| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / ថេរគាថា-អដ្ឋកថា • Theragāthā-aṭṭhakathā |
១៤. គោតមត្ថេរគាថាវណ្ណនា
14. Gotamattheragāthāvaṇṇanā
សំសរន្តិ អាយស្មតោ គោតមត្ថេរស្ស គាថា។ កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ករោន្តោ សិខិម្ហិ ភគវតិ បរិនិព្ពុតេ តស្ស ចិតកំ ទេវមនុស្សេសុ បូជេន្តេសុ អដ្ឋហិ ចម្បកបុប្ផេហិ ចិតកំ បូជេសិ។ សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សក្យរាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា គោតមោតិ គោត្តវសេនេវ អភិលក្ខិតនាមោ វយប្បត្តោ សត្ថុ ញាតិសមាគមេ បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ។ តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៧.៦-១០) –
Saṃsaranti āyasmato gotamattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni karonto sikhimhi bhagavati parinibbute tassa citakaṃ devamanussesu pūjentesu aṭṭhahi campakapupphehi citakaṃ pūjesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sakyarājakule nibbattitvā gotamoti gottavaseneva abhilakkhitanāmo vayappatto satthu ñātisamāgame paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.47.6-10) –
‘‘ឈាយមានស្ស ភគវតោ, សិខិនោ លោកពន្ធុនោ;
‘‘Jhāyamānassa bhagavato, sikhino lokabandhuno;
អដ្ឋ ចម្បកបុប្ផានិ, ចិតកំ អភិរោបយិំ។
Aṭṭha campakapupphāni, citakaṃ abhiropayiṃ.
‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិរោបយិំ;
‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ pupphamabhiropayiṃ;
ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ចិតបូជាយិទំ ផលំ។
Duggatiṃ nābhijānāmi, citapūjāyidaṃ phalaṃ.
‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ.… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ។
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
ឆឡភិញ្ញោ បន ហុត្វា វិមុត្តិសុខេន វិហរន្តោ ឯកទិវសំ ញាតកេហិ ‘‘កស្មា, ភន្តេ, អម្ហេ បហាយ បព្ពជិតោ’’តិ បុដ្ឋោ សំសារេ អត្តនា អនុភូតទុក្ខញ្ចេវ ឥទានិ អធិគតំ និព្ពានសុខញ្ច បកាសេន្តោ –
Chaḷabhiñño pana hutvā vimuttisukhena viharanto ekadivasaṃ ñātakehi ‘‘kasmā, bhante, amhe pahāya pabbajito’’ti puṭṭho saṃsāre attanā anubhūtadukkhañceva idāni adhigataṃ nibbānasukhañca pakāsento –
២៥៨.
258.
‘‘សំសរញ្ហិ និរយំ អគច្ឆិស្សំ, បេតលោកមគមំ បុនប្បុនំ;
‘‘Saṃsarañhi nirayaṃ agacchissaṃ, petalokamagamaṃ punappunaṃ;
ទុក្ខមម្ហិបិ តិរច្ឆានយោនិយំ, នេកធា ហិ វុសិតំ ចិរំ មយា។
Dukkhamamhipi tiracchānayoniyaṃ, nekadhā hi vusitaṃ ciraṃ mayā.
២៥៩.
259.
‘‘មានុសោបិ ច ភវោភិរាធិតោ, សគ្គកាយមគមំ សកិំ សកិំ;
‘‘Mānusopi ca bhavobhirādhito, saggakāyamagamaṃ sakiṃ sakiṃ;
រូបធាតុសុ អរូបធាតុសុ, នេវសញ្ញិសុ អសញ្ញិសុដ្ឋិតំ។
Rūpadhātusu arūpadhātusu, nevasaññisu asaññisuṭṭhitaṃ.
២៦០.
260.
‘‘សម្ភវា សុវិទិតា អសារកា, សង្ខតា បចលិតា សទេរិតា;
‘‘Sambhavā suviditā asārakā, saṅkhatā pacalitā saderitā;
តំ វិទិត្វា មហមហត្តសម្ភវំ, សន្តិមេវ សតិមា សមជ្ឈគ’’ន្តិ។ –
Taṃ viditvā mahamahattasambhavaṃ, santimeva satimā samajjhaga’’nti. –
តីហិ គាថាហិ តេសំ ធម្មំ ទេសេសិ។
Tīhi gāthāhi tesaṃ dhammaṃ desesi.
តត្ថ សំសរន្តិ អនាទិមតិ សំសារេ សំសរន្តោ កម្មកិលេសេហិ បញ្ចសុ គតីសុ ចវនុបបាតវសេន អបរាបរំ សំសរន្តោតិ អត្ថោ។ ហីតិ និបាតមត្តំ។ និរយំ អគច្ឆិស្សន្តិ សញ្ជីវាទិកំ អដ្ឋវិធំ មហានិរយំ, កុក្កុឡាទិកំ សោឡសវិធំ ឧស្សទនិរយញ្ច បដិសន្ធិវសេន ឧបគច្ឆិំ ។ ‘‘បុនប្បុន’’ន្តិ ឥទំ ឥធាបិ អានេតព្ពំ ។ បេតលោកន្តិ បេត្តិវិសយំ, ខុប្បិបាសាទិភេទំ បេតត្តភាវន្តិ អត្ថោ។ អគមន្តិ បដិសន្ធិវសេន ឧបគច្ឆិំ ឧបបជ្ជិំ។ បុនប្បុនន្តិ អបរាបរំ។ ទុក្ខមម្ហិបីតិ អញ្ញមញ្ញំ តិខិណកសាបតោទាភិឃាតាទិទុក្ខេហិ ទុស្សហាយបិ។ លិង្គវិបល្លាសេន ហេតំ វុត្តំ ‘‘ទុក្ខមម្ហិបី’’តិ។ តិរច្ឆានយោនិយន្តិ មិគបក្ខិអាទិភេទាយ តិរច្ឆានយោនិយំ។ នេកធា ហីតិ ឱដ្ឋគោណគទ្រភាទិវសេន ចេវ កាកពលាកកុលលាទិវសេន ច អនេកប្បការំ អនេកវារញ្ច ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ មយា វុសិតំ និច្ចំ ឧត្រស្តមានសតាទិវសេន ទុក្ខំ អនុភូតំ។ តិរច្ឆានយោនិយំ និព្ពត្តសត្តោ មហាមូឡ្ហតាយ ចិរតរំ តត្ថេវ អបរាបរំ បរិវត្តតីតិ ទស្សនត្ថំ ឥធ ‘‘ចិរ’’ន្តិ វុត្តំ។
Tattha saṃsaranti anādimati saṃsāre saṃsaranto kammakilesehi pañcasu gatīsu cavanupapātavasena aparāparaṃ saṃsarantoti attho. Hīti nipātamattaṃ. Nirayaṃ agacchissanti sañjīvādikaṃ aṭṭhavidhaṃ mahānirayaṃ, kukkuḷādikaṃ soḷasavidhaṃ ussadanirayañca paṭisandhivasena upagacchiṃ . ‘‘Punappuna’’nti idaṃ idhāpi ānetabbaṃ . Petalokanti pettivisayaṃ, khuppipāsādibhedaṃ petattabhāvanti attho. Agamanti paṭisandhivasena upagacchiṃ upapajjiṃ. Punappunanti aparāparaṃ. Dukkhamamhipīti aññamaññaṃ tikhiṇakasāpatodābhighātādidukkhehi dussahāyapi. Liṅgavipallāsena hetaṃ vuttaṃ ‘‘dukkhamamhipī’’ti. Tiracchānayoniyanti migapakkhiādibhedāya tiracchānayoniyaṃ. Nekadhā hīti oṭṭhagoṇagadrabhādivasena ceva kākabalākakulalādivasena ca anekappakāraṃ anekavārañca ciraṃ dīghamaddhānaṃ mayā vusitaṃ niccaṃ utrastamānasatādivasena dukkhaṃ anubhūtaṃ. Tiracchānayoniyaṃ nibbattasatto mahāmūḷhatāya cirataraṃ tattheva aparāparaṃ parivattatīti dassanatthaṃ idha ‘‘cira’’nti vuttaṃ.
មានុសោបិ ច ភវោភិរាធិតោតិ មនុស្សត្តភាវោបិ មយា តាទិសេន កុសលកម្មុនា សមវាយេន អភិរាធិតោ សាធិតោ អធិគតោ។ កាណកច្ឆបោបមសុត្តមេត្ថ (ម. និ. ៣.២៥២; សំ. និ. ៥.១១១៧) ឧទាហរិតព្ពំ។ សគ្គកាយមគមំ សកិំ សកិន្តិ សគ្គគតិសង្ខាតំ កាមាវចរទេវកាយំ សកិំ សកិំ កទាចិ កទាចិ ឧបបជ្ជនវសេន អគច្ឆិំ។ រូបធាតុសូតិ បុថុជ្ជនភវគ្គបរិយោសានេសុ រូបភវេសុ អរូបធាតុសូតិ អរូបភវេសុ។ នេវសញ្ញិសុ អសញ្ញិសុដ្ឋិតន្តិ រូបារូបធាតូសុ ច ន កេវលំ សញ្ញីសុ ឯវ, អថ ខោ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីសុ អសញ្ញីសុ ច ឧបបជ្ជ ឋិតំ មយាតិ អានេត្វា យោជេតព្ពំ។ នេវសញ្ញិគ្គហណេន ហេត្ថ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីភវោ គហិតោ។ យទិបិមេ ទ្វេ ភវា រូបារូបធាតុគ្គហណេនេវ គយ្ហន្តិ, យេ បន ឥតោ ពាហិរកា តត្ថ និច្ចសញ្ញិនោ ភវវិមោក្ខសញ្ញិនោ ច, តេសំ តស្សា សញ្ញាយ មិច្ឆាភាវទស្សនត្ថំ វិសុំ គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ។
Mānusopi ca bhavobhirādhitoti manussattabhāvopi mayā tādisena kusalakammunā samavāyena abhirādhito sādhito adhigato. Kāṇakacchapopamasuttamettha (ma. ni. 3.252; saṃ. ni. 5.1117) udāharitabbaṃ. Saggakāyamagamaṃ sakiṃ sakinti saggagatisaṅkhātaṃ kāmāvacaradevakāyaṃ sakiṃ sakiṃ kadāci kadāci upapajjanavasena agacchiṃ. Rūpadhātusūti puthujjanabhavaggapariyosānesu rūpabhavesu arūpadhātusūti arūpabhavesu. Nevasaññisu asaññisuṭṭhitanti rūpārūpadhātūsu ca na kevalaṃ saññīsu eva, atha kho nevasaññīnāsaññīsu asaññīsu ca upapajja ṭhitaṃ mayāti ānetvā yojetabbaṃ. Nevasaññiggahaṇena hettha nevasaññīnāsaññībhavo gahito. Yadipime dve bhavā rūpārūpadhātuggahaṇeneva gayhanti, ye pana ito bāhirakā tattha niccasaññino bhavavimokkhasaññino ca, tesaṃ tassā saññāya micchābhāvadassanatthaṃ visuṃ gahitāti daṭṭhabbaṃ.
ឯវំ ទ្វីហិ គាថាហិ ភវមូលស្ស អនុបច្ឆិន្នត្តា អនាទិមតិ សំសារេ អត្តនោ វដ្ដទុក្ខានុភវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តទុបច្ឆេទេន វិវដ្ដសុខានុភវំ ទស្សេន្តោ ‘‘សម្ភវា’’តិអាទិនា តតិយំ គាថមាហ។ តត្ថ សម្ភវាតិ ភវា។ កាមភវាទយោ ឯវ ហិ ហេតុបច្ចយសមវាយេន ភវន្តីតិ ឥធ សម្ភវាតិ វុត្តា។ សុវិទិតាតិ វិបស្សនាបញ្ញាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ សុដ្ឋុ វិទិតា។ អសារកាតិអាទិ តេសំ វិទិតាការទស្សនំ។ តត្ថ អសារកាតិ និច្ចសារាទិសាររហិតា។ សង្ខតាតិ សមេច្ច សម្ភុយ្យ បច្ចយេហិ កតា។ បចលិតាតិ សង្ខតត្តា ឯវ ឧប្បាទជរាទីហិ បការតោ ចលិតា អនវដ្ឋិតា។ សទេរិតាតិ សទា សព្ពកាលំ ភង្គេន ឯរិតា, ឥត្តរា ភង្គគាមិនោ បភង្គុនោតិ អត្ថោ។ តំ វិទិត្វា មហមត្តសម្ភវន្តិ តំ យថាវុត្តំ សង្ខតសភាវំ អត្តសម្ភវំ អត្តនិ សម្ភូតំ អត្តាយត្តំ ឥស្សរាទិវសេន អបរាយត្តំ បរិញ្ញាភិសមយវសេន អហំ វិទិត្វា តប្បដិបក្ខភូតំ សន្តិមេវ និព្ពានមេវ មគ្គបញ្ញាសតិយា សតិមា ហុត្វា សមជ្ឈគំ អធិគច្ឆិំ អរិយមគ្គភាវនាយ អនុប្បត្តោតិ។ ឯវំ ថេរោ ញាតកានំ ធម្មទេសនាមុខេន អញ្ញំ ព្យាកាសិ។
Evaṃ dvīhi gāthāhi bhavamūlassa anupacchinnattā anādimati saṃsāre attano vaṭṭadukkhānubhavaṃ dassetvā idāni tadupacchedena vivaṭṭasukhānubhavaṃ dassento ‘‘sambhavā’’tiādinā tatiyaṃ gāthamāha. Tattha sambhavāti bhavā. Kāmabhavādayo eva hi hetupaccayasamavāyena bhavantīti idha sambhavāti vuttā. Suviditāti vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya suṭṭhu viditā. Asārakātiādi tesaṃ viditākāradassanaṃ. Tattha asārakāti niccasārādisārarahitā. Saṅkhatāti samecca sambhuyya paccayehi katā. Pacalitāti saṅkhatattā eva uppādajarādīhi pakārato calitā anavaṭṭhitā. Saderitāti sadā sabbakālaṃ bhaṅgena eritā, ittarā bhaṅgagāmino pabhaṅgunoti attho. Taṃ viditvāmahamattasambhavanti taṃ yathāvuttaṃ saṅkhatasabhāvaṃ attasambhavaṃ attani sambhūtaṃ attāyattaṃ issarādivasena aparāyattaṃ pariññābhisamayavasena ahaṃ viditvā tappaṭipakkhabhūtaṃ santimeva nibbānameva maggapaññāsatiyā satimā hutvā samajjhagaṃ adhigacchiṃ ariyamaggabhāvanāya anuppattoti. Evaṃ thero ñātakānaṃ dhammadesanāmukhena aññaṃ byākāsi.
គោតមត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Gotamattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / ខុទ្ទកនិកាយ • Khuddakanikāya / ថេរគាថាបាឡិ • Theragāthāpāḷi / ១៤. គោតមត្ថេរគាថា • 14. Gotamattheragāthā
