| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / វិនយវិនិច្ឆយ-ដីកា • Vinayavinicchaya-ṭīkā |
គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា
Ganthārambhakathāvaṇṇanā
១-៥
1-5
. សុវិបុលាមលសទ្ធាបញ្ញាទិគុណសមុទយាវហំ សកលជនហិតេកហេតុជិនសាសនដ្ឋិតិមូលភូតំ វិនយប្បករណមិទមារភន្តោយមាចរិយោ បករណារម្ភេ រតនត្តយប្បណាមបករណាភិធានាភិធេយ្យករណប្បការបយោជននិមិត្តកត្តុបរិមាណាទីនិ ទស្សេតុមាហ ‘‘វន្ទិត្វា’’តិអាទិ។ តត្ថ រតនត្តយំ នាម។
. Suvipulāmalasaddhāpaññādiguṇasamudayāvahaṃ sakalajanahitekahetujinasāsanaṭṭhitimūlabhūtaṃ vinayappakaraṇamidamārabhantoyamācariyo pakaraṇārambhe ratanattayappaṇāmapakaraṇābhidhānābhidheyyakaraṇappakārapayojananimittakattuparimāṇādīni dassetumāha ‘‘vanditvā’’tiādi. Tattha ratanattayaṃ nāma.
‘‘ចិត្តីកតំ មហគ្ឃញ្ច, អតុលំ ទុល្លភទស្សនំ;
‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;
អនោមសត្តបរិភោគំ, រតនំ តេន វុច្ចតី’’តិ។ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៣; សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.២២៣; ខុ. បា. អដ្ឋ. ៦.៣; សុ. និ. អដ្ឋ. ១.២២៦; មហានិ. អដ្ឋ. ៥០) –
Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.33; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.223; khu. pā. aṭṭha. 6.3; su. ni. aṭṭha. 1.226; mahāni. aṭṭha. 50) –
និទ្ទិដ្ឋសភាវំ
Niddiṭṭhasabhāvaṃ
‘‘ពុទ្ធោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, ធម្មោ លោកុត្តរោ នវ;
‘‘Buddho sabbaññutaññāṇaṃ, dhammo lokuttaro nava;
សង្ឃោ មគ្គផលដ្ឋោ ច, ឥច្ចេតំ រតនត្តយ’’ន្តិ។ –
Saṅgho maggaphalaṭṭho ca, iccetaṃ ratanattaya’’nti. –
វិភាវិតប្បភេទំ សកលភវទុក្ខវិនិវារណំ តិភវេនេកបដិសរណំ វត្ថុត្តយំ។
Vibhāvitappabhedaṃ sakalabhavadukkhavinivāraṇaṃ tibhavenekapaṭisaraṇaṃ vatthuttayaṃ.
តស្ស បណាមោ នាម បណាមកិរិយានិប្ផាទិកា ចេតនា។ សា តិវិធា កាយបណាមោ វចីបណាមោ មនោបណាមោតិ។ តត្ថ កាយបណាមោ នាម រតនត្តយគុណានុស្សរណបុព្ពិកា អញ្ជលិកម្មាទិកាយកិរិយាវសប្បវត្តិកា កាយវិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា។ វចីបណាមោ នាម តថេវ បវត្តា នានាវិធគុណវិសេសវិភាវនសភាវថោមនាកិរិយាវសប្បវត្តិកា វចីវិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា។ មនោបណាមោ នាម ឧភយវិញ្ញត្តិយោ អសមុដ្ឋាបេត្វា កេវលំ គុណានុស្សរណេន ចិត្តសន្តានស្ស តន្និន្នតប្បោណតប្បព្ភារតាយ គារវពហុមាននវសប្បវត្តិសាធិកា ចេតនា។
Tassa paṇāmo nāma paṇāmakiriyānipphādikā cetanā. Sā tividhā kāyapaṇāmo vacīpaṇāmo manopaṇāmoti. Tattha kāyapaṇāmo nāma ratanattayaguṇānussaraṇapubbikā añjalikammādikāyakiriyāvasappavattikā kāyaviññattisamuṭṭhāpikā cetanā. Vacīpaṇāmo nāma tatheva pavattā nānāvidhaguṇavisesavibhāvanasabhāvathomanākiriyāvasappavattikā vacīviññattisamuṭṭhāpikā cetanā. Manopaṇāmo nāma ubhayaviññattiyo asamuṭṭhāpetvā kevalaṃ guṇānussaraṇena cittasantānassa tanninnatappoṇatappabbhāratāya gāravabahumānanavasappavattisādhikā cetanā.
ឥមស្ស តាវ រតនត្តយបណាមស្ស ទស្សនំ យថាធិប្បេតត្ថសាធនត្ថំ។ គុណាតិសយយោគេន ហិ បណាមារហេ រតនត្តយេ កតោ បណាមោ បុញ្ញវិសេសភាវតោ ឥច្ឆិតត្ថាភិនិប្ផត្តិវិពន្ធកេន ឧបឃាតកេន, ឧបបីឡកេន ច អបុញ្ញកម្មេន ឧបនីយមានស្ស ឧបទ្ទវជាលស្ស វិនិវារណេន យថាលទ្ធសម្បត្តិនិមិត្តកស្ស បុញ្ញកម្មស្ស អនុពលប្បទានេន ច តព្ពិបាកសន្តតិយា អាយុសុខពលាទិវឌ្ឍនេន ច ចិរកាលប្បវត្តិហេតុកោតិ យថាធិប្បេតបករណនិប្ផត្តិនិពន្ធនកោ ហោតិ។ អថាបិ សោតូនញ្ច វន្ទនីយវន្ទនាបុព្ពកេនារម្ភេន អនន្តរាយេន ឧគ្គហណធារណាទិក្កមេន បករណាវពោធប្បយោជនសាធនត្ថំ។ អបិច សោតូនមេវ វិញ្ញាតសត្ថុកានំ ភគវតោ យថាភូតគុណវិសេសានុស្សវនេន សមុបជាតប្បសាទានំ បករណេ គារវុប្បាទនត្ថំ, អវិញ្ញាតសត្ថុកានំ បន បករណស្ស ស្វាខ្យាតតាយ តប្បភវេ សត្ថរិ គារវុប្បាទនត្ថញ្ច សោតុជនានុគ្គហមេវ បធានំ កត្វា អាចរិយេហិ គន្ថារម្ភេ ថុតិប្បណាមបរិទីបកានំ គាថាវាក្យានំ និក្ខេបោ វិធីយតិ។ ឥតរថា វិនាបិ តន្និក្ខេបំ កាយមនោបណាមេនាបិ យថាធិប្បេតប្បយោជនសិទ្ធិតោ កិមេតេន គន្ថគារវករេនាតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ។ វិត្ថារតោ បន បណាមប្បយោជនំ សារត្ថទីបនិយាទីសុ (សារត្ថ. ដី. ១.គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា; វិ. វិ. ដី. ២.គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា) ទស្សិតនយេនេវ ញាតព្ពំ។
Imassa tāva ratanattayapaṇāmassa dassanaṃ yathādhippetatthasādhanatthaṃ. Guṇātisayayogena hi paṇāmārahe ratanattaye kato paṇāmo puññavisesabhāvato icchitatthābhinipphattivibandhakena upaghātakena, upapīḷakena ca apuññakammena upanīyamānassa upaddavajālassa vinivāraṇena yathāladdhasampattinimittakassa puññakammassa anubalappadānena ca tabbipākasantatiyā āyusukhabalādivaḍḍhanena ca cirakālappavattihetukoti yathādhippetapakaraṇanipphattinibandhanako hoti. Athāpi sotūnañca vandanīyavandanāpubbakenārambhena anantarāyena uggahaṇadhāraṇādikkamena pakaraṇāvabodhappayojanasādhanatthaṃ. Apica sotūnameva viññātasatthukānaṃ bhagavato yathābhūtaguṇavisesānussavanena samupajātappasādānaṃ pakaraṇe gāravuppādanatthaṃ, aviññātasatthukānaṃ pana pakaraṇassa svākhyātatāya tappabhave satthari gāravuppādanatthañca sotujanānuggahameva padhānaṃ katvā ācariyehi ganthārambhe thutippaṇāmaparidīpakānaṃ gāthāvākyānaṃ nikkhepo vidhīyati. Itarathā vināpi tannikkhepaṃ kāyamanopaṇāmenāpi yathādhippetappayojanasiddhito kimetena ganthagāravakarenāti ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana paṇāmappayojanaṃ sāratthadīpaniyādīsu (sārattha. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; vi. vi. ṭī. 2.ganthārambhakathāvaṇṇanā) dassitanayeneva ñātabbaṃ.
អភិធានកថនំ បន វោហារសុខត្ថំ។ អភិធេយ្យស្ស សមុទិតេន បករណេន បដិបាទេតព្ពស្ស កថនំ បករណស្ស អារភិតព្ពសភាវទស្សនត្ថំ។ វិទិតានិន្ទិតសាត្ថកសុករានុដ្ឋានាភិ ធេយ្យមេវ ហិ បករណំ បរិក្ខកជនា អារភិតព្ពំ មញ្ញន្តីតិ។ ករណប្បការសន្ទស្សនំ សោតុជនសមុស្សាហនត្ថំ។ អនាកុលមសំកិណ្ណតាទិប្បការេន ហិ វិរចិតំ បករណំ សោតារោ សោតុមុស្សហន្តីតិ។ បយោជនកថនំ បន បករណជ្ឈាយនេ សោតុជនសមុត្តេជនត្ថំ។ អសតិ ហិ បយោជនកថនេ អវិញ្ញាតប្បយោជនា អជ្ឈាយនេ ព្យាវដា ន ហោន្តីតិ។ និមិត្តកថនំ សរិក្ខកជនានំ បករណេ គារវុប្បាទនត្ថំ។ បសត្ថការណុប្បន្នេយេវ ហិ បករណេ សរិក្ខកា គារវំ ជនេន្តីតិ។
Abhidhānakathanaṃ pana vohārasukhatthaṃ. Abhidheyyassa samuditena pakaraṇena paṭipādetabbassa kathanaṃ pakaraṇassa ārabhitabbasabhāvadassanatthaṃ. Viditāninditasātthakasukarānuṭṭhānābhi dheyyameva hi pakaraṇaṃ parikkhakajanā ārabhitabbaṃ maññantīti. Karaṇappakārasandassanaṃ sotujanasamussāhanatthaṃ. Anākulamasaṃkiṇṇatādippakārena hi viracitaṃ pakaraṇaṃ sotāro sotumussahantīti. Payojanakathanaṃ pana pakaraṇajjhāyane sotujanasamuttejanatthaṃ. Asati hi payojanakathane aviññātappayojanā ajjhāyane byāvaṭā na hontīti. Nimittakathanaṃ sarikkhakajanānaṃ pakaraṇe gāravuppādanatthaṃ. Pasatthakāraṇuppanneyeva hi pakaraṇe sarikkhakā gāravaṃ janentīti.
កត្តុកថនំ បុគ្គលគរុកស្ស បករណេ គារវោ បុគ្គលគារវេនបិ ហោតូតិ។ បរិមាណកថនំ អសជ្ឈាយនាទិបសុតានំ សម្បហំសនត្ថំ។ បករណបរិមាណស្សវនេន ហិ តេ សម្បហដ្ឋា ‘‘កិត្តកមិទមប្បកំ ន ចិរេនេវ បរិសមាបេស្សាមា’’តិ សជ្ឈាយនាទីសុ វត្តន្តីតិ។ អាទិ-សទ្ទេន សក្កច្ចសវននិយោជនំ សង្គហិតំ, តំ សព្ពសម្បត្តិនិទានសុតមយញាណនិប្ផាទនត្ថំ។ អសក្កច្ចំ សុណមានស្ស ច សវនាភាវតោ តំហេតុកស្ស សុតមយញាណស្សាបិ អភាវោតិ។ តថា ហិ វិក្ខិត្តចិត្តោ បុគ្គលោ សព្ពសម្បត្តិយា វុច្ចមានោបិ ‘‘ន មយា សុតំ, បុន ភណិតព្ព’’ន្តិ ភណតិ។
Kattukathanaṃ puggalagarukassa pakaraṇe gāravo puggalagāravenapi hotūti. Parimāṇakathanaṃ asajjhāyanādipasutānaṃ sampahaṃsanatthaṃ. Pakaraṇaparimāṇassavanena hi te sampahaṭṭhā ‘‘kittakamidamappakaṃ na cireneva parisamāpessāmā’’ti sajjhāyanādīsu vattantīti. Ādi-saddena sakkaccasavananiyojanaṃ saṅgahitaṃ, taṃ sabbasampattinidānasutamayañāṇanipphādanatthaṃ. Asakkaccaṃ suṇamānassa ca savanābhāvato taṃhetukassa sutamayañāṇassāpi abhāvoti. Tathā hi vikkhittacitto puggalo sabbasampattiyā vuccamānopi ‘‘na mayā sutaṃ, puna bhaṇitabba’’nti bhaṇati.
តត្ថ បឋមគាថាយំ តាវ ‘‘វន្ទិត្វា’’តិ ឥមិនា តិវិធោបិ បណាមោ អវិសេសតោ ទស្សិតោ។ វិសេសតោ បន ‘‘សេដ្ឋំ, អប្បដិបុគ្គលំ, ភវាភាវករំ, និរង្គណ’’ន្តិ ឥមេហិ ចតូហិ បទេហិ វចីបណាមោ, ‘‘សិរសា’’តិ ឥមិនា កាយប្បណាមោ, ‘‘ពុទ្ធំ, ធម្មំ, គណញ្ចា’’តិ ឥមេហិ បន តីហិ បទេហិ បណាមកិរិយាយ កម្មភូតំ រតនត្តយំ ទស្សិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។
Tattha paṭhamagāthāyaṃ tāva ‘‘vanditvā’’ti iminā tividhopi paṇāmo avisesato dassito. Visesato pana ‘‘seṭṭhaṃ, appaṭipuggalaṃ, bhavābhāvakaraṃ, niraṅgaṇa’’nti imehi catūhi padehi vacīpaṇāmo, ‘‘sirasā’’ti iminā kāyappaṇāmo, ‘‘buddhaṃ, dhammaṃ, gaṇañcā’’ti imehi pana tīhi padehi paṇāmakiriyāya kammabhūtaṃ ratanattayaṃ dassitanti daṭṭhabbaṃ.
‘‘វិនយស្សវិនិច្ឆយ’’ន្តិ ឥមិនា អភិធានំ ទស្សិតំ អលុត្តសមាសេន វិនយវិនិច្ឆយនាមស្ស ទស្សនតោ។ តស្ស អន្វត្ថភាវេន សទ្ទប្បវត្តិនិមិត្តភូតំ សកលេនានេន បករណេន បដិបាទេតព្ពមភិធេយ្យម្បិ តេនេវ ទស្សិតំ។ ‘‘សមាសេនា’’តិ ច ‘‘អនាកុលមសំកិណ្ណំ, មធុរត្ថបទក្កម’’ន្តិ ច ឯតេហិ ករណប្បការោ ទស្សិតោ។ ‘‘ហិតត្ថាយា’’តិ ច ‘‘បដុភាវករំ វិនយក្កមេ’’តិ ច ‘‘អបារំ ឱតរន្តាន’’ន្តិអាទិនា ច បយោជនំ។ ‘‘ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីន’’ន្តិ ឥមិនា ពាហិរនិមិត្តំ ទស្សិតំ។ អព្ភន្តរនិមិត្តំ បន ពាហិរនិមិត្តភូតភិក្ខុភិក្ខុនិវិសយា ករុណា, សា អាចរិយស្ស បករណារម្ភេនេវ វិញ្ញាយតីតិ វិសុំ ន វុត្តា។ ‘‘បវក្ខាមី’’តិ ឥមិនា សមានាធិករណភាវេន លព្ភមានោ ‘‘អហ’’ន្តិ សុទ្ធកត្តា សាមញ្ញេន ទស្សិតោ។ វិសេសតោ បន បករណាវសានេ –
‘‘Vinayassavinicchaya’’nti iminā abhidhānaṃ dassitaṃ aluttasamāsena vinayavinicchayanāmassa dassanato. Tassa anvatthabhāvena saddappavattinimittabhūtaṃ sakalenānena pakaraṇena paṭipādetabbamabhidheyyampi teneva dassitaṃ. ‘‘Samāsenā’’ti ca ‘‘anākulamasaṃkiṇṇaṃ, madhuratthapadakkama’’nti ca etehi karaṇappakāro dassito. ‘‘Hitatthāyā’’ti ca ‘‘paṭubhāvakaraṃ vinayakkame’’ti ca ‘‘apāraṃ otarantāna’’ntiādinā ca payojanaṃ. ‘‘Bhikkhūnaṃ bhikkhunīna’’nti iminā bāhiranimittaṃ dassitaṃ. Abbhantaranimittaṃ pana bāhiranimittabhūtabhikkhubhikkhunivisayā karuṇā, sā ācariyassa pakaraṇārambheneva viññāyatīti visuṃ na vuttā. ‘‘Pavakkhāmī’’ti iminā samānādhikaraṇabhāvena labbhamāno ‘‘aha’’nti suddhakattā sāmaññena dassito. Visesato pana pakaraṇāvasāne –
‘‘រចិតោ ពុទ្ធទត្តេន, សុទ្ធចិត្តេន ធីមតា;
‘‘Racito buddhadattena, suddhacittena dhīmatā;
សុចិរដ្ឋិតិកាមេន, សាសនស្ស មហេសិនោ’’តិ។ (ឧ. វិ. ៩៦១) –
Suciraṭṭhitikāmena, sāsanassa mahesino’’ti. (u. vi. 961) –
ឥមាយ គាថាយ ចេវ ‘‘ឥតិ តម្ពបណ្ណិយេន បរមវេយ្យាករណេន តិបិដកនយវិធិកុសលេន បរមកវិវរជន ហទយបទុមវនវិកសនករេន កវិវរាសភេន បរមរតិករវរមធុរវចនុគ្គារេន ឧរគបុរេន ពុទ្ធទត្តេន រចិតោយំ វិនយវិនិច្ឆយោ’’តិ (វិ. វិ. ៣១៨៣) ឥមិនា វាក្យេន ច ទស្សិតោ – ‘‘មាទិសាបិ កវី ហោន្តិ, ពុទ្ធទត្តេ ទិវង្គតេ’’តិអាទិនា បច្ឆិមកេហិ ច បសត្ថតរេហិ កវិវរេហិ អភិត្ថុតគុណោ ភទន្តពុទ្ធទត្តាចរិយោ វេទិតព្ពោ។ ហេតុកត្តា ច តត្ថេវ វក្ខមានោ បករណជ្ឈេសនេ កតាធីនោ ពុទ្ធសីហមហាថេរោ, សោ –
Imāya gāthāya ceva ‘‘iti tambapaṇṇiyena paramaveyyākaraṇena tipiṭakanayavidhikusalena paramakavivarajana hadayapadumavanavikasanakarena kavivarāsabhena paramaratikaravaramadhuravacanuggārena uragapurena buddhadattena racitoyaṃ vinayavinicchayo’’ti (vi. vi. 3183) iminā vākyena ca dassito – ‘‘mādisāpi kavī honti, buddhadatte divaṅgate’’tiādinā pacchimakehi ca pasatthatarehi kavivarehi abhitthutaguṇo bhadantabuddhadattācariyo veditabbo. Hetukattā ca tattheva vakkhamāno pakaraṇajjhesane katādhīno buddhasīhamahāthero, so –
‘‘វុត្តស្ស ពុទ្ធសីហេន;
‘‘Vuttassa buddhasīhena;
វិនយស្ស វិនិច្ឆយោ;
Vinayassa vinicchayo;
ពុទ្ធសីហំ សមុទ្ទិស្ស;
Buddhasīhaṃ samuddissa;
មម សទ្ធិវិហារិកំ;
Mama saddhivihārikaṃ;
កតោយំ បន ភិក្ខូនំ;
Katoyaṃ pana bhikkhūnaṃ;
ហិតត្ថាយ សមាសតោ’’តិ។ (វិ. វិ. ៣១៧៧-៣១៧៨) –
Hitatthāya samāsato’’ti. (vi. vi. 3177-3178) –
ឯវំ ទស្សិតោ។
Evaṃ dassito.
ឧត្តរប្បករណស្ស ហេតុកត្តា បន សង្ឃបាលមហាថេរោ, សោបិ –
Uttarappakaraṇassa hetukattā pana saṅghapālamahāthero, sopi –
‘‘ខន្តិសោរច្ចសោសិល្យ-ពុទ្ធិសទ្ធាទយាទយោ;
‘‘Khantisoraccasosilya-buddhisaddhādayādayo;
បតិដ្ឋិតា គុណា យស្មិំ, រតនានីវ សាគរេ។
Patiṭṭhitā guṇā yasmiṃ, ratanānīva sāgare.
‘‘វិនយាចារយុត្តេន, តេន សក្កច្ច សាទរំ;
‘‘Vinayācārayuttena, tena sakkacca sādaraṃ;
យាចិតោ សង្ឃបាលេន, ថេរេន ថិរចេតសា។
Yācito saṅghapālena, therena thiracetasā.
‘‘សុចិរដ្ឋិតិកាមេន , វិនយស្ស មហេសិនោ;
‘‘Suciraṭṭhitikāmena , vinayassa mahesino;
ភិក្ខូនំ បាដវត្ថាយ, វិនយស្សវិនិច្ឆយេ;
Bhikkhūnaṃ pāṭavatthāya, vinayassavinicchaye;
អកាសិំ បរមំ ឯតំ, ឧត្តរំ នាម នាមតោ’’តិ។ (ឧ. វិ. ៩៦៥-៩៦៨) –
Akāsiṃ paramaṃ etaṃ, uttaraṃ nāma nāmato’’ti. (u. vi. 965-968) –
ឯវំ ទស្សិតោ។ ន កេវលមេតេ ទ្វេយេវ មហាថេរា ហេតុកត្តារោ, អថ ខោ មហាវំសាទីសុ –
Evaṃ dassito. Na kevalamete dveyeva mahātherā hetukattāro, atha kho mahāvaṃsādīsu –
‘‘ពុទ្ធស្ស វិយ គម្ភីរ-
‘‘Buddhassa viya gambhīra-
ឃោសត្តា តំ វិយាករុំ;
Ghosattā taṃ viyākaruṃ;
‘ពុទ្ធឃោសោ’តិ យោ សោ ហិ;
‘Buddhaghoso’ti yo so hi;
ពុទ្ធោ វិយ មហីតលេ’’តិ។ –
Buddho viya mahītale’’ti. –
អាទិនា នយេន អភិត្ថុតគុណោ តិបិដកបរិយត្តិយា អដ្ឋកថាការោ ភទន្តពុទ្ធឃោសាចរិយោ ច អនុស្សុតិវសេន ‘‘ហេតុកត្តា’’តិ វេទិតព្ពោ។
Ādinā nayena abhitthutaguṇo tipiṭakapariyattiyā aṭṭhakathākāro bhadantabuddhaghosācariyo ca anussutivasena ‘‘hetukattā’’ti veditabbo.
កថំ? អយំ កិរ ភទន្តពុទ្ធទត្តាចរិយោ លង្កាទីបតោ សជាតិភូមិំ ជម្ពុទីបមាគច្ឆន្តោ ភទន្តពុទ្ធឃោសាចរិយំ ជម្ពុទីបវាសិកេហិ បដិបត្តិបរាយនេហិ យុត្តព្យត្តគុណោបេតេហិ មហាថេរវរេហិ កតារាធនំ សីហឡដ្ឋកថំ បរិវត្តេត្វា សកលជនសាធារណាយ មូលភាសាយ តិបិដកបរិយត្តិយា អដ្ឋកថំ លិខិតុំ លង្កាទីបំ គច្ឆន្តំ អន្តរាមគ្គេ ទិស្វា សាកច្ឆាយ សមុបបរិក្ខិត្វា សព្ពលោកាតីតេន អសទិសេន បណ្ឌិច្ចគុណេន រតននិធិទស្សនេ បរមទលិទ្ទោ វិយ ពលវបរិតោសំ បត្វា អដ្ឋកថមស្ស កាតុកាមតំ ញត្វា ‘‘តុម្ហេ យថាធិប្បេតបរិយន្តលិខិតមដ្ឋកថំ អម្ហាកំ បេសេថ, មយមស្សា បករណំ លិខាមា’’តិ តស្ស សម្មុខា បដិជានិត្វា តេន ច ‘‘សាធុ តថា កាតព្ព’’ន្តិ អជ្ឈេសិតោ អភិធម្មដ្ឋកថាយ អភិធម្មាវតារំ, វិនយដ្ឋកថាយ សឧត្តរំ វិនយវិនិច្ឆយបករណញ្ច អកាសីតិ អនុស្សុយ្យតេតិ។
Kathaṃ? Ayaṃ kira bhadantabuddhadattācariyo laṅkādīpato sajātibhūmiṃ jambudīpamāgacchanto bhadantabuddhaghosācariyaṃ jambudīpavāsikehi paṭipattiparāyanehi yuttabyattaguṇopetehi mahātheravarehi katārādhanaṃ sīhaḷaṭṭhakathaṃ parivattetvā sakalajanasādhāraṇāya mūlabhāsāya tipiṭakapariyattiyā aṭṭhakathaṃ likhituṃ laṅkādīpaṃ gacchantaṃ antarāmagge disvā sākacchāya samupaparikkhitvā sabbalokātītena asadisena paṇḍiccaguṇena ratananidhidassane paramadaliddo viya balavaparitosaṃ patvā aṭṭhakathamassa kātukāmataṃ ñatvā ‘‘tumhe yathādhippetapariyantalikhitamaṭṭhakathaṃ amhākaṃ pesetha, mayamassā pakaraṇaṃ likhāmā’’ti tassa sammukhā paṭijānitvā tena ca ‘‘sādhu tathā kātabba’’nti ajjhesito abhidhammaṭṭhakathāya abhidhammāvatāraṃ, vinayaṭṭhakathāya sauttaraṃ vinayavinicchayapakaraṇañca akāsīti anussuyyateti.
‘‘សមាសេនា’’តិ ឥមិនា ច បរិមាណម្បិ សាមញ្ញេន ទស្សិតំ វិត្ថារបរិមាណេ តស្ស បរិមាណសាមញ្ញស្ស វិញ្ញាយមានត្តា។ វិសេសតោ បន បរិច្ឆេទបរិមាណំ គន្ថបរិមាណន្តិ ទុវិធំ។ តត្ថ បរិច្ឆេទបរិមាណំ ឥមស្មិំ បករណេ កថាវោហារេន វុច្ចតិ។
‘‘Samāsenā’’ti iminā ca parimāṇampi sāmaññena dassitaṃ vitthāraparimāṇe tassa parimāṇasāmaññassa viññāyamānattā. Visesato pana paricchedaparimāṇaṃ ganthaparimāṇanti duvidhaṃ. Tattha paricchedaparimāṇaṃ imasmiṃ pakaraṇe kathāvohārena vuccati.
សេយ្យថិទំ? – បារាជិកកថា សង្ឃាទិសេសកថា អនិយតកថា និស្សគ្គិយកថា បាចិត្តិយកថា បាដិទេសនីយកថា សេខិយកថាតិ ភិក្ខុវិភង្គកថា សត្តវិធា, តតោ អនិយតកថំ វជ្ជេត្វា តថេវ ភិក្ខុនិវិភង្គកថា ឆព្ពិធា, មហាខន្ធកកថាទិកា ភិក្ខុនិក្ខន្ធកកថាវសានា វីសតិវិធា ខន្ធកកថា, កម្មកថា, កម្មវិបត្តិកថា, បកិណ្ណកវិនិច្ឆយោ, កម្មដ្ឋានភាវនាវិធានន្តិ វិនយវិនិច្ឆយេ កថាបរិច្ឆេទោ សត្តតិំស។
Seyyathidaṃ? – Pārājikakathā saṅghādisesakathā aniyatakathā nissaggiyakathā pācittiyakathā pāṭidesanīyakathā sekhiyakathāti bhikkhuvibhaṅgakathā sattavidhā, tato aniyatakathaṃ vajjetvā tatheva bhikkhunivibhaṅgakathā chabbidhā, mahākhandhakakathādikā bhikkhunikkhandhakakathāvasānā vīsatividhā khandhakakathā, kammakathā, kammavipattikathā, pakiṇṇakavinicchayo, kammaṭṭhānabhāvanāvidhānanti vinayavinicchaye kathāparicchedo sattatiṃsa.
ឧត្តរប្បករណេ ច វុត្តនយេន ភិក្ខុវិភង្គេ សត្តវិធា កថា, ភិក្ខុនិវិភង្គេ ឆព្ពិធា, តទនន្តរា វិបត្តិកថា, អធិករណបច្ចយកថា, ខន្ធកបញ្ហាកថា, សមុដ្ឋានសីសកថា, អាបត្តិសមុដ្ឋានកថា, ឯកុត្តរនយកថា, សេទមោចនកថា, វិភង្គទ្វយនិទានាទិកថា, សព្ពង្គលក្ខណកថា, បរិវារសង្កលនកថាតិ ឆត្តិំស កថាបរិច្ឆេទា។
Uttarappakaraṇe ca vuttanayena bhikkhuvibhaṅge sattavidhā kathā, bhikkhunivibhaṅge chabbidhā, tadanantarā vipattikathā, adhikaraṇapaccayakathā, khandhakapañhākathā, samuṭṭhānasīsakathā, āpattisamuṭṭhānakathā, ekuttaranayakathā, sedamocanakathā, vibhaṅgadvayanidānādikathā, sabbaṅgalakkhaṇakathā, parivārasaṅkalanakathāti chattiṃsa kathāparicchedā.
និស្សន្ទេហេ បន ‘‘អដ្ឋតិំស កថាបរិច្ឆេទា’’តិ វុត្តំ, តំ ឯកុត្តរនយេ អទស្សិតេហិបិ ទ្វាទសកបន្នរសកនយេហិ សហ សោឡសបរិច្ឆេទេ គហេត្វា អប្បកំ ឩនមធិកំ គណនូបគំ ន ហោតីតិ កត្វា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ ឧភយត្ថ កថាបរិច្ឆេទបរិមាណំ តេសត្តតិវិធំ ហោតិ។ និស្សន្ទេហេ ‘‘បញ្ចសត្តតិវិធា’’តិ វចនេ បរិហារោ វុត្តនយោវ។ គន្ថបរិមាណំ បន វិនយវិនិច្ឆយេ អសីតិគន្ថាធិកានិ ចត្តារិ គន្ថសហស្សានិ , ឧត្តរេ បញ្ញាសគន្ថាធិកានិ នវ គន្ថសតានិ ហោន្តិ។ តេន វុត្តំ ឧត្តរាវសានេ –
Nissandehe pana ‘‘aṭṭhatiṃsa kathāparicchedā’’ti vuttaṃ, taṃ ekuttaranaye adassitehipi dvādasakapannarasakanayehi saha soḷasaparicchede gahetvā appakaṃ ūnamadhikaṃ gaṇanūpagaṃ na hotīti katvā vuttanti daṭṭhabbaṃ. Ubhayattha kathāparicchedaparimāṇaṃ tesattatividhaṃ hoti. Nissandehe ‘‘pañcasattatividhā’’ti vacane parihāro vuttanayova. Ganthaparimāṇaṃ pana vinayavinicchaye asītiganthādhikāni cattāri ganthasahassāni, uttare paññāsaganthādhikāni nava ganthasatāni honti. Tena vuttaṃ uttarāvasāne –
‘‘គាថា ចតុសហស្សានិ, សតញ្ច ឩនវីសតិ;
‘‘Gāthā catusahassāni, satañca ūnavīsati;
បរិមាណតោតិ វិញ្ញេយ្យោ, វិនយស្សវិនិច្ឆយោ។
Parimāṇatoti viññeyyo, vinayassavinicchayo.
បញ្ញាសាធិកសង្ខានិ, នវ គាថាសតានិ ហិ;
Paññāsādhikasaṅkhāni, nava gāthāsatāni hi;
គណនា ឧត្តរស្សាយំ, ឆន្ទសានុដ្ឋុភេន តូ’’តិ។ (ឧ. វិ. ៩៦៩-៩៧០);
Gaṇanā uttarassāyaṃ, chandasānuṭṭhubhena tū’’ti. (u. vi. 969-970);
ឥច្ចេវំ វិនយវិនិច្ឆយោ ឧត្តរោ ចាតិ ទ្វេ បករណានិ តិំសាធិកានិ បញ្ចគាថាសហស្សានិ។ ឯត្ថ ច វិនយវិនិច្ឆយោ នាម ឧភតោវិភង្គខន្ធកាគតវិនិច្ឆយសង្គាហកបករណំ។ តតោ បរំ បរិវារត្ថសង្គាហកបករណំ ឧត្តរោ នាម។ តេនេវ វក្ខតិ –
Iccevaṃ vinayavinicchayo uttaro cāti dve pakaraṇāni tiṃsādhikāni pañcagāthāsahassāni. Ettha ca vinayavinicchayo nāma ubhatovibhaṅgakhandhakāgatavinicchayasaṅgāhakapakaraṇaṃ. Tato paraṃ parivāratthasaṅgāhakapakaraṇaṃ uttaro nāma. Teneva vakkhati –
‘‘យោ មយា រចិតោ សារោ, វិនយស្សវិនិច្ឆយោ;
‘‘Yo mayā racito sāro, vinayassavinicchayo;
តស្ស ទានិ ករិស្សាមិ, សព្ពានុត្តរមុត្តរ’’ន្តិ។ (ឧ. វិ. ២)
Tassa dāni karissāmi, sabbānuttaramuttara’’nti. (u. vi. 2)
តំ កស្មា ឧត្តរនាមេន វោហរិយតីតិ? បញ្ហុត្តរវសេន ឋិតេ បរិវារេ តថេវ សង្គហេតព្ពេបិ តេន បការេន បារាជិកកថាមត្តំ ទស្សេត្វា –
Taṃ kasmā uttaranāmena vohariyatīti? Pañhuttaravasena ṭhite parivāre tatheva saṅgahetabbepi tena pakārena pārājikakathāmattaṃ dassetvā –
‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ មុញ្ចិត្វា, បញ្ហាបុច្ឆនមត្តកំ;
‘‘Ito paṭṭhāya muñcitvā, pañhāpucchanamattakaṃ;
វិស្សជ្ជនវសេនេវ, ហោតិ អត្ថវិនិច្ឆយោ’’តិ។ (ឧ. វិ. ១៤) –
Vissajjanavaseneva, hoti atthavinicchayo’’ti. (u. vi. 14) –
វត្វា បញ្ហំ បហាយ តតោ បដ្ឋាយ ឧត្តរមត្តស្សេវ ទស្សិតត្តា តថា វោហរីយន្តិ។
Vatvā pañhaṃ pahāya tato paṭṭhāya uttaramattasseva dassitattā tathā voharīyanti.
‘‘តស្មា វិនយនូបាយ’’ន្តិអាទិនា បន សោតុជនំ សក្កច្ចសវនេ និយោជេតិ។ សក្កច្ចសវនបដិពទ្ធា ហិ សព្ពាបិ លោកិយលោកុត្តរសម្បត្តីតិ អយមេត្ថ សមុទាយត្ថោ។ អយំ បន អវយវត្ថោ – សោ យស្មា អត្ថយោជនក្កមេន បទយោជនំ កត្វា វណ្ណិតេ សុវិញ្ញេយ្យោ ហោតិ, តស្មា តថា បទយោជនំ កត្វា អត្ថវណ្ណនំ ករិស្សាម –
‘‘Tasmā vinayanūpāya’’ntiādinā pana sotujanaṃ sakkaccasavane niyojeti. Sakkaccasavanapaṭibaddhā hi sabbāpi lokiyalokuttarasampattīti ayamettha samudāyattho. Ayaṃ pana avayavattho – so yasmā atthayojanakkamena padayojanaṃ katvā vaṇṇite suviññeyyo hoti, tasmā tathā padayojanaṃ katvā atthavaṇṇanaṃ karissāma –
សេដ្ឋំ អប្បដិបុគ្គលំ ពុទ្ធញ្ចេវ ភវាភាវករំ ធម្មញ្ចេវ និរង្គណំ គណញ្ចេវ សិរសា វន្ទិត្វា ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនញ្ច ហិតត្ថាយ សមាសេន សមាហិតោ វិនយស្សវិនិច្ឆយំ វក្ខាមីតិ យោជនា។
Seṭṭhaṃ appaṭipuggalaṃ buddhañceva bhavābhāvakaraṃ dhammañceva niraṅgaṇaṃ gaṇañceva sirasā vanditvā bhikkhūnaṃ bhikkhunīnañca hitatthāya samāsena samāhito vinayassavinicchayaṃ vakkhāmīti yojanā.
តត្ថ សេដ្ឋន្តិ សព្ពេ ឥមេ បសត្ថា អយមេតេសំ អតិសយេន បសត្ថោតិ សេដ្ឋោ។ តថា ហិ សោ ភគវា ‘‘អហញ្ហិ ព្រាហ្មណ ជេដ្ឋោ សេដ្ឋោ លោកស្សា’’តិ (បារា. ១១) វេរញ្ជព្រាហ្មណស្ស អត្តនោ ជេដ្ឋសេដ្ឋភាវស្ស បរិជាននវិនិច្ឆយហេតុភូតាហិ ឈានាទីហិ និរតិសយគុណសម្បត្តីហិ សមន្នាគតត្តា –
Tattha seṭṭhanti sabbe ime pasatthā ayametesaṃ atisayena pasatthoti seṭṭho. Tathā hi so bhagavā ‘‘ahañhi brāhmaṇa jeṭṭho seṭṭho lokassā’’ti (pārā. 11) verañjabrāhmaṇassa attano jeṭṭhaseṭṭhabhāvassa parijānanavinicchayahetubhūtāhi jhānādīhi niratisayaguṇasampattīhi samannāgatattā –
‘‘ត្វមេវ អសិ សម្ពុទ្ធោ, តុវំ សត្ថា អនុត្តរោ;
‘‘Tvameva asi sambuddho, tuvaṃ satthā anuttaro;
សទេវកស្មិំ លោកស្មិំ, នត្ថិ តេ បដិបុគ្គលោ។ (ទី. និ. ២.៣៧០);
Sadevakasmiṃ lokasmiṃ, natthi te paṭipuggalo. (dī. ni. 2.370);
តុវំ ពុទ្ធោ តុវំ សត្ថា, តុវំ មារាភិភូ មុនិ;
Tuvaṃ buddho tuvaṃ satthā, tuvaṃ mārābhibhū muni;
តុវំ អនុសយេ ឆេត្វា, តិណ្ណោ តារេសិមំ បជំ។
Tuvaṃ anusaye chetvā, tiṇṇo tāresimaṃ pajaṃ.
ឧបធី តេ សមតិក្កន្តា, អាសវា តេ បទាលិតា;
Upadhī te samatikkantā, āsavā te padālitā;
សីហោសិ អនុបាទានោ, បហីនភយភេរវោ។ (ម. និ. ២.៤០០; សុ. និ. ៥៥០-៥៥១; ថេរគា. ៨៣៩-៩៤០);
Sīhosi anupādāno, pahīnabhayabheravo. (ma. ni. 2.400; su. ni. 550-551; theragā. 839-940);
មហាវីរ មហាបញ្ញ, ឥទ្ធិយា យសសា ជល;
Mahāvīra mahāpañña, iddhiyā yasasā jala;
សព្ពវេរភយាតីត, បាទេ វន្ទាមិ ចក្ខុមា’’តិ។ (សំ. និ. ១.១៥៩; ធ. ប. អដ្ឋ. ១.៥៦); –
Sabbaverabhayātīta, pāde vandāmi cakkhumā’’ti. (saṃ. ni. 1.159; dha. pa. aṭṭha. 1.56); –
អាទីហី នានានយេហិ សទេវកេន លោកេន អភិត្ថវិយតាយ បសត្ថតមោ, តមេវ សេដ្ឋំ បសត្ថតមន្តិ អត្ថោ។
Ādīhī nānānayehi sadevakena lokena abhitthaviyatāya pasatthatamo, tameva seṭṭhaṃ pasatthatamanti attho.
អប្បដិបុគ្គលន្តិ នត្ថិ ឯតស្ស បដិបុគ្គលោ អធិកោ, សទិសោ វាតិ អប្បដិបុគ្គលោ។ តថា ហិ គុណវសេន អនន្តាបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ អត្តនា អធិកស្ស, សទិសស្ស វា បុគ្គលស្ស អភាវតោ –
Appaṭipuggalanti natthi etassa paṭipuggalo adhiko, sadiso vāti appaṭipuggalo. Tathā hi guṇavasena anantāparimāṇāsu lokadhātūsu attanā adhikassa, sadisassa vā puggalassa abhāvato –
‘‘ន មេ អាចរិយោ អត្ថិ, សទិសោ មេ ន វិជ្ជតិ;
‘‘Na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjati;
សទេវកស្មិំ លោកស្មិំ, នត្ថិ មេ បដិបុគ្គលោ’’តិ។ (មហាវ. ១១) –
Sadevakasmiṃ lokasmiṃ, natthi me paṭipuggalo’’ti. (mahāva. 11) –
អត្តនាវ អត្តនោ អវិបរីតោ អប្បដិបុគ្គលភាវោ បដិញ្ញាតោ, តស្មា តំ អប្បដិបុគ្គលំ សព្ពលោកុត្តមន្តិ អត្ថោ។
Attanāva attano aviparīto appaṭipuggalabhāvo paṭiññāto, tasmā taṃ appaṭipuggalaṃ sabbalokuttamanti attho.
ពុទ្ធន្តិ អនន្តមបរិមេយ្យំ ញេយ្យមណ្ឌលមនវសេសំ ពុទ្ធវាតិ ពុទ្ធោ, ឯតេន អនេកកប្បកោដិសតសហស្សំ សម្ភតបុញ្ញញាណសម្ភារានុភាវសិទ្ធិធម្មរូបកាយសិរិវិលាសបដិមណ្ឌិតោ សទ្ធម្មវរចក្កវត្តី សម្មាសម្ពុទ្ធោ ទស្សិតោ។ អថ វា ចត្តារិ សច្ចានិ សយំ វិចិតោបចិតបារមិតាបរិបាចិតេន សវាសនានវសេសកិលេសប្បហាយកេន សយម្ភុញាណេន ពុជ្ឈីតិ ពុទ្ធោ។ យថាហ –
Buddhanti anantamaparimeyyaṃ ñeyyamaṇḍalamanavasesaṃ buddhavāti buddho, etena anekakappakoṭisatasahassaṃ sambhatapuññañāṇasambhārānubhāvasiddhidhammarūpakāyasirivilāsapaṭimaṇḍito saddhammavaracakkavattī sammāsambuddho dassito. Atha vā cattāri saccāni sayaṃ vicitopacitapāramitāparipācitena savāsanānavasesakilesappahāyakena sayambhuñāṇena bujjhīti buddho. Yathāha –
‘‘អភិញ្ញេយ្យំ អភិញ្ញាតំ, ភាវេតព្ពញ្ច ភាវិតំ;
‘‘Abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, bhāvetabbañca bhāvitaṃ;
បហាតព្ពំ បហីនំ មេ, តស្មា ពុទ្ធោស្មិ ព្រាហ្មណា’’តិ។ (ម. និ. ២.៣៩២, ៣៩៩; សុ. និ. ៥៦៣; ថេរគា. ៨២៨);
Pahātabbaṃ pahīnaṃ me, tasmā buddhosmi brāhmaṇā’’ti. (ma. ni. 2.392, 399; su. ni. 563; theragā. 828);
វិត្ថារោ បនស្ស ‘‘ពុជ្ឈិតា សច្ចានីតិ ពុទ្ធោ, ពោធេតា បជាយាតិ ពុទ្ធោ’’តិអាទិនា (មហានិ. ១៩២; ចូឡនិ. បារាយនត្ថុតិគាថានិទ្ទេស ៩៧; បដិ. ម. ១.១៦២) និទ្ទេសាទីសុ វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ។ សទ្ទសិទ្ធិ សាសនិកានំ អវគមនត្ថេ វត្តមានា ពុធ-ធាតុតោ ‘‘ភាវកម្មេសុ ត’’ ឥតិ ឥតោ តាតិវត្តមានេ ‘‘ពុធគមាទិត្ថេ កត្តរី’’តិ ឥមិនា កច្ចាយនសុត្តេន កត្តរិ តប្បច្ចយវិធានតោ វេទិតព្ពា។ លោកិយានំ បន ពោធនត្ថធាតូនម្បិ គមនត្ថតាយ វុត្តត្តា គត្យត្ថាកម្មកាទិ សុត្តតោ កត្តរិ ត-ប្បច្ចយករណេន វេទិតព្ពា។
Vitthāro panassa ‘‘bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho’’tiādinā (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.162) niddesādīsu vuttanayena veditabbo. Saddasiddhi sāsanikānaṃ avagamanatthe vattamānā budha-dhātuto ‘‘bhāvakammesu ta’’ iti ito tātivattamāne ‘‘budhagamāditthe kattarī’’ti iminā kaccāyanasuttena kattari tappaccayavidhānato veditabbā. Lokiyānaṃ pana bodhanatthadhātūnampi gamanatthatāya vuttattā gatyatthākammakādi suttato kattari ta-ppaccayakaraṇena veditabbā.
អថ វា ធាតូនំ អនេកត្ថតាយ ពុធ-ឥច្ចយំ ធាតុ ជាគរណវិកសនត្ថេសុ វត្តមានោ អកម្មកោតិ ‘‘បពុទ្ធោ បុរិសោ, បពុទ្ធំ បទុម’’ន្តិអាទីសុ វិយ ពុទ្ធវា អញ្ញាណនិទ្ទាវិគមេន ញាណចក្ខូនិ ឧម្មីលន្តោ បពុទ្ធោ, គុណេហិ វា វិកសិតោតិ កត្តរិ សិទ្ធេន ពុទ្ធ-សទ្ទេន ‘‘ពុទ្ធោ’’តិ តិភវនេកចូឡាមណិបាទបង្កជរាគរតនោ ភគវា លោកនាថោ វុច្ចតិ, ឥមស្មិំ បក្ខេបិ គត្យត្ថាទិសុត្តេ អកម្មកគ្គហណេន បច្ចយវិធានំ ទដ្ឋព្ពំ។
Atha vā dhātūnaṃ anekatthatāya budha-iccayaṃ dhātu jāgaraṇavikasanatthesu vattamāno akammakoti ‘‘pabuddho puriso, pabuddhaṃ paduma’’ntiādīsu viya buddhavā aññāṇaniddāvigamena ñāṇacakkhūni ummīlanto pabuddho, guṇehi vā vikasitoti kattari siddhena buddha-saddena ‘‘buddho’’ti tibhavanekacūḷāmaṇipādapaṅkajarāgaratano bhagavā lokanātho vuccati, imasmiṃ pakkhepi gatyatthādisutte akammakaggahaṇena paccayavidhānaṃ daṭṭhabbaṃ.
អថ វា សកម្មកានំ ធាតូនំ កម្មវចនិច្ឆាយ អភាវេ អកម្មកភាវតោ ‘‘ផលំ សយមេវ បក្ក’’ន្តិអាទីសុ វិយ ពោធនត្ថេយេវ ពុធ-ធាតុតោ កត្តរិ វិធានំ សិជ្ឈតិ។ អថ វា នីលគុណយោគេន បដាទីសុ នីលវោហារោ វិយ ភាវសាធនំ ពុទ្ធ-សទ្ទំ គហេត្វា ពុទ្ធគុណយោគតោ ‘‘ពុទ្ធោ’’តិ វោហរីយតិ។ ឯវមនេកធា សិទ្ធេន ពុទ្ធ-សទ្ទេន វុច្ចមានំ តំ ភគវន្តំ តំ ធម្មរាជន្តិ អត្ថោ។
Atha vā sakammakānaṃ dhātūnaṃ kammavacanicchāya abhāve akammakabhāvato ‘‘phalaṃ sayameva pakka’’ntiādīsu viya bodhanattheyeva budha-dhātuto kattari vidhānaṃ sijjhati. Atha vā nīlaguṇayogena paṭādīsu nīlavohāro viya bhāvasādhanaṃ buddha-saddaṃ gahetvā buddhaguṇayogato ‘‘buddho’’ti voharīyati. Evamanekadhā siddhena buddha-saddena vuccamānaṃ taṃ bhagavantaṃ taṃ dhammarājanti attho.
‘‘សេដ្ឋំ អប្បដិបុគ្គល’’ន្តិ បទទ្វយំ ‘‘ពុទ្ធ’’ន្តិ ឯតស្ស វិសេសនំ។ ឯត្ថ ច ‘‘ពុទ្ធំ, សេដ្ឋំ, អប្បដិបុគ្គល’’ន្តិ ឥមេហិ តីហិ បទេហិ នយតោ ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១៥៧; ៣.៦; ម. និ. ១.១៤៧, ១៤៤; ៣.៤៣៤; សំ. និ. ១.២៤៩; ៥.៤៧៩; អ. និ. ៥.១៤, ៣០; ៦.២៥, ២៦; នេត្តិ. ៩៣), ‘‘យោ វទតំ បវរោ មនុជេសុ, សក្យមុនី ភគវា កតកិច្ចោ’’តិអាទីហិ (វិ. វ. ៨៨៦) ច អនេកេហិ សុត្តបទេហិ ទស្សិតទូរាវិទូរសន្តិកនិទានហេតុផលសត្តោបការាវត្ថាធម្មត្ថ- លោកុទ្ធារត្តិកត្តយសង្គហិតំ សុបរិសុទ្ធំ ពុទ្ធគុណសមុទយំ និរវសេសំ ទស្សេតិ។ អយមេវ ហិ ពុទ្ធគុណានំ និរវសេសតោ ទស្សនូបាយោ, យទិទំ នយទស្សនំ។ ឥតរថា បដិបទវណ្ណនាយ អបរិមិតានំ ពុទ្ធគុណានំ កោ ហិ នាម សមត្ថោ បរិយន្តំ គន្តុំ។ យថាហ –
‘‘Seṭṭhaṃ appaṭipuggala’’nti padadvayaṃ ‘‘buddha’’nti etassa visesanaṃ. Ettha ca ‘‘buddhaṃ, seṭṭhaṃ, appaṭipuggala’’nti imehi tīhi padehi nayato ‘‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’tiādinā (dī. ni. 1.157; 3.6; ma. ni. 1.147, 144; 3.434; saṃ. ni. 1.249; 5.479; a. ni. 5.14, 30; 6.25, 26; netti. 93), ‘‘yo vadataṃ pavaro manujesu, sakyamunī bhagavā katakicco’’tiādīhi (vi. va. 886) ca anekehi suttapadehi dassitadūrāvidūrasantikanidānahetuphalasattopakārāvatthādhammattha- lokuddhārattikattayasaṅgahitaṃ suparisuddhaṃ buddhaguṇasamudayaṃ niravasesaṃ dasseti. Ayameva hi buddhaguṇānaṃ niravasesato dassanūpāyo, yadidaṃ nayadassanaṃ. Itarathā paṭipadavaṇṇanāya aparimitānaṃ buddhaguṇānaṃ ko hi nāma samattho pariyantaṃ gantuṃ. Yathāha –
‘‘ពុទ្ធោបិ ពុទ្ធស្ស ភណេយ្យ វណ្ណំ;
‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ;
កប្បម្បិ ចេ អញ្ញមភាសមានោ;
Kappampi ce aññamabhāsamāno;
ខីយេថ កប្បោ ចិរទីឃមន្តរេ;
Khīyetha kappo ciradīghamantare;
វណ្ណោ ន ខីយេថ តថាគតស្សា’’តិ។ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.១៤១; ម. និ. អដ្ឋ. ២.៤២៥; ឧទា. អដ្ឋ. ៥៣; អប. អដ្ឋ. ២.៧.២០; ពុ. វំ. អដ្ឋ. ៤.៤; ចរិយា. អដ្ឋ. និទានកថា, បកិណ្ណកកថា; ទី. និ. ដី. ១.គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា; ម. និ. ដី. ១.គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា; សំ. និ. ដី. ១.១.គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា; អ. និ. ដី. ១.១.គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា; វជិរ. ដី. គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា; សារត្ថ. ដី. ១.គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា; នេត្តិ. ដី. គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា);
Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 3.141; ma. ni. aṭṭha. 2.425; udā. aṭṭha. 53; apa. aṭṭha. 2.7.20; bu. vaṃ. aṭṭha. 4.4; cariyā. aṭṭha. nidānakathā, pakiṇṇakakathā; dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; ma. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; saṃ. ni. ṭī. 1.1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; a. ni. ṭī. 1.1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; vajira. ṭī. ganthārambhakathāvaṇṇanā; sārattha. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; netti. ṭī. ganthārambhakathāvaṇṇanā);
ឯវមេតេហិ តីហិ បទេហិ និរវសេសគុណសំកិត្តនថុតិយា វសេន ‘‘វន្ទិត្វា’’តិ ឥមិនា បណាមស្ស ច វុត្តត្តា ឥមាយ អឌ្ឍគាថាយ ពុទ្ធរតនសង្ខាតបឋមវន្ទនីយវត្ថុវិសយា ថុតិបណាមសភាវា វន្ទនា ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ។
Evametehi tīhi padehi niravasesaguṇasaṃkittanathutiyā vasena ‘‘vanditvā’’ti iminā paṇāmassa ca vuttattā imāya aḍḍhagāthāya buddharatanasaṅkhātapaṭhamavandanīyavatthuvisayā thutipaṇāmasabhāvā vandanā dassitāti daṭṭhabbaṃ.
តទនន្តរំ ធម្មរតនស្ស បណាមំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ភវាភាវករំ ធម្ម’’ន្តិ។ ឯត្ថ ភវ-សទ្ទេន ទ្វេ ភវា វុត្តា កម្មភវោ, ឧបបត្តិភវោតិ។ តត្ថ កម្មភវោ ភវតិ ឯតស្មា ផលន្តិ ‘‘ភវោ’’តិ វុច្ចតិ។ វិបាកក្ខន្ធកដត្តារូបសង្ខាតោ បន ឧបបត្តិភវោ អវិជ្ជាតណ្ហុបាទានសង្ខារាទិសហការិការណយុត្តេន កុសលាកុសលចេតនាសង្ខាតកម្មភវបច្ចយេន យថារហំ ភវតីតិ ‘‘ភវោ’’តិ វុច្ចតិ។ សោ បន កាមភវរូបភវអរូបភវសញ្ញីភវអសញ្ញីភវនេវសញ្ញីនាសញ្ញីភវ- ឯកវោការភវចតុវោការភវបញ្ចវោការភវវសេន នវវិធោ។ ឯវមេតេសុ នវសុ ភវេសុ ទសវិធោបិ ធម្មោ អត្តានំ ធារេន្តស្ស បុគ្គលសន្តានស្ស អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុយា បរំ អប្បដិសន្ធិកតាសាធនេន ភវេសុ , ភវស្ស វា អភាវំ ករោតីតិ ភវាភាវករោ, តំ, អបរាបរជាតិប្បពន្ធស្ស ហេតុសមុគ្ឃាតេន អប្បវត្តិធម្មតាបាទកន្តិ អត្ថោ។
Tadanantaraṃ dhammaratanassa paṇāmaṃ dassetumāha ‘‘bhavābhāvakaraṃ dhamma’’nti. Ettha bhava-saddena dve bhavā vuttā kammabhavo, upapattibhavoti. Tattha kammabhavo bhavati etasmā phalanti ‘‘bhavo’’ti vuccati. Vipākakkhandhakaṭattārūpasaṅkhāto pana upapattibhavo avijjātaṇhupādānasaṅkhārādisahakārikāraṇayuttena kusalākusalacetanāsaṅkhātakammabhavapaccayena yathārahaṃ bhavatīti ‘‘bhavo’’ti vuccati. So pana kāmabhavarūpabhavaarūpabhavasaññībhavaasaññībhavanevasaññīnāsaññībhava- ekavokārabhavacatuvokārabhavapañcavokārabhavavasena navavidho. Evametesu navasu bhavesu dasavidhopi dhammo attānaṃ dhārentassa puggalasantānassa anupādisesanibbānadhātuyā paraṃ appaṭisandhikatāsādhanena bhavesu , bhavassa vā abhāvaṃ karotīti bhavābhāvakaro, taṃ, aparāparajātippabandhassa hetusamugghātena appavattidhammatāpādakanti attho.
ធម្មន្តិ អត្តានំ ធារេន្តេ ចតូសុ អបាយេសុ, សំសារេ ច អបតមានេ ធារេតីតិ ធម្មោ, សោ ចតុមគ្គផលនិព្ពានសង្ខាតនវលោកុត្តរធម្មោ ច តប្បដិបាទកោ នវង្គសាសនាបរនាមធេយ្យចតុរាសីតិសហស្សធម្មក្ខន្ធប្បភេទភិន្នោ បរិយត្តិធម្មោ ចាតិ ទសវិធោ។ សោបិ និប្បរិយាយធម្មោ, បរិយាយធម្មោ ចាតិ ទុវិធោ។ តត្ថ និប្បរិយាយធម្មោ នាម អបាយេ, សំសារេ វា បធានហេតុភូតានំ ឧទ្ធម្ភាគិយានំ, ឱរម្ភាគិយានញ្ច ទសន្នំ សំយោជនានំ សមុច្ឆិន្ទនេន មគ្គធម្មោ, តស្ស តំកិច្ចនិប្ផត្តិនិមិត្តភាវេន និព្ពានធម្មោ ចាតិ បញ្ចវិធោបិ និប្បរិយាយេន បុគ្គលសន្តានំ ធារេតីតិ កត្វា ‘‘និប្បរិយាយធម្មោ’’តិ វុច្ចតិ។ ចត្តារិ បន សាមញ្ញផលានិ បដិប្បស្សទ្ធិបហានេន មគ្គានុគុណប្បវត្តិយា, បរិយត្តិ ច មគ្គនិព្ពានាធិគមស្ស មូលការណភាវតោតិ បញ្ចវិធោបិ បរិយាយធម្មោ នាម។
Dhammanti attānaṃ dhārente catūsu apāyesu, saṃsāre ca apatamāne dhāretīti dhammo, so catumaggaphalanibbānasaṅkhātanavalokuttaradhammo ca tappaṭipādako navaṅgasāsanāparanāmadheyyacaturāsītisahassadhammakkhandhappabhedabhinno pariyattidhammo cāti dasavidho. Sopi nippariyāyadhammo, pariyāyadhammo cāti duvidho. Tattha nippariyāyadhammo nāma apāye, saṃsāre vā padhānahetubhūtānaṃ uddhambhāgiyānaṃ, orambhāgiyānañca dasannaṃ saṃyojanānaṃ samucchindanena maggadhammo, tassa taṃkiccanipphattinimittabhāvena nibbānadhammo cāti pañcavidhopi nippariyāyena puggalasantānaṃ dhāretīti katvā ‘‘nippariyāyadhammo’’ti vuccati. Cattāri pana sāmaññaphalāni paṭippassaddhipahānena maggānuguṇappavattiyā, pariyatti ca magganibbānādhigamassa mūlakāraṇabhāvatoti pañcavidhopi pariyāyadhammo nāma.
ឯត្តាវតា ‘‘ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ’’តិអាទិនា (សំ. និ. ១.២៤៩; អ. និ. ៣.៧៦; ទី. និ. ៣.៦; អ. និ. ៦.១០, ២៥, ២៦), ‘‘រាគវិរាគមនេជមសោក’’ន្តិអាទីហិ (វិ. វ. ៨៨៧) ច សុត្តន្តេហិ វុត្តស្ស, តទដ្ឋកថាទីសុ ច វណ្ណិតស្ស សរណានុស្សរណវសេនាបិ សគ្គមោក្ខសម្បត្តិបដិលាភការណស្ស អនវសេសស្ស ធម្មរតនគុណស្ស នយតោ ឧទ្ទិដ្ឋត្តា ច ‘‘វន្ទិត្វា’’តិ ឥមិនា បណាមស្ស ទស្សិតត្តា ច ធម្មរតនសង្ខាតស្ស ទុតិយស្ស វន្ទនីយស្ស ថុតិបណាមសភាវា វន្ទនា ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ។
Ettāvatā ‘‘svākkhāto bhagavatā dhammo’’tiādinā (saṃ. ni. 1.249; a. ni. 3.76; dī. ni. 3.6; a. ni. 6.10, 25, 26), ‘‘rāgavirāgamanejamasoka’’ntiādīhi (vi. va. 887) ca suttantehi vuttassa, tadaṭṭhakathādīsu ca vaṇṇitassa saraṇānussaraṇavasenāpi saggamokkhasampattipaṭilābhakāraṇassa anavasesassa dhammaratanaguṇassa nayato uddiṭṭhattā ca ‘‘vanditvā’’ti iminā paṇāmassa dassitattā ca dhammaratanasaṅkhātassa dutiyassa vandanīyassa thutipaṇāmasabhāvā vandanā dassitāti daṭṭhabbaṃ.
តទនន្តរំ សង្ឃរតនស្ស វន្ទនាសន្ទស្សនត្ថំ វុត្តំ ‘‘គណញ្ចេវ និរង្គណ’’ន្តិ។ ឯត្ថ ‘‘រាគោ អង្គណំ ទោសោ អង្គណំ មោហោ អង្គណ’’ន្តិ (វិភ. ៩២៤) វុត្តេហិ រាគាទិអង្គណេហិ តទង្គវិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធិនិស្សរណវិមុត្តិវសេន និគ្គតោ វិមុត្តោតិ និរង្គណោ, តំ និរង្គណំ។ អរិយវំសេ សីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិវិមុត្តិញាណទស្សនសង្ខាតេហិ គុណគណេហិ គណីយតីតិ គណោ, តំ។
Tadanantaraṃ saṅgharatanassa vandanāsandassanatthaṃ vuttaṃ ‘‘gaṇañceva niraṅgaṇa’’nti. Ettha ‘‘rāgo aṅgaṇaṃ doso aṅgaṇaṃ moho aṅgaṇa’’nti (vibha. 924) vuttehi rāgādiaṅgaṇehi tadaṅgavikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇavimuttivasena niggato vimuttoti niraṅgaṇo, taṃ niraṅgaṇaṃ. Ariyavaṃse sīlasamādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanasaṅkhātehi guṇagaṇehi gaṇīyatīti gaṇo, taṃ.
ឯត្តាវតា ‘‘សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’’តិអាទិនា (សំ. និ. ១.២៤៩; អ. និ. ៣.៧៦; ទី. និ. ៣.៦; អ. និ. ៦.១០, ២៥, ២៦;), ‘‘យត្ថ ច ទិន្នំ មហប្ផលមាហុ, ចតូសុ សុចីសុ បុរិសយុគេសូ’’តិអាទីហិ (វិ. វ. ៨៨៨) ច តេហិ តេហិ សុត្តបទេហិ វុត្តានំ, តទដ្ឋកថាទីសុ ច វណ្ណិតានំ វិមលាតុលនិខិលវិសាលបេសលសីលាទិនានប្បការានគ្ឃសង្ឃរតនគុណានំ សំកិត្តនសភាវាយ ថុតិយា ច ‘‘វន្ទិត្វា’’តិ ឯតេន យថាវុត្តសរូបបភេទបណាមស្ស វុត្តត្តា ច សង្ឃរតនសង្ខាតតតិយវន្ទនីយវត្ថុវិសយា ថុតិប្បណាមសង្ខាតា វន្ទនា ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា។ សិរសាតិ អត្តប្បសាទគារវាវហន្តេន មុទ្ធនា។ វន្ទិត្វាតិ បណមិត្វា ថោមិត្វា វា។
Ettāvatā ‘‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’’tiādinā (saṃ. ni. 1.249; a. ni. 3.76; dī. ni. 3.6; a. ni. 6.10, 25, 26;), ‘‘yattha ca dinnaṃ mahapphalamāhu, catūsu sucīsu purisayugesū’’tiādīhi (vi. va. 888) ca tehi tehi suttapadehi vuttānaṃ, tadaṭṭhakathādīsu ca vaṇṇitānaṃ vimalātulanikhilavisālapesalasīlādinānappakārānagghasaṅgharatanaguṇānaṃ saṃkittanasabhāvāya thutiyā ca ‘‘vanditvā’’ti etena yathāvuttasarūpapabhedapaṇāmassa vuttattā ca saṅgharatanasaṅkhātatatiyavandanīyavatthuvisayā thutippaṇāmasaṅkhātā vandanā dassitāti veditabbā. Sirasāti attappasādagāravāvahantena muddhanā. Vanditvāti paṇamitvā thomitvā vā.
ឯវំ បឋមគាថាយ វន្ទនីយស្ស រតនត្តយស្ស ថុតិប្បណាមសង្ខាតំ វន្ទនំ ទស្សេត្វា តទនន្តរាយ សន្ទស្សេតព្ពបយោជនាទិបដិបាទិកាយ គាថាយ ‘‘ភិក្ខូន’’ន្តិ ឥមិនា កិញ្ចាបិ សំសារេ ភយំ ឥក្ខតីតិ ‘‘ភិក្ខូ’’តិ កល្យាណបុថុជ្ជនេន សទ្ធិំ អដ្ឋ អរិយបុគ្គលា វុច្ចន្តិ, បាឡិយំ (បារា. ៤៤-៤៥; វិភ. ៥១០) បន ‘‘ភិន្នបដំ ធារេតីតិ ភិក្ខុ, ភិក្ខនសីលោតិ ភិក្ខូ’’តិអាទិនា ភិក្ខុសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារវសេន និព្ពចនន្តរានិ ទស្សេត្វា បាតិមោក្ខសំវរសំវរណារហស្សេវ អធិប្បេតភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘សមគ្គេន សង្ឃេន ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេន អកុប្បេន ឋានារហេន ឧបសម្បន្នោ, អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូ’’តិ ទស្សិតា សិក្ខាកាមា សាសនាវចារា កុលបុត្តា ឥធាធិប្បេតា, តេសំ ភិក្ខូនញ្ច។ ភិក្ខុនីនញ្ចាតិ អដ្ឋវាចិកឧបសម្បទាកម្មេន ឧភតោសង្ឃេ ឧបសម្បន្នាតាទិសាយេវ កុលធីតរោ ទស្សិតា។ ឯកតោបសម្បន្នាបិ សាមញ្ញេន គយ្ហន្តិ។ ឯកតោបសម្បន្នាតិ ច ភិក្ខុនិសង្ឃេ ឧបសម្បជ្ជិត្វា យាវ ភិក្ខុសង្ឃេ ន ឧបសម្បជ្ជន្តិ, តាវ, ភិក្ខុនី ច លិង្គបរិវត្តនេន ភិក្ខុនិភាវប្បត្តា អធិប្បេតា, តាសំ ភិក្ខុនីនញ្ច។
Evaṃ paṭhamagāthāya vandanīyassa ratanattayassa thutippaṇāmasaṅkhātaṃ vandanaṃ dassetvā tadanantarāya sandassetabbapayojanādipaṭipādikāya gāthāya ‘‘bhikkhūna’’nti iminā kiñcāpi saṃsāre bhayaṃ ikkhatīti ‘‘bhikkhū’’ti kalyāṇaputhujjanena saddhiṃ aṭṭha ariyapuggalā vuccanti, pāḷiyaṃ (pārā. 44-45; vibha. 510) pana ‘‘bhinnapaṭaṃ dhāretīti bhikkhu, bhikkhanasīloti bhikkhū’’tiādinā bhikkhusaddassa atthuddhāravasena nibbacanantarāni dassetvā pātimokkhasaṃvarasaṃvaraṇārahasseva adhippetabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘samaggena saṅghena ñatticatutthena kammena akuppena ṭhānārahena upasampanno, ayaṃ imasmiṃ atthe adhippeto bhikkhū’’ti dassitā sikkhākāmā sāsanāvacārā kulaputtā idhādhippetā, tesaṃ bhikkhūnañca. Bhikkhunīnañcāti aṭṭhavācikaupasampadākammena ubhatosaṅghe upasampannātādisāyeva kuladhītaro dassitā. Ekatopasampannāpi sāmaññena gayhanti. Ekatopasampannāti ca bhikkhunisaṅghe upasampajjitvā yāva bhikkhusaṅghe na upasampajjanti, tāva, bhikkhunī ca liṅgaparivattanena bhikkhunibhāvappattā adhippetā, tāsaṃ bhikkhunīnañca.
ហិតត្ថាយាតិ សព្ពសម្បត្តិនិប្ផាទករណត្ថាយ ហិនោតិ គច្ឆតិ យថាធិប្បេតផលសាធនេ បវត្តតីតិ ហិតន្តិ អរោគតាទិការណំ អមតោសធាទិ វុច្ចតិ។ ឥធ បន សគ្គមោក្ខសម្បត្តិសិទ្ធិការណំ បាតិមោក្ខសំវរសីលរក្ខនំ វុច្ចតិ, តទត្ថាយ។
Hitatthāyāti sabbasampattinipphādakaraṇatthāya hinoti gacchati yathādhippetaphalasādhane pavattatīti hitanti arogatādikāraṇaṃ amatosadhādi vuccati. Idha pana saggamokkhasampattisiddhikāraṇaṃ pātimokkhasaṃvarasīlarakkhanaṃ vuccati, tadatthāya.
សមាហិតោ សម្មា អាហិតោ បវត្តិតោ វិនិច្ឆយមគ្គោ ឯតេនាតិ ‘‘សមាហិតោ’’តិ បករណការកោ ទស្សិតោ។ អថ វា សម្មា អាហិតំ វិនយវិនិច្ឆយេ ឋបិតំ បវត្តិតំ ចិត្តមេតស្សាតិ ‘‘សមាហិតចិត្តោ’’តិ វត្តព្ពេ ឧត្តរបទលោបេន ‘‘សមាហិតោ’’តិ វុត្តោ។ បរមគម្ភីរសុទុត្តរវិនយបិដកត្ថវិនិច្ឆយេ បវត្តនារហស្ស ឥមិនា វិសេសនេន អត្តនិ សមាហិតចិត្តប្បវត្តិនិមិត្តភូតោ អត្តនោ ញាណស្ស បទដ្ឋានភូតោ សមាធិ ទស្សិតោ តេន សមាធិនា សមាហិតោ ហុត្វាតិ អត្ថោ។
Samāhito sammā āhito pavattito vinicchayamaggo etenāti ‘‘samāhito’’ti pakaraṇakārako dassito. Atha vā sammā āhitaṃ vinayavinicchaye ṭhapitaṃ pavattitaṃ cittametassāti ‘‘samāhitacitto’’ti vattabbe uttarapadalopena ‘‘samāhito’’ti vutto. Paramagambhīrasuduttaravinayapiṭakatthavinicchaye pavattanārahassa iminā visesanena attani samāhitacittappavattinimittabhūto attano ñāṇassa padaṭṭhānabhūto samādhi dassito tena samādhinā samāhito hutvāti attho.
បវក្ខាមីតិ បការេន វក្ខាមិ, យេន បការេន វិនយវិនិច្ឆយេ វុត្តេ អជ្ជតនា មន្ទសតិមតិវីរិយា បដិបជ្ជនកា គម្ភីរតរំ វិនយបិដកត្ថវិនិច្ឆយំ សុខេន ឧគ្គណ្ហិតុំ, ធារេតុញ្ច សក្កោន្តិ, តាទិសេន បការវិសេសេន វក្ខាមីតិ អត្ថោ។ សមាសេនាតិ សមសនំ សំខិបនំ សមាសោ, តេន, សំខិត្តរុចិកានមុគ្ឃាដិតញ្ញូនំ កតាធិការានំ ញាណុត្តរានំ បុគ្គលានញ្ច បបញ្ចភីរុកានំ គហណធារណេ មន្ទយន្តានំ មន្ទពុទ្ធីនញ្ច ឧបការកេន នាតិវិត្ថារក្កមេនាតិ អត្ថោ។ វិនយស្សាតិ វិនយបិដកស្ស។ តញ្ហិ –
Pavakkhāmīti pakārena vakkhāmi, yena pakārena vinayavinicchaye vutte ajjatanā mandasatimativīriyā paṭipajjanakā gambhīrataraṃ vinayapiṭakatthavinicchayaṃ sukhena uggaṇhituṃ, dhāretuñca sakkonti, tādisena pakāravisesena vakkhāmīti attho. Samāsenāti samasanaṃ saṃkhipanaṃ samāso, tena, saṃkhittarucikānamugghāṭitaññūnaṃ katādhikārānaṃ ñāṇuttarānaṃ puggalānañca papañcabhīrukānaṃ gahaṇadhāraṇe mandayantānaṃ mandabuddhīnañca upakārakena nātivitthārakkamenāti attho. Vinayassāti vinayapiṭakassa. Tañhi –
‘‘វិវិធវិសេសនយត្តា;
‘‘Vividhavisesanayattā;
វិនយនតោ ចេវ កាយវាចានំ;
Vinayanato ceva kāyavācānaṃ;
វិនយត្ថវិទូហិ អយំ;
Vinayatthavidūhi ayaṃ;
វិនយោ ‘វិនយោ’តិ អក្ខាតោ’’តិ។ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.បឋមសង្គីតិកថា; បារា. អដ្ឋ. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថា; ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា) –
Vinayo ‘vinayo’ti akkhāto’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamasaṅgītikathā; pārā. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā; dha. sa. aṭṭha. nidānakathā) –
វុត្តេហិ អត្ថវិសេសេហិ ‘‘វិនយោ’’តិ វុច្ចតិ។ តស្ស ឯវំ សន្ទស្សិតសភាវស្ស ‘‘វិនយោ នាម សាសនស្ស អាយូ’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.បឋមសង្គីតិកថា; បារា. អដ្ឋ. ១.បឋមសង្គីតិកថា; ខុ. បា. អដ្ឋ. ៥.បឋមមហាសង្គីតិកថា) សង្គីតិការកេហិ មហាកស្សបាទីហិ អភិត្ថុតគុណស្ស វិនយបិដកុត្តមស្ស។ វិនិច្ឆយន្តិ វិសេសេន, វិវិធេន វា អាការេន វិប្បដិបត្តិនីហរណវសេន ចីយតិ វិភជីយតីតិ ‘‘វិនិច្ឆយោ’’តិ លទ្ធនាមំ វិភជនំ, វិនយវិនិច្ឆយំ នាម បករណន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ ‘‘វិនយស្សវិនិច្ឆយ’’ន្តិ ច អលុត្តសមាសោយំ ‘‘ទេវានំបិយតិស្សោ, កណ្ឋេកាឡោ’’តិអាទីសុ វិយ។
Vuttehi atthavisesehi ‘‘vinayo’’ti vuccati. Tassa evaṃ sandassitasabhāvassa ‘‘vinayo nāma sāsanassa āyū’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamasaṅgītikathā; pārā. aṭṭha. 1.paṭhamasaṅgītikathā; khu. pā. aṭṭha. 5.paṭhamamahāsaṅgītikathā) saṅgītikārakehi mahākassapādīhi abhitthutaguṇassa vinayapiṭakuttamassa. Vinicchayanti visesena, vividhena vā ākārena vippaṭipattinīharaṇavasena cīyati vibhajīyatīti ‘‘vinicchayo’’ti laddhanāmaṃ vibhajanaṃ, vinayavinicchayaṃ nāma pakaraṇanti vuttaṃ hoti. ‘‘Vinayassavinicchaya’’nti ca aluttasamāsoyaṃ ‘‘devānaṃpiyatisso, kaṇṭhekāḷo’’tiādīsu viya.
ឯវំ ទុតិយគាថាយ កត្តុនិមិត្តបយោជនាភិធានាភិធេយ្យបករណប្បការេកទេសំ ទស្សេត្វា សក្កច្ចសវនការណនិទស្សនមុខេនាបិ បករណប្បការាទិំ ទស្សេតុមាហ ‘‘អនាកុល’’មិច្ចាទិ។ តត្ថ អនាកុលន្តិ នត្ថិ ឯត្ថ សទ្ទតោ, អត្ថតោ, វិនិច្ឆយតោ វា អាកុលំ បុព្ពាបរវិរោធោ, មិស្សតា វាតិ អនាកុលោ, វិនយវិនិច្ឆយោ, តំ វទតោ មេ និពោធថាតិ សម្ពន្ធោ។ អសំកិណ្ណន្តិ និកាយន្តរលទ្ធីហិ អសម្មិស្សំ។
Evaṃ dutiyagāthāya kattunimittapayojanābhidhānābhidheyyapakaraṇappakārekadesaṃ dassetvā sakkaccasavanakāraṇanidassanamukhenāpi pakaraṇappakārādiṃ dassetumāha ‘‘anākula’’miccādi. Tattha anākulanti natthi ettha saddato, atthato, vinicchayato vā ākulaṃ pubbāparavirodho, missatā vāti anākulo, vinayavinicchayo, taṃ vadato me nibodhathāti sambandho. Asaṃkiṇṇanti nikāyantaraladdhīhi asammissaṃ.
មធុរត្ថបទក្កមន្តិ បទានំ កមោ បទក្កមោ, បទគតិ, សទ្ទានមុច្ចារណន្តិ អត្ថោ។ មធុរោ អត្ថោ ច បទក្កមោ ច យស្ស សោ មធុរត្ថបទក្កមោ, តំ –
Madhuratthapadakkamanti padānaṃ kamo padakkamo, padagati, saddānamuccāraṇanti attho. Madhuro attho ca padakkamo ca yassa so madhuratthapadakkamo, taṃ –
‘‘បទាសត្តំ បទត្ថានំ, មធុរត្ថមុទីរិតំ;
‘‘Padāsattaṃ padatthānaṃ, madhuratthamudīritaṃ;
យេន មជ្ជន្តិ ធីមន្តោ, មធុនេវ មធុព្ពតា’’តិ។ –
Yena majjanti dhīmanto, madhuneva madhubbatā’’ti. –
ឥមិនា លក្ខណេន សទ្ទានមត្ថានញ្ច វសេន បទាសត្តាបរនាមធេយ្យមាធុរិយាលង្ការេន សមលង្កតត្តា មធុរត្ថបទក្កមំ។
Iminā lakkhaṇena saddānamatthānañca vasena padāsattāparanāmadheyyamādhuriyālaṅkārena samalaṅkatattā madhuratthapadakkamaṃ.
បដុភាវករន្តិ បដតិ គច្ឆតិ បជានាតីតិ បដុ, បញ្ញវា, បដុនោ ភាវោ, សទ្ទប្បវត្តិនិមិត្តភូតា បញ្ញា, តំ បដុភាវំ បញ្ញាវិសេសំ ករោតិ ជនេតីតិ បដុភាវករោ, តំ, បញ្ញាវិសេសជនកន្តិ អត្ថោ។ ឯតំ វិនយស្ស វិនិច្ឆយន្តិ យោជនា។ បរមន្តិ ឧត្តមំ។ វិនយក្កមេតិ វិនយបិដកេ, តទត្ថេ ច, បវត្តិក្កមេ បដុភាវករន្តិ អត្ថោ។
Paṭubhāvakaranti paṭati gacchati pajānātīti paṭu, paññavā, paṭuno bhāvo, saddappavattinimittabhūtā paññā, taṃ paṭubhāvaṃ paññāvisesaṃ karoti janetīti paṭubhāvakaro, taṃ, paññāvisesajanakanti attho. Etaṃ vinayassa vinicchayanti yojanā. Paramanti uttamaṃ. Vinayakkameti vinayapiṭake, tadatthe ca, pavattikkame paṭubhāvakaranti attho.
ឯវំ តតិយគាថាយ បករណគុណាបទេសេន សោតុជនំ សមុស្សាហេត្វា ឥទានិ ‘‘អបារ’’ន្តិអាទិចតុត្ថគាថាយ បករណញ្ច តន្និស្សយំ វិនយបិដកញ្ច នាវាសាគរភាវេន ទស្សេត្វា តិរោភូតោបមេយ្យោបមានភេទេន រូបកាលង្ការេន បករណគុណំ បកាសេន្តោ សោតុជនំ សមុត្តេជេតិ។ តត្ថ អបារន្តិ នត្ថិ បារំ ឯតស្សាតិ អបារោ, វិនយសាគរោ។ សោ ហិ បុរិមពុទ្ធុប្បាទេសុ សាសនំ បសីទិត្វា វិនយបិដកេ ឧគ្គហណធារណបដិបាទនបដិបត្តិវសេន អកតាធិការេហិ បុគ្គលេហិ ទុរធិគមនីយធម្មត្ថនិរុត្តិបដិភានបរិយន្តតាយ ‘‘អបារោ’’តិ វុច្ចតិ។
Evaṃ tatiyagāthāya pakaraṇaguṇāpadesena sotujanaṃ samussāhetvā idāni ‘‘apāra’’ntiādicatutthagāthāya pakaraṇañca tannissayaṃ vinayapiṭakañca nāvāsāgarabhāvena dassetvā tirobhūtopameyyopamānabhedena rūpakālaṅkārena pakaraṇaguṇaṃ pakāsento sotujanaṃ samuttejeti. Tattha apāranti natthi pāraṃ etassāti apāro, vinayasāgaro. So hi purimabuddhuppādesu sāsanaṃ pasīditvā vinayapiṭake uggahaṇadhāraṇapaṭipādanapaṭipattivasena akatādhikārehi puggalehi duradhigamanīyadhammatthaniruttipaṭibhānapariyantatāya ‘‘apāro’’ti vuccati.
ឱតរន្តានន្តិ សជ្ឈាយនសវនធារណាទិវសេន អជ្ឈោគាហន្តានំ។ សារន្តិ និព្ពានសម្បាបកភាវេន សារភូតាយ អរិយមគ្គសម្ភារាយ បុព្ពភាគបដិបត្តិយា មូលភូតបាតិមោក្ខសំវរសង្ខាតសីលសារប្បកាសកតាយ សារំ។ វិនយសាគរន្តិ វិនយបិដកសង្ខាតំ សាគរំ។ វិនយោ ហិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា កាលប្បត្តជាននស្សាបិ ធម្មសេនាបតិអាទីនម្បិ អវិសយត្តា អតិគម្ភីរាតិវិត្ថិណ្ណភាវេន សាគរោ វិយាតិ សាគរោ, វិនយោ ច សោ សាគរោ ចាតិ វិនយសាគរោ, តំ, អគាធាបារគុណយោគតោ សាគរោបមំ វិនយបិដកន្តិ អត្ថោ។
Otarantānanti sajjhāyanasavanadhāraṇādivasena ajjhogāhantānaṃ. Sāranti nibbānasampāpakabhāvena sārabhūtāya ariyamaggasambhārāya pubbabhāgapaṭipattiyā mūlabhūtapātimokkhasaṃvarasaṅkhātasīlasārappakāsakatāya sāraṃ. Vinayasāgaranti vinayapiṭakasaṅkhātaṃ sāgaraṃ. Vinayo hi sikkhāpadapaññattiyā kālappattajānanassāpi dhammasenāpatiādīnampi avisayattā atigambhīrātivitthiṇṇabhāvena sāgaro viyāti sāgaro, vinayo ca so sāgaro cāti vinayasāgaro, taṃ, agādhāpāraguṇayogato sāgaropamaṃ vinayapiṭakanti attho.
ទុតិយគាថាយ ‘‘ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីន’’ន្តិ វត្វាបិ ‘‘ហិតត្ថាយា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធត្តា ច វាក្យន្តរេហិ អន្តរិតភាវេន ទូរត្តា ច តំ អនាទិយិត្វា ឯត្ថ វិនយសាគរជ្ឈោគាហនតទត្ថបដិបជ្ជនារហកត្តុវិសេសសន្ទស្សនត្ថាយ ‘‘ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីន’’ន្តិ បុន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ នាវា វិយ ភូតោ នាវាភូតោ, តំ, នាវាដ្ឋានិយំ មហានាវាសទិសន្តិ អត្ថោ។ មនោរមន្តិ មនោ រមតិ ឯត្ថ, ឯតេនាតិ វា មនោរមោ, តំ, អជ្ឈាយនវោហារបសុតានំ បដិបត្តិបរាយនានញ្ច សាធូនំ មនោរមន្តិ អត្ថោ។
Dutiyagāthāya ‘‘bhikkhūnaṃ bhikkhunīna’’nti vatvāpi ‘‘hitatthāyā’’ti iminā sambandhattā ca vākyantarehi antaritabhāvena dūrattā ca taṃ anādiyitvā ettha vinayasāgarajjhogāhanatadatthapaṭipajjanārahakattuvisesasandassanatthāya ‘‘bhikkhūnaṃ bhikkhunīna’’nti puna vuttanti daṭṭhabbaṃ. Nāvā viya bhūto nāvābhūto, taṃ, nāvāṭṭhāniyaṃ mahānāvāsadisanti attho. Manoramanti mano ramati ettha, etenāti vā manoramo, taṃ, ajjhāyanavohārapasutānaṃ paṭipattiparāyanānañca sādhūnaṃ manoramanti attho.
ឯត្តាវតា បករណគុណសំកិត្តនេន សោតុជនំ សមុត្តេជេត្វា ឥទានិ សក្កច្ចសវនេ និយោជេន្តោ ‘‘តស្មា វិនយនូបាយ’’ន្តិអាទិមាហ។ តត្ថ តស្មាតិ យស្មា យថាវុត្តំ អនាកុលតាទិវិវិធានគ្ឃគុណាលង្ការបដិមណ្ឌិតំ, តេន ហេតុនាតិ អត្ថោ។ វិនយនូបាយន្តិ វិវិធាការេន, វិសេសនយតោ វា កាយវាចានំ នយនំ ទមនំ អកត្តព្ពតោ និវត្តេត្វា កត្តព្ពេសុ និយោជនំ វិនយនំ, ឧបេច្ច តំ ផលំ អាយតិ ឧប្បជ្ជតីតិ ឧបាយោ, ហេតុ, វិនយនស្ស ឧបាយោ វិនយនូបាយោ, តំ, កាយជីវិតានបេក្ខានំ សិក្ខាកាមានំ បេសលានំ ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនំ កាយវាចានំ អននុលោមិកវិប្ផន្ទិតាបនយនសង្ខាតទមនស្ស ការណភូតន្តិ វុត្តំ ហោតិ។
Ettāvatā pakaraṇaguṇasaṃkittanena sotujanaṃ samuttejetvā idāni sakkaccasavane niyojento ‘‘tasmā vinayanūpāya’’ntiādimāha. Tattha tasmāti yasmā yathāvuttaṃ anākulatādivividhānagghaguṇālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ, tena hetunāti attho. Vinayanūpāyanti vividhākārena, visesanayato vā kāyavācānaṃ nayanaṃ damanaṃ akattabbato nivattetvā kattabbesu niyojanaṃ vinayanaṃ, upecca taṃ phalaṃ āyati uppajjatīti upāyo, hetu, vinayanassa upāyo vinayanūpāyo, taṃ, kāyajīvitānapekkhānaṃ sikkhākāmānaṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ kāyavācānaṃ ananulomikavipphanditāpanayanasaṅkhātadamanassa kāraṇabhūtanti vuttaṃ hoti.
ឯត្តាវតា អត្តនា កត្តុមិច្ឆិតេ បករណេ បណ្ឌិតានំ បវត្តិហេតុភូតានំ អនាកុលតាទិគុណានំ វិភាវនវសេន ‘‘អនាកុល’’ន្តិអាទិវិសេសនានិ វត្វា ឥទានិ សក្កច្ចសវនាវពោធេ វិសយំ វិសេសិតព្ពំ ទស្សេតុមាហ ‘‘វិនយស្សវិនិច្ឆយ’’ន្តិ។ ឯត្ថ ច ទុតិយគាថាយ ‘‘វិនយស្សវិនិច្ឆយ’’ន្តិ ‘‘បវក្ខាមី’’តិ កិរិយាយ កម្មទស្សនវសេន វុត្តំ, តំ ឥធ អានេត្វា សម្ពន្ធិយមានម្បិ ទូរសម្ពន្ធំ ហោតីតិ តមនានេត្វា ‘‘និពោធថា’’តិ ឥមិស្សា កិរិយាយ កម្មសន្ទស្សនត្ថំ ‘‘វិនយស្សវិនិច្ឆយ’’ន្តិ វុត្តត្តា បុនរុត្តិទោសាភាវោតិ ទដ្ឋព្ពំ។
Ettāvatā attanā kattumicchite pakaraṇe paṇḍitānaṃ pavattihetubhūtānaṃ anākulatādiguṇānaṃ vibhāvanavasena ‘‘anākula’’ntiādivisesanāni vatvā idāni sakkaccasavanāvabodhe visayaṃ visesitabbaṃ dassetumāha ‘‘vinayassavinicchaya’’nti. Ettha ca dutiyagāthāya ‘‘vinayassavinicchaya’’nti ‘‘pavakkhāmī’’ti kiriyāya kammadassanavasena vuttaṃ, taṃ idha ānetvā sambandhiyamānampi dūrasambandhaṃ hotīti tamanānetvā ‘‘nibodhathā’’ti imissā kiriyāya kammasandassanatthaṃ ‘‘vinayassavinicchaya’’nti vuttattā punaruttidosābhāvoti daṭṭhabbaṃ.
អវិក្ខិត្តេន ចិត្តេនាតិ ឯត្ថ វិវិធេ អារម្មណេ ខិត្តំ បេសិតំ វិក្ខិត្តំ, ឧទ្ធច្ចវិចិកិច្ឆាទិបរេតំ អសមាហិតំ ចិត្តំ, ន វិក្ខិត្តំ អវិក្ខិត្តំ, តប្បដិបក្ខំ សមាហិតំ កុសលចិត្តំ, តេន, ឯតស្ស បករណុត្តមស្ស សវនាទិព្យាបារំ វិនា នានារម្មណេសុ បវត្តិវសេន វិក្ខេបមនាបន្នេន សមាហិតេន ចិត្តេនាតិ អត្ថោ។ ‘‘អវិក្ខិត្តេន…បេ.… និពោធថា’’តិ វទន្តេន ច ‘‘អវិក្ខិត្តស្សាយំ ធម្មោ, នាយំ ធម្មោ វិក្ខិត្តស្សា’’តិ វចនតោ វិក្ខិត្តស្ស ធម្មេសុ ទាយាទាភាវតោ អត្តនោ បករណត្ថភូតាយ អធិសីលសិក្ខាយ សម្មាបដិបជ្ជនាបទេសោ កតោ ហោតិ។
Avikkhittena cittenāti ettha vividhe ārammaṇe khittaṃ pesitaṃ vikkhittaṃ, uddhaccavicikicchādiparetaṃ asamāhitaṃ cittaṃ, na vikkhittaṃ avikkhittaṃ, tappaṭipakkhaṃ samāhitaṃ kusalacittaṃ, tena, etassa pakaraṇuttamassa savanādibyāpāraṃ vinā nānārammaṇesu pavattivasena vikkhepamanāpannena samāhitena cittenāti attho. ‘‘Avikkhittena…pe… nibodhathā’’ti vadantena ca ‘‘avikkhittassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo vikkhittassā’’ti vacanato vikkhittassa dhammesu dāyādābhāvato attano pakaraṇatthabhūtāya adhisīlasikkhāya sammāpaṭipajjanāpadeso kato hoti.
វទតោ មេតិ ឯត្ថ ‘‘គារវេន ចា’’តិ បាឋសេសោ។ តត្ថាយមត្ថោ – ភាសមានេ មយិ គារវេន, យថាវុត្តេន ការណេន ចាតិ សាមិភុម្មានមវិសេសតាយ ‘‘មេ’’តិ សាមិវចនស្ស ‘‘មយី’’តិ អត្ថសម្ភវតោ អយមត្ថោ វុត្តោ។ បករណស្ស អនាកុលតាទិគុណសមន្នាគតត្តា ច វត្តរិ មយិ គារវេន ច សមាហិតេន ចេតសាតិ អធិប្បាយោ។ និពោធថាតិ វាក្យត្ថបទត្ថំ សន្ធាយភាសិតត្ថភាវត្ថាទិវសេន និសេសតោ ពោធថ, សក្កច្ចំ សុត្វា វិនយវិនិច្ឆយំ ពុជ្ឈថ វិជានាថាតិ អត្ថោ, ចិន្តាភាវនាមយញាណានំ មូលភូតបករណវិសយំ សុតមយញាណំ និប្ផាទេថាតិ អធិប្បាយោ។
Vadatometi ettha ‘‘gāravena cā’’ti pāṭhaseso. Tatthāyamattho – bhāsamāne mayi gāravena, yathāvuttena kāraṇena cāti sāmibhummānamavisesatāya ‘‘me’’ti sāmivacanassa ‘‘mayī’’ti atthasambhavato ayamattho vutto. Pakaraṇassa anākulatādiguṇasamannāgatattā ca vattari mayi gāravena ca samāhitena cetasāti adhippāyo. Nibodhathāti vākyatthapadatthaṃ sandhāyabhāsitatthabhāvatthādivasena nisesato bodhatha, sakkaccaṃ sutvā vinayavinicchayaṃ bujjhatha vijānāthāti attho, cintābhāvanāmayañāṇānaṃ mūlabhūtapakaraṇavisayaṃ sutamayañāṇaṃ nipphādethāti adhippāyo.
គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
