| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / สารตฺถทีปนี-ฎีกา • Sāratthadīpanī-ṭīkā |
ทุติยสงฺคีติกถาวณฺณนา
Dutiyasaṅgītikathāvaṇṇanā
‘‘ยทา นิพฺพายิํสู’’ติ สมฺพโนฺธฯ โชตยิตฺวา จ สพฺพธีติ ตเมว สทฺธมฺมํ สพฺพตฺถ ปกาสยิตฺวาฯ ‘‘ชุติมโนฺต’’ติ วตฺตเพฺพ คาถาพนฺธวเสน ‘‘ชุตีมโนฺต’’ติ วุตฺตํ, ปญฺญาโชติสมฺปนฺนาติ อโตฺถ, เตชวโนฺตติ วา, มหานุภาวาติ วุตฺตํ โหติฯ นิพฺพายิํสูติ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิํสุฯ ปหีนสพฺพกิเลสตฺตา นตฺถิ เอเตสํ กตฺถจิ อาลโย ตณฺหาติ อนาลยา, วีตราคาติ วุตฺตํ โหติฯ
‘‘Yadā nibbāyiṃsū’’ti sambandho. Jotayitvā ca sabbadhīti tameva saddhammaṃ sabbattha pakāsayitvā. ‘‘Jutimanto’’ti vattabbe gāthābandhavasena ‘‘jutīmanto’’ti vuttaṃ, paññājotisampannāti attho, tejavantoti vā, mahānubhāvāti vuttaṃ hoti. Nibbāyiṃsūti anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyiṃsu. Pahīnasabbakilesattā natthi etesaṃ katthaci ālayo taṇhāti anālayā, vītarāgāti vuttaṃ hoti.
วสฺสสตปรินิพฺพุเต ภควตีติ วสฺสสตํ ปรินิพฺพุตสฺส อสฺสาติ วสฺสสตปรินิพฺพุโต, ภควา, ตสฺมิํ ปรินิพฺพานโต วสฺสสเต อติกฺกเนฺตติ วุตฺตํ โหติฯ เวสาลิกาติ เวสาลีนิวาสิโนฯ วชฺชิปุตฺตกาติ วชฺชิรเฎฺฐ เวสาลิยํ กุลานํ ปุตฺตาฯ กปฺปติ สิงฺคีโลณกโปฺปติ สิเงฺคน โลณํ ปริหริตฺวา ปริหริตฺวา อโลณกปิณฺฑปาเตน สทฺธิํ ภุญฺชิตุํ กปฺปติ, น สนฺนิธิํ กโรตีติ อธิปฺปาโยฯ กปฺปติ ทฺวงฺคุลกโปฺปติ ทฺวงฺคุลํ อติกฺกนฺตาย ฉายาย วิกาเล โภชนํ ภุญฺชิตุํ กปฺปตีติ อโตฺถฯ กปฺปติ คามนฺตรกโปฺปติ ‘‘คามนฺตรํ คมิสฺสามี’’ติ ปวาริเตน อนติริตฺตโภชนํ ภุญฺชิตุํ กปฺปตีติ อโตฺถฯ กปฺปติ อาวาสกโปฺปติ เอกสีมายํ นานาเสนาสเนสุ วิสุํ วิสุํ อุโปสถาทีนิ สงฺฆกมฺมานิ กาตุํ วฎฺฎตีติ อโตฺถฯ กปฺปติ อนุมติกโปฺปติ ‘‘อนาคตานํ อาคตกาเล อนุมติํ คเหสฺสามี’’ติ เตสุ อนาคเตสุเยว วเคฺคน สเงฺฆน กมฺมํ กตฺวา ปจฺฉา อนุมติํ คเหตุํ กปฺปติ, วคฺคกมฺมํ น โหตีติ อธิปฺปาโยฯ กปฺปติ อาจิณฺณกโปฺปติ อาจริยุปชฺฌาเยหิ อาจิโณฺณ กปฺปตีติ อโตฺถฯ โส ปน เอกโจฺจ กปฺปติ ธมฺมิโก, เอกโจฺจ น กปฺปติ อธมฺมิโกติ เวทิตโพฺพฯ กปฺปติ อมถิตกโปฺปติ ยํ ขีรํ ขีรภาวํ วิชหิตํ ทธิภาวํ อสมฺปตฺตํ, ตํ ภุตฺตาวินา ปวาริเตน อนติริตฺตํ ภุญฺชิตุํ กปฺปตีติ อโตฺถฯ กปฺปติ ชโลคิํ ปาตุนฺติ เอตฺถ ชโลคีติ ตรุณสุราฯ ยํ มชฺชสมฺภารํ เอกโต กตํ มชฺชภาวมสมฺปตฺตํ, ตํ ปาตุํ วฎฺฎตีติ อธิปฺปาโยฯ ชาตรูปรชตนฺติ สรสโต วิการํ อนาปชฺชิตฺวา สพฺพทา ชาตํ รูปเมว โหตีติ ชาตํ รูปเมตสฺสาติ ชาตรูปํ, สุวณฺณํฯ ธวลสภาวตาย ราชตีติ รชตํ, รูปิยํฯ สุสุนาคปุโตฺตติ สุสุนาคสฺส ปุโตฺตฯ
Vassasataparinibbute bhagavatīti vassasataṃ parinibbutassa assāti vassasataparinibbuto, bhagavā, tasmiṃ parinibbānato vassasate atikkanteti vuttaṃ hoti. Vesālikāti vesālīnivāsino. Vajjiputtakāti vajjiraṭṭhe vesāliyaṃ kulānaṃ puttā. Kappati siṅgīloṇakappoti siṅgena loṇaṃ pariharitvā pariharitvā aloṇakapiṇḍapātena saddhiṃ bhuñjituṃ kappati, na sannidhiṃ karotīti adhippāyo. Kappati dvaṅgulakappoti dvaṅgulaṃ atikkantāya chāyāya vikāle bhojanaṃ bhuñjituṃ kappatīti attho. Kappati gāmantarakappoti ‘‘gāmantaraṃ gamissāmī’’ti pavāritena anatirittabhojanaṃ bhuñjituṃ kappatīti attho. Kappati āvāsakappoti ekasīmāyaṃ nānāsenāsanesu visuṃ visuṃ uposathādīni saṅghakammāni kātuṃ vaṭṭatīti attho. Kappati anumatikappoti ‘‘anāgatānaṃ āgatakāle anumatiṃ gahessāmī’’ti tesu anāgatesuyeva vaggena saṅghena kammaṃ katvā pacchā anumatiṃ gahetuṃ kappati, vaggakammaṃ na hotīti adhippāyo. Kappati āciṇṇakappoti ācariyupajjhāyehi āciṇṇo kappatīti attho. So pana ekacco kappati dhammiko, ekacco na kappati adhammikoti veditabbo. Kappati amathitakappoti yaṃ khīraṃ khīrabhāvaṃ vijahitaṃ dadhibhāvaṃ asampattaṃ, taṃ bhuttāvinā pavāritena anatirittaṃ bhuñjituṃ kappatīti attho. Kappati jalogiṃ pātunti ettha jalogīti taruṇasurā. Yaṃ majjasambhāraṃ ekato kataṃ majjabhāvamasampattaṃ, taṃ pātuṃ vaṭṭatīti adhippāyo. Jātarūparajatanti sarasato vikāraṃ anāpajjitvā sabbadā jātaṃ rūpameva hotīti jātaṃ rūpametassāti jātarūpaṃ, suvaṇṇaṃ. Dhavalasabhāvatāya rājatīti rajataṃ, rūpiyaṃ. Susunāgaputtoti susunāgassa putto.
กากณฺฑกปุโตฺตติ กากณฺฑกพฺราหฺมณสฺส ปุโตฺตฯ วชฺชีสูติ ชนปทวจนตฺตา พหุวจนํ กตํฯ เอโกปิ หิ ชนปโท รุฬฺหีสทฺทตฺตา พหุวจเนน วุจฺจติฯ เยน เวสาลี, ตทวสรีติ เยน ทิสาภาเคน เวสาลี อวสริตพฺพา, ยสฺมิํ วา ปเทเส เวสาลี, ตทวสริ, ตํ ปโตฺตติ อโตฺถฯ มหาวเน กูฎาคารสาลายนฺติ เอตฺถ มหาวนํ นาม สยํชาตมโรปิมํ สปริเจฺฉทํ มหนฺตํ วนํฯ กปิลวตฺถุสามนฺตา ปน มหาวนํ หิมวเนฺตน สห เอกาพทฺธํ อปริเจฺฉทํ หุตฺวา มหาสมุทฺทํ อาหจฺจ ฐิตํ, อิทํ ตาทิสํ น โหตีติ สปริเจฺฉทํ มหนฺตํ วนนฺติ มหาวนํฯ กูฎาคารสาลา ปน มหาวนํ นิสฺสาย กเต อาราเม กูฎาคารํ อโนฺต กตฺวา หํสวฎฺฎกจฺฉเนฺนน หํสมณฺฑลากาเรน กตาฯ
Kākaṇḍakaputtoti kākaṇḍakabrāhmaṇassa putto. Vajjīsūti janapadavacanattā bahuvacanaṃ kataṃ. Ekopi hi janapado ruḷhīsaddattā bahuvacanena vuccati. Yena vesālī, tadavasarīti yena disābhāgena vesālī avasaritabbā, yasmiṃ vā padese vesālī, tadavasari, taṃ pattoti attho. Mahāvane kūṭāgārasālāyanti ettha mahāvanaṃ nāma sayaṃjātamaropimaṃ saparicchedaṃ mahantaṃ vanaṃ. Kapilavatthusāmantā pana mahāvanaṃ himavantena saha ekābaddhaṃ aparicchedaṃ hutvā mahāsamuddaṃ āhacca ṭhitaṃ, idaṃ tādisaṃ na hotīti saparicchedaṃ mahantaṃ vananti mahāvanaṃ. Kūṭāgārasālā pana mahāvanaṃ nissāya kate ārāme kūṭāgāraṃ anto katvā haṃsavaṭṭakacchannena haṃsamaṇḍalākārena katā.
ตทหุโปสเถติ เอตฺถ ตทหูติ ตสฺมิํ อหนิ, ตสฺมิํ ทิวเสติ อโตฺถฯ อุปวสนฺติ เอตฺถาติ อุโปสโถ, อุปวสิตพฺพทิวโสฯ อุปวสนฺตีติ จ สีเลน วา สพฺพโส อาหารสฺส จ อภุญฺชนสงฺขาเตน อนสเนน วา ขีรปานมธุปานาทิมเตฺตน วา อุเปตา หุตฺวา วสนฺตีติ อโตฺถฯ โส ปเนส ทิวโส อฎฺฐมีจาตุทฺทสีปนฺนรสีเภเทน ติวิโธฯ กตฺถจิ ปน ปาติโมเกฺขปิ สีเลปิ อุปวาเสปิ ปญฺญตฺติยมฺปิ อุโปสถสโทฺท อาคโตฯ ตถา เหส ‘‘อายามาวุโส กปฺปิน, อุโปสถํ คมิสฺสามา’’ติอาทีสุ ปาติโมกฺขุเทฺทเส อาคโตฯ ‘‘เอวํ อฎฺฐงฺคสมนฺนาคโต โข วิสาเข อุโปสโถ อุปวุโตฺถ’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๔๓) สีเลฯ ‘‘สุทฺธสฺส เว สทา เผคฺคุ, สุทฺธสฺสุโปสโถ สทา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๗๙) อุปวาเสฯ ‘‘อุโปสโถ นาม นาคราชา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๔๖; ม. นิ. ๓.๒๕๘) ปญฺญตฺติยญฺจ อาคโตฯ ตตฺถ อุเปจฺจ วสิตพฺพโต อุโปสโถ ปาติโมกฺขุเทฺทโสฯ อุเปเตน สมนฺนาคเตน หุตฺวา วสิตพฺพโต สนฺตาเน วาเสตพฺพโต อุโปสโถ สีลํฯ อสนาทิสํยมาทิํ วา อุเปจฺจ วสนฺตีติ อุโปสโถ อุปวาโสฯ ตถารูเป หตฺถิอสฺสวิเสเส อุโปสโถติ สมญฺญามตฺตโต อุโปสโถ ปญฺญตฺติฯ อิธ ปน ‘‘น, ภิกฺขเว, ตทหุโปสเถ สภิกฺขุกา อาวาสา’’ติอาทีสุ (มหาว. ๑๘๑) วิย อุโปสถทิวโส อธิเปฺปโต, ตสฺมา ตทหุโปสเถติ ตสฺมิํ อุโปสถทิวเสติ อโตฺถฯ กํสปาตินฺติ สุวณฺณปาติํฯ กหาปณมฺปีติอาทีสุ กหาปณสฺส สมภาโค อโฑฺฒฯ ปาโท จตุตฺถภาโคฯ มาสโกเยว มาสกรูปํฯ สพฺพํ ตาว วตฺตพฺพนฺติ อิมินา สตฺตสติกกฺขนฺธเก (จูฬว. ๔๔๖ อาทโย) อาคตา สพฺพาปิ ปาฬิ อิธ อาเนตฺวา วตฺตพฺพาติ ทเสฺสติฯ สา กุโต วตฺตพฺพาติ อาห ‘‘ยาว อิมาย ปน วินยสงฺคีติยา’’ติอาทิฯ สงฺคายิตสทิสเมว สงฺคายิํสูติ สมฺพโนฺธฯ
Tadahuposatheti ettha tadahūti tasmiṃ ahani, tasmiṃ divaseti attho. Upavasanti etthāti uposatho, upavasitabbadivaso. Upavasantīti ca sīlena vā sabbaso āhārassa ca abhuñjanasaṅkhātena anasanena vā khīrapānamadhupānādimattena vā upetā hutvā vasantīti attho. So panesa divaso aṭṭhamīcātuddasīpannarasībhedena tividho. Katthaci pana pātimokkhepi sīlepi upavāsepi paññattiyampi uposathasaddo āgato. Tathā hesa ‘‘āyāmāvuso kappina, uposathaṃ gamissāmā’’tiādīsu pātimokkhuddese āgato. ‘‘Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgato kho visākhe uposatho upavuttho’’tiādīsu (a. ni. 8.43) sīle. ‘‘Suddhassa ve sadā pheggu, suddhassuposatho sadā’’tiādīsu (ma. ni. 1.79) upavāse. ‘‘Uposatho nāma nāgarājā’’tiādīsu (dī. ni. 2.246; ma. ni. 3.258) paññattiyañca āgato. Tattha upecca vasitabbato uposatho pātimokkhuddeso. Upetena samannāgatena hutvā vasitabbato santāne vāsetabbato uposatho sīlaṃ. Asanādisaṃyamādiṃ vā upecca vasantīti uposatho upavāso. Tathārūpe hatthiassavisese uposathoti samaññāmattato uposatho paññatti. Idha pana ‘‘na, bhikkhave, tadahuposathe sabhikkhukā āvāsā’’tiādīsu (mahāva. 181) viya uposathadivaso adhippeto, tasmā tadahuposatheti tasmiṃ uposathadivaseti attho. Kaṃsapātinti suvaṇṇapātiṃ. Kahāpaṇampītiādīsu kahāpaṇassa samabhāgo aḍḍho. Pādo catutthabhāgo. Māsakoyeva māsakarūpaṃ. Sabbaṃ tāva vattabbanti iminā sattasatikakkhandhake (cūḷava. 446 ādayo) āgatā sabbāpi pāḷi idha ānetvā vattabbāti dasseti. Sā kuto vattabbāti āha ‘‘yāva imāya pana vinayasaṅgītiyā’’tiādi. Saṅgāyitasadisameva saṅgāyiṃsūti sambandho.
ปุเพฺพ กตํ อุปาทายาติ ปุเพฺพ กตํ ปฐมสงฺคีติมุปาทายฯ สา ปนายํ สงฺคีตีติ สมฺพโนฺธฯ เตสูติ เตสุ สงฺคีติการเกสุ เถเรสุฯ วิสฺสุตาติ คณปาโมกฺขตาย วิสฺสุตา สพฺพตฺถ ปากฎาฯ ตสฺมิญฺหิ สนฺนิปาเต อเฎฺฐว คณปาโมกฺขา มหาเถรา อเหสุํ, เตสุ จ วาสภคามี สุมโนติ เทฺว เถรา อนุรุทฺธเตฺถรสฺส สทฺธิวิหาริกา, อวเสสา ฉ อานนฺทเตฺถรสฺสฯ เอเต ปน สเพฺพปิ อฎฺฐ มหาเถรา ภควนฺตํ ทิฎฺฐปุพฺพาฯ อิทานิ เต เถเร สรูปโต ทเสฺสโนฺต อาห ‘‘สพฺพกามี จา’’ติอาทิฯ สาณสมฺภูโตติ สาณเทสวาสี สมฺภูตเตฺถโร ฯ ทุติโย สงฺคโหติ สมฺพโนฺธฯ ปนฺนภาราติ ปติตกฺขนฺธภาราฯ ‘‘ภารา หเว ปญฺจกฺขนฺธา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๒๒) หิ วุตฺตํฯ กตกิจฺจาติ จตูสุ สเจฺจสุ จตูหิ มเคฺคหิ กตฺตพฺพสฺส ปริญฺญาปหานสอฉกิริยาภาวนาสงฺขาตสฺส โสฬสวิธสฺสปิ กิจฺจสฺส ปรินิฎฺฐิตตฺตา กตกิจฺจาฯ
Pubbe kataṃ upādāyāti pubbe kataṃ paṭhamasaṅgītimupādāya. Sā panāyaṃ saṅgītīti sambandho. Tesūti tesu saṅgītikārakesu theresu. Vissutāti gaṇapāmokkhatāya vissutā sabbattha pākaṭā. Tasmiñhi sannipāte aṭṭheva gaṇapāmokkhā mahātherā ahesuṃ, tesu ca vāsabhagāmī sumanoti dve therā anuruddhattherassa saddhivihārikā, avasesā cha ānandattherassa. Ete pana sabbepi aṭṭha mahātherā bhagavantaṃ diṭṭhapubbā. Idāni te there sarūpato dassento āha ‘‘sabbakāmī cā’’tiādi. Sāṇasambhūtoti sāṇadesavāsī sambhūtatthero . Dutiyo saṅgahoti sambandho. Pannabhārāti patitakkhandhabhārā. ‘‘Bhārā have pañcakkhandhā’’ti (saṃ. ni. 3.22) hi vuttaṃ. Katakiccāti catūsu saccesu catūhi maggehi kattabbassa pariññāpahānasaachakiriyābhāvanāsaṅkhātassa soḷasavidhassapi kiccassa pariniṭṭhitattā katakiccā.
อพฺพุทนฺติ อุปทฺทวํ วทนฺติ โจรกมฺมมฺปิ ภควโต วจนํ เถเนตฺวา อตฺตโน วจนสฺส ทีปนโต ฯ คณฺฐิปเท ปน ‘‘อพฺพุทํ คโณฺฑ’’ติ วุตฺตํฯ อิมนฺติ วกฺขมานนิทสฺสนํฯ สนฺทิสฺสมานา มุขา สมฺมุขาฯ อุปริพฺรหฺมโลกูปปตฺติยา ภาวิตมคฺคนฺติ อุปริพฺรหฺมโลเก อุปปตฺติยา อุปฺปาทิตชฺฌานํฯ ฌานญฺหิ ตตฺรูปปตฺติยา อุปายภาวโต อิธ ‘‘มโคฺค’’ติ วุตฺตํฯ อุปาโย หิ ‘‘มโคฺค’’ติ วุจฺจติฯ วจนโตฺถ ปเนตฺถ – ตํ ตํ อุปปตฺติํ มคฺคติ คเวสติ ชเนติ นิปฺผาเทตีติ มโคฺคติ เอวํ เวทิตโพฺพฯ อตฺถโต จายํ มโคฺค นาม เจตนาปิ โหติ เจตนาสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ ตทุภยมฺปิฯ ‘‘นิรยญฺจาหํ, สาริปุตฺต, ชานามิ นิรยคามิญฺจ มคฺค’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๑๕๓) หิ เอตฺถ เจตนา มโคฺค นามฯ
Abbudanti upaddavaṃ vadanti corakammampi bhagavato vacanaṃ thenetvā attano vacanassa dīpanato . Gaṇṭhipade pana ‘‘abbudaṃ gaṇḍo’’ti vuttaṃ. Imanti vakkhamānanidassanaṃ. Sandissamānā mukhā sammukhā. Uparibrahmalokūpapattiyā bhāvitamagganti uparibrahmaloke upapattiyā uppāditajjhānaṃ. Jhānañhi tatrūpapattiyā upāyabhāvato idha ‘‘maggo’’ti vuttaṃ. Upāyo hi ‘‘maggo’’ti vuccati. Vacanattho panettha – taṃ taṃ upapattiṃ maggati gavesati janeti nipphādetīti maggoti evaṃ veditabbo. Atthato cāyaṃ maggo nāma cetanāpi hoti cetanāsampayuttadhammāpi tadubhayampi. ‘‘Nirayañcāhaṃ, sāriputta, jānāmi nirayagāmiñca magga’’nti (ma. ni. 1.153) hi ettha cetanā maggo nāma.
‘‘สทฺธา หิริยํ กุสลญฺจ ทานํ,
‘‘Saddhā hiriyaṃ kusalañca dānaṃ,
ธมฺมา เอเต สปฺปุริสานุยาตา;
Dhammā ete sappurisānuyātā;
เอตญฺหิ มคฺคํ ทิวิยํ วทนฺติ,
Etañhi maggaṃ diviyaṃ vadanti,
เอเตน หิ คจฺฉติ เทวโลก’’นฺติฯ (อ. นิ. ๘.๓๒; กถา. ๔๗๙) –
Etena hi gacchati devaloka’’nti. (a. ni. 8.32; kathā. 479) –
เอตฺถ เจตนาสมฺปยุตฺตธมฺมา มโคฺค นามฯ ‘‘อยํ ภิกฺขเว มโคฺค อยํ ปฎิปทา’’ติ สงฺขารูปปตฺติสุตฺตาทีสุ (ม. นิ. ๓.๑๖๑) เจตนาปิ เจตนาสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ มโคฺค นามฯ อิมสฺมิํ ฐาเน ฌานสฺส อธิเปฺปตตฺตา เจตนาสมฺปยุตฺตธมฺมา คเหตพฺพาฯ
Ettha cetanāsampayuttadhammā maggo nāma. ‘‘Ayaṃ bhikkhave maggo ayaṃ paṭipadā’’ti saṅkhārūpapattisuttādīsu (ma. ni. 3.161) cetanāpi cetanāsampayuttadhammāpi maggo nāma. Imasmiṃ ṭhāne jhānassa adhippetattā cetanāsampayuttadhammā gahetabbā.
โมคฺคลิพฺราหฺมณสฺสาติ โลกสมฺมตสฺส อปุตฺตกสฺส โมคฺคลินามพฺราหฺมณสฺสฯ นนุ จ กถเมตํ นาม วุตฺตํ ‘‘โมคฺคลิพฺราหฺมณสฺส เคเห ปฎิสนฺธิํ คเหสฺสตี’’ติฯ กิํ อุปรูปปตฺติยา ปฎิลทฺธสมาปตฺตีนมฺปิ กามาวจเร อุปฺปตฺติ โหตีติ? โหติฯ สา จ กตาธิการานํ มหาปุญฺญานํ เจโตปณิธิวเสน โหติ, น สเพฺพสนฺติ ทฎฺฐพฺพํฯ อถ มหคฺคตสฺส ครุกกมฺมสฺส วิปากํ ปฎิพาหิตฺวา ปริตฺตกมฺมํ กถมตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ กโรตีติ? เอตฺถ จ ตาว ตีสุปิ คณฺฐิปเทสุ อิทํ วุตฺตํ ‘‘นิกนฺติพเลเนว ฌานา ปริหายติ, ตโต ปริหีนชฺฌานา นิพฺพตฺตนฺตี’’ติฯ เกจิ ปน ‘‘อนีวรณาวตฺถาย นิกนฺติยา ฌานสฺส ปริหานิ วีมํสิตฺวา คเหตพฺพา’’ติ วตฺวา เอวเมตฺถ การณํ วทนฺติ ‘‘สติปิ มหคฺคตกมฺมุโน วิปากปฎิพาหนสมตฺถสฺส ปริตฺตกมฺมสฺสปิ อภาเว ‘อิชฺฌติ, ภิกฺขเว, สีลวโต เจโตปณิธิ วิสุทฺธตฺตา’ติ (ที. นิ. ๓.๓๓๗; อ. นิ. ๘.๓๕; สํ. นิ. ๔.๓๕๒) วจนโต กามภเว เจโตปณิธิ มหคฺคตกมฺมสฺส วิปากํ ปฎิพาหิตฺวา ปริตฺตกมฺมุโน วิปากสฺส โอกาสํ กโรตี’’ติฯ
Moggalibrāhmaṇassāti lokasammatassa aputtakassa moggalināmabrāhmaṇassa. Nanu ca kathametaṃ nāma vuttaṃ ‘‘moggalibrāhmaṇassa gehe paṭisandhiṃ gahessatī’’ti. Kiṃ uparūpapattiyā paṭiladdhasamāpattīnampi kāmāvacare uppatti hotīti? Hoti. Sā ca katādhikārānaṃ mahāpuññānaṃ cetopaṇidhivasena hoti, na sabbesanti daṭṭhabbaṃ. Atha mahaggatassa garukakammassa vipākaṃ paṭibāhitvā parittakammaṃ kathamattano vipākassa okāsaṃ karotīti? Ettha ca tāva tīsupi gaṇṭhipadesu idaṃ vuttaṃ ‘‘nikantibaleneva jhānā parihāyati, tato parihīnajjhānā nibbattantī’’ti. Keci pana ‘‘anīvaraṇāvatthāya nikantiyā jhānassa parihāni vīmaṃsitvā gahetabbā’’ti vatvā evamettha kāraṇaṃ vadanti ‘‘satipi mahaggatakammuno vipākapaṭibāhanasamatthassa parittakammassapi abhāve ‘ijjhati, bhikkhave, sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā’ti (dī. ni. 3.337; a. ni. 8.35; saṃ. ni. 4.352) vacanato kāmabhave cetopaṇidhi mahaggatakammassa vipākaṃ paṭibāhitvā parittakammuno vipākassa okāsaṃ karotī’’ti.
สาธุ สปฺปุริสาติ เอตฺถ สาธูติ อายาจนเตฺถ นิปาโต, ตํ ยาจามาติ อโตฺถฯ หฎฺฐปหโฎฺฐติ จิตฺตปีณนวเสน ปุนปฺปุนํ สนฺตุโฎฺฐฯ อุทคฺคุทโคฺคติ สรีรวิการุปฺปาทนปีติวเสน อุทคฺคุทโคฺคฯ ปีติมา หิ ปุคฺคโล กายจิตฺตานํ อุคฺคตตฺตา อพฺภุคฺคตตฺตา ‘‘อุทโคฺค’’ติ วุจฺจติฯ สาธูติ ปฎิสฺสุณิตฺวาติ ‘‘สาธู’’ติ ปฎิวจนํ ทตฺวาฯ ตีเรตฺวาติ นิฎฺฐเปตฺวาฯ ปุน ปจฺจาคมิํสูติ ปุน อาคมิํสุฯ เตน โข ปน สมเยนาติ ยสฺมิํ สมเย ทุติยสงฺคีติํ อกํสุ, ตสฺมิํ สมเยติ อโตฺถฯ นวกาติ วุตฺตเมวตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘ทหรภิกฺขู’’ติ วุตฺตํฯ ตํ อธิกรณํ น สมฺปาปุณิํสูติ ตํ วชฺชิปุตฺตเกหิ อุปฺปาทิตํ อธิกรณํ วินิจฺฉินิตุํ น สมฺปาปุณิํสุ นาคมิํสุฯ โน อหุวตฺถาติ สมฺพโนฺธฯ อิทํ ทณฺฑกมฺมนฺติ อิทานิ วตฺตพฺพํ สนฺธาย วุตฺตํฯ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ปรินิพฺพุตาติ สมฺพโนฺธ, ยาว อตฺตโน อตฺตโน อายุปริมาณํ, ตาว ฐตฺวา ปรินิพฺพุตาติ อโตฺถฯ
Sādhusappurisāti ettha sādhūti āyācanatthe nipāto, taṃ yācāmāti attho. Haṭṭhapahaṭṭhoti cittapīṇanavasena punappunaṃ santuṭṭho. Udaggudaggoti sarīravikāruppādanapītivasena udaggudaggo. Pītimā hi puggalo kāyacittānaṃ uggatattā abbhuggatattā ‘‘udaggo’’ti vuccati. Sādhūti paṭissuṇitvāti ‘‘sādhū’’ti paṭivacanaṃ datvā. Tīretvāti niṭṭhapetvā. Puna paccāgamiṃsūti puna āgamiṃsu. Tena kho pana samayenāti yasmiṃ samaye dutiyasaṅgītiṃ akaṃsu, tasmiṃ samayeti attho. Navakāti vuttamevatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘daharabhikkhū’’ti vuttaṃ. Taṃ adhikaraṇaṃ na sampāpuṇiṃsūti taṃ vajjiputtakehi uppāditaṃ adhikaraṇaṃ vinicchinituṃ na sampāpuṇiṃsu nāgamiṃsu. No ahuvatthāti sambandho. Idaṃ daṇḍakammanti idāni vattabbaṃ sandhāya vuttaṃ. Yāvatāyukaṃ ṭhatvā parinibbutāti sambandho, yāva attano attano āyuparimāṇaṃ, tāva ṭhatvā parinibbutāti attho.
กิํ ปน กตฺวา เต เถรา ปรินิพฺพุตาติ อาห ‘‘ทุติยํ สงฺคหํ กตฺวา’’ติอาทิฯ อนาคเตปิ สทฺธมฺมวุฑฺฒิยา เหตุํ กตฺวา ปรินิพฺพุตาติ สมฺพโนฺธฯ อิทานิ ‘‘เตปิ นาม เอวํ มหานุภาวา เถรา อนิจฺจตาย วสํ คตา, กิมงฺคํ ปน อเญฺญ’’ติ สํเวเชตฺวา โอวทโนฺต อาห ‘‘ขีณาสวา’’ติอาทิฯ อนิจฺจตาวสนฺติ อนิจฺจตาวสตฺตํ, อนิจฺจตายตฺตภาวํ อนิจฺจตาธีนภาวนฺติ วุตฺตํ โหติฯ ชมฺมิํ ลามกํ ทุรภิสมฺภวํ อนภิภวนียํ อติกฺกมิตุํ อสกฺกุเณยฺยํ อนิจฺจตํ เอวํ ญตฺวาติ สมฺพโนฺธฯ เกจิ ปน ‘‘ทุรภิสมฺภว’’นฺติ เอตฺถ ‘‘ปาปุณิตุํ อสกฺกุเณยฺย’’นฺติ อิมมตฺถํ คเหตฺวา ‘‘ยํ ทุรภิสมฺภวํ นิจฺจํ อมตํ ปทํ, ตํ ปตฺตุํ วายเม ธีโร’’ติ สมฺพนฺธํ วทนฺติฯ สพฺพากาเรนาติ สพฺพปฺปกาเรน วตฺตพฺพํ กิญฺจิปิ อเสเสตฺวา ทุติยสงฺคีติ สํวณฺณิตาติ อธิปฺปาโยฯ
Kiṃ pana katvā te therā parinibbutāti āha ‘‘dutiyaṃ saṅgahaṃ katvā’’tiādi. Anāgatepi saddhammavuḍḍhiyā hetuṃ katvā parinibbutāti sambandho. Idāni ‘‘tepi nāma evaṃ mahānubhāvā therā aniccatāya vasaṃ gatā, kimaṅgaṃ pana aññe’’ti saṃvejetvā ovadanto āha ‘‘khīṇāsavā’’tiādi. Aniccatāvasanti aniccatāvasattaṃ, aniccatāyattabhāvaṃ aniccatādhīnabhāvanti vuttaṃ hoti. Jammiṃ lāmakaṃ durabhisambhavaṃ anabhibhavanīyaṃ atikkamituṃ asakkuṇeyyaṃ aniccataṃ evaṃ ñatvāti sambandho. Keci pana ‘‘durabhisambhava’’nti ettha ‘‘pāpuṇituṃ asakkuṇeyya’’nti imamatthaṃ gahetvā ‘‘yaṃ durabhisambhavaṃ niccaṃ amataṃ padaṃ, taṃ pattuṃ vāyame dhīro’’ti sambandhaṃ vadanti. Sabbākārenāti sabbappakārena vattabbaṃ kiñcipi asesetvā dutiyasaṅgīti saṃvaṇṇitāti adhippāyo.
อิติ สมนฺตปาสาทิกาย วินยฎฺฐกถาย สารตฺถทีปนิยํ
Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ
ทุติยสงฺคีติกถาวณฺณนา สมตฺตาฯ
Dutiyasaṅgītikathāvaṇṇanā samattā.
