chinditukāmatā uppajji. Atha ne ‘‘mayā rāgādikilesavanaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ, na rukkhe’’ti paṭisedhento ‘‘mā rukkha’’nti āha. Vanatoti yathā pākatikavanato sīhādibhayaṃ jāyati, evaṃ jātiādibhayampi kilesavanato jāyatīti attho. Vanañca vanathañcāti ettha mahantā rukkhā vanaṃ nāma, khuddakā tasmiṃ vane ṭhitattā vanathā nāma. Pubbuppattikarukkhā vā vanaṃ nāma, aparāparuppattikā vanathā nāma. Evameva mahantamahantā bhavākaḍḍhanakā kilesā vanaṃ nāma, pavattiyaṃ vipākadāyakā vanathā nāma. Pubbappattikā vanaṃ nāma, aparāparuppattikā vanathā nāma. Taṃ ubhayaṃ catutthamaggañāṇena chinditabbaṃ. Tenāha – ‘‘chetvā vanañca vanathañca, nibbanā hotha bhikkhavo’’ti. Nibbanā hothāti nikkilesā hotha. Yāva hi vanathoti yāva esa aṇumattopi kilesavanatho narassa nārīsu na chijjati , tāva so khīrapako vaccho mātari viya paṭibaddhamano laggacittova hotīti attho.
เทสนาวสาเน ปญฺจปิ เต มหลฺลกเตฺถรา โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิํสุ, สมฺปตฺตานมฺปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติฯ
Desanāvasāne pañcapi te mahallakattherā sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
ปญฺจมหลฺลกเตฺถรวตฺถุ อฎฺฐมํฯ
Pañcamahallakattheravatthu aṭṭhamaṃ.
๙. สุวณฺณการเตฺถรวตฺถุ
9. Suvaṇṇakārattheravatthu
อุจฺฉินฺทาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต สาริปุตฺตเตฺถรสฺส สทฺธิวิหาริกํ อารพฺภ กเถสิฯ
Ucchindāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sāriputtattherassa saddhivihārikaṃ ārabbha kathesi.
เอโก กิร สุวณฺณการปุโตฺต อภิรูโป สาริปุตฺตเตฺถรสฺส สนฺติเก ปพฺพชิฯ เถโร ‘‘ตรุณานํ ราโค อุสฺสโนฺน โหตี’’ติ จิเนฺตตฺวา ตสฺส ราคปฎิฆาตาย อสุภกมฺมฎฺฐานํ อทาสิฯ ตสฺส ปน ตํ อสปฺปายํฯ ตสฺมา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา เตมาสํ วายมโนฺต จิเตฺตกคฺคมตฺตมฺปิ อลภิตฺวา ปุน เถรสฺส สนฺติกํ อาคนฺตฺวา เถเรน ‘‘อุปฎฺฐิตํ เต, อาวุโส, กมฺมฎฺฐาน’’นฺติ วุเตฺต ตํ ปวตฺติํ อาโรเจสิฯ อถสฺส เถโร ‘‘กมฺมฎฺฐานํ น สมฺปชฺชตีติ โวสานํ อาปชฺชิตุํ น วฎฺฎตี’’ติ วตฺวา ปุน ตเทว กมฺมฎฺฐานํ สาธุกํ กเถตฺวา อทาสิฯ โส ทุติยวาเรปิ กิญฺจิ วิเสสํ นิพฺพเตฺตตุํ อสโกฺกโนฺต อาคนฺตฺวา เถรสฺส อาโรเจสิฯ อถสฺส เถโรปิ สการณํ สอุปมํ กตฺวา ตเทว กมฺมฎฺฐานํ อาจิกฺขิฯ โส ปุนปิ อาคนฺตฺวา กมฺมฎฺฐานสฺส อสมฺปชฺชนภาวํ กเถสิฯ เถโร จิเนฺตสิ – ‘‘การโก ภิกฺขุ อตฺตนิ วิชฺชมาเน กามจฺฉนฺทาทโย วิชฺชมานาติ อวิชฺชมาเน อวิชฺชมานาติ ปชานาติฯ อยํ ภิกฺขุ การโก, โน อการโก, ปฎิปโนฺน, โน อปฺปฎิปโนฺน, อหํ ปเนตสฺส อชฺฌาสยํ น ชานามิ, พุทฺธเวเนโยฺย เอโส ภวิสฺสตี’’ติ ตํ อาทาย สายนฺหสมเย สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อยํ, ภเนฺต , มม สทฺธิวิหาริโก, อิมสฺส มยา อิมินา การเณน อิทํ นาม กมฺมฎฺฐานํ ทินฺน’’นฺติ สพฺพํ ตํ ปวตฺติํ อาโรเจสิฯ
Eko kira suvaṇṇakāraputto abhirūpo sāriputtattherassa santike pabbaji. Thero ‘‘taruṇānaṃ rāgo ussanno hotī’’ti cintetvā tassa rāgapaṭighātāya asubhakammaṭṭhānaṃ adāsi. Tassa pana taṃ asappāyaṃ. Tasmā araññaṃ pavisitvā temāsaṃ vāyamanto cittekaggamattampi alabhitvā puna therassa santikaṃ āgantvā therena ‘‘upaṭṭhitaṃ te, āvuso, kammaṭṭhāna’’nti vutte taṃ pavattiṃ ārocesi. Athassa thero ‘‘kammaṭṭhānaṃ na sampajjatīti vosānaṃ āpajjituṃ na vaṭṭatī’’ti vatvā puna tadeva kammaṭṭhānaṃ sādhukaṃ kathetvā adāsi. So dutiyavārepi kiñci visesaṃ nibbattetuṃ asakkonto āgantvā therassa ārocesi. Athassa theropi sakāraṇaṃ saupamaṃ katvā tadeva kammaṭṭhānaṃ ācikkhi. So punapi āgantvā kammaṭṭhānassa asampajjanabhāvaṃ kathesi. Thero cintesi – ‘‘kārako bhikkhu attani vijjamāne kāmacchandādayo vijjamānāti avijjamāne avijjamānāti pajānāti. Ayaṃ bhikkhu kārako, no akārako, paṭipanno, no appaṭipanno, ahaṃ panetassa ajjhāsayaṃ na jānāmi, buddhaveneyyo eso bhavissatī’’ti taṃ ādāya sāyanhasamaye satthāraṃ upasaṅkamitvā ‘‘ayaṃ, bhante , mama saddhivihāriko, imassa mayā iminā kāraṇena idaṃ nāma kammaṭṭhānaṃ dinna’’nti sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi.
อถ นํ สตฺถา ‘‘อาสยานุสยญาณํ นาเมตํ ปารมิโย ปูเรตฺวา ทสสหสฺสิโลกธาตุํ อุนฺนาเทตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปตฺตานํ พุทฺธานํเยว วิสโย’’ติ วตฺวา ‘‘กตรกุลา นุ โข เอส ปพฺพชิโต’’ติ อาวเชฺชโนฺต ‘‘สุวณฺณการกุลา’’ติ ญตฺวา อตีเต อตฺตภาเว โอโลเกโนฺต ตสฺส สุวณฺณการกุเลเยว ปฎิปาฎิยา นิพฺพตฺตานิ ปญฺจ อตฺตภาวสตานิ ทิสฺวา ‘‘อิมินา ทหเรน ทีฆรตฺตํ สุวณฺณการกมฺมํ กโรเนฺตน กณิการปุปฺผปทุมปุปฺผาทีนิ กริสฺสามีติ รตฺตสุวณฺณเมว สมฺปริวตฺติตํ, ตสฺมา อิมสฺส อสุภปฎิกูลกมฺมฎฺฐานํ น วฎฺฎติ, มนาปเมวสฺส กมฺมฎฺฐานํ สปฺปาย’’นฺติ จิเนฺตตฺวา, ‘‘สาริปุตฺต, ตยา กมฺมฎฺฐานํ ทตฺวา จตฺตาโร มาเส กิลมิตํ ภิกฺขุํ อชฺช ปจฺฉาภเตฺตเยว อรหตฺตํ ปตฺตํ ปสฺสิสฺสสิ, คจฺฉ ตฺว’’นฺติ เถรํ อุโยฺยเชตฺวา อิทฺธิยา จกฺกมตฺตํ สุวณฺณปทุมํ มาเปตฺวา ปเตฺตหิ เจว นาเลหิ จ อุทกพินฺทูนิ มุญฺจนฺตํ วิย กตฺวา ‘‘ภิกฺขุ อิมํ ปทุมํ อาทาย วิหารปจฺจเนฺต วาลุกราสิมฺหิ ฐเปตฺวา สมฺมุขฎฺฐาเน ปลฺลเงฺกน นิสีทิตฺวา ‘โลหิตกํ โลหิตก’นฺติ ปริกมฺมํ กโรหี’’ติ อทาสิฯ ตสฺส สตฺถุหตฺถโต ปทุมํ คณฺหนฺตเสฺสว จิตฺตํ ปสีทิฯ โส วิหารปจฺจนฺตํ คนฺตฺวา วาลุกํ อุสฺสาเปตฺวา ตตฺถ ปทุมนาลํ ปเวเสตฺวา สมฺมุเข ปลฺลเงฺกน นิสิโนฺน ‘‘โลหิตกํ โลหิตก’’นฺติ ปริกมฺมํ อารภิฯ อถสฺส ตงฺขณเญฺญว นีวรณานิ วิกฺขมฺภิํสุ, อุปจารชฺฌานํ อุปฺปชฺชิฯ ตทนนฺตรํ ปฐมชฺฌานํ นิพฺพเตฺตตฺวา ปญฺจหากาเรหิ วสีภาวํ ปาเปตฺวา ยถานิสิโนฺนว ทุติยชฺฌานาทีนิปิ ปตฺวา วสีภูโต จตุตฺถชฺฌาเนน ฌานกีฬํ กีฬโนฺต นิสีทิฯ
Atha naṃ satthā ‘‘āsayānusayañāṇaṃ nāmetaṃ pāramiyo pūretvā dasasahassilokadhātuṃ unnādetvā sabbaññutaṃ pattānaṃ buddhānaṃyeva visayo’’ti vatvā ‘‘katarakulā nu kho esa pabbajito’’ti āvajjento ‘‘suvaṇṇakārakulā’’ti ñatvā atīte attabhāve olokento tassa suvaṇṇakārakuleyeva paṭipāṭiyā nibbattāni pañca attabhāvasatāni disvā ‘‘iminā daharena dīgharattaṃ suvaṇṇakārakammaṃ karontena kaṇikārapupphapadumapupphādīni karissāmīti rattasuvaṇṇameva samparivattitaṃ, tasmā imassa asubhapaṭikūlakammaṭṭhānaṃ na vaṭṭati, manāpamevassa kammaṭṭhānaṃ sappāya’’nti cintetvā, ‘‘sāriputta, tayā kammaṭṭhānaṃ datvā cattāro māse kilamitaṃ bhikkhuṃ ajja pacchābhatteyeva arahattaṃ pattaṃ passissasi, gaccha tva’’nti theraṃ uyyojetvā iddhiyā cakkamattaṃ suvaṇṇapadumaṃ māpetvā pattehi ceva nālehi ca udakabindūni muñcantaṃ viya katvā ‘‘bhikkhu imaṃ padumaṃ ādāya vihārapaccante vālukarāsimhi ṭhapetvā sammukhaṭṭhāne pallaṅkena nisīditvā ‘lohitakaṃ lohitaka’nti parikammaṃ karohī’’ti adāsi. Tassa satthuhatthato padumaṃ gaṇhantasseva cittaṃ pasīdi. So vihārapaccantaṃ gantvā vālukaṃ ussāpetvā tattha padumanālaṃ pavesetvā sammukhe pallaṅkena nisinno ‘‘lohitakaṃ lohitaka’’nti parikammaṃ ārabhi. Athassa taṅkhaṇaññeva nīvaraṇāni vikkhambhiṃsu, upacārajjhānaṃ uppajji. Tadanantaraṃ paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā pañcahākārehi vasībhāvaṃ pāpetvā yathānisinnova dutiyajjhānādīnipi patvā vasībhūto catutthajjhānena jhānakīḷaṃ kīḷanto nisīdi.
สตฺถา ตสฺส ฌานานํ อุปฺปนฺนภาวํ ญตฺวา ‘‘สกฺขิสฺสติ นุ โข เอส อตฺตโน ธมฺมตาย อุตฺตริ วิเสสํ นิพฺพเตฺตตุ’’นฺติ โอโลเกโนฺต ‘‘น สกฺขิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘ตํ ปทุมํ มิลายตู’’ติ อธิฎฺฐหิฯ ตํ หเตฺถหิ มทฺทิตปทุมํ มิลายนฺตํ วิย กาฬวณฺณํ อโหสิฯ โส ฌานา วุฎฺฐาย ตํ โอโลเกตฺวา ‘‘กิํ นุ โข อิมํ ปทุมํ ชราย ปหฎํ ปญฺญายติ, อนุปาทิณฺณเกปิ เอวํ ชราย อภิภุยฺยมาเน อุปาทิณฺณเก กถาว นตฺถิฯ อิทมฺปิ หิ ชรา อภิภวิสฺสตี’’ติ อนิจฺจลกฺขณํ ปสฺสิ ฯ ตสฺมิํ ปน ทิเฎฺฐ ทุกฺขลกฺขณญฺจ อนตฺตลกฺขณญฺจ ทิฎฺฐเมว โหติฯ ตสฺส ตโย ภวา อาทิตฺตา วิย กเณฺฑ พทฺธกุณปา วิย จ ขายิํสุฯ ตสฺมิํ ขเณ ตสฺส อวิทูเร กุมารกา เอกํ สรํ โอตริตฺวา กุมุทานิ ภญฺชิตฺวา ถเล ราสิํ กโรนฺติฯ โส ชเล จ ถเล จ กุมุทานิ โอโลเกสิฯ อถสฺส ชเล กุมุทานิ อภิรูปานิ อุทกปคฺฆรนฺตานิ วิย อุปฎฺฐหิํสุ, อิตรานิ อคฺคเคฺคสุ ปริมิลาตานิ ฯ โส ‘‘อนุปาทิณฺณกํ ชรา เอวํ ปหรติ, อุปาทิณฺณกํ กิํ ปน น ปหริสฺสตี’’ติ สุฎฺฐุตรํ อนิจฺจลกฺขณาทีนิ อทฺทสฯ สตฺถา ‘‘ปากฎีภูตํ อิทานิ อิมสฺส ภิกฺขุโน กมฺมฎฺฐาน’’นฺติ ญตฺวา คนฺธกุฎิยํ นิสินฺนโกว โอภาสํ มุญฺจิ, โส ตสฺส มุขํ ปหริฯ อถสฺส ‘‘กิํ นุ โข เอต’’นฺติ โอโลเกนฺตสฺส สตฺถา อาคนฺตฺวา สมฺมุเข ฐิโต วิย อโหสิฯ โส อุฎฺฐาย อญฺชลิํ ปคฺคณฺหิฯ อถสฺส สตฺถา สปฺปายํ สลฺลเกฺขตฺวา อิมํ คาถมาห –
Satthā tassa jhānānaṃ uppannabhāvaṃ ñatvā ‘‘sakkhissati nu kho esa attano dhammatāya uttari visesaṃ nibbattetu’’nti olokento ‘‘na sakkhissatī’’ti ñatvā ‘‘taṃ padumaṃ milāyatū’’ti adhiṭṭhahi. Taṃ hatthehi madditapadumaṃ milāyantaṃ viya kāḷavaṇṇaṃ ahosi. So jhānā vuṭṭhāya taṃ oloketvā ‘‘kiṃ nu kho imaṃ padumaṃ jarāya pahaṭaṃ paññāyati, anupādiṇṇakepi evaṃ jarāya abhibhuyyamāne upādiṇṇake kathāva natthi. Idampi hi jarā abhibhavissatī’’ti aniccalakkhaṇaṃ passi . Tasmiṃ pana diṭṭhe dukkhalakkhaṇañca anattalakkhaṇañca diṭṭhameva hoti. Tassa tayo bhavā ādittā viya kaṇḍe baddhakuṇapā viya ca khāyiṃsu. Tasmiṃ khaṇe tassa avidūre kumārakā ekaṃ saraṃ otaritvā kumudāni bhañjitvā thale rāsiṃ karonti. So jale ca thale ca kumudāni olokesi. Athassa jale kumudāni abhirūpāni udakapaggharantāni viya upaṭṭhahiṃsu, itarāni aggaggesu parimilātāni . So ‘‘anupādiṇṇakaṃ jarā evaṃ paharati, upādiṇṇakaṃ kiṃ pana na paharissatī’’ti suṭṭhutaraṃ aniccalakkhaṇādīni addasa. Satthā ‘‘pākaṭībhūtaṃ idāni imassa bhikkhuno kammaṭṭhāna’’nti ñatvā gandhakuṭiyaṃ nisinnakova obhāsaṃ muñci, so tassa mukhaṃ pahari. Athassa ‘‘kiṃ nu kho eta’’nti olokentassa satthā āgantvā sammukhe ṭhito viya ahosi. So uṭṭhāya añjaliṃ paggaṇhi. Athassa satthā sappāyaṃ sallakkhetvā imaṃ gāthamāha –
๒๘๕.
285.
‘‘อุจฺฉินฺท สิเนหมตฺตโน, กุมุทํ สารทิกํว ปาณินา;
‘‘Ucchinda sinehamattano, kumudaṃ sāradikaṃva pāṇinā;
สนฺติมคฺคเมว พฺรูหย, นิพฺพานํ สุคเตน เทสิต’’นฺติฯ
Santimaggameva brūhaya, nibbānaṃ sugatena desita’’nti.
ตตฺถ อุจฺฉินฺทาติ อรหตฺตมเคฺคน อุจฺฉินฺทฯ สารทิกนฺติ สรทกาเล นิพฺพตฺตํฯ สนฺติมคฺคนฺติ นิพฺพานคามิํ อฎฺฐงฺคิกํ มคฺคํฯ พฺรูหยาติ วฑฺฒยฯ นิพฺพานญฺหิ สุคเตน เทสิตํ, ตสฺมา ตสฺส มคฺคํ ภาเวหีติ อโตฺถฯ
Tattha ucchindāti arahattamaggena ucchinda. Sāradikanti saradakāle nibbattaṃ. Santimagganti nibbānagāmiṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ. Brūhayāti vaḍḍhaya. Nibbānañhi sugatena desitaṃ, tasmā tassa maggaṃ bhāvehīti attho.
เทสนาวสาเน โส ภิกฺขุ อรหเตฺต ปติฎฺฐหิฯ
Desanāvasāne so bhikkhu arahatte patiṭṭhahi.
สุวณฺณการเตฺถรวตฺถุ นวมํฯ
Suvaṇṇakārattheravatthu navamaṃ.
๑๐. มหาธนวาณิชวตฺถุ
10. Mahādhanavāṇijavatthu
อิธ วสฺสนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต มหาธนวาณิชํ นาม อารพฺภ กเถสิฯ
Idha vassanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto mahādhanavāṇijaṃ nāma ārabbha kathesi.
โส กิร พาราณสิโต กุสุมฺภรตฺตานํ วตฺถานํ ปญฺจ สกฎสตานิ ปูเรตฺวา วณิชฺชาย สาวตฺถิํ อาคโต นทีตีรํ ปตฺวา ‘‘เสฺว นทิํ อุตฺตริสฺสามี’’ติ ตเตฺถว สกฎานิ โมเจตฺวา วสิฯ รตฺติํ มหาเมโฆ อุฎฺฐหิตฺวา วสฺสิฯ นที สตฺตาหํ อุทกสฺส ปูรา อฎฺฐาสิฯ นาคราปิ สตฺตาหํ นกฺขตฺตํ กีฬิํสุฯ กุสุมฺภรเตฺตหิ วเตฺถหิ กิจฺจํ น นิฎฺฐิตํฯ วาณิโช จิเนฺตสิ – ‘‘อหํ ทูรํ อาคโตฯ สเจ ปุน คมิสฺสามิ, ปปโญฺจ ภวิสฺสติฯ อิเธว วสฺสญฺจ เหมนฺตญฺจ คิมฺหญฺจ มม กมฺมํ กโรโนฺต วสิตฺวา อิมานิ วิกฺกิณิสฺสามี’’ติฯ สตฺถา นคเร ปิณฺฑาย จรโนฺต ตสฺส จิตฺตํ ญตฺวา สิตํ ปาตุกริตฺวา อานนฺทเตฺถเรน สิตการณํ ปุโฎฺฐ อาห – ‘‘ทิโฎฺฐ เต, อานนฺท, มหาธนวาณิโช’’ติ? ‘‘อาม, ภเนฺต’’ติฯ โส อตฺตโน ชีวิตนฺตรายํ อชานิตฺวา อิมํ สํวจฺฉรํ อิเธว วสิตฺวา ภณฺฑํ วิกฺกิณิตุํ จิตฺตมกาสีติฯ ‘‘กิํ ปน ตสฺส, ภเนฺต, อนฺตราโย ภวิสฺสตี’’ติ? สตฺถา ‘‘อามานนฺท, สตฺตาหเมว ชีวิตฺวา โส มจฺจุมุเข ปติสฺสตี’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –
So kira bārāṇasito kusumbharattānaṃ vatthānaṃ pañca sakaṭasatāni pūretvā vaṇijjāya sāvatthiṃ āgato nadītīraṃ patvā ‘‘sve nadiṃ uttarissāmī’’ti tattheva sakaṭāni mocetvā vasi. Rattiṃ mahāmegho uṭṭhahitvā vassi. Nadī sattāhaṃ udakassa pūrā aṭṭhāsi. Nāgarāpi sattāhaṃ nakkhattaṃ kīḷiṃsu. Kusumbharattehi vatthehi kiccaṃ na niṭṭhitaṃ. Vāṇijo cintesi – ‘‘ahaṃ dūraṃ āgato. Sace puna gamissāmi, papañco bhavissati. Idheva vassañca hemantañca gimhañca mama kammaṃ karonto vasitvā imāni vikkiṇissāmī’’ti. Satthā nagare piṇḍāya caranto tassa cittaṃ ñatvā sitaṃ pātukaritvā ānandattherena sitakāraṇaṃ puṭṭho āha – ‘‘diṭṭho te, ānanda, mahādhanavāṇijo’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. So attano jīvitantarāyaṃ ajānitvā imaṃ saṃvaccharaṃ idheva vasitvā bhaṇḍaṃ vikkiṇituṃ cittamakāsīti. ‘‘Kiṃ pana tassa, bhante, antarāyo bhavissatī’’ti? Satthā ‘‘āmānanda, sattāhameva jīvitvā so maccumukhe patissatī’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –
‘‘อเชฺชว กิจฺจมาตปฺปํ, โก ชญฺญา มรณํ สุเว;
‘‘Ajjeva kiccamātappaṃ, ko jaññā maraṇaṃ suve;
น หิ โน สงฺครํ เตน, มหาเสเนน มจฺจุนาฯ
Na hi no saṅgaraṃ tena, mahāsenena maccunā.
‘‘เอวํ วิหาริํ อาตาปิํ, อโหรตฺตมตนฺทิตํ;
‘‘Evaṃ vihāriṃ ātāpiṃ, ahorattamatanditaṃ;
ตํ เว ภเทฺทกรโตฺตติ, สโนฺต อาจิกฺขเต มุนี’’ติฯ (ม. นิ. ๓.๒๗๒);
Taṃ ve bhaddekarattoti, santo ācikkhate munī’’ti. (ma. ni. 3.272);
คจฺฉามิสฺส, ภเนฺต, อาโรเจสฺสามีติฯ วิสฺสโตฺถ คจฺฉานนฺทาติฯ เถโร สกฎฎฺฐานํ คนฺตฺวา ภิกฺขาย จริฯ วาณิโช เถรํ อาหาเรน ปติมาเนสิฯ อถ นํ เถโร อาห – ‘‘กิตฺตกํ กาลํ อิธ วสิสฺสสี’’ติ? ‘‘ภเนฺต, อหํ ทูรโต อาคโต’’ฯ สเจ ปุน คมิสฺสามิ, ปปโญฺจ ภวิสฺสติ, อิมํ สํวจฺฉรํ อิธ วสิตฺวา ภณฺฑํ วิกฺกิณิตฺวา คมิสฺสามีติฯ อุปาสก, ทุชฺชาโน ชีวิตนฺตราโย, อปฺปมาทํ กาตุํ วฎฺฎตีติฯ ‘‘กิํ ปน, ภเนฺต, อนฺตราโย ภวิสฺสตี’’ติฯ ‘‘อาม, อุปาสก, สตฺตาหเมว เต ชีวิตํ ปวตฺติสฺสตีติ’’ ฯ โส สํวิคฺคมานโส หุตฺวา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมเนฺตตฺวา สตฺตาหํ มหาทานํ ทตฺวา อนุโมทนตฺถาย ปตฺตํ คณฺหิฯ อถสฺส สตฺถา อนุโมทนํ กโรโนฺต, ‘‘อุปาสก, ปณฺฑิเตน นาม ‘อิเธว วสฺสาทีนิ วสิสฺสามิ, อิทญฺจิทญฺจ กมฺมํ ปโยเชสฺสามี’ติ จิเนฺตตุํ น วฎฺฎติ, อตฺตโน ปน ชีวิตนฺตรายเมว จิเนฺตตุํ วฎฺฎตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Gacchāmissa, bhante, ārocessāmīti. Vissattho gacchānandāti. Thero sakaṭaṭṭhānaṃ gantvā bhikkhāya cari. Vāṇijo theraṃ āhārena patimānesi. Atha naṃ thero āha – ‘‘kittakaṃ kālaṃ idha vasissasī’’ti? ‘‘Bhante, ahaṃ dūrato āgato’’. Sace puna gamissāmi, papañco bhavissati, imaṃ saṃvaccharaṃ idha vasitvā bhaṇḍaṃ vikkiṇitvā gamissāmīti. Upāsaka, dujjāno jīvitantarāyo, appamādaṃ kātuṃ vaṭṭatīti. ‘‘Kiṃ pana, bhante, antarāyo bhavissatī’’ti. ‘‘Āma, upāsaka, sattāhameva te jīvitaṃ pavattissatīti’’ . So saṃviggamānaso hutvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā sattāhaṃ mahādānaṃ datvā anumodanatthāya pattaṃ gaṇhi. Athassa satthā anumodanaṃ karonto, ‘‘upāsaka, paṇḍitena nāma ‘idheva vassādīni vasissāmi, idañcidañca kammaṃ payojessāmī’ti cintetuṃ na vaṭṭati, attano pana jīvitantarāyameva cintetuṃ vaṭṭatī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๒๘๖.
286.
‘‘อิธ วสฺสํ วสิสฺสามิ, อิธ เหมนฺตคิมฺหิสุ;
‘‘Idha vassaṃ vasissāmi, idha hemantagimhisu;
อิติ พาโล วิจิเนฺตติ, อนฺตรายํ น พุชฺฌตี’’ติฯ
Iti bālo vicinteti, antarāyaṃ na bujjhatī’’ti.
ตตฺถ อิธ วสฺสนฺติ อิมสฺมิํ ฐาเน อิทญฺจิทญฺจ กโรโนฺต จตุมาสํ วสฺสํ วสิสฺสามิฯ เหมนฺตคิมฺหิสูติ เหมนฺตคิเมฺหสุปิ ‘‘จตฺตาโร มาเส อิทญฺจิทญฺจ กโรโนฺต อิเธว วสิสฺสามี’’ติ เอวํ ทิฎฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกํ อตฺถํ อชานโนฺต พาโล วิจิเนฺตติฯ อนฺตรายนฺติ ‘‘อสุกสฺมิํ นาม กาเล วา เทเส วา วเย วา มริสฺสามี’’ติ อตฺตโน ชีวิตนฺตรายํ น พุชฺฌตีติฯ
Tattha idha vassanti imasmiṃ ṭhāne idañcidañca karonto catumāsaṃ vassaṃ vasissāmi. Hemantagimhisūti hemantagimhesupi ‘‘cattāro māse idañcidañca karonto idheva vasissāmī’’ti evaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ atthaṃ ajānanto bālo vicinteti. Antarāyanti ‘‘asukasmiṃ nāma kāle vā dese vā vaye vā marissāmī’’ti attano jīvitantarāyaṃ na bujjhatīti.
เทสนาวสาเน โส วาณิโช โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิ, สมฺปตฺตานมฺปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสิ ฯ วาณิโชปิ สตฺถารํ อนุคนฺตฺวา นิวตฺติตฺวา ‘‘สีสโรโค วิย เม อุปฺปโนฺน’’ติ สยเน นิปชฺชิ, ตถานิปโนฺนว กาลํ กตฺวา ตุสิตวิมาเน นิพฺพตฺติฯ
Desanāvasāne so vāṇijo sotāpattiphale patiṭṭhahi, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosi . Vāṇijopi satthāraṃ anugantvā nivattitvā ‘‘sīsarogo viya me uppanno’’ti sayane nipajji, tathānipannova kālaṃ katvā tusitavimāne nibbatti.
มหาธนวาณิชวตฺถุ ทสมํฯ
Mahādhanavāṇijavatthu dasamaṃ.
๑๑. กิสาโคตมีวตฺถุ
11. Kisāgotamīvatthu
ตํ ปุตฺตปสุสมฺมตฺตนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต กิสาโคตมิํ อารพฺภ กเถสิฯ วตฺถุ สหสฺสวเคฺค –
Taṃputtapasusammattanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto kisāgotamiṃ ārabbha kathesi. Vatthu sahassavagge –
‘‘โย จ วสฺสสตํ ชีเว, อปสฺสํ อมตํ ปทํ;
‘‘Yo ca vassasataṃ jīve, apassaṃ amataṃ padaṃ;
เอกาหํ ชีวิตํ เสโยฺย, ปสฺสโต อมตํ ปท’’นฺติฯ (ธ. ป. ๑๑๔) –
Ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo, passato amataṃ pada’’nti. (dha. pa. 114) –
คาถาวณฺณนาย วิตฺถาเรตฺวา กถิตํฯ ตทา หิ สตฺถา ‘‘กิสาโคตมิ ลทฺธา เต เอกจฺฉรมตฺตา สิทฺธตฺถกา’’ติ อาหฯ ‘‘น ลทฺธา, ภเนฺต, สกลคาเม ชีวเนฺตหิ กิร มตกา เอว พหุตรา’’ติฯ อถ นํ สตฺถา ‘‘ตฺวํ ‘มเมว ปุโตฺต มโต’ติ สลฺลเกฺขสิ, ธุวธโมฺม เอส สพฺพสตฺตานํฯ มจฺจุราชา หิ สพฺพสเตฺต อปริปุณฺณชฺฌาสเย เอว มโหโฆ วิย ปริกฑฺฒมาโน อปายสมุเทฺท ปกฺขิปตี’’ติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Gāthāvaṇṇanāya vitthāretvā kathitaṃ. Tadā hi satthā ‘‘kisāgotami laddhā te ekaccharamattā siddhatthakā’’ti āha. ‘‘Na laddhā, bhante, sakalagāme jīvantehi kira matakā eva bahutarā’’ti. Atha naṃ satthā ‘‘tvaṃ ‘mameva putto mato’ti sallakkhesi, dhuvadhammo esa sabbasattānaṃ. Maccurājā hi sabbasatte aparipuṇṇajjhāsaye eva mahogho viya parikaḍḍhamāno apāyasamudde pakkhipatī’’ti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๒๘๗.
287.
‘‘ตํ ปุตฺตปสุสมฺมตฺตํ, พฺยาสตฺตมนสํ นรํ;
‘‘Taṃ puttapasusammattaṃ, byāsattamanasaṃ naraṃ;
สุตฺตํ คามํ มโหโฆว, มจฺจุ อาทาย คจฺฉตี’’ติฯ
Suttaṃ gāmaṃ mahoghova, maccu ādāya gacchatī’’ti.
ตตฺถ ตํ ปุตฺตปสุสมฺมตฺตนฺติ ตํ รูปพลาทิสมฺปเนฺน ปุเตฺต จ ปสู จ ลภิตฺวา ‘‘มม ปุตฺตา อภิรูปา พลสมฺปนฺนา ปณฺฑิตา สพฺพกิจฺจสมตฺถา, มม โคณา อภิรูปา อโรคา มหาภารวหา, มม คาวี พหุขีรา’’ติ เอวํ ปุเตฺตหิ จ ปสูหิ จ สมฺมตฺตํ นรํฯ พฺยาสตฺตมนสนฺติ หิรญฺญสุวณฺณาทีสุ วา ปตฺตจีวราทีสุ วา กิญฺจิเทว ลภิตฺวา ตโต อุตฺตริตรํ ปตฺถนตาย อาสตฺตมานสํ วา, จกฺขุวิเญฺญยฺยาทีสุ อารมฺมเณสุ วุตฺตปฺปกาเรสุ วา ปริกฺขาเรสุ ยํ ยํ ลทฺธํ โหติ, ตตฺถ ตเตฺถว ลคฺคนตาย พฺยาสตฺตมานสํ วาฯ สุตฺตํ คามนฺติ นิทฺทํ อุปคตํ สตฺตนิกายํฯ มโหโฆวาติ ยถา เอวรูปํ คามํ คมฺภีรวิตฺถโต มหโนฺต มหานทีนํ โอโฆ อนฺตมโส สุนขมฺปิ อเสเสตฺวา สพฺพํ อาทาย คจฺฉติ, เอวํ วุตฺตปฺปการํ นรํ มจฺจุ อาทาย คจฺฉตีติ อโตฺถฯ
Tattha taṃ puttapasusammattanti taṃ rūpabalādisampanne putte ca pasū ca labhitvā ‘‘mama puttā abhirūpā balasampannā paṇḍitā sabbakiccasamatthā, mama goṇā abhirūpā arogā mahābhāravahā, mama gāvī bahukhīrā’’ti evaṃ puttehi ca pasūhi ca sammattaṃ naraṃ. Byāsattamanasanti hiraññasuvaṇṇādīsu vā pattacīvarādīsu vā kiñcideva labhitvā tato uttaritaraṃ patthanatāya āsattamānasaṃ vā, cakkhuviññeyyādīsu ārammaṇesu vuttappakāresu vā parikkhāresu yaṃ yaṃ laddhaṃ hoti, tattha tattheva lagganatāya byāsattamānasaṃ vā. Suttaṃ gāmanti niddaṃ upagataṃ sattanikāyaṃ. Mahoghovāti yathā evarūpaṃ gāmaṃ gambhīravitthato mahanto mahānadīnaṃ ogho antamaso sunakhampi asesetvā sabbaṃ ādāya gacchati, evaṃ vuttappakāraṃ naraṃ maccu ādāya gacchatīti attho.
เทสนาวสาเน กิสาโคตมี โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิ, สมฺปตฺตานมฺปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติฯ
Desanāvasāne kisāgotamī sotāpattiphale patiṭṭhahi, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
กิสาโคตมีวตฺถุ เอกาทสมํฯ
Kisāgotamīvatthu ekādasamaṃ.
๑๒. ปฎาจาราวตฺถุ
12. Paṭācārāvatthu
น สนฺติ ปุตฺตาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ปฎาจารํ อารพฺภ กเถสิฯ วตฺถุ สหสฺสวเคฺค –
Nasanti puttāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto paṭācāraṃ ārabbha kathesi. Vatthu sahassavagge –
‘‘โย จ วสฺสสตํ ชีเว, อปสฺสํ อุทยพฺพยํ;
‘‘Yo ca vassasataṃ jīve, apassaṃ udayabbayaṃ;
เอกาหํ ชีวิตํ เสโยฺย, ปสฺสโต อุทยพฺพย’’นฺติฯ (ธ. ป. ๑๑๓) –
Ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo, passato udayabbaya’’nti. (dha. pa. 113) –
คาถาวณฺณนาย วิตฺถาเรตฺวา กถิตํฯ ตทา ปน สตฺถา ปฎาจารํ ตนุภูตโสกํ ญตฺวา ‘‘ปฎาจาเร ปุตฺตาทโย นาม ปรโลกํ คจฺฉนฺตสฺส ตาณํ วา เลณํ วา สรณํ วา ภวิตุํ น สโกฺกนฺติ, ตสฺมา วิชฺชมานาปิ เต น สนฺติเยวฯ ปณฺฑิเตน ปน สีลํ วิโสเธตฺวา อตฺตโน นิพฺพานคามิมคฺคเมว โสเธตุํ วฎฺฎตี’’ติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมา คาถา อภาสิ –
Gāthāvaṇṇanāya vitthāretvā kathitaṃ. Tadā pana satthā paṭācāraṃ tanubhūtasokaṃ ñatvā ‘‘paṭācāre puttādayo nāma paralokaṃ gacchantassa tāṇaṃ vā leṇaṃ vā saraṇaṃ vā bhavituṃ na sakkonti, tasmā vijjamānāpi te na santiyeva. Paṇḍitena pana sīlaṃ visodhetvā attano nibbānagāmimaggameva sodhetuṃ vaṭṭatī’’ti vatvā dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –
๒๘๘.
288.
‘‘น สนฺติ ปุตฺตา ตาณาย, น ปิตา นาปิ พนฺธวา;
‘‘Na santi puttā tāṇāya, na pitā nāpi bandhavā;
อนฺตเกนาธิปนฺนสฺส, นตฺถิ ญาตีสุ ตาณตาฯ
Antakenādhipannassa, natthi ñātīsu tāṇatā.
๒๘๙.
289.
‘‘เอตมตฺถวสํ ญตฺวา, ปณฺฑิโต สีลสํวุโต;
‘‘Etamatthavasaṃ ñatvā, paṇḍito sīlasaṃvuto;
นิพฺพานคมนํ มคฺคํ, ขิปฺปเมว วิโสธเย’’ติฯ
Nibbānagamanaṃ maggaṃ, khippameva visodhaye’’ti.
ตตฺถ ตาณายาติ ตาณภาวาย ปติฎฺฐานตฺถายฯ พนฺธวาติ ปุเตฺต จ มาตาปิตโร จ ฐเปตฺวา อวเสสา ญาติสุหชฺชาฯ อนฺตเกนาธิปนฺนสฺสาติ มรเณน อภิภูตสฺสฯ ปวตฺติยญฺหิ ปุตฺตาทโย อนฺนปานาทิทาเนน เจว อุปฺปนฺนกิจฺจนิตฺถรเณน จ ตาณา หุตฺวาปิ มรณกาเล เกนจิ อุปาเยน มรณํ ปฎิพาหิตุํ อสมตฺถตาย ตาณตฺถาย เลณตฺถาย น สนฺติ นามฯ เตเนว วุตฺตํ – ‘‘นตฺถิ ญาตีสุ ตาณตา’’ติฯ เอตมตฺถวสนฺติ เอวํ เตสํ อญฺญมญฺญสฺส ตาณํ ภวิตุํ อสมตฺถภาวสงฺขาตํ การณํ ชานิตฺวา ปณฺฑิโต จตุปาริสุทฺธิสีเลน สํวุโต รกฺขิตโคปิโต หุตฺวา นิพฺพานคมนํ อฎฺฐงฺคิกํ มคฺคํ สีฆํ สีฆํ วิโสเธยฺยาติ อโตฺถฯ
Tattha tāṇāyāti tāṇabhāvāya patiṭṭhānatthāya. Bandhavāti putte ca mātāpitaro ca ṭhapetvā avasesā ñātisuhajjā. Antakenādhipannassāti maraṇena abhibhūtassa. Pavattiyañhi puttādayo annapānādidānena ceva uppannakiccanittharaṇena ca tāṇā hutvāpi maraṇakāle kenaci upāyena maraṇaṃ paṭibāhituṃ asamatthatāya tāṇatthāya leṇatthāya na santi nāma. Teneva vuttaṃ – ‘‘natthi ñātīsu tāṇatā’’ti. Etamatthavasanti evaṃ tesaṃ aññamaññassa tāṇaṃ bhavituṃ asamatthabhāvasaṅkhātaṃ kāraṇaṃ jānitvā paṇḍito catupārisuddhisīlena saṃvuto rakkhitagopito hutvā nibbānagamanaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ sīghaṃ sīghaṃ visodheyyāti attho.
เทสนาวสาเน ปฎาจารา โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิ, อเญฺญ จ พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne paṭācārā sotāpattiphale patiṭṭhahi, aññe ca bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
ปฎาจาราวตฺถุ ทฺวาทสมํฯ
Paṭācārāvatthu dvādasamaṃ.
มคฺควคฺควณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Maggavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
วีสติโม วโคฺคฯ
Vīsatimo vaggo.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / ธมฺมปทปาฬิ • Dhammapadapāḷi / ๒๐. มคฺควโคฺค • 20. Maggavaggo
