| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / បដិសម្ភិទាមគ្គ-អដ្ឋកថា • Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā |
៥. ឥន្ទ្រិយសមោធានវណ្ណនា
5. Indriyasamodhānavaṇṇanā
២០៤. ឥទានិ សមាធិំ ភាវយតោ វិបស្សនំ ភាវយតោ ច ឥន្ទ្រិយសមោធានំ ទស្សេតុកាមោ បឋមំ តាវ ឧបដ្ឋានកោសល្លប្បភេទំ និទ្ទិសិតុំ បុថុជ្ជនោ សមាធិំ ភាវេន្តោតិអាទិមាហ។ តត្ថ បុថុជ្ជនោ សមាធិំ ភាវេន្តោតិ និព្ពេធភាគិយំ សមាធិំ ភាវេន្តោ។ សេក្ខស្ស វីតរាគស្ស ច បន លោកុត្តរោបិ សមាធិ លព្ភតិ។ អាវជ្ជិតត្តាតិ កសិណាទិនិមិត្តស្ស អាវជ្ជិតត្តា, កសិណាទិបរិកម្មំ កត្វា តត្ថ ឧប្បាទិតនិមិត្តត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ។ អារម្មណូបដ្ឋានកុសលោតិ តស្ស ឧប្បាទិតស្ស និមិត្តស្សេវ ឧបដ្ឋានេ កុសលោ។ សមថនិមិត្តូបដ្ឋានកុសលោតិ អច្ចារទ្ធវីរិយតាទីហិ ឧទ្ធតេ ចិត្តេ បស្សទ្ធិសមាធិឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គភាវនាវសេន ចិត្តោបសមនិមិត្តស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ។ បគ្គហនិមិត្តូបដ្ឋានកុសលោតិ អតិសិថិលវីរិយតាទីហិ លីនេ ចិត្តេ ធម្មវិចយវីរិយបីតិសម្ពោជ្ឈង្គភាវនាវសេន ចិត្តបគ្គហនិមិត្តស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ។ អវិក្ខេបូបដ្ឋានកុសលោតិ អនុទ្ធតាលីនចិត្តស្ស សម្បយុត្តស្ស សមាធិស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ។ ឱភាសូបដ្ឋានកុសលោតិ បញ្ញាបយោគមន្ទតាយ និរស្សាទេ ចិត្តេ អដ្ឋសំវេគវត្ថុបច្ចវេក្ខណេន ចិត្តំ សំវេជេត្វា ញាណោភាសស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ។ អដ្ឋ សំវេគវត្ថូនិ នាម ជាតិជរាព្យាធិមរណានិ ចត្តារិ, អបាយទុក្ខំ បញ្ចមំ, អតីតេ វដ្ដមូលកំ ទុក្ខំ, អនាគតេ វដ្ដមូលកំ ទុក្ខំ, បច្ចុប្បន្នេ អាហារបរិយេដ្ឋិមូលកំ ទុក្ខន្តិ។ សម្បហំសនូបដ្ឋានកុសលោតិ ឧបសមសុខានធិគមេន និរស្សាទេ ចិត្តេ ពុទ្ធធម្មសង្ឃគុណានុស្សរណេន ចិត្តំ បសាទេន្តោ សម្បហំសនស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ។ ឧបេក្ខូបដ្ឋានកុសលោតិ ឧទ្ធតាទិទោសវិរហិតេ ចិត្តេ និគ្គហបគ្គហាទីសុ ព្យាបារាភាវករណេន ឧបេក្ខាយ ឧបដ្ឋានេ កុសលោ។ សេក្ខោតិ តិស្សោ សិក្ខា សិក្ខតីតិ សេក្ខោ។ ឯកត្តូបដ្ឋានកុសលោតិ សក្កាយទិដ្ឋាទីនំ បហីនត្តា នេក្ខម្មាទិនោ ឯកត្តស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ។
204. Idāni samādhiṃ bhāvayato vipassanaṃ bhāvayato ca indriyasamodhānaṃ dassetukāmo paṭhamaṃ tāva upaṭṭhānakosallappabhedaṃ niddisituṃ puthujjano samādhiṃ bhāventotiādimāha. Tattha puthujjano samādhiṃ bhāventoti nibbedhabhāgiyaṃ samādhiṃ bhāvento. Sekkhassa vītarāgassa ca pana lokuttaropi samādhi labbhati. Āvajjitattāti kasiṇādinimittassa āvajjitattā, kasiṇādiparikammaṃ katvā tattha uppāditanimittattāti vuttaṃ hoti. Ārammaṇūpaṭṭhānakusaloti tassa uppāditassa nimittasseva upaṭṭhāne kusalo. Samathanimittūpaṭṭhānakusaloti accāraddhavīriyatādīhi uddhate citte passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgabhāvanāvasena cittopasamanimittassa upaṭṭhāne kusalo. Paggahanimittūpaṭṭhānakusaloti atisithilavīriyatādīhi līne citte dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgabhāvanāvasena cittapaggahanimittassa upaṭṭhāne kusalo. Avikkhepūpaṭṭhānakusaloti anuddhatālīnacittassa sampayuttassa samādhissa upaṭṭhāne kusalo. Obhāsūpaṭṭhānakusaloti paññāpayogamandatāya nirassāde citte aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena cittaṃ saṃvejetvā ñāṇobhāsassa upaṭṭhāne kusalo. Aṭṭha saṃvegavatthūni nāma jātijarābyādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṃ pañcamaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti. Sampahaṃsanūpaṭṭhānakusaloti upasamasukhānadhigamena nirassāde citte buddhadhammasaṅghaguṇānussaraṇena cittaṃ pasādento sampahaṃsanassa upaṭṭhāne kusalo. Upekkhūpaṭṭhānakusaloti uddhatādidosavirahite citte niggahapaggahādīsu byāpārābhāvakaraṇena upekkhāya upaṭṭhāne kusalo. Sekkhoti tisso sikkhā sikkhatīti sekkho. Ekattūpaṭṭhānakusaloti sakkāyadiṭṭhādīnaṃ pahīnattā nekkhammādino ekattassa upaṭṭhāne kusalo.
វីតរាគោតិ សព្ពសោ បហីនរាគត្តា វីតរាគោ ខីណាសវោ។ ញាណូបដ្ឋានកុសលោតិ អរហា ធម្មេសុ វិគតសម្មោហត្តា តត្ថ តត្ថ អសម្មោហញាណស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ។ វិមុត្តូបដ្ឋានកុសលោតិ អរហត្តផលវិមុត្តិយា ឧបដ្ឋានេ កុសលោ។ វិមុត្តីតិ ហិ សព្ពកិលេសេហិ វិមុត្តត្តា អរហត្តផលវិមុត្តិ អធិប្បេតា។
Vītarāgoti sabbaso pahīnarāgattā vītarāgo khīṇāsavo. Ñāṇūpaṭṭhānakusaloti arahā dhammesu vigatasammohattā tattha tattha asammohañāṇassa upaṭṭhāne kusalo. Vimuttūpaṭṭhānakusaloti arahattaphalavimuttiyā upaṭṭhāne kusalo. Vimuttīti hi sabbakilesehi vimuttattā arahattaphalavimutti adhippetā.
២០៥. វិបស្សនាភាវនាយ ឧបដ្ឋានានុបដ្ឋានេសុ អនិច្ចតោតិអាទីនិ និច្ចតោតិអាទីនិ ច សីលកថាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ។ បាឋតោ បន ‘‘អាយូហនានុបដ្ឋានកុសលោ វិបរិណាមូបដ្ឋានកុសលោ អនិមិត្តូបដ្ឋានកុសលោ និមិត្តានុបដ្ឋានកុសលោ អប្បណិហិតូបដ្ឋានកុសលោ បណិធិអនុបដ្ឋានកុសលោ អភិនិវេសានុបដ្ឋានកុសលោ’’តិ ឯតេសុ សាមិវចនេន សមាសបទច្ឆេទោ កាតព្ពោ។ សេសេសុ បន និស្សក្កវចនេន បាឋោ។
205. Vipassanābhāvanāya upaṭṭhānānupaṭṭhānesu aniccatotiādīni niccatotiādīni ca sīlakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbāni. Pāṭhato pana ‘‘āyūhanānupaṭṭhānakusalo vipariṇāmūpaṭṭhānakusalo animittūpaṭṭhānakusalo nimittānupaṭṭhānakusalo appaṇihitūpaṭṭhānakusalo paṇidhianupaṭṭhānakusalo abhinivesānupaṭṭhānakusalo’’ti etesu sāmivacanena samāsapadacchedo kātabbo. Sesesu pana nissakkavacanena pāṭho.
២០៦. សុញ្ញតូបដ្ឋានកុសលោតិ បនេត្ថ សុញ្ញតោ ឧបដ្ឋានកុសលោតិ វា សុញ្ញតាយ ឧបដ្ឋានកុសលោតិ វា បទច្ឆេទោ កាតព្ពោ។ យស្មា បន និព្ពិទាវិរាគនិរោធបដិនិស្សគ្គានុបស្សនា អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនា យថាភូតញាណទស្សនំ បដិសង្ខានុបស្សនា វិវដ្ដនានុបស្សនាតិ ឥមា អដ្ឋ មហាវិបស្សនា អត្តនោ សភាវវិសេសេន វិសេសិតា, ន អារម្មណវិសេសេន, តស្មា ឥមាសំ អដ្ឋន្នំ ‘‘អនិច្ចតោ ឧបដ្ឋានកុសលោ ហោតី’’តិអាទីនិ វចនានិ វិយ ‘‘និព្ពិទាតោ ឧបដ្ឋានកុសលោ ហោតី’’តិអាទីនិ វចនានិ ន យុជ្ជន្តិ។ តស្មា ឯវ ឥមា អដ្ឋ ន យោជិតា។ អាទីនវានុបស្សនា បន ‘‘សុញ្ញតូបដ្ឋានកុសលោ ហោតិ, អភិនិវេសានុបដ្ឋានកុសលោ ហោតី’’តិ ឥមិនា យុគលកវចនេនេវ អត្ថតោ ‘‘អាទីនវតោ ឧបដ្ឋានកុសលោ ហោតិ, អាលយាភិនិវេសានុបដ្ឋានកុសលោ ហោតី’’តិ យោជិតាវ ហោតីតិ សរូបេន ន យោជិតា។ ឥតិ បុរិមា ច អដ្ឋ, អយញ្ច អាទីនវានុបស្សនាតិ អដ្ឋារសសុ មហាវិបស្សនាសុ ឥមា នវ អយោជេត្វា ឥតរា ឯវ នវ យោជិតាតិ វេទិតព្ពា។ ញាណូបដ្ឋានកុសលោតិ សេក្ខោ វិបស្សនូបក្កិលេសានំ អភាវតោ វិបស្សនាភាវនាយ ញាណស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ។ សមាធិភាវនាយ បន និកន្តិសព្ភាវតោ ញាណូបដ្ឋានេ កុសលោតិ ន វុត្តោ។
206.Suññatūpaṭṭhānakusaloti panettha suññato upaṭṭhānakusaloti vā suññatāya upaṭṭhānakusaloti vā padacchedo kātabbo. Yasmā pana nibbidāvirāganirodhapaṭinissaggānupassanā adhipaññādhammavipassanā yathābhūtañāṇadassanaṃ paṭisaṅkhānupassanā vivaṭṭanānupassanāti imā aṭṭha mahāvipassanā attano sabhāvavisesena visesitā, na ārammaṇavisesena, tasmā imāsaṃ aṭṭhannaṃ ‘‘aniccato upaṭṭhānakusalo hotī’’tiādīni vacanāni viya ‘‘nibbidāto upaṭṭhānakusalo hotī’’tiādīni vacanāni na yujjanti. Tasmā eva imā aṭṭha na yojitā. Ādīnavānupassanā pana ‘‘suññatūpaṭṭhānakusalo hoti, abhinivesānupaṭṭhānakusalo hotī’’ti iminā yugalakavacaneneva atthato ‘‘ādīnavato upaṭṭhānakusalo hoti, ālayābhinivesānupaṭṭhānakusalo hotī’’ti yojitāva hotīti sarūpena na yojitā. Iti purimā ca aṭṭha, ayañca ādīnavānupassanāti aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu imā nava ayojetvā itarā eva nava yojitāti veditabbā. Ñāṇūpaṭṭhānakusaloti sekkho vipassanūpakkilesānaṃ abhāvato vipassanābhāvanāya ñāṇassa upaṭṭhāne kusalo. Samādhibhāvanāya pana nikantisabbhāvato ñāṇūpaṭṭhāne kusaloti na vutto.
វិសញ្ញោគូបដ្ឋានកុសលោតិ ‘‘កាមយោគវិសញ្ញោគោ ភវយោគវិសញ្ញោគោ ទិដ្ឋិយោគវិសញ្ញោគោ អវិជ្ជាយោគវិសញ្ញោគោ’’តិ (ទី. និ. ៣.៣១២) ចតុធា វុត្តស្ស វិសញ្ញោគស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ។ សញ្ញោគានុបដ្ឋានកុសលោតិ កាមយោគភវយោគទិដ្ឋិយោគាវិជ្ជាយោគវសេន ចតុធា វុត្តស្ស សញ្ញោគស្ស អនុបដ្ឋានេ កុសលោ។ និរោធូបដ្ឋានកុសលោតិ ‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ និព្ពាននិន្នំ ចិត្តំ ហោតិ និព្ពានបោណំ និព្ពានបព្ភារំ វិវេកដ្ឋំ នេក្ខម្មាភិរតំ ព្យន្តីភូតំ សព្ពសោ អាសវដ្ឋានិយេហិ ធម្មេហី’’តិ (អ. និ. ១០.៩០; បដិ. ម. ២.៤៤ អត្ថតោ សមានំ) វុត្តខីណាសវពលវសេន និព្ពាននិន្នចិត្តត្តា ខីណាសវោវ និរោធសង្ខាតស្ស និព្ពានស្ស ឧបដ្ឋានេ កុសលោ។
Visaññogūpaṭṭhānakusaloti ‘‘kāmayogavisaññogo bhavayogavisaññogo diṭṭhiyogavisaññogo avijjāyogavisaññogo’’ti (dī. ni. 3.312) catudhā vuttassa visaññogassa upaṭṭhāne kusalo. Saññogānupaṭṭhānakusaloti kāmayogabhavayogadiṭṭhiyogāvijjāyogavasena catudhā vuttassa saññogassa anupaṭṭhāne kusalo. Nirodhūpaṭṭhānakusaloti ‘‘puna caparaṃ, bhikkhave, khīṇāsavassa bhikkhuno nibbānaninnaṃ cittaṃ hoti nibbānapoṇaṃ nibbānapabbhāraṃ vivekaṭṭhaṃ nekkhammābhirataṃ byantībhūtaṃ sabbaso āsavaṭṭhāniyehi dhammehī’’ti (a. ni. 10.90; paṭi. ma. 2.44 atthato samānaṃ) vuttakhīṇāsavabalavasena nibbānaninnacittattā khīṇāsavova nirodhasaṅkhātassa nibbānassa upaṭṭhāne kusalo.
អារម្មណូបដ្ឋានកុសលវសេនាតិអាទីសុ កុសលន្តិ ញាណំ។ ញាណម្បិ ហិ កុសលបុគ្គលយោគតោ កុសលំ យថា បណ្ឌិតបុគ្គលយោគតោ ‘‘បណ្ឌិតា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ១០៣)។ តស្មា កោសល្លវសេនាតិ អត្ថោ។
Ārammaṇūpaṭṭhānakusalavasenātiādīsu kusalanti ñāṇaṃ. Ñāṇampi hi kusalapuggalayogato kusalaṃ yathā paṇḍitapuggalayogato ‘‘paṇḍitā dhammā’’ti (dha. sa. dukamātikā 103). Tasmā kosallavasenāti attho.
២០៧. ឥទានិ ចតុសដ្ឋិយា អាការេហីតិអាទិ ញាណកថាយំ (បដិ. ម. ១.១០៧) វុត្តម្បិ ឥន្ទ្រិយកថាសម្ពន្ធេន ឥធានេត្វា វុត្តំ។ តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ។
207. Idāni catusaṭṭhiyā ākārehītiādi ñāṇakathāyaṃ (paṭi. ma. 1.107) vuttampi indriyakathāsambandhena idhānetvā vuttaṃ. Taṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.
២០៨. បុន សមន្តចក្ខុសម្ពន្ធេន ឥន្ទ្រិយវិធានំ វត្តុកាមោ ន តស្ស អទ្ទិដ្ឋមិធត្ថិ កិញ្ចីតិអាទិមាហ។ តត្ថ សមន្តចក្ខូតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ។ បញ្ញិន្ទ្រិយស្ស វសេនាតិអាទិនា បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ អវិយោគិតំ ទស្សេតិ។ សទ្ទហន្តោ បគ្គណ្ហាតីតិអាទីហិ ឯកេកិន្ទ្រិយមូលកេហិ បញ្ចហិ ចតុក្កេហិ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ និន្នបយោគកាលេ វា មគ្គក្ខណេ វា ឯករសភាវំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយភាវញ្ច ទស្សេតិ។ សទ្ទហិតត្តា បគ្គហិតន្តិអាទីហិ ឯកេកិន្ទ្រិយមូលកេហិ បញ្ចហិ ចតុក្កេហិ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ និព្ពត្តិកាលេ វា ផលកាលេ វា ឯករសភាវំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយភាវញ្ច ទស្សេតិ។ បុន ពុទ្ធចក្ខុសម្ពន្ធេន ឥន្ទ្រិយវិធានំ វត្តុកាមោ យំ ពុទ្ធចក្ខូតិអាទិមាហ ។ តត្ថ ពុទ្ធចក្ខូតិ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណំ អាសយានុសយញាណញ្ច។ ពុទ្ធញាណន្តិ ច ឥទំ តទេវ ទ្វយំ, សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថមេវាតិ។
208. Puna samantacakkhusambandhena indriyavidhānaṃ vattukāmo na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñcītiādimāha. Tattha samantacakkhūti sabbaññutaññāṇaṃ. Paññindriyassa vasenātiādinā pañcannaṃ indriyānaṃ aviyogitaṃ dasseti. Saddahanto paggaṇhātītiādīhi ekekindriyamūlakehi pañcahi catukkehi pañcannaṃ indriyānaṃ ninnapayogakāle vā maggakkhaṇe vā ekarasabhāvaṃ aññamaññapaccayabhāvañca dasseti. Saddahitattā paggahitantiādīhi ekekindriyamūlakehi pañcahi catukkehi pañcannaṃ indriyānaṃ nibbattikāle vā phalakāle vā ekarasabhāvaṃ aññamaññapaccayabhāvañca dasseti. Puna buddhacakkhusambandhena indriyavidhānaṃ vattukāmo yaṃ buddhacakkhūtiādimāha . Tattha buddhacakkhūti indriyaparopariyattañāṇaṃ āsayānusayañāṇañca. Buddhañāṇanti ca idaṃ tadeva dvayaṃ, sesaṃ heṭṭhā vuttatthamevāti.
ឥន្ទ្រិយសមោធានវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Indriyasamodhānavaṇṇanā niṭṭhitā.
សទ្ធម្មប្បកាសិនិយា បដិសម្ភិទាមគ្គ-អដ្ឋកថាយ
Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathāya
ឥន្ទ្រិយកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Indriyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / ខុទ្ទកនិកាយ • Khuddakanikāya / បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ • Paṭisambhidāmaggapāḷi / ៥. ឥន្ទ្រិយសមោធានំ • 5. Indriyasamodhānaṃ
