| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / มหานิเทฺทส-อฎฺฐกถา • Mahāniddesa-aṭṭhakathā |
๑๑. กลหวิวาทสุตฺตนิเทฺทสวณฺณนา
11. Kalahavivādasuttaniddesavaṇṇanā
๙๗. เอกาทสเม กลหวิวาทสุตฺตนิเทฺทเส กุโตปหูตา กลหา วิวาทาติ กลโห จ ตสฺส ปุพฺพภาโค วิวาโท จาติ อิเม กุโต ชาตาฯ ปริเทวโสกา สหมจฺฉรา จาติ ปริเทวโสกา จ สหมจฺฉรา จ กุโต ปหูตาฯ มานาติมานา สหเปสุณา จาติ มานา จ อติมานา จ เปสุณา จ กุโต ปหูตาฯ เตติ เต สเพฺพปิ อฎฺฐ กิเลสธมฺมาฯ ตทิงฺฆ พฺยูหีติ ตํ มยา ปุจฺฉิตมตฺถํ พฺรูหิ, ยาจามิ ตํ อหนฺติฯ ยาจนโตฺถ หิ อิงฺฆาติ นิปาโตฯ
97. Ekādasame kalahavivādasuttaniddese kutopahūtā kalahā vivādāti kalaho ca tassa pubbabhāgo vivādo cāti ime kuto jātā. Paridevasokā sahamaccharā cāti paridevasokā ca sahamaccharā ca kuto pahūtā. Mānātimānā sahapesuṇā cāti mānā ca atimānā ca pesuṇā ca kuto pahūtā. Teti te sabbepi aṭṭha kilesadhammā. Tadiṅgha byūhīti taṃ mayā pucchitamatthaṃ brūhi, yācāmi taṃ ahanti. Yācanattho hi iṅghāti nipāto.
เอเกน อากาเรนาติ เอเกน การเณนฯ อปเรน อากาเรนาติ อปเรน การเณนฯ อาคาริกา ทณฺฑปสุตาติ คหปติโน วิเหสมานาฯ ปพฺพชิตา อาปตฺติํ อาปชฺชนฺตาติ อนคาริกา สตฺตสุ อาปตฺติกฺขเนฺธสุ อญฺญตรํ อาปชฺชมานาฯ
Ekena ākārenāti ekena kāraṇena. Aparena ākārenāti aparena kāraṇena. Āgārikā daṇḍapasutāti gahapatino vihesamānā. Pabbajitā āpattiṃ āpajjantāti anagārikā sattasu āpattikkhandhesu aññataraṃ āpajjamānā.
กุโตปหูตาติ กุโตภูตาฯ กุโตชาตาติ กุโต ปฎิลทฺธภาวาฯ กุโตสญฺชาตาติ อุปสเคฺคน ปทํ วฑฺฒิตํฯ กุโตนิพฺพตฺตาติ กุโต นิพฺพตฺตลกฺขณํ ปตฺตาฯ อุปสเคฺคน ปทํ วเฑฺฒตฺวา ‘‘กุโตอภินิพฺพตฺตา’’ติ วุตฺตํฯ กุโตปาตุภูตาติ กุโตปากฎีภูตาฯ กิํ นิทานาติอาทีสุ อตฺตโน ผลํ นิเทตีติ นิทานํฯ เอตสฺมา ผลํ สมุเทตีติ สมุทโยฯ เอตสฺมา ผลํ ชายตีติ ชาติฯ เอตสฺมา ผลํ ปภวตีติ ปภโวฯ มูลํ ปุจฺฉตีติ กลหสฺส การณํ ปุจฺฉติฯ การณญฺหิ ปติฎฺฐเฎฺฐน มูลํฯ อตฺตโน ผลนิปฺผาทนตฺถํ หิโนติ ปวตฺตตีติ เหตุฯ ‘‘หนฺท นํ คณฺหถา’’ติ ทเสฺสนฺตํ วิย อตฺตโน ผลํ นิเทตีติ นิทานํฯ เอตสฺมา ผลํ สมฺภวตีติ สมฺภโวฯ ปภวติ ผลํ เอตสฺมาติ ปภโวฯ สมุฎฺฐาติ เอตฺถ ผลํ, เอเตน วา สมุฎฺฐาตีติ สมุฎฺฐานํฯ อตฺตโน ผลํ อาหรตีติ อาหาโรฯ อปฎิกฺขิปิตพฺพเฎฺฐน อตฺตโน ผลํ อารเมตีติ อารมฺมณํฯ เอตํ ปฎิจฺจ อปฎิกฺขิปิตฺวา ผลํ เอติ ปวตฺตตีติ ปจฺจโยฯ เอตสฺมา ผลํ สมุเทตีติ สมุทโยติ เอวเมเตสํ ปทานํ วจนโตฺถ เวทิตโพฺพฯ ตํ สนฺธาย ‘‘กลหสฺส จ วิวาทสฺส จ มูลํ ปุจฺฉตี’’ติอาทินา นเยน เทสนา วุตฺตาฯ
Kutopahūtāti kutobhūtā. Kutojātāti kuto paṭiladdhabhāvā. Kutosañjātāti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Kutonibbattāti kuto nibbattalakkhaṇaṃ pattā. Upasaggena padaṃ vaḍḍhetvā ‘‘kutoabhinibbattā’’ti vuttaṃ. Kutopātubhūtāti kutopākaṭībhūtā. Kiṃ nidānātiādīsu attano phalaṃ nidetīti nidānaṃ. Etasmā phalaṃ samudetīti samudayo. Etasmā phalaṃ jāyatīti jāti. Etasmā phalaṃ pabhavatīti pabhavo. Mūlaṃ pucchatīti kalahassa kāraṇaṃ pucchati. Kāraṇañhi patiṭṭhaṭṭhena mūlaṃ. Attano phalanipphādanatthaṃ hinoti pavattatīti hetu. ‘‘Handa naṃ gaṇhathā’’ti dassentaṃ viya attano phalaṃ nidetīti nidānaṃ. Etasmā phalaṃ sambhavatīti sambhavo. Pabhavati phalaṃ etasmāti pabhavo. Samuṭṭhāti ettha phalaṃ, etena vā samuṭṭhātīti samuṭṭhānaṃ. Attano phalaṃ āharatīti āhāro. Apaṭikkhipitabbaṭṭhena attano phalaṃ ārametīti ārammaṇaṃ. Etaṃ paṭicca apaṭikkhipitvā phalaṃ eti pavattatīti paccayo. Etasmā phalaṃ samudetīti samudayoti evametesaṃ padānaṃ vacanattho veditabbo. Taṃ sandhāya ‘‘kalahassa ca vivādassa ca mūlaṃ pucchatī’’tiādinā nayena desanā vuttā.
๙๘. ปิยปฺปหูตาติ ปิยวตฺถุโต ชาตาฯ มเจฺฉรยุตฺตา กลหา วิวาทาติ อิมินา กลหวิวาทาทีนํ น เกวลํ ปิยวตฺถุเมว, มจฺฉริยมฺปิ ปจฺจยํ ทเสฺสติฯ กลหวิวาทสีเสน เจตฺถ สเพฺพปิ เต ธมฺมา วุตฺตาติ เวทิตพฺพาฯ ยถา จ เอเตสํ มจฺฉริยํ, ตถา เปสุณานญฺจ วิวาทํฯ เตนาห ‘‘วิวาทชาเตสุ จ เปสุณานี’’ติฯ อิมิสฺสา คาถาย นิเทฺทโส อุตฺตานโตฺถเยวฯ
98.Piyappahūtāti piyavatthuto jātā. Maccherayuttā kalahā vivādāti iminā kalahavivādādīnaṃ na kevalaṃ piyavatthumeva, macchariyampi paccayaṃ dasseti. Kalahavivādasīsena cettha sabbepi te dhammā vuttāti veditabbā. Yathā ca etesaṃ macchariyaṃ, tathā pesuṇānañca vivādaṃ. Tenāha ‘‘vivādajātesu ca pesuṇānī’’ti. Imissā gāthāya niddeso uttānatthoyeva.
๙๙. ปิยา สุ โลกสฺมิํ กุโตนิทานา, เย จาปิ โลภา วิจรนฺติ โลเกติ ‘‘ปิยปฺปหูตา กลหา’’ติ เย เอตฺถ วุตฺตา, เต ปิยา โลกสฺมิํ กุโตนิทานา, น เกวลญฺจ ปิยา, เย จาปิ ขตฺติยาทโย โลเก วิจรนฺติ โลภเหตุ โลเภนาภิภูตา วิจรนฺติ, เตสํ โส โลโภ จ กุโตนิทาโนติ เทฺว อเตฺถ เอกาย ปุจฺฉาย ปุจฺฉติฯ กุโตนิทานาติ เจตฺถ กิํนิทานา กิํเหตุกาติ ปจฺจตฺตวจนสฺส โตอาเทโส เวทิตโพฺพ, สมาเส จสฺส โลปาภาโวฯ อถ วา นิทานาติ ชาตา, อุปฺปนฺนาติ อโตฺถฯ ตสฺมา กุโต ชาตา กุโต อุปฺปนฺนาติ วุตฺตํ โหติฯ อาสา จ นิฎฺฐา จาติ อาสา จ ตสฺสา อาสาย สมิทฺธิ จฯ เย สมฺปรายาย นรสฺส โหนฺตีติ เย นรสฺส สมฺปรายาย โหนฺติ, ปรายนา โหนฺตีติ วุตฺตํ โหติฯ เอกา เอวายมฺปิ ปุจฺฉาฯ
99.Piyā su lokasmiṃ kutonidānā, ye cāpi lobhā vicaranti loketi ‘‘piyappahūtā kalahā’’ti ye ettha vuttā, te piyā lokasmiṃ kutonidānā, na kevalañca piyā, ye cāpi khattiyādayo loke vicaranti lobhahetu lobhenābhibhūtā vicaranti, tesaṃ so lobho ca kutonidānoti dve atthe ekāya pucchāya pucchati. Kutonidānāti cettha kiṃnidānā kiṃhetukāti paccattavacanassa toādeso veditabbo, samāse cassa lopābhāvo. Atha vā nidānāti jātā, uppannāti attho. Tasmā kuto jātā kuto uppannāti vuttaṃ hoti. Āsā ca niṭṭhā cāti āsā ca tassā āsāya samiddhi ca. Ye samparāyāya narassa hontīti ye narassa samparāyāya honti, parāyanā hontīti vuttaṃ hoti. Ekā evāyampi pucchā.
ทีปา โหนฺตีติ ปติฎฺฐา ภวนฺติฯ สรณา โหนฺตีติ ทุกฺขนาสนา โหนฺติฯ นิฎฺฐาปรายนา โหนฺตีติ สมิทฺธิปรายนา โหนฺติฯ
Dīpā hontīti patiṭṭhā bhavanti. Saraṇā hontīti dukkhanāsanā honti. Niṭṭhāparāyanā hontīti samiddhiparāyanā honti.
๑๐๐. ฉนฺทานิทานานีติ กามจฺฉนฺทาทิฉนฺทนิทานานิฯ เย จาปิ โลภา วิจรนฺตีติ เย จาปิ ขตฺติยาทโย โลภา วิจรนฺติ, เตสํ โลโภปิ ฉนฺทนิทาโนติ เทฺวปิ อเตฺถ เอกโต วิสฺสเชฺชติฯ อิโตนิทานาติ ฉนฺทนิทานา เอวาติ วุตฺตํ โหติฯ ‘‘อิโตนิทานา’’ติ หิ ฉนฺทํ สนฺธายาหฯ ฉนฺทนิทานา หิ โลภาทโยฯ ‘‘อิโตนิทานา’’ติ สทฺทสิทฺธิ เจตฺถ ‘‘กุโตนิทานา’’ติ เอตฺถ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพาฯ อาสาย สมิทฺธิ วุจฺจติ นิฎฺฐาติ อชฺฌาสยนิพฺพตฺติปฎิลาโภ กถียติฯ
100.Chandānidānānīti kāmacchandādichandanidānāni. Ye cāpi lobhā vicarantīti ye cāpi khattiyādayo lobhā vicaranti, tesaṃ lobhopi chandanidānoti dvepi atthe ekato vissajjeti. Itonidānāti chandanidānā evāti vuttaṃ hoti. ‘‘Itonidānā’’ti hi chandaṃ sandhāyāha. Chandanidānā hi lobhādayo. ‘‘Itonidānā’’ti saddasiddhi cettha ‘‘kutonidānā’’ti ettha vuttanayena veditabbā. Āsāya samiddhi vuccati niṭṭhāti ajjhāsayanibbattipaṭilābho kathīyati.
๑๐๑. วินิจฺฉยาติ ตณฺหาทิฎฺฐิวินิจฺฉยาฯ เย จาปิ ธมฺมา สมเณน วุตฺตาติ เย จ อเญฺญปิ โกธาทีหิ สมฺปยุตฺตา, ตถารูปา วา อกุสลา ธมฺมา พุทฺธสมเณน วุตฺตา, เต กุโตปหูตาติฯ
101.Vinicchayāti taṇhādiṭṭhivinicchayā. Ye cāpi dhammā samaṇena vuttāti ye ca aññepi kodhādīhi sampayuttā, tathārūpā vā akusalā dhammā buddhasamaṇena vuttā, te kutopahūtāti.
อญฺญชาติกาติ อญฺญสภาวาฯ อญฺญวิหิตกาติ อเญฺญนากาเรน ฐิตาฯ สมิตปาเปนาติ นิพฺพาปิตปาเปนฯ พาหิตปาปธเมฺมนาติ ปหีนลามกธเมฺมนฯ ภินฺนกิเลสมูเลนาติ กิเลสมูลานิ ภินฺทิตฺวา ฐิเตนฯ สพฺพากุสลมูลพนฺธนา ปมุเตฺตนาติ ทฺวาทสอกุสลพนฺธนํ โมเจตฺวา ฐิเตนฯ วุตฺตาติ กถิตาฯ ปวุตฺตาติ ปกาเรน กถิตาฯ
Aññajātikāti aññasabhāvā. Aññavihitakāti aññenākārena ṭhitā. Samitapāpenāti nibbāpitapāpena. Bāhitapāpadhammenāti pahīnalāmakadhammena. Bhinnakilesamūlenāti kilesamūlāni bhinditvā ṭhitena. Sabbākusalamūlabandhanā pamuttenāti dvādasaakusalabandhanaṃ mocetvā ṭhitena. Vuttāti kathitā. Pavuttāti pakārena kathitā.
๑๐๒. ตมูปนิสฺสาย ปโหติ ฉโนฺทติ ตํ สุขทุกฺขเวทนํ ตทุภยวตฺถุสงฺขาตํ สาตาสาตํ อุปนิสฺสาย สํโยควิโยคปตฺถนาวเสน ฉโนฺท ปโหติฯ เอตฺตาวตา ‘‘ฉโนฺท นุ โลกสฺมิํ กุโตนิทาโน’’ติ อยํ ปโญฺห วิสฺสชฺชิโต โหติฯ รูเปสุ ทิสฺวา วิภวํ ภวญฺจาติ รูเปสุ วยญฺจ อุปฺปาทญฺจ ทิสฺวาฯ วินิจฺฉยํ กุพฺพติ ชนฺตุ โลเกติ อปายาทิเก โลเก อยํ ชนฺตุ โภคาธิคมตฺถํ ตณฺหาวินิจฺฉยํ ‘‘อตฺตา เม อุปฺปโนฺน’’ติอาทินา นเยน ทิฎฺฐิวินิจฺฉยญฺจ กุรุเตฯ เอตฺตาวตา ‘‘วินิจฺฉยา จาปิ กุโตปภูตา’’ติ อยํ ปโญฺห วิสฺสชฺชิโต โหติฯ
102.Tamūpanissāya pahoti chandoti taṃ sukhadukkhavedanaṃ tadubhayavatthusaṅkhātaṃ sātāsātaṃ upanissāya saṃyogaviyogapatthanāvasena chando pahoti. Ettāvatā ‘‘chando nu lokasmiṃ kutonidāno’’ti ayaṃ pañho vissajjito hoti. Rūpesu disvā vibhavaṃ bhavañcāti rūpesu vayañca uppādañca disvā. Vinicchayaṃ kubbati jantu loketi apāyādike loke ayaṃ jantu bhogādhigamatthaṃ taṇhāvinicchayaṃ ‘‘attā me uppanno’’tiādinā nayena diṭṭhivinicchayañca kurute. Ettāvatā ‘‘vinicchayā cāpi kutopabhūtā’’ti ayaṃ pañho vissajjito hoti.
สาตาสาตํ นิสฺสายาติ มธุรญฺจ อมธุรญฺจ อุปนิสฺสยํ กตฺวาฯ อิฎฺฐานิฎฺฐนฺติ อิฎฺฐารมฺมณญฺจ อนิฎฺฐารมฺมณญฺจฯ
Sātāsātaṃ nissāyāti madhurañca amadhurañca upanissayaṃ katvā. Iṭṭhāniṭṭhanti iṭṭhārammaṇañca aniṭṭhārammaṇañca.
สุราเมรยมชฺชปฺปมาทฎฺฐานานุโยคนฺติ เอตฺถ สุราติ ปิฎฺฐสุรา ปูวสุรา โอทนสุรา กิณฺณปกฺขิตฺตา สมฺภารสํยุตฺตาติ ปญฺจ สุราฯ เมรยนฺติ ปุปฺผาสโว ผลาสโว มธฺวาสโว คุฬาสโว สมฺภารสํยุโตฺตติ ปญฺจ อาสวาฯ ตํ สพฺพมฺปิ มทกรณวเสน มชฺชํฯ ปมาทฎฺฐานนฺติ ปมาทการณํ, ยาย เจตนาย ตํ มชฺชํ ปิวติ, ตเสฺสตํ อธิวจนํฯ อนุโยคนฺติ ตํ สุราเมรยมชฺชปฺปมาทฎฺฐานานุโยคํ อนุอาโยคํ ปุนปฺปุนํ กรณํฯ ยสฺมา จ ปน ตํ อนุยุตฺตสฺส เม อุปฺปนฺนา เจว โภคา ปริหายนฺติ, อนุปฺปนฺนา จ นุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา ‘‘เม โภคา ปริกฺขยํ ขีณภาวํ คจฺฉนฺตี’’ติ ชานาติฯ เอวํ สพฺพตฺถฯ วิกาลวิสิขาจริยานุโยคนฺติ อเวลาย วิสิขาสุ จริยานุยุตฺตํฯ สมชฺชาภิจรณนฺติ นจฺจาทิทสฺสนวเสน สมชฺชาภิคมนํฯ อาลสฺยานุโยคนฺติ กายาลสิยตาย ยุตฺตปฺปยุตฺตตํฯ อปายมุขานิ น เสวตีติ โภคานํ วินาสทฺวารานิ น เสวติฯ
Surāmerayamajjappamādaṭṭhānānuyoganti ettha surāti piṭṭhasurā pūvasurā odanasurā kiṇṇapakkhittā sambhārasaṃyuttāti pañca surā. Merayanti pupphāsavo phalāsavo madhvāsavo guḷāsavo sambhārasaṃyuttoti pañca āsavā. Taṃ sabbampi madakaraṇavasena majjaṃ. Pamādaṭṭhānanti pamādakāraṇaṃ, yāya cetanāya taṃ majjaṃ pivati, tassetaṃ adhivacanaṃ. Anuyoganti taṃ surāmerayamajjappamādaṭṭhānānuyogaṃ anuāyogaṃ punappunaṃ karaṇaṃ. Yasmā ca pana taṃ anuyuttassa me uppannā ceva bhogā parihāyanti, anuppannā ca nuppajjanti, tasmā ‘‘me bhogā parikkhayaṃ khīṇabhāvaṃ gacchantī’’ti jānāti. Evaṃ sabbattha. Vikālavisikhācariyānuyoganti avelāya visikhāsu cariyānuyuttaṃ. Samajjābhicaraṇanti naccādidassanavasena samajjābhigamanaṃ. Ālasyānuyoganti kāyālasiyatāya yuttappayuttataṃ. Apāyamukhāni na sevatīti bhogānaṃ vināsadvārāni na sevati.
กสิยา วาติ กสิกเมฺมน วาฯ วณิชฺชาย วาติ ธมฺมิกวณิชฺชกเมฺมน วาฯ โครเกฺขน วาติ โคปาลกเมฺมน วาฯ อิสฺสเตฺถน วาติ ธนุสิเปฺปน วาฯ ราชโปริเสน วาติ ราชเสวกกเมฺมน วาฯ สิปฺปญฺญตเรน วาติ กุมฺภการาทิสิปฺปานํ อญฺญตเรน วาฯ ปฎิปชฺชตีติ ปโยคํ กโรติฯ จกฺขุสฺมิํ อุปฺปเนฺน ชานาตีติ สสมฺภารจกฺขุสฺมิํ อุปฺปเนฺน ชานาติฯ ‘‘อตฺตา เม อุปฺปโนฺน’’ติ ทิฎฺฐิํ คณฺหาติฯ จกฺขุสฺมิํ อนฺตรหิเตติ ตสฺมิํ วินเฎฺฐฯ อตฺตา เม อนฺตรหิโตติ ‘‘มม อตฺตา วินโฎฺฐ’’ติ ทิฎฺฐิํ คณฺหาติฯ วิคโต เม อตฺตาติ วีติกฺกโนฺต มม อตฺตาฯ โสตสฺมินฺติอาทีสุปิ เอเสว นโยฯ
Kasiyā vāti kasikammena vā. Vaṇijjāya vāti dhammikavaṇijjakammena vā. Gorakkhena vāti gopālakammena vā. Issatthena vāti dhanusippena vā. Rājaporisena vāti rājasevakakammena vā. Sippaññatarena vāti kumbhakārādisippānaṃ aññatarena vā. Paṭipajjatīti payogaṃ karoti. Cakkhusmiṃ uppanne jānātīti sasambhāracakkhusmiṃ uppanne jānāti. ‘‘Attā me uppanno’’ti diṭṭhiṃ gaṇhāti. Cakkhusmiṃ antarahiteti tasmiṃ vinaṭṭhe. Attāme antarahitoti ‘‘mama attā vinaṭṭho’’ti diṭṭhiṃ gaṇhāti. Vigato me attāti vītikkanto mama attā. Sotasmintiādīsupi eseva nayo.
๑๐๓. เอเตปิ ธมฺมา ทฺวยเมว สเนฺตติ เอเต โกธาทโย ธมฺมา สาตาสาตทฺวเย สเนฺต เอว โหนฺติ อุปฺปชฺชนฺติฯ เอตฺตาวตา ตติยปโญฺหปิ วิสฺสชฺชิโต โหติฯ อิทานิ โย เอวํ วิสฺสชฺชิเตสุ เอเตสุ ปเญฺหสุ กถํกถี ภเวยฺย, ตสฺส กถํกถาปหานูปายํ ทเสฺสโนฺต อาห ‘‘กถํกถี ญาณปถาย สิเกฺข’’ติ, ญาณทสฺสนญาณาธิคมนตฺถํ ติโสฺส สิกฺขา สิเกฺขยฺยาติ วุตฺตํ โหติฯ กิํการณา? ญตฺวา ปวุตฺตา สมเณน ธมฺมาฯ พุทฺธสมเณน หิ ญตฺวา ธมฺมา วุตฺตา, นตฺถิ ตสฺส ธเมฺมสุ อญฺญาณํ, อตฺตโน ปน ญาณานุภาเวน เต อชานโนฺต น ชาเนยฺย, น เทสนาโทเสนฯ ตสฺมา กถํกถี ญาณปถาย สิเกฺข, ญตฺวา ปวุตฺตา สมเณน ธมฺมาติฯ
103.Etepi dhammā dvayameva santeti ete kodhādayo dhammā sātāsātadvaye sante eva honti uppajjanti. Ettāvatā tatiyapañhopi vissajjito hoti. Idāni yo evaṃ vissajjitesu etesu pañhesu kathaṃkathī bhaveyya, tassa kathaṃkathāpahānūpāyaṃ dassento āha ‘‘kathaṃkathī ñāṇapathāya sikkhe’’ti, ñāṇadassanañāṇādhigamanatthaṃ tisso sikkhā sikkheyyāti vuttaṃ hoti. Kiṃkāraṇā? Ñatvā pavuttā samaṇena dhammā. Buddhasamaṇena hi ñatvā dhammā vuttā, natthi tassa dhammesu aññāṇaṃ, attano pana ñāṇānubhāvena te ajānanto na jāneyya, na desanādosena. Tasmā kathaṃkathī ñāṇapathāya sikkhe, ñatvā pavuttā samaṇena dhammāti.
ปเกฺขปพนฺธเนน วา พโทฺธติ นาคริกพเนฺธน พโทฺธฯ ปริเกฺขปพนฺธเนน วาติ วติปริเกฺขปพนฺธเนน วาฯ คามพนฺธเนนาติอาทีสุ ตสฺมา ตสฺมา ฐานโต นิกฺขมิตุํ อลภโนฺต คามพนฺธนาทีหิ พโทฺธ นาม โหติฯ ตสฺส พนฺธนสฺส โมกฺขตฺถายาติ เอตสฺส วุตฺตปฺปการสฺส พนฺธนสฺส โมจนตฺถํฯ
Pakkhepabandhanena vā baddhoti nāgarikabandhena baddho. Parikkhepabandhanena vāti vatiparikkhepabandhanena vā. Gāmabandhanenātiādīsu tasmā tasmā ṭhānato nikkhamituṃ alabhanto gāmabandhanādīhi baddho nāma hoti. Tassa bandhanassa mokkhatthāyāti etassa vuttappakārassa bandhanassa mocanatthaṃ.
ญาณมฺปิ ญาณปโถติ ปุเร อุปฺปนฺนํ ญาณํ อปราปรุปฺปนฺนสฺส ญาณมฺปิ ญาณสฺส สญฺจรณมโคฺคติ ญาณมฺปิ ญาณปโถฯ ญาณสฺส อารมฺมณมฺปิ ญาณปโถติ ญาณสฺส ปจฺจโยปิ ตํ อาลมฺพิตฺวา อุปฺปชฺชนโต ญาณปโถฯ ญาณสหภุโนปิ ธมฺมา ญาณปโถติ ญาเณน สหุปฺปนฺนา อวเสสา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมาปิ ญาณปโถฯ อิทานิ อุปมาย สาเธโนฺต ‘‘ยถา อริยมโคฺค อริยปโถ’’ติอาทิมาหฯ
Ñāṇampi ñāṇapathoti pure uppannaṃ ñāṇaṃ aparāparuppannassa ñāṇampi ñāṇassa sañcaraṇamaggoti ñāṇampi ñāṇapatho. Ñāṇassa ārammaṇampi ñāṇapathoti ñāṇassa paccayopi taṃ ālambitvā uppajjanato ñāṇapatho. Ñāṇasahabhunopi dhammā ñāṇapathoti ñāṇena sahuppannā avasesā cittacetasikā dhammāpi ñāṇapatho. Idāni upamāya sādhento ‘‘yathā ariyamaggo ariyapatho’’tiādimāha.
กถํกถี ปุคฺคโลติ วิจิกิจฺฉาวโนฺต ปุคฺคโลฯ สกโงฺขติ สเทฺวฬฺหโกฯ สวิเลโขติ จิตฺตราชิวโนฺตฯ สเทฺวฬฺหโกติ กงฺขาวโนฺตฯ สวิจิกิโจฺฉติ สเนฺทหวโนฺตฯ ญาณาธิคมายาติ ญาณปฎิลาภตฺถายฯ ญาณผุสนายาติ ญาณปฎิวิชฺฌนตฺถายฯ อถ วา ญาณวินฺทนตฺถายฯ ญาณสจฺฉิกิริยายาติ ญาณสฺส ปจฺจกฺขกรณตฺถายฯ สนิทานาหนฺติ อหํ สนิทานํ สปจฺจยํ กตฺวา ธมฺมเทสนํ กโรมิฯ สปฺปาฎิหาริยนฺติ นิยฺยานิกํ กตฺวาฯ โน อปฺปาฎิหาริยนฺติ อนิยฺยานิกํ อกตฺวา ธมฺมเทสนํ กโรมิฯ
Kathaṃkathīpuggaloti vicikicchāvanto puggalo. Sakaṅkhoti sadveḷhako. Savilekhoti cittarājivanto. Sadveḷhakoti kaṅkhāvanto. Savicikicchoti sandehavanto. Ñāṇādhigamāyāti ñāṇapaṭilābhatthāya. Ñāṇaphusanāyāti ñāṇapaṭivijjhanatthāya. Atha vā ñāṇavindanatthāya. Ñāṇasacchikiriyāyāti ñāṇassa paccakkhakaraṇatthāya. Sanidānāhanti ahaṃ sanidānaṃ sapaccayaṃ katvā dhammadesanaṃ karomi. Sappāṭihāriyanti niyyānikaṃ katvā. No appāṭihāriyanti aniyyānikaṃ akatvā dhammadesanaṃ karomi.
๑๐๔. สาตํ อสาตญฺจ กุโตนิทานาติ เอตฺถ สาตาสาตนฺติ สุขทุกฺขเวทนา เอว อธิเปฺปตา ฯ น ภวนฺติ เหเตติ น ภวนฺติ เอเตฯ วิภวํ ภวญฺจาปิ ยเมตมตฺถํ, เอตํ เม ปพฺรูหิ ยโตนิทานนฺติ สาตาสาตานํ วิภวํ ภวญฺจ เอตมฺปิ ยํ อตฺถํฯ ลิงฺคพฺยตฺตโย เอตฺถ กโตฯ อิทํ ปน วุตฺตํ โหติ – สาตาสาตานํ วิภโว ภโว จาติ โย เอส อโตฺถ, เอตํ เม ปพฺรูหิ ยโตนิทานนฺติฯ เอตฺถ จ สาตาสาตานํ วิภวภววตฺถุกา วิภวภวทิฎฺฐิโย เอว วิภวภวาติ อตฺถโต เวทิตพฺพาฯ ตถา หิ อิมสฺส ปญฺหสฺส วิสฺสชฺชนปเกฺข ‘‘ภวทิฎฺฐิปิ ผสฺสนิทานา, วิภวทิฎฺฐิปิ ผสฺสนิทานา’’ติ อุปริ นิเทฺทเส (มหานิ. ๑๐๕) วกฺขติฯ อิมาย คาถาย นิเทฺทเส วตฺตพฺพํ นตฺถิฯ
104.Sātaṃ asātañca kutonidānāti ettha sātāsātanti sukhadukkhavedanā eva adhippetā . Na bhavanti heteti na bhavanti ete. Vibhavaṃ bhavañcāpi yametamatthaṃ, etaṃ me pabrūhi yatonidānanti sātāsātānaṃ vibhavaṃ bhavañca etampi yaṃ atthaṃ. Liṅgabyattayo ettha kato. Idaṃ pana vuttaṃ hoti – sātāsātānaṃ vibhavo bhavo cāti yo esa attho, etaṃ me pabrūhi yatonidānanti. Ettha ca sātāsātānaṃ vibhavabhavavatthukā vibhavabhavadiṭṭhiyo eva vibhavabhavāti atthato veditabbā. Tathā hi imassa pañhassa vissajjanapakkhe ‘‘bhavadiṭṭhipi phassanidānā, vibhavadiṭṭhipi phassanidānā’’ti upari niddese (mahāni. 105) vakkhati. Imāya gāthāya niddese vattabbaṃ natthi.
๑๐๕. อิโตนิทานนฺติ ผสฺสนิทานํฯ อิมายปิ วตฺตพฺพํ นตฺถิฯ
105.Itonidānanti phassanidānaṃ. Imāyapi vattabbaṃ natthi.
๑๐๖. กิสฺมิํ วิภูเต น ผุสนฺติ ผสฺสาติ กิสฺมิํ วีติวเตฺต จกฺขุสมฺผสฺสาทโย ปญฺจ ผสฺสา น ผุสนฺติฯ อิมายปิ วตฺตพฺพํ นตฺถิฯ
106.Kismiṃvibhūte na phusanti phassāti kismiṃ vītivatte cakkhusamphassādayo pañca phassā na phusanti. Imāyapi vattabbaṃ natthi.
๑๐๗. นามญฺจ รูปญฺจ ปฎิจฺจาติ สมฺปยุตฺตกนามญฺจ วตฺถารมฺมณรูปญฺจ ปฎิจฺจฯ รูเป วิภูเต น ผุสนฺติ ผสฺสาติ รูเป วีติวเตฺต ปญฺจ ผสฺสา น ผุสนฺติฯ
107.Nāmañca rūpañca paṭiccāti sampayuttakanāmañca vatthārammaṇarūpañca paṭicca. Rūpe vibhūte na phusanti phassāti rūpe vītivatte pañca phassā na phusanti.
ติณฺณํ สงฺคติ ผโสฺสติ จกฺขุรูปวิญฺญาณานํ ติณฺณนฺนํ สงฺคติยา ผโสฺส ชายติฯ จกฺขุ จ รูปา จ รูปสฺมินฺติ ปสาทจกฺขุญฺจ รูปารมฺมณานิ จ รูปภาเค รูปโกฎฺฐาเส กตฺวาฯ จกฺขุสมฺผสฺสํ ฐเปตฺวาติ ติณฺณํ สงฺคติยา อุปฺปนฺนผสฺสํ มุญฺจิตฺวาฯ สมฺปยุตฺตกา ธมฺมา นามสฺมินฺติ อวเสสา เวทนาทโย ผเสฺสน สหชาตา ธมฺมา นามภาเคฯ โสตญฺจ ปฎิจฺจาติอาทีสุปิ เอเสว นโยฯ
Tiṇṇaṃ saṅgati phassoti cakkhurūpaviññāṇānaṃ tiṇṇannaṃ saṅgatiyā phasso jāyati. Cakkhu ca rūpā ca rūpasminti pasādacakkhuñca rūpārammaṇāni ca rūpabhāge rūpakoṭṭhāse katvā. Cakkhusamphassaṃ ṭhapetvāti tiṇṇaṃ saṅgatiyā uppannaphassaṃ muñcitvā. Sampayuttakā dhammā nāmasminti avasesā vedanādayo phassena sahajātā dhammā nāmabhāge. Sotañca paṭiccātiādīsupi eseva nayo.
จตูหากาเรหิ รูปํ วิภูตํ โหตีติ จตูหิ การเณหิ รูปํ วีติวตฺตํ โหติฯ ญาตวิภูเตนาติ ปากฎํ กตฺวา วีติวเตฺตนฯ ตีรณวิภูเตนาติ อนิจฺจาทิโต ตีรยิตฺวา วีติวเตฺตนฯ ปหานวิภูเตนาติ ฉนฺทราคปหานโต วีติวเตฺตนฯ สมติกฺกมวิภูเตนาติ จตุนฺนํ อรูปสมาปตฺตีนํ ปฎิลาภวเสน วีติวเตฺตนฯ
Catūhākārehi rūpaṃ vibhūtaṃ hotīti catūhi kāraṇehi rūpaṃ vītivattaṃ hoti. Ñātavibhūtenāti pākaṭaṃ katvā vītivattena. Tīraṇavibhūtenāti aniccādito tīrayitvā vītivattena. Pahānavibhūtenāti chandarāgapahānato vītivattena. Samatikkamavibhūtenāti catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ paṭilābhavasena vītivattena.
๑๐๘. กถํ สเมตสฺสาติ กถํ ปฎิปนฺนสฺสฯ วิโภติ รูปนฺติ รูปํ วิภวติ, น ภเวยฺย วาฯ สุขํ ทุขญฺจาติ อิฎฺฐานิฎฺฐรูปเมว ปุจฺฉติฯ
108.Kathaṃ sametassāti kathaṃ paṭipannassa. Vibhoti rūpanti rūpaṃ vibhavati, na bhaveyya vā. Sukhaṃ dukhañcāti iṭṭhāniṭṭharūpameva pucchati.
ชาเนยฺยามาติ ชานิสฺสามฯ อาชาเนยฺยามาติ วิเสเสน ชานิสฺสามฯ วิชาเนยฺยามาติ อเนกวิเธน ชานิสฺสามฯ ปฎิวิชาเนยฺยามาติ สมฺมา ชานิสฺสามฯ ปฎิวิเชฺฌยฺยามาติ จิเตฺตน พุชฺฌิสฺสามฯ
Jāneyyāmāti jānissāma. Ājāneyyāmāti visesena jānissāma. Vijāneyyāmāti anekavidhena jānissāma. Paṭivijāneyyāmāti sammā jānissāma. Paṭivijjheyyāmāti cittena bujjhissāma.
๑๐๙. น สญฺญสญฺญีติ ยถา สเมตสฺส วิโภติ รูปํ, โส ปกติสญฺญาย สญฺญีปิ น โหติฯ น วิสญฺญสญฺญีติ วิสญฺญายปิ วิรูปาย สญฺญาย วิสญฺญี น โหติ อุมฺมตฺตโก วา ขิตฺตจิโตฺต วาฯ โนปิ อสญฺญีติ สญฺญาวิรหิโตปิ น โหติ นิโรธสมาปโนฺน วา อสญฺญสโตฺต วาฯ น วิภูตสญฺญีติ ‘‘สพฺพโส รูปสญฺญาน’’นฺติอาทินา (วิภ. ๕๐๘) นเยน สมติกฺกนฺตสญฺญีปิ น โหติ อรูปชฺฌานลาภีฯ เอวํ สเมตสฺส วิโภติ รูปนฺติ เอตสฺมิํ สญฺญสญฺญิตาทิภาเว อฎฺฐตฺวา ยเทตํ วุตฺตํ ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิเตฺต…เป.… อากาสานญฺจายตนสมาปตฺติปฎิลาภตฺถาย จิตฺตํ อภินีหรตี’’ติ, เอวํ สเมตสฺส อรูปมคฺคสมงฺคิโน วิโภติ รูปํฯ สญฺญานิทานา หิ ปปญฺจสงฺขาติ เอวํ ปฎิปนฺนสฺสาปิ จ ยา สญฺญา, ตํนิทานา ตณฺหาทิฎฺฐิปปญฺจาสฺส อปฺปหีนาว โหนฺตีติ ทเสฺสติฯ
109.Na saññasaññīti yathā sametassa vibhoti rūpaṃ, so pakatisaññāya saññīpi na hoti. Na visaññasaññīti visaññāyapi virūpāya saññāya visaññī na hoti ummattako vā khittacitto vā. Nopi asaññīti saññāvirahitopi na hoti nirodhasamāpanno vā asaññasatto vā. Na vibhūtasaññīti ‘‘sabbaso rūpasaññāna’’ntiādinā (vibha. 508) nayena samatikkantasaññīpi na hoti arūpajjhānalābhī. Evaṃ sametassa vibhoti rūpanti etasmiṃ saññasaññitādibhāve aṭṭhatvā yadetaṃ vuttaṃ ‘‘so evaṃ samāhite citte…pe… ākāsānañcāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya cittaṃ abhinīharatī’’ti, evaṃ sametassa arūpamaggasamaṅgino vibhoti rūpaṃ. Saññānidānā hi papañcasaṅkhāti evaṃ paṭipannassāpi ca yā saññā, taṃnidānā taṇhādiṭṭhipapañcāssa appahīnāva hontīti dasseti.
อสญฺญิโน วุจฺจนฺติ นิโรธสมาปนฺนาติ สญฺญาเวทนา นิโรเธตฺวา นิโรธสมาปนฺนา สญฺญาภาเวน อสญฺญิโนติ กถียนฺติฯ อสญฺญสตฺตาติ สเพฺพน สพฺพํ สญฺญาภาเวน อสญฺญภเว นิพฺพตฺตาฯ
Asaññino vuccanti nirodhasamāpannāti saññāvedanā nirodhetvā nirodhasamāpannā saññābhāvena asaññinoti kathīyanti. Asaññasattāti sabbena sabbaṃ saññābhāvena asaññabhave nibbattā.
โส เอวํ สมาหิเต จิเตฺตติ ตตฺถ โสติ โส ภิกฺขุฯ เอวนฺติ จตุตฺถชฺฌานกฺกมนิทสฺสนเมตํ, อิมินา กเมน จตุตฺถชฺฌานํ ปฎิลภิตฺวาติ วุตฺตํ โหติฯ สมาหิเตติ อิมินา จตุตฺถชฺฌานสมาธินา สมาหิเตฯ ปริสุเทฺธติอาทีสุ ปน อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิภาเวน ปริสุเทฺธฯ ปริสุทฺธตฺตาเยว ปริโยทาเต, ปภสฺสเรติ วุตฺตํ โหติฯ สุขาทีนํ ปจฺจยานํ ฆาเตน วิหตราคาทิองฺคณตฺตา อนงฺคเณฯ อนงฺคณตฺตา เอว จ วิคตูปกฺกิเลเสฯ องฺคเณน หิ จิตฺตํ อุปกฺกิลิสฺสติฯ สุภาวิตตฺตา มุทุภูเต, วสีภาวปฺปเตฺตติ วุตฺตํ โหติฯ วเส วตฺตมานญฺหิ จิตฺตํ มุทูติ วุจฺจติฯ มุทุตฺตาเยว จ กมฺมนิเย, กมฺมกฺขเม กมฺมโยเคฺคติ วุตฺตํ โหติฯ มุทุ หิ จิตฺตํ กมฺมนิยํ โหติ สุทฺธนฺตมิว สุวณฺณํฯ ตทุภยมฺปิ จ สุภาวิตตฺตาเยวฯ ยถาห ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ ภาวิตํ กมฺมนิยํ โหติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑.๒๒)ฯ
So evaṃ samāhite citteti tattha soti so bhikkhu. Evanti catutthajjhānakkamanidassanametaṃ, iminā kamena catutthajjhānaṃ paṭilabhitvāti vuttaṃ hoti. Samāhiteti iminā catutthajjhānasamādhinā samāhite. Parisuddhetiādīsu pana upekkhāsatipārisuddhibhāvena parisuddhe. Parisuddhattāyeva pariyodāte, pabhassareti vuttaṃ hoti. Sukhādīnaṃ paccayānaṃ ghātena vihatarāgādiaṅgaṇattā anaṅgaṇe. Anaṅgaṇattā eva ca vigatūpakkilese. Aṅgaṇena hi cittaṃ upakkilissati. Subhāvitattā mudubhūte, vasībhāvappatteti vuttaṃ hoti. Vase vattamānañhi cittaṃ mudūti vuccati. Muduttāyeva ca kammaniye, kammakkhame kammayoggeti vuttaṃ hoti. Mudu hi cittaṃ kammaniyaṃ hoti suddhantamiva suvaṇṇaṃ. Tadubhayampi ca subhāvitattāyeva. Yathāha ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ bhāvitaṃ kammaniyaṃ hoti yathayidaṃ, bhikkhave, citta’’nti (a. ni. 1.22).
เอเตสุ หิ ปริสุทฺธภาวาทีสุ ฐิตตฺตา ฐิเตฯ ฐิตตฺตาเยว อาเนญฺชปฺปเตฺต อจเล นิริญฺชเนติ วุตฺตํ โหติฯ มุทุกมฺมญฺญภาเวน วา อตฺตโน วเส ฐิตตฺตา ฐิเตฯ สทฺธาทีหิ ปริคฺคหิตตฺตา อาเนญฺชปฺปเตฺตฯ สทฺธาปริคฺคหิตญฺหิ จิตฺตํ อสฺสทฺธิเยน น อิญฺชติ, วีริยปริคฺคหิตํ โกสเชฺชน น อิญฺชติ, สติปริคฺคหิตํ ปมาเทน น อิญฺชติ, สมาธิปริคฺคหิตํ อุทฺธเจฺจน น อิญฺชติ, ปญฺญาปริคฺคหิตํ อวิชฺชาย น อิญฺชติ, โอภาสคตํ กิเลสนฺธกาเรน น อิญฺชติฯ อิเมหิ ฉหิ ธเมฺมหิ ปริคฺคหิตุํ อาเนญฺชปฺปตฺตํ โหติฯ เอวํ อฎฺฐงฺคสมนฺนาคตํ จิตฺตํ อภินีหารกฺขมํ โหติ อากาสานญฺจายตนสมาปตฺติปฎิลาภตฺถายฯ
Etesu hi parisuddhabhāvādīsu ṭhitattā ṭhite. Ṭhitattāyeva āneñjappatte acale niriñjaneti vuttaṃ hoti. Mudukammaññabhāvena vā attano vase ṭhitattā ṭhite. Saddhādīhi pariggahitattā āneñjappatte. Saddhāpariggahitañhi cittaṃ assaddhiyena na iñjati, vīriyapariggahitaṃ kosajjena na iñjati, satipariggahitaṃ pamādena na iñjati, samādhipariggahitaṃ uddhaccena na iñjati, paññāpariggahitaṃ avijjāya na iñjati, obhāsagataṃ kilesandhakārena na iñjati. Imehi chahi dhammehi pariggahituṃ āneñjappattaṃ hoti. Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ cittaṃ abhinīhārakkhamaṃ hoti ākāsānañcāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya.
อปโร นโย – จตุตฺถชฺฌานสมาธินา สมาหิเตฯ นีวรณทูรีภาเวน ปริสุเทฺธฯ วิตกฺกาทิสมติกฺกเมน ปริโยทาเตฯ ฌานปฎิลาภปจฺจนิกานํ ปาปกานํ อิจฺฉาวจรานญฺจ อภาเวน อนงฺคเณฯ อิจฺฉาวจรานนฺติ อิจฺฉาย อวจรานํ, อิจฺฉาวเสน โอติณฺณานํ ปวตฺตานํ นานปฺปการานํ โกปอปฺปจฺจยานนฺติ อโตฺถฯ อภิชฺฌาทีนํ จิตฺตูปกฺกิเลสานํ วิคเมน วิคตูปกฺกิเลเสฯ อุภยมฺปิ เจตํ องฺคณสุตฺตวตฺถสุตฺตานุสาเรเนว (ม. นิ. ๑.๕๗ อาทโย, ๗๐ อาทโย) เวทิตพฺพํฯ วสิปฺปตฺติยา มุทุภูเตฯ อิทฺธิปาทภาวูปคมเนน กมฺมนิเยฯ ภาวนาปาริปูริยา ปณีตภาวูปคเมน ฐิเต อาเนญฺชปฺปเตฺต, ยถา อาเนญฺชภาวํ อาเนญฺชปฺปตฺตํ โหติ, เอวํ ฐิเตติ อโตฺถฯ เอวมฺปิ อฎฺฐงฺคสมนฺนาคเมน จิตฺตํ อภินีหารกฺขมํ โหติ อากาสานญฺจายตนสมาปตฺติปฎิลาภตฺถาย ปาทกํ ปทฎฺฐานภูตํฯ
Aparo nayo – catutthajjhānasamādhinā samāhite. Nīvaraṇadūrībhāvena parisuddhe. Vitakkādisamatikkamena pariyodāte. Jhānapaṭilābhapaccanikānaṃ pāpakānaṃ icchāvacarānañca abhāvena anaṅgaṇe. Icchāvacarānanti icchāya avacarānaṃ, icchāvasena otiṇṇānaṃ pavattānaṃ nānappakārānaṃ kopaappaccayānanti attho. Abhijjhādīnaṃ cittūpakkilesānaṃ vigamena vigatūpakkilese. Ubhayampi cetaṃ aṅgaṇasuttavatthasuttānusāreneva (ma. ni. 1.57 ādayo, 70 ādayo) veditabbaṃ. Vasippattiyā mudubhūte. Iddhipādabhāvūpagamanena kammaniye. Bhāvanāpāripūriyā paṇītabhāvūpagamena ṭhite āneñjappatte, yathā āneñjabhāvaṃ āneñjappattaṃ hoti, evaṃ ṭhiteti attho. Evampi aṭṭhaṅgasamannāgamena cittaṃ abhinīhārakkhamaṃ hoti ākāsānañcāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya pādakaṃ padaṭṭhānabhūtaṃ.
อารุปฺปมคฺคสมงฺคีติ อรูปสมาปตฺติยา คมนมเคฺคน อปริหีโนฯ ปปญฺจาเยว ปปญฺจสงฺขาติ ตณฺหาทิปปญฺจาเยว ปปญฺจสงฺขาฯ
Āruppamaggasamaṅgīti arūpasamāpattiyā gamanamaggena aparihīno. Papañcāyeva papañcasaṅkhāti taṇhādipapañcāyeva papañcasaṅkhā.
๑๑๐. เอตฺตาวตคฺคํ นุ วทนฺติ เหเก, ยกฺขสฺส สุทฺธิํ อิธ ปณฺฑิตาเสฯ อุทาหุ อญฺญมฺปิ วทนฺติ เอโตฺตติ เอตฺตาวตา นุ อิธ ปณฺฑิตา สมณพฺราหฺมณา อคฺคํ สุทฺธิํ สตฺตสฺส วทนฺติ, อุทาหุ อญฺญมฺปิ เอโตฺต อรูปสมาปตฺติโต อธิกญฺจ วทนฺตีติ ปุจฺฉติฯ
110.Ettāvataggaṃ nu vadanti heke, yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitāse. Udāhu aññampi vadanti ettoti ettāvatā nu idha paṇḍitā samaṇabrāhmaṇā aggaṃ suddhiṃ sattassa vadanti, udāhu aññampi etto arūpasamāpattito adhikañca vadantīti pucchati.
เอโตฺต อรูปสมาปตฺติโตติ เอตสฺมา อรูปสมาปตฺติโตฯ
Etto arūpasamāpattitoti etasmā arūpasamāpattito.
๑๑๑. เอตฺตาวตคฺคมฺปิ วทนฺติ เหเกติ เอเก สสฺสตวาทา สมณพฺราหฺมณา ปณฺฑิตมานิโน เอตฺตาวตาปิ อคฺคํ สุทฺธิํ วทนฺติฯ เตสํ ปเนเก สมยํ วทนฺตีติ เตสเญฺญว เอเก อุเจฺฉทวาทา สมยํ อุเจฺฉทํ วทนฺติฯ อนุปาทิเสเส กุสลาวทานาติ อนุปาทิเสเส กุสลวาทา สมานาฯ
111.Ettāvataggampi vadanti heketi eke sassatavādā samaṇabrāhmaṇā paṇḍitamānino ettāvatāpi aggaṃ suddhiṃ vadanti. Tesaṃ paneke samayaṃ vadantīti tesaññeva eke ucchedavādā samayaṃ ucchedaṃ vadanti. Anupādisese kusalāvadānāti anupādisese kusalavādā samānā.
ภวตชฺชิตาติ ภวโต ภีตาฯ วิภวํ อภินนฺทนฺตีติ อุเจฺฉทํ ปฎิจฺจ ตุสฺสนฺติฯ เต สตฺตสฺส สมนฺติ เต อุเจฺฉทวาทิโน ปุคฺคลสฺส สมํ อนุปฺปตฺติํ วทนฺติฯ อุปสมนฺติ อตีว สมํฯ วูปสมนฺติ สนฺตํฯ นิโรธนฺติ อนุปฺปาทํฯ ปฎิปสฺสทฺธินฺติ อปุนุปฺปตฺติํฯ
Bhavatajjitāti bhavato bhītā. Vibhavaṃ abhinandantīti ucchedaṃ paṭicca tussanti. Te sattassa samanti te ucchedavādino puggalassa samaṃ anuppattiṃ vadanti. Upasamanti atīva samaṃ. Vūpasamanti santaṃ. Nirodhanti anuppādaṃ. Paṭipassaddhinti apunuppattiṃ.
๑๑๒. เอเต จ ญตฺวา อุปนิสฺสิตาติ เอเต จ ทิฎฺฐิคติเก สสฺสตุเจฺฉททิฎฺฐิโย นิสฺสิตาติ ญตฺวาฯ ญตฺวา มุนี นิสฺสเย โส วีมํสีติ นิสฺสเย จ ญตฺวา โส วีมํสี ปณฺฑิโต พุทฺธมุนิฯ ญตฺวา วิมุโตฺตติ ทุกฺขานิจฺจาทิโต ธเมฺม ญตฺวา วิมุโตฺตฯ ภวาภวาย น สเมตีติ ปุนปฺปุนํ อุปปตฺติยา น สมาคจฺฉติฯ อปรามสนฺติ อปรามสโนฺตฯ ปรามาสํ นาปชฺชโนฺตติ อโตฺถฯ
112.Ete ca ñatvā upanissitāti ete ca diṭṭhigatike sassatucchedadiṭṭhiyo nissitāti ñatvā. Ñatvā munī nissaye so vīmaṃsīti nissaye ca ñatvā so vīmaṃsī paṇḍito buddhamuni. Ñatvā vimuttoti dukkhāniccādito dhamme ñatvā vimutto. Bhavābhavāya na sametīti punappunaṃ upapattiyā na samāgacchati. Aparāmasanti aparāmasanto. Parāmāsaṃ nāpajjantoti attho.
สทฺธมฺมปฺปโชฺชติกาย มหานิเทฺทสฎฺฐกถาย
Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya
กลหวิวาทสุตฺตนิเทฺทสวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Kalahavivādasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / มหานิเทฺทสปาฬิ • Mahāniddesapāḷi / ๑๑. กลหวิวาทสุตฺตนิเทฺทโส • 11. Kalahavivādasuttaniddeso
