Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / තිපිටක • Tipiṭaka / බුද්‌ධවංස-අට්‌ඨකථා • Buddhavaṃsa-aṭṭhakathā

3. දීපඞ්‌කරබුද්‌ධවංසවණ්‌ණනා

3. Dīpaṅkarabuddhavaṃsavaṇṇanā

රම්‌මනගරවාසිනොපි තෙ උපාසකා බුද්‌ධප්‌පමුඛස්‌ස භික්‌ඛුසඞ්‌ඝස්‌ස මහාදානං දත්‌වා පුන භගවන්‌තං භුත්‌තාවිං ඔනීතපත්‌තපාණිං මාලාගන්‌ධාදීහි පූජෙත්‌වා වන්‌දිත්‌වා දානානුමොදනං සොතුකාමා උපනිසීදිංසු. අථ සත්‌ථා තෙසං පරමමධුරං හදයඞ්‌ගමං දානානුමොදනමකාසි –

Rammanagaravāsinopi te upāsakā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā puna bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ mālāgandhādīhi pūjetvā vanditvā dānānumodanaṃ sotukāmā upanisīdiṃsu. Atha satthā tesaṃ paramamadhuraṃ hadayaṅgamaṃ dānānumodanamakāsi –

‘‘දානං නාම සුඛාදීනං, නිදානං පරමං මතං;

‘‘Dānaṃ nāma sukhādīnaṃ, nidānaṃ paramaṃ mataṃ;

නිබ්‌බානං පන සොපානං, පතිට්‌ඨාති පවුච්‌චති.

Nibbānaṃ pana sopānaṃ, patiṭṭhāti pavuccati.

‘‘දානං තාණං මනුස්‌සානං, දානං බන්‌ධු පරායනං;

‘‘Dānaṃ tāṇaṃ manussānaṃ, dānaṃ bandhu parāyanaṃ;

දානං දුක්‌ඛාධිපන්‌නානං, සත්‌තානං පරමා ගති.

Dānaṃ dukkhādhipannānaṃ, sattānaṃ paramā gati.

‘‘දුක්‌ඛනිත්‌ථරණට්‌ඨෙන , දානං නාවාති දීපිතං;

‘‘Dukkhanittharaṇaṭṭhena , dānaṃ nāvāti dīpitaṃ;

භයරක්‌ඛණතො දානං, නගරන්‌ති ච වණ්‌ණිතං.

Bhayarakkhaṇato dānaṃ, nagaranti ca vaṇṇitaṃ.

‘‘දානං දුරාසදට්‌ඨෙන, වුත්‌තමාසිවිසොති ච;

‘‘Dānaṃ durāsadaṭṭhena, vuttamāsivisoti ca;

දානං ලොභමලාදීහි, පදුමං අනුපලිත්‌තතො.

Dānaṃ lobhamalādīhi, padumaṃ anupalittato.

‘‘නත්‌ථි දානසමො ලොකෙ, පුරිසස්‌ස අවස්‌සයො;

‘‘Natthi dānasamo loke, purisassa avassayo;

පටිපජ්‌ජථ තස්‌මා තං, කිරියාජ්‌ඣාසයෙන ච.

Paṭipajjatha tasmā taṃ, kiriyājjhāsayena ca.

‘‘සග්‌ගලොකනිදානානි, දානානි මතිමා ඉධ;

‘‘Saggalokanidānāni, dānāni matimā idha;

කො හි නාම නරො ලොකෙ, න දදෙය්‍ය හිතෙ රතො.

Ko hi nāma naro loke, na dadeyya hite rato.

‘‘සුත්‌වා දෙවෙසු සම්‌පත්‌තිං, කො නරො දානසම්‌භවං;

‘‘Sutvā devesu sampattiṃ, ko naro dānasambhavaṃ;

න දජ්‌ජා සුඛප්‌පදං දානං, දානං චිත්‌තප්‌පමොදනං.

Na dajjā sukhappadaṃ dānaṃ, dānaṃ cittappamodanaṃ.

‘‘දානෙන පටිපන්‌නෙන, අච්‌ඡරාපරිවාරිතො;

‘‘Dānena paṭipannena, accharāparivārito;

රමතෙ සුචිරං කාලං, නන්‌දනෙ සුරනන්‌දනෙ.

Ramate suciraṃ kālaṃ, nandane suranandane.

‘‘පීතිමුළාරං වින්‌දති දාතා, ගාරවමස්‌මිං ගච්‌ඡති ලොකෙ;

‘‘Pītimuḷāraṃ vindati dātā, gāravamasmiṃ gacchati loke;

කිත්‌තිමනන්‌තං යාති ච දාතා, විස්‌සසනීයො හොති ච දාතා.

Kittimanantaṃ yāti ca dātā, vissasanīyo hoti ca dātā.

‘‘දත්‌වා දානං යාති නරො සො, භොගසමිද්‌ධිං දීඝඤ්‌චායු;

‘‘Datvā dānaṃ yāti naro so, bhogasamiddhiṃ dīghañcāyu;

සුස්‌සරතම්‌පි ච වින්‌දති රූපං, සග්‌ගෙ සද්‌ධිං කීළති දෙවෙහි;

Sussaratampi ca vindati rūpaṃ, sagge saddhiṃ kīḷati devehi;

විමානෙසු ඨත්‌වා නානා, මත්‌තමයූරාභිරුතෙසු.

Vimānesu ṭhatvā nānā, mattamayūrābhirutesu.

‘‘චොරාරිරාජොදකපාවකානං, ධනං අසාධාරණමෙව දානං;

‘‘Corārirājodakapāvakānaṃ, dhanaṃ asādhāraṇameva dānaṃ;

දදාති තං සාවකඤාණභූමිං, පච්‌චෙකභූමිං පන බුද්‌ධභූමි’’න්‌ති. –

Dadāti taṃ sāvakañāṇabhūmiṃ, paccekabhūmiṃ pana buddhabhūmi’’nti. –

එවමාදිනා නයෙන දානානුමොදනං කත්‌වා දානානිසංසං පකාසෙත්‌වා තදනන්‌තරං සීලකථං කථෙසි. සීලං නාමෙතං ඉධලොකපරලොකසම්‌පත්‌තීනං මූලං.

Evamādinā nayena dānānumodanaṃ katvā dānānisaṃsaṃ pakāsetvā tadanantaraṃ sīlakathaṃ kathesi. Sīlaṃ nāmetaṃ idhalokaparalokasampattīnaṃ mūlaṃ.

‘‘සීලං සුඛානං පරමං නිදානං, සීලෙන සීලී තිදිවං පයාති;

‘‘Sīlaṃ sukhānaṃ paramaṃ nidānaṃ, sīlena sīlī tidivaṃ payāti;

සීලඤ්‌හි සංසාරමුපාගතස්‌ස, තාණඤ්‌ච ලෙණඤ්‌ච පරායනඤ්‌ච.

Sīlañhi saṃsāramupāgatassa, tāṇañca leṇañca parāyanañca.

‘‘අවස්‌සයො සීලසමො ජනානං, කුතො පනඤ්‌ඤො ඉධ වා පරත්‌ථ;

‘‘Avassayo sīlasamo janānaṃ, kuto panañño idha vā parattha;

සීලං ගුණානං පරමා පතිට්‌ඨා, යථා ධරා ථාවරජඞ්‌ගමානං.

Sīlaṃ guṇānaṃ paramā patiṭṭhā, yathā dharā thāvarajaṅgamānaṃ.

‘‘සීලං කිරෙව කල්‍යාණං, සීලං ලොකෙ අනුත්‌තරං;

‘‘Sīlaṃ kireva kalyāṇaṃ, sīlaṃ loke anuttaraṃ;

අරියවුත්‌තිසමාචාරො, යෙන වුච්‌චති සීලවා’’. (ජා. 1.3.118);

Ariyavuttisamācāro, yena vuccati sīlavā’’. (jā. 1.3.118);

සීලාලඞ්‌කාරසමො අලඞ්‌කාරො නත්‌ථි, සීලගන්‌ධසමො ගන්‌ධො නත්‌ථි, සීලසමං කිලෙසමලවිසොධනං නත්‌ථි, සීලසමං පරිළාහූපසමං නත්‌ථි, සීලසමං කිත්‌තිජනනං නත්‌ථි, සීලසමං සග්‌ගාරොහණසොපානං නත්‌ථි, නිබ්‌බානනගරප්‌පවෙසනෙ ච සීලසමං ද්‌වාරං නත්‌ථි. යථාහ –

Sīlālaṅkārasamo alaṅkāro natthi, sīlagandhasamo gandho natthi, sīlasamaṃ kilesamalavisodhanaṃ natthi, sīlasamaṃ pariḷāhūpasamaṃ natthi, sīlasamaṃ kittijananaṃ natthi, sīlasamaṃ saggārohaṇasopānaṃ natthi, nibbānanagarappavesane ca sīlasamaṃ dvāraṃ natthi. Yathāha –

‘‘සොභන්‌තෙවං න රාජානො, මුත්‌තාමණිවිභූසිතා;

‘‘Sobhantevaṃ na rājāno, muttāmaṇivibhūsitā;

යථා සොභන්‌ති යතිනො, සීලභූසනභූසිතා.

Yathā sobhanti yatino, sīlabhūsanabhūsitā.

‘‘සීලගන්‌ධසමො ගන්‌ධො, කුතො නාම භවිස්‌සති;

‘‘Sīlagandhasamo gandho, kuto nāma bhavissati;

යො සමං අනුවාතෙ ච, පටිවාතෙ ච වායති. (විසුද්‌ධි. 1.9);

Yo samaṃ anuvāte ca, paṭivāte ca vāyati. (visuddhi. 1.9);

‘‘න පුප්‌ඵගන්‌ධො පටිවාතමෙති, න චන්‌දනං තග්‌ගරමල්‌ලිකා වා;

‘‘Na pupphagandho paṭivātameti, na candanaṃ taggaramallikā vā;

සතඤ්‌ච ගන්‌ධො පටිවාතමෙති, සබ්‌බා දිසා සප්‌පුරිසො පවායති.

Satañca gandho paṭivātameti, sabbā disā sappuriso pavāyati.

‘‘චන්‌දනං තගරං වාපි, උප්‌පලං අථ වස්‌සිකී;

‘‘Candanaṃ tagaraṃ vāpi, uppalaṃ atha vassikī;

එතෙසං ගන්‌ධජාතානං, සීලගන්‌ධො අනුත්‌තරො. (ධ. ප. 54-55; මි. ප. 5.4.1);

Etesaṃ gandhajātānaṃ, sīlagandho anuttaro. (dha. pa. 54-55; mi. pa. 5.4.1);

‘‘න ගඞ්‌ගා යමුනා චාපි, සරභූ වා සරස්‌වතී;

‘‘Na gaṅgā yamunā cāpi, sarabhū vā sarasvatī;

නින්‌නගා වාචිරවතී, මහී වාපි මහානදී.

Ninnagā vāciravatī, mahī vāpi mahānadī.

‘‘සක්‌කුණන්‌ති විසොධෙතුං, තං මලං ඉධ පාණිනං;

‘‘Sakkuṇanti visodhetuṃ, taṃ malaṃ idha pāṇinaṃ;

විසොධයති සත්‌තානං, යං වෙ සීලජලං මලං.

Visodhayati sattānaṃ, yaṃ ve sīlajalaṃ malaṃ.

‘‘න තං සජලදා වාතා, න චාපි හරිචන්‌දනං;

‘‘Na taṃ sajaladā vātā, na cāpi haricandanaṃ;

නෙව හාරා න මණයො, න චන්‌දකිරණඞ්‌කුරා.

Neva hārā na maṇayo, na candakiraṇaṅkurā.

‘‘සමයන්‌තීධ සත්‌තානං, පරිළාහං සුරක්‌ඛිතං;

‘‘Samayantīdha sattānaṃ, pariḷāhaṃ surakkhitaṃ;

යං සමෙති ඉදං අරියං, සීලං අච්‌චන්‌තසීතලං.

Yaṃ sameti idaṃ ariyaṃ, sīlaṃ accantasītalaṃ.

‘‘අත්‌තානුවාදාදිභයං, විද්‌ධංසයති සබ්‌බදා;

‘‘Attānuvādādibhayaṃ, viddhaṃsayati sabbadā;

ජනෙති කිත්‌තිහාසඤ්‌ච, සීලං සීලවතො සදා.

Janeti kittihāsañca, sīlaṃ sīlavato sadā.

‘‘සග්‌ගාරොහණසොපානං, අඤ්‌ඤං සීලසමං කුතො;

‘‘Saggārohaṇasopānaṃ, aññaṃ sīlasamaṃ kuto;

ද්‌වාරං වා පන නිබ්‌බාන, නගරස්‌ස පවෙසනෙ.

Dvāraṃ vā pana nibbāna, nagarassa pavesane.

‘‘ගුණානං මූලභූතස්‌ස, දොසානං බලඝාතිනො;

‘‘Guṇānaṃ mūlabhūtassa, dosānaṃ balaghātino;

ඉති සීලස්‌ස ජානාථ, ආනිසංසමනුත්‌තර’’න්‌ති. (විසුද්‌ධි. 1.9);

Iti sīlassa jānātha, ānisaṃsamanuttara’’nti. (visuddhi. 1.9);

එවං භගවා සීලානිසංසං දස්‌සෙත්‌වා – ‘‘ඉදං පන සීලං නිස්‌සාය අයං සග්‌ගො ලභතී’’ති දස්‌සනත්‌ථං තදනන්‌තරං සග්‌ගකථං කථෙසි. අයං සග්‌ගො නාම ඉට්‌ඨො කන්‌තො මනාපො එකන්‌තසුඛො නිච්‌චමෙත්‌ථ කීළා නිච්‌චං සම්‌පත්‌තියො ලභන්‌ති. චාතුමහාරාජිකා දෙවා නවුතිවස්‌සසතසහස්‌සානි දිබ්‌බසුඛං දිබ්‌බසම්‌පත්‌තිං පටිලභන්‌ති. තාවතිංසා තිස්‌සො වස්‌සකොටියො සට්‌ඨි ච වස්‌සසතසහස්‌සානීති එවමාදිසග්‌ගගුණපටිසංයුත්‌තකථං කථෙසි. එවං සග්‌ගකථාය පලොභෙත්‌වා පුන – ‘‘අයම්‌පි සග්‌ගො අනිච්‌චො අධුවො න තත්‌ථ ඡන්‌දරාගො කාතබ්‌බො’’ති කාමානං ආදීනවං ඔකාරං සංකිලෙසං නෙක්‌ඛම්‌මෙ ආනිසංසඤ්‌ච පකාසෙත්‌වා අමතපරියොසානං ධම්‌මකථං කථෙසි. එවං තස්‌ස මහාජනස්‌ස ධම්‌මං දෙසෙත්‌වා එකච්‌චෙ සරණෙසු ච එකච්‌චෙ පඤ්‌චසීලෙසු ච එකච්‌චෙ සොතාපත්‌තිඵලෙ ච එකච්‌චෙ සකදාගාමිඵලෙ එකච්‌චෙ අනාගාමිඵලෙ එකච්‌චෙ චතූසුපි ඵලෙසු එකච්‌චෙ තීසු විජ්‌ජාසු එකච්‌චෙ ඡසු අභිඤ්‌ඤාසු එකච්‌චෙ අට්‌ඨසු සමාපත්‌තීසු පතිට්‌ඨාපෙත්‌වා උට්‌ඨායාසනා රම්‌මනගරතො නික්‌ඛමිත්‌වා සුදස්‌සනමහාවිහාරමෙව පාවිසි. තෙන වුත්‌තං –

Evaṃ bhagavā sīlānisaṃsaṃ dassetvā – ‘‘idaṃ pana sīlaṃ nissāya ayaṃ saggo labhatī’’ti dassanatthaṃ tadanantaraṃ saggakathaṃ kathesi. Ayaṃ saggo nāma iṭṭho kanto manāpo ekantasukho niccamettha kīḷā niccaṃ sampattiyo labhanti. Cātumahārājikā devā navutivassasatasahassāni dibbasukhaṃ dibbasampattiṃ paṭilabhanti. Tāvatiṃsā tisso vassakoṭiyo saṭṭhi ca vassasatasahassānīti evamādisaggaguṇapaṭisaṃyuttakathaṃ kathesi. Evaṃ saggakathāya palobhetvā puna – ‘‘ayampi saggo anicco adhuvo na tattha chandarāgo kātabbo’’ti kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nekkhamme ānisaṃsañca pakāsetvā amatapariyosānaṃ dhammakathaṃ kathesi. Evaṃ tassa mahājanassa dhammaṃ desetvā ekacce saraṇesu ca ekacce pañcasīlesu ca ekacce sotāpattiphale ca ekacce sakadāgāmiphale ekacce anāgāmiphale ekacce catūsupi phalesu ekacce tīsu vijjāsu ekacce chasu abhiññāsu ekacce aṭṭhasu samāpattīsu patiṭṭhāpetvā uṭṭhāyāsanā rammanagarato nikkhamitvā sudassanamahāvihārameva pāvisi. Tena vuttaṃ –

1.

1.

‘‘තදා තෙ භොජයිත්‌වාන, සසඞ්‌ඝං ලොකනායකං;

‘‘Tadā te bhojayitvāna, sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ;

උපගච්‌ඡුං සරණං තස්‌ස, දීපඞ්‌කරස්‌ස සත්‌ථුනො.

Upagacchuṃ saraṇaṃ tassa, dīpaṅkarassa satthuno.

2.

2.

‘‘සරණාගමනෙ කඤ්‌චි, නිවෙසෙති තථාගතො;

‘‘Saraṇāgamane kañci, niveseti tathāgato;

කඤ්‌චි පඤ්‌චසු සීලෙසු, සීලෙ දසවිධෙ පරං.

Kañci pañcasu sīlesu, sīle dasavidhe paraṃ.

3.

3.

‘‘කස්‌සචි දෙති සාමඤ්‌ඤං, චතුරො ඵලමුත්‌තමෙ;

‘‘Kassaci deti sāmaññaṃ, caturo phalamuttame;

කස්‌සචි අසමෙ ධම්‌මෙ, දෙති සො පටිසම්‌භිදා.

Kassaci asame dhamme, deti so paṭisambhidā.

4.

4.

‘‘කස්‌සචි වරසමාපත්‌තියො, අට්‌ඨ දෙති නරාසභො;

‘‘Kassaci varasamāpattiyo, aṭṭha deti narāsabho;

තිස්‌සො කස්‌සචි විජ්‌ජායො, ඡළභිඤ්‌ඤා පවෙච්‌ඡති.

Tisso kassaci vijjāyo, chaḷabhiññā pavecchati.

5.

5.

‘‘තෙන යොගෙන ජනකායං, ඔවදති මහාමුනි;

‘‘Tena yogena janakāyaṃ, ovadati mahāmuni;

තෙන විත්‌ථාරිකං ආසි, ලොකනාථස්‌ස සාසනං.

Tena vitthārikaṃ āsi, lokanāthassa sāsanaṃ.

6.

6.

‘‘මහාහනුසභක්‌ඛන්‌ධො , දීපඞ්‌කරසනාමකො;

‘‘Mahāhanusabhakkhandho , dīpaṅkarasanāmako;

බහූ ජනෙ තාරයති, පරිමොචෙති දුග්‌ගතිං.

Bahū jane tārayati, parimoceti duggatiṃ.

7.

7.

‘‘බොධනෙය්‍යං ජනං දිස්‌වා, සතසහස්‌සෙපි යොජනෙ;

‘‘Bodhaneyyaṃ janaṃ disvā, satasahassepi yojane;

ඛණෙන උපගන්‌ත්‌වාන, බොධෙති තං මහාමුනී’’ති.

Khaṇena upagantvāna, bodheti taṃ mahāmunī’’ti.

තත්‌ථ තෙති රම්‌මනගරවාසිනො උපාසකා. සරණන්‌ති එත්‌ථ සරණං සරණගමනං සරණස්‌ස ගන්‌තා ච වෙදිතබ්‌බා. සරති හිංසති විනාසෙතීති සරණං, කිං තං? රතනත්‌තයං. තං පන සරණගතානං තෙනෙව සරණගමනෙන භයං සන්‌තාසං දුක්‌ඛං දුග්‌ගතිං පරික්‌කිලෙසං හනති හිංසති විනාසෙතීති සරණන්‌ති වුච්‌චතීති. වුත්‌තඤ්‌හෙතං –

Tattha teti rammanagaravāsino upāsakā. Saraṇanti ettha saraṇaṃ saraṇagamanaṃ saraṇassa gantā ca veditabbā. Sarati hiṃsati vināsetīti saraṇaṃ, kiṃ taṃ? Ratanattayaṃ. Taṃ pana saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāsaṃ dukkhaṃ duggatiṃ parikkilesaṃ hanati hiṃsati vināsetīti saraṇanti vuccatīti. Vuttañhetaṃ –

‘‘යෙ කෙචි බුද්‌ධං සරණං ගතාසෙ, න තෙ ගමිස්‌සන්‌ති අපායභූමිං;

‘‘Ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ;

පහාය මානුසං දෙහං, දෙවකායං පරිපූරෙස්‌සන්‌ති. (දී. නි. 2.332; සං. නි. 1.37);

Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressanti. (dī. ni. 2.332; saṃ. ni. 1.37);

‘‘යෙ කෙචි ධම්‌මං සරණං ගතාසෙ, න තෙ ගමිස්‌සන්‌ති අපායභූමිං;

‘‘Ye keci dhammaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ;

පහාය මානුසං දෙහං, දෙවකායං පරිපූරෙස්‌සන්‌ති. (දී. නි. 2.332; සං. නි. 1.37);

Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressanti. (dī. ni. 2.332; saṃ. ni. 1.37);

‘‘යෙ කෙචි සඞ්‌ඝං සරණං ගතාසෙ, න තෙ ගමිස්‌සන්‌ති අපායභූමිං;

‘‘Ye keci saṅghaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ;

පහාය මානුසං දෙහං, දෙවකායං පරිපූරෙස්‌සන්‌තී’’ති. (දී. නි. 2.332; සං. නි. 1.37);

Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressantī’’ti. (dī. ni. 2.332; saṃ. ni. 1.37);

සරණගමනං නාම රතනත්‌තයපරායනාකාරප්‌පවත්‌තො චිත්‌තුප්‌පාදො. සරණස්‌ස ගන්‌තා නාම තංසමඞ්‌ගීපුග්‌ගලො. එවං තාව සරණං සරණගමනං සරණස්‌ස ගන්‌තා චාති ඉදං තයං වෙදිතබ්‌බං.

Saraṇagamanaṃ nāma ratanattayaparāyanākārappavatto cittuppādo. Saraṇassa gantā nāma taṃsamaṅgīpuggalo. Evaṃ tāva saraṇaṃ saraṇagamanaṃ saraṇassa gantā cāti idaṃ tayaṃ veditabbaṃ.

තස්‌සාති තං දීපඞ්‌කරං, උපයොගත්‌ථෙ සාමිවචනං දට්‌ඨබ්‌බං. ‘‘උපගච්‌ඡුං සරණං තත්‌ථා’’තිපි පාඨො. සත්‌ථුනොති සත්‌ථාරං. සරණාගමනෙ කඤ්‌චීති කඤ්‌චි පුග්‌ගලං සරණගමනෙ නිවෙසෙතීති අත්‌ථො. කිඤ්‌චාපි පච්‌චුප්‌පන්‌නවසෙන වුත්‌තං, අතීතකාලවසෙන පන අත්‌ථො ගහෙතබ්‌බො. එස නයො සෙසෙසුපි. ‘‘කස්‌සචි සරණාගමනෙ’’තිපි පාඨො, තස්‌සපි සොයෙවත්‌ථො. කඤ්‌චි පඤ්‌චසු සීලෙසූති කඤ්‌චි පුග්‌ගලං පඤ්‌චසු විරතිසීලෙසු නිවෙසෙසීති අත්‌ථො. ‘‘කස්‌සචි පඤ්‌චසු සීලෙසූ’’තිපි පාඨො, සොයෙවත්‌ථො. සීලෙ දසවිධෙ පරන්‌ති අපරං පුග්‌ගලං දසවිධෙ සීලෙ නිවෙසෙසීති අත්‌ථො. ‘‘කස්‌සචි කුසලෙ දසා’’තිපි පාඨො, තස්‌ස කඤ්‌චි පුග්‌ගලං දස කුසලධම්‌මෙ සමාදපෙසීති අත්‌ථො. කස්‌සචි දෙති සාමඤ්‌ඤන්‌ති එත්‌ථ පරමත්‌ථතො සාමඤ්‌ඤන්‌ති මග්‌ගො වුච්‌චති. යථාහ –

Tassāti taṃ dīpaṅkaraṃ, upayogatthe sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Upagacchuṃ saraṇaṃ tatthā’’tipi pāṭho. Satthunoti satthāraṃ. Saraṇāgamane kañcīti kañci puggalaṃ saraṇagamane nivesetīti attho. Kiñcāpi paccuppannavasena vuttaṃ, atītakālavasena pana attho gahetabbo. Esa nayo sesesupi. ‘‘Kassaci saraṇāgamane’’tipi pāṭho, tassapi soyevattho. Kañci pañcasu sīlesūti kañci puggalaṃ pañcasu viratisīlesu nivesesīti attho. ‘‘Kassaci pañcasu sīlesū’’tipi pāṭho, soyevattho. Sīle dasavidhe paranti aparaṃ puggalaṃ dasavidhe sīle nivesesīti attho. ‘‘Kassaci kusale dasā’’tipi pāṭho, tassa kañci puggalaṃ dasa kusaladhamme samādapesīti attho. Kassaci deti sāmaññanti ettha paramatthato sāmaññanti maggo vuccati. Yathāha –

‘‘කතමඤ්‌ච, භික්‌ඛවෙ, සාමඤ්‌ඤං? අයමෙව අරියො අට්‌ඨඞ්‌ගිකො මග්‌ගො, සෙය්‍යථිදං – සම්‌මාදිට්‌ඨි…පෙ.… සම්‌මාසමාධි. ඉදං වුච්‌චති, භික්‌ඛවෙ, සාමඤ්‌ඤ’’න්‌ති (සං. නි. 5.36).

‘‘Katamañca, bhikkhave, sāmaññaṃ? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. Idaṃ vuccati, bhikkhave, sāmañña’’nti (saṃ. ni. 5.36).

චතුරො ඵලමුත්‌තමෙති චත්‌තාරි උත්‌තමානි ඵලානීති අත්‌ථො. -කාරො පදසන්‌ධිකරො. ලිඞ්‌ගවිපරියාසෙන වුත්‌තං. යථොපනිස්‌සයං චත්‌තාරො මග්‌ගෙ චත්‌තාරි ච සාමඤ්‌ඤඵලානි කස්‌සචි අදාසීති අත්‌ථො. කස්‌සචි අසමෙ ධම්‌මෙති කස්‌සචි අසදිසෙ චත්‌තාරො පටිසම්‌භිදාධම්‌මෙ අදාසි.

Caturo phalamuttameti cattāri uttamāni phalānīti attho. Ma-kāro padasandhikaro. Liṅgavipariyāsena vuttaṃ. Yathopanissayaṃ cattāro magge cattāri ca sāmaññaphalāni kassaci adāsīti attho. Kassaci asame dhammeti kassaci asadise cattāro paṭisambhidādhamme adāsi.

කස්‌සචි වරසමාපත්‌තියොති කස්‌සචි පන නීවරණවිගමෙන පධානභූතා අට්‌ඨ සමාපත්‌තියො අදාසි. තිස්‌සො කස්‌සචි විජ්‌ජායොති කස්‌සචි පුග්‌ගලස්‌ස උපනිස්‌සයවසෙන දිබ්‌බචක්‌ඛුඤාණපුබ්‌බෙනිවාසානුස්‌සතිඤාණආසවක්‌ඛයඤාණානං වසෙන තිස්‌සො විජ්‌ජායො. ඡළභිඤ්‌ඤා පවෙච්‌ඡතීති ඡ අභිඤ්‌ඤායො කස්‌සචි අදාසි.

Kassaci varasamāpattiyoti kassaci pana nīvaraṇavigamena padhānabhūtā aṭṭha samāpattiyo adāsi. Tisso kassaci vijjāyoti kassaci puggalassa upanissayavasena dibbacakkhuñāṇapubbenivāsānussatiñāṇaāsavakkhayañāṇānaṃ vasena tisso vijjāyo. Chaḷabhiññā pavecchatīti cha abhiññāyo kassaci adāsi.

තෙන යොගෙනාති තෙන නයෙන තෙනානුක්‌කමෙන ච. ජනකායන්‌ති ජනසමූහං. ඔවදතීති ඔවදි. කාලවිපරියාසෙන වුත්‌තන්‌ති වෙදිතබ්‌බං. ඉතො උපරිපි ඊදිසෙසු වචනෙසු අතීතකාලවසෙනෙව අත්‌ථො ගහෙතබ්‌බො . තෙන විත්‌ථාරිකං ආසීති තෙන දීපඞ්‌කරස්‌ස භගවතො ඔවාදෙන අනුසාසනියා විත්‌ථාරිකං විත්‌ථතං විසාලීභූතං සාසනං අහොසි.

Tena yogenāti tena nayena tenānukkamena ca. Janakāyanti janasamūhaṃ. Ovadatīti ovadi. Kālavipariyāsena vuttanti veditabbaṃ. Ito uparipi īdisesu vacanesu atītakālavaseneva attho gahetabbo . Tena vitthārikaṃ āsīti tena dīpaṅkarassa bhagavato ovādena anusāsaniyā vitthārikaṃ vitthataṃ visālībhūtaṃ sāsanaṃ ahosi.

මහාහනූති මහාපුරිසානං කිර ද්‌වෙපි හනූනි පරිපුණ්‌ණානි ද්‌වාදසියා පක්‌ඛස්‌ස චන්‌දසදිසාකාරානි හොන්‌තීති මහන්‌තානි හනූනි යස්‌ස සො මහාහනු, සීහහනූති වුත්‌තං හොති. උසභක්‌ඛන්‌ධොති උසභස්‌සෙව ඛන්‌ධො යස්‌ස භවති, සො උසභක්‌ඛන්‌ධො. සුවට්‌ටිතසුවණ්‌ණාලිඞ්‌ගසදිසරුචිරක්‌ඛන්‌ධො සමවට්‌ටචාරුක්‌ඛන්‌ධොති අත්‌ථො. දීපඞ්‌කරසනාමකොති දීපඞ්‌කරසනාමො . බහූ ජනෙ තාරයතීති බහූ බුද්‌ධවෙනෙය්‍යෙ ජනෙ තාරෙසි. පරිමොචෙතීති පරිමොචෙසි. දුග්‌ගතින්‌ති දුග්‌ගතිතො. නිස්‌සක්‌කත්‌ථෙ උපයොගවචනං.

Mahāhanūti mahāpurisānaṃ kira dvepi hanūni paripuṇṇāni dvādasiyā pakkhassa candasadisākārāni hontīti mahantāni hanūni yassa so mahāhanu, sīhahanūti vuttaṃ hoti. Usabhakkhandhoti usabhasseva khandho yassa bhavati, so usabhakkhandho. Suvaṭṭitasuvaṇṇāliṅgasadisarucirakkhandho samavaṭṭacārukkhandhoti attho. Dīpaṅkarasanāmakoti dīpaṅkarasanāmo . Bahū jane tārayatīti bahū buddhaveneyye jane tāresi. Parimocetīti parimocesi. Duggatinti duggatito. Nissakkatthe upayogavacanaṃ.

ඉදානි තාරණපරිමොචනකරණාකාරදස්‌සනත්‌ථං ‘‘බොධනෙය්‍යං ජන’’න්‌ති ගාථා වුත්‌තා. තත්‌ථ බොධනෙය්‍යං ජනන්‌ති බොධනෙය්‍යං පජං, අයමෙව වා පාඨො. දිස්‌වාති බුද්‌ධචක්‌ඛුනා වා සමන්‌තචක්‌ඛුනා වා දිස්‌වා. සතසහස්‌සෙපි යොජනෙති අනෙකසතසහස්‌සෙපි යොජනෙ ඨිතං. ඉදං පන දසසහස්‌සියංයෙව සන්‌ධාය වුත්‌තන්‌ති දට්‌ඨබ්‌බං.

Idāni tāraṇaparimocanakaraṇākāradassanatthaṃ ‘‘bodhaneyyaṃ jana’’nti gāthā vuttā. Tattha bodhaneyyaṃ jananti bodhaneyyaṃ pajaṃ, ayameva vā pāṭho. Disvāti buddhacakkhunā vā samantacakkhunā vā disvā. Satasahassepi yojaneti anekasatasahassepi yojane ṭhitaṃ. Idaṃ pana dasasahassiyaṃyeva sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ.

දීපඞ්‌කරො කිර සත්‌ථා බුද්‌ධත්‌තං පත්‌වා බොධිමූලෙ සත්‌තසත්‌තාහං වීතිනාමෙත්‌වා අට්‌ඨමෙ සත්‌තාහෙ මහාබ්‍රහ්‌මුනො ධම්‌මජ්‌ඣෙසනං පටිඤ්‌ඤාය සුනන්‌දාරාමෙ ධම්‌මචක්‌කං පවත්‌තෙත්‌වා කොටිසතං දෙවමනුස්‌සානං ධම්‌මාමතං පායෙසි. අයං පඨමො අභිසමයො අහොසි.

Dīpaṅkaro kira satthā buddhattaṃ patvā bodhimūle sattasattāhaṃ vītināmetvā aṭṭhame sattāhe mahābrahmuno dhammajjhesanaṃ paṭiññāya sunandārāme dhammacakkaṃ pavattetvā koṭisataṃ devamanussānaṃ dhammāmataṃ pāyesi. Ayaṃ paṭhamo abhisamayo ahosi.

අථ සත්‌ථා අත්‌තනො පුත්‌තස්‌ස සමවට්‌ටක්‌ඛන්‌ධස්‌ස උසභක්‌ඛන්‌ධස්‌ස නාම ඤාණපරිපාකං ඤත්‌වා තං අත්‍රජං පමුඛං කත්‌වා රාහුලොවාදසදිසං ධම්‌මං දෙසෙත්‌වා දෙවමනුස්‌සානං නවුතිකොටියො ධම්‌මාමතං පායෙසි. අයං දුතියො අභිසමයො අහොසි.

Atha satthā attano puttassa samavaṭṭakkhandhassa usabhakkhandhassa nāma ñāṇaparipākaṃ ñatvā taṃ atrajaṃ pamukhaṃ katvā rāhulovādasadisaṃ dhammaṃ desetvā devamanussānaṃ navutikoṭiyo dhammāmataṃ pāyesi. Ayaṃ dutiyo abhisamayo ahosi.

පුන භගවා අමරවතීනගරද්‌වාරෙ මහාසිරීසරුක්‌ඛමූලෙ යමකපාටිහාරියං කත්‌වා මහාජනස්‌ස බන්‌ධනාමොක්‌ඛං කත්‌වා දෙවගණපරිවුතො දිවසකරාතිරෙකජුතිවිසරභවනෙ තාවතිංසභවනෙ පාරිච්‌ඡත්‌තකමූලෙ පරමසීතලෙ පණ්‌ඩුකම්‌බලසිලාතලෙ නිසීදිත්‌වා සබ්‌බදෙවගණපීතිසඤ්‌ජනනිං අත්‌තනො ජනනිං සුමෙධාදෙවිං පමුඛං කත්‌වා සබ්‌බලොකවිදිතවිසුද්‌ධිදෙවො දෙවදෙවො දීපඞ්‌කරො භගවා සබ්‌බසත්‌තහිතකරං පරමාතිරෙකගම්‌භීරසුඛුමං බුද්‌ධිවිසදකරං සත්‌තප්‌පකරණං අභිධම්‌මපිටකං දෙසෙත්‌වා නවුතිදෙවකොටිසහස්‌සානං ධම්‌මාමතං පායෙසි. අයං තතියො අභිසමයො අහොසි. තෙන වුත්‌තං –

Puna bhagavā amaravatīnagaradvāre mahāsirīsarukkhamūle yamakapāṭihāriyaṃ katvā mahājanassa bandhanāmokkhaṃ katvā devagaṇaparivuto divasakarātirekajutivisarabhavane tāvatiṃsabhavane pāricchattakamūle paramasītale paṇḍukambalasilātale nisīditvā sabbadevagaṇapītisañjananiṃ attano jananiṃ sumedhādeviṃ pamukhaṃ katvā sabbalokaviditavisuddhidevo devadevo dīpaṅkaro bhagavā sabbasattahitakaraṃ paramātirekagambhīrasukhumaṃ buddhivisadakaraṃ sattappakaraṇaṃ abhidhammapiṭakaṃ desetvā navutidevakoṭisahassānaṃ dhammāmataṃ pāyesi. Ayaṃ tatiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –

8.

8.

‘‘පඨමාභිසමයෙ බුද්‌ධො, කොටිසතමබොධයි;

‘‘Paṭhamābhisamaye buddho, koṭisatamabodhayi;

දුතියාභිසමයෙ නාථො, නවුතිකොටිමබොධයි.

Dutiyābhisamaye nātho, navutikoṭimabodhayi.

9.

9.

‘‘යදා ච දෙවභවනම්‌හි, බුද්‌ධො ධම්‌මමදෙසයි;

‘‘Yadā ca devabhavanamhi, buddho dhammamadesayi;

නවුතිකොටිසහස්‌සානං, තතියාභිසමයො අහූ’’ති.

Navutikoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahū’’ti.

දීපඞ්‌කරස්‌ස පන භගවතො තයො සාවකසන්‌නිපාතා අහෙසුං. තත්‌ථ සුනන්‌දාරාමෙ කොටිසතසහස්‌සානං පඨමො සන්‌නිපාතො අහොසි. තෙන වුත්‌තං –

Dīpaṅkarassa pana bhagavato tayo sāvakasannipātā ahesuṃ. Tattha sunandārāme koṭisatasahassānaṃ paṭhamo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –

10.

10.

‘‘සන්‌නිපාතා තයො ආසුං, දීපඞ්‌කරස්‌ස සත්‌ථුනො;

‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, dīpaṅkarassa satthuno;

කොටිසතසහස්‌සානං, පඨමො ආසි සමාගමො’’ති.

Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo’’ti.

අථාපරෙන සමයෙන දසබලො චතූහි භික්‌ඛුසතසහස්‌සෙහි පරිවුතො ගාමනිගමනගරපටිපාටියා මහාජනානුග්‌ගහං කරොන්‌තො චාරිකං චරමානො අනුක්‌කමෙන එකස්‌මිං පදෙසෙ මහාජනකතසක්‌කාරං සබ්‌බලොකවිස්‌සුතං අමනුස්‌සපරිග්‌ගහිතං අතිභයානකං ඔලම්‌බාම්‌බුධරපරිචුම්‌බිතකූටං විවිධසුරභිතරුකුසුමවාසිතකූටං නානාමිගගණවිචරිතකූටං නාරදකූටං නාම පරමරමණීයං පබ්‌බතං සම්‌පාපුණි. සො කිර පබ්‌බතො නාරදෙන නාම යක්‌ඛෙන පරිග්‌ගහිතො අහොසි. තත්‌ථ පන තස්‌ස යක්‌ඛස්‌ස අනුසංවච්‌ඡරං මහාජනො මනුස්‌සබලිං උපසංහරති.

Athāparena samayena dasabalo catūhi bhikkhusatasahassehi parivuto gāmanigamanagarapaṭipāṭiyā mahājanānuggahaṃ karonto cārikaṃ caramāno anukkamena ekasmiṃ padese mahājanakatasakkāraṃ sabbalokavissutaṃ amanussapariggahitaṃ atibhayānakaṃ olambāmbudharaparicumbitakūṭaṃ vividhasurabhitarukusumavāsitakūṭaṃ nānāmigagaṇavicaritakūṭaṃ nāradakūṭaṃ nāma paramaramaṇīyaṃ pabbataṃ sampāpuṇi. So kira pabbato nāradena nāma yakkhena pariggahito ahosi. Tattha pana tassa yakkhassa anusaṃvaccharaṃ mahājano manussabaliṃ upasaṃharati.

අථ දීපඞ්‌කරො කිර භගවා තස්‌ස මහාජනස්‌ස උපනිස්‌සයසම්‌පත්‌තිං දිස්‌වා තතො භික්‌ඛුසඞ්‌ඝං චාතුද්‌දිසං පෙසෙත්‌වා අදුතියො අසහායො මහාකරුණාබලවසඞ්‌ගතහදයො තඤ්‌ච යක්‌ඛං විනෙතුං තං නාරදපබ්‌බතං අභිරුහි. අථ සො මනුස්‌සභක්‌ඛො සකහිතනිරපෙක්‌ඛො පරවධදක්‌ඛො යක්‌ඛො මක්‌ඛං අසහමානො කොධපරෙතමානසො දසබලං භිංසාපෙත්‌වා පලාපෙතුකාමො තං පබ්‌බතං චාලෙසි. සො කිර පබ්‌බතො තෙන චාලියමානො භගවතො ආනුභාවෙන තස්‌සෙව මත්‌ථකෙ පතමානො විය අහොසි.

Atha dīpaṅkaro kira bhagavā tassa mahājanassa upanissayasampattiṃ disvā tato bhikkhusaṅghaṃ cātuddisaṃ pesetvā adutiyo asahāyo mahākaruṇābalavasaṅgatahadayo tañca yakkhaṃ vinetuṃ taṃ nāradapabbataṃ abhiruhi. Atha so manussabhakkho sakahitanirapekkho paravadhadakkho yakkho makkhaṃ asahamāno kodhaparetamānaso dasabalaṃ bhiṃsāpetvā palāpetukāmo taṃ pabbataṃ cālesi. So kira pabbato tena cāliyamāno bhagavato ānubhāvena tasseva matthake patamāno viya ahosi.

තතො සො භීතො – ‘‘හන්‌ද නං අග්‌ගිනා ඣාපෙස්‌සාමී’’ති මහන්‌තං අතිභීමදස්‌සනං අග්‌ගික්‌ඛන්‌ධං නිබ්‌බත්‌තෙසි. සො අග්‌ගික්‌ඛන්‌ධො පටිවාතෙ ඛිත්‌තො විය අත්‌තනොව දුක්‌ඛං ජනෙසි, න පන භගවතො චීවරෙ අංසුමත්‌තම්‌පි දඩ්‌ඪුං සමත්‌ථො අහොසි. යක්‌ඛො පන ‘‘සමණො දඩ්‌ඪො, න දඩ්‌ඪො’’ති ඔලොකෙන්‌තො දසබලං සරදසමයවිමලකරනිකරං සබ්‌බජනරතිකරං රජනිකරමිව සීතලජලතලගතකමලකණ්‌ණිකාය නිසින්‌නං විය භගවන්‌තං දිස්‌වා චින්‌තෙසි – ‘‘අහො අයං සමණො මහානුභාවො, යං යං ඉමස්‌සාහං අනත්‌ථං කරොමි, සො සො මමූපරියෙව පතති, ඉමං පන සමණං මුඤ්‌චිත්‌වා අඤ්‌ඤං මෙ පටිසරණං පරායනං නත්‌ථි, පථවියං උපක්‌ඛලිතා පථවිංයෙව නිස්‌සාය උට්‌ඨහන්‌ති, හන්‌දාහං ඉමංයෙව සමණං සරණං ගමිස්‌සාමී’’ති.

Tato so bhīto – ‘‘handa naṃ agginā jhāpessāmī’’ti mahantaṃ atibhīmadassanaṃ aggikkhandhaṃ nibbattesi. So aggikkhandho paṭivāte khitto viya attanova dukkhaṃ janesi, na pana bhagavato cīvare aṃsumattampi daḍḍhuṃ samattho ahosi. Yakkho pana ‘‘samaṇo daḍḍho, na daḍḍho’’ti olokento dasabalaṃ saradasamayavimalakaranikaraṃ sabbajanaratikaraṃ rajanikaramiva sītalajalatalagatakamalakaṇṇikāya nisinnaṃ viya bhagavantaṃ disvā cintesi – ‘‘aho ayaṃ samaṇo mahānubhāvo, yaṃ yaṃ imassāhaṃ anatthaṃ karomi, so so mamūpariyeva patati, imaṃ pana samaṇaṃ muñcitvā aññaṃ me paṭisaraṇaṃ parāyanaṃ natthi, pathaviyaṃ upakkhalitā pathaviṃyeva nissāya uṭṭhahanti, handāhaṃ imaṃyeva samaṇaṃ saraṇaṃ gamissāmī’’ti.

අථෙවං පන සො චින්‌තෙත්‌වා භගවතො චක්‌කාලඞ්‌කතතලෙසු පාදෙසු සිරසා නිපතිත්‌වා – ‘‘අච්‌චයො මං, භන්‌තෙ, අච්‌චගමා’’ති වත්‌වා භගවන්‌තං සරණමගමාසි. අථස්‌ස භගවා අනුපුබ්‌බිකථං කථෙසි. සො දෙසනාපරියොසානෙ දසහි යක්‌ඛසහස්‌සෙහි සද්‌ධිං සොතාපත්‌තිඵලෙ පතිට්‌ඨහි. තස්‌මිං කිර දිවසෙ සකලජම්‌බුදීපතලවාසිනො මනුස්‌සා තස්‌ස බලිකම්‌මත්‌ථං එකෙකගාමතො එකෙකං පුරිසං ආහරිංසු. අඤ්‌ඤඤ්‌ච බහුතිලතණ්‌ඩුලකුලත්‌ථමුග්‌ගමාසාදිං සප්‌පිනවනීතතෙලමධුඵාණිතාදිඤ්‌ච ආහරිංසු. අථ සො යක්‌ඛො තං දිවසං ආභතතණ්‌ඩුලාදිකං සබ්‌බං තෙසංයෙව දත්‌වා තෙ බලිකම්‌මත්‌ථාය ආනීතමනුස්‌සෙ දසබලස්‌ස නිය්‍යාතෙසි.

Athevaṃ pana so cintetvā bhagavato cakkālaṅkatatalesu pādesu sirasā nipatitvā – ‘‘accayo maṃ, bhante, accagamā’’ti vatvā bhagavantaṃ saraṇamagamāsi. Athassa bhagavā anupubbikathaṃ kathesi. So desanāpariyosāne dasahi yakkhasahassehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tasmiṃ kira divase sakalajambudīpatalavāsino manussā tassa balikammatthaṃ ekekagāmato ekekaṃ purisaṃ āhariṃsu. Aññañca bahutilataṇḍulakulatthamuggamāsādiṃ sappinavanītatelamadhuphāṇitādiñca āhariṃsu. Atha so yakkho taṃ divasaṃ ābhatataṇḍulādikaṃ sabbaṃ tesaṃyeva datvā te balikammatthāya ānītamanusse dasabalassa niyyātesi.

අථ සත්‌ථා තෙ මනුස්‌සෙ එහිභික්‌ඛුපබ්‌බජ්‌ජාය පබ්‌බාජෙත්‌වා අන්‌තොසත්‌තාහෙයෙව සබ්‌බෙ අරහත්‌තෙ පතිට්‌ඨාපෙත්‌වා මාඝපුණ්‌ණමාය කොටිසතභික්‌ඛුමජ්‌ඣගතො චතුරඞ්‌ගසමන්‌නාගතෙ සන්‌නිපාතෙ පාතිමොක්‌ඛමුද්‌දිසි. චතුරඞ්‌ගානි නාම සබ්‌බෙව එහිභික්‌ඛූ හොන්‌ති, සබ්‌බෙ ඡළභිඤ්‌ඤා හොන්‌ති, සබ්‌බෙ අනාමන්‌තිතාව ආගතා, පන්‌නරසූපොසථදිවසො චාති ඉමානි චත්‌තාරි අඞ්‌ගානි නාම. අයං දුතියො සන්‌නිපාතො අහොසි. තෙන වුත්‌තං –

Atha satthā te manusse ehibhikkhupabbajjāya pabbājetvā antosattāheyeva sabbe arahatte patiṭṭhāpetvā māghapuṇṇamāya koṭisatabhikkhumajjhagato caturaṅgasamannāgate sannipāte pātimokkhamuddisi. Caturaṅgāni nāma sabbeva ehibhikkhū honti, sabbe chaḷabhiññā honti, sabbe anāmantitāva āgatā, pannarasūposathadivaso cāti imāni cattāri aṅgāni nāma. Ayaṃ dutiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –

11.

11.

‘‘පුන නාරදකූටම්‌හි, පවිවෙකගතෙ ජිනෙ;

‘‘Puna nāradakūṭamhi, pavivekagate jine;

ඛීණාසවා වීතමලා, සමිංසු සතකොටියො’’ති.

Khīṇāsavā vītamalā, samiṃsu satakoṭiyo’’ti.

තත්‌ථ පවිවෙකගතෙති ගණං පහාය ගතෙ. සමිංසූති සන්‌නිපතිංසු.

Tattha pavivekagateti gaṇaṃ pahāya gate. Samiṃsūti sannipatiṃsu.

යදා පන දීපඞ්‌කරො ලොකනායකො සුදස්‌සනනාමකෙ පබ්‌බතෙ වස්‌සාවාසමුපගඤ්‌ඡි, තදා කිර ජම්‌බුදීපවාසිනො මනුස්‌සා අනුසංවච්‌ඡරං ගිරග්‌ගසමජ්‌ජං කරොන්‌ති. තස්‌මිං කිර සමජ්‌ජෙ සන්‌නිපතිතා මනුස්‌සා දසබලං දිස්‌වා ධම්‌මකථං සුත්‌වා තත්‍ර පසීදිත්‌වා පබ්‌බජිංසු. මහාපවාරණදිවසෙ සත්‌ථා තෙසං අජ්‌ඣාසයානුකූලං විපස්‌සනාකථං කථෙසි. තං සුත්‌වා තෙ සබ්‌බෙ සඞ්‌ඛාරෙ සම්‌මසිත්‌වා විපස්‌සනානුපුබ්‌බෙන මග්‌ගානුපුබ්‌බෙන ච අරහත්‌තං පාපුණිංසු. අථ සත්‌ථා නවුතිකොටිසහස්‌සෙහි සද්‌ධිං පවාරෙසි. අයං තතියො සන්‌නිපාතො අහොසි. තෙන වුත්‌තං –

Yadā pana dīpaṅkaro lokanāyako sudassananāmake pabbate vassāvāsamupagañchi, tadā kira jambudīpavāsino manussā anusaṃvaccharaṃ giraggasamajjaṃ karonti. Tasmiṃ kira samajje sannipatitā manussā dasabalaṃ disvā dhammakathaṃ sutvā tatra pasīditvā pabbajiṃsu. Mahāpavāraṇadivase satthā tesaṃ ajjhāsayānukūlaṃ vipassanākathaṃ kathesi. Taṃ sutvā te sabbe saṅkhāre sammasitvā vipassanānupubbena maggānupubbena ca arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Atha satthā navutikoṭisahassehi saddhiṃ pavāresi. Ayaṃ tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –

12.

12.

‘‘යම්‌හි කාලෙ මහාවීරො, සුදස්‌සනසිලුච්‌චයෙ;

‘‘Yamhi kāle mahāvīro, sudassanasiluccaye;

නවුතිකොටිසහස්‌සෙහි, පවාරෙසි මහාමුනි.

Navutikoṭisahassehi, pavāresi mahāmuni.

‘‘අහං තෙන සමයෙන, ජටිලො උග්‌ගතාපනො;

‘‘Ahaṃ tena samayena, jaṭilo uggatāpano;

අන්‌තලික්‌ඛම්‌හි චරණො, පඤ්‌චාභිඤ්‌ඤාසු පාරගූ’’ති. (ධ. ස. අට්‌ඨ. නිදානකථා);

Antalikkhamhi caraṇo, pañcābhiññāsu pāragū’’ti. (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā);

අයං ගාථා අට්‌ඨසාලිනියා ධම්‌මසඞ්‌ගහට්‌ඨකථාය නිදානවණ්‌ණනාය දීපඞ්‌කරබුද්‌ධවංසෙ ලිඛිතා. ඉමස්‌මිං පන බුද්‌ධවංසෙ නත්‌ථි. නත්‌ථිභාවොයෙව පනස්‌සා යුත්‌තතරො. කස්‌මාති චෙ? හෙට්‌ඨා සුමෙධකථාසු කථිතත්‌තාති.

Ayaṃ gāthā aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaṭṭhakathāya nidānavaṇṇanāya dīpaṅkarabuddhavaṃse likhitā. Imasmiṃ pana buddhavaṃse natthi. Natthibhāvoyeva panassā yuttataro. Kasmāti ce? Heṭṭhā sumedhakathāsu kathitattāti.

දීපඞ්‌කරෙ කිර භගවති ධම්‌මං දෙසෙන්‌තෙ දසසහස්‌සානඤ්‌ච වීසතිසහස්‌සානඤ්‌ච ධම්‌මාභිසමයො අහොසියෙව. එකස්‌ස පන ද්‌වින්‌නං තිණ්‌ණං චතුන්‌නන්‌ති ච ආදිවසෙන අභිසමයානං අන්‌තො නත්‌ථි. තස්‌මා දීපඞ්‌කරස්‌ස භගවතො සාසනං විත්‌ථාරිකං බාහුජඤ්‌ඤං අහොසි. තෙන වුත්‌තං –

Dīpaṅkare kira bhagavati dhammaṃ desente dasasahassānañca vīsatisahassānañca dhammābhisamayo ahosiyeva. Ekassa pana dvinnaṃ tiṇṇaṃ catunnanti ca ādivasena abhisamayānaṃ anto natthi. Tasmā dīpaṅkarassa bhagavato sāsanaṃ vitthārikaṃ bāhujaññaṃ ahosi. Tena vuttaṃ –

13.

13.

‘‘දසවීසසහස්‌සානං , ධම්‌මාභිසමයො අහු;

‘‘Dasavīsasahassānaṃ , dhammābhisamayo ahu;

එකද්‌වින්‌නං අභිසමයා, ගණනාතො අසඞ්‌ඛියා’’ති.

Ekadvinnaṃ abhisamayā, gaṇanāto asaṅkhiyā’’ti.

තත්‌ථ දසවීසසහස්‌සානන්‌ති දසසහස්‌සානං වීසතිසහස්‌සානඤ්‌ච. ධම්‌මාභිසමයොති චතුසච්‌චධම්‌මප්‌පටිවෙධො. එකද්‌වින්‌නන්‌ති එකස්‌ස චෙව ද්‌වින්‌නඤ්‌ච , තිණ්‌ණං චතුන්‌නං…පෙ.… දසන්‌නන්‌තිආදිනා නයෙන අසඞ්‌ඛ්‍යෙය්‍යාති අත්‌ථො. එවං අසඞ්‌ඛ්‍යෙය්‍යාභිසමයත්‌තා ච විත්‌ථාරිකං මහන්‌තප්‌පත්‌තං බහූහි පණ්‌ඩිතෙහි දෙවමනුස්‌සෙහි නිය්‍යානිකන්‌ති ජඤ්‌ඤං ජානිතබ්‌බං අධිසීලසික්‌ඛාදීහි ඉද්‌ධඤ්‌ච සමාධිආදීහි ඵීතඤ්‌ච අහොසි. තෙන වුත්‌තං –

Tattha dasavīsasahassānanti dasasahassānaṃ vīsatisahassānañca. Dhammābhisamayoti catusaccadhammappaṭivedho. Ekadvinnanti ekassa ceva dvinnañca , tiṇṇaṃ catunnaṃ…pe… dasannantiādinā nayena asaṅkhyeyyāti attho. Evaṃ asaṅkhyeyyābhisamayattā ca vitthārikaṃ mahantappattaṃ bahūhi paṇḍitehi devamanussehi niyyānikanti jaññaṃ jānitabbaṃ adhisīlasikkhādīhi iddhañca samādhiādīhi phītañca ahosi. Tena vuttaṃ –

14.

14.

‘‘විත්‌ථාරිකං බාහුජඤ්‌ඤං, ඉද්‌ධං ඵීතං අහූ තදා;

‘‘Vitthārikaṃ bāhujaññaṃ, iddhaṃ phītaṃ ahū tadā;

දීපඞ්‌කරස්‌ස භගවතො, සාසනං සුවිසොධිත’’න්‌ති.

Dīpaṅkarassa bhagavato, sāsanaṃ suvisodhita’’nti.

තත්‌ථ සුවිසොධිතන්‌ති සුට්‌ඨු භගවතා සොධිතං විසුද්‌ධං කතං. දීපඞ්‌කරං කිර සත්‌ථාරං සබ්‌බකාලං ඡළභිඤ්‌ඤානං මහිද්‌ධිකානං භික්‌ඛූනං චත්‌තාරි සතසහස්‌සානි පරිවාරෙන්‌ති. තෙන ච සමයෙන යෙ සෙක්‌ඛා කාලකිරියං කරොන්‌ති, තෙ ගරහිතා භවන්‌ති, සබ්‌බෙ ඛීණාසවා හුත්‌වාව පරිනිබ්‌බායන්‌තීති අධිප්‌පායො. තස්‌මා හි තස්‌ස භගවතො සාසනං සුපුප්‌ඵිතං සුසමිද්‌ධං ඛීණාසවෙහි භික්‌ඛූහි අතිවිය සොභිත්‌ථ. තෙන වුත්‌තං –

Tattha suvisodhitanti suṭṭhu bhagavatā sodhitaṃ visuddhaṃ kataṃ. Dīpaṅkaraṃ kira satthāraṃ sabbakālaṃ chaḷabhiññānaṃ mahiddhikānaṃ bhikkhūnaṃ cattāri satasahassāni parivārenti. Tena ca samayena ye sekkhā kālakiriyaṃ karonti, te garahitā bhavanti, sabbe khīṇāsavā hutvāva parinibbāyantīti adhippāyo. Tasmā hi tassa bhagavato sāsanaṃ supupphitaṃ susamiddhaṃ khīṇāsavehi bhikkhūhi ativiya sobhittha. Tena vuttaṃ –

15.

15.

‘‘චත්‌තාරි සතසහස්‌සානි, ඡළභිඤ්‌ඤා මහිද්‌ධිකා;

‘‘Cattāri satasahassāni, chaḷabhiññā mahiddhikā;

දීපඞ්‌කරං ලොකවිදුං, පරිවාරෙන්‌ති සබ්‌බදා.

Dīpaṅkaraṃ lokaviduṃ, parivārenti sabbadā.

16.

16.

‘‘යෙ කෙචි තෙන සමයෙන, ජහන්‌ති මානුසං භවං;

‘‘Ye keci tena samayena, jahanti mānusaṃ bhavaṃ;

අප්‌පත්‌තමානසා සෙඛා, ගරහිතා භවන්‌ති තෙ.

Appattamānasā sekhā, garahitā bhavanti te.

17.

17.

‘‘සුපුප්‌ඵිතං පාවචනං, අරහන්‌තෙහි තාදිහි;

‘‘Supupphitaṃ pāvacanaṃ, arahantehi tādihi;

ඛීණාසවෙහි විමලෙහි, උපසොභති සබ්‌බදා’’ති.

Khīṇāsavehi vimalehi, upasobhati sabbadā’’ti.

තත්‌ථ චත්‌තාරි සතසහස්‌සානීති ගණනාය දස්‌සිතා එවං දස්‌සිතගණනා ඉමෙ භික්‌ඛූති දස්‌සනත්‌ථං ‘‘ඡළභිඤ්‌ඤා මහිද්‌ධිකා’’ති වුත්‌තන්‌ති එවමත්‌ථො ගහෙතබ්‌බො. අථ වා ඡළභිඤ්‌ඤා මහිද්‌ධිකාති ඡළභිඤ්‌ඤානං මහිද්‌ධිකානන්‌ති සාමිඅත්‌ථෙ පච්‌චත්‌තවචනං දට්‌ඨබ්‌බං. පරිවාරෙන්‌ති සබ්‌බදාති නිච්‌චකාලං දසබලං පරිවාරෙන්‌ති, භගවන්‌තං මුඤ්‌චිත්‌වා කත්‌ථචි න ගච්‌ඡන්‌තීති අධිප්‌පායො. තෙන සමයෙනාති තස්‌මිං සමයෙ. අයං පන සමය-සද්‌දො සමවායාදීසු නවසු අත්‌ථෙසු දිස්‌සති. යථාහ –

Tattha cattāri satasahassānīti gaṇanāya dassitā evaṃ dassitagaṇanā ime bhikkhūti dassanatthaṃ ‘‘chaḷabhiññā mahiddhikā’’ti vuttanti evamattho gahetabbo. Atha vā chaḷabhiññā mahiddhikāti chaḷabhiññānaṃ mahiddhikānanti sāmiatthe paccattavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Parivārenti sabbadāti niccakālaṃ dasabalaṃ parivārenti, bhagavantaṃ muñcitvā katthaci na gacchantīti adhippāyo. Tena samayenāti tasmiṃ samaye. Ayaṃ pana samaya-saddo samavāyādīsu navasu atthesu dissati. Yathāha –

‘‘සමවායෙ ඛණෙ කාලෙ, සමූහෙ හෙතුදිට්‌ඨිසු;

‘‘Samavāye khaṇe kāle, samūhe hetudiṭṭhisu;

පටිලාභෙ පහානෙ ච, පටිවෙධෙ ච දිස්‌සතී’’ති. (දී. නි. අට්‌ඨ. 1.1; ම. නි. අට්‌ඨ. 1.මූලපරියායසුත්‌තවණ්‌ණනා; සං. නි. අට්‌ඨ. 1.1.1; අ. නි. අට්‌ඨ. 1.1.1; ධ. ස. අට්‌ඨ. 1 කාමාවචරකුසලපදභාජනීය; ඛු. පා. අට්‌ඨ. මංගලසුත්‌තවණ්‌ණනා, එවමිච්‌චාදිපාඨවණ්‌ණනා; පටි. ම. අට්‌ඨ. 2.1.184);

Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.1; ma. ni. aṭṭha. 1.mūlapariyāyasuttavaṇṇanā; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.1; a. ni. aṭṭha. 1.1.1; dha. sa. aṭṭha. 1 kāmāvacarakusalapadabhājanīya; khu. pā. aṭṭha. maṃgalasuttavaṇṇanā, evamiccādipāṭhavaṇṇanā; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.184);

ඉධ සො කාලෙ දට්‌ඨබ්‌බො; තස්‌මිං කාලෙති අත්‌ථො. මානුසං භවන්‌ති මනුස්‌සභාවං. අප්‌පත්‌තමානසාති අප්‌පත්‌තං අනධිගතං මානසං යෙහි තෙ අප්‌පත්‌තමානසා. මානසන්‌ති රාගස්‌ස ච චිත්‌තස්‌ස ච අරහත්‌තස්‌ස ච අධිවචනං. ‘‘අන්‌තලික්‌ඛචරො පාසො, ය්‌වායං චරති මානසො’’ති (සං. නි. 1.151; මහාව. 33) හි එත්‌ථ පන රාගො ‘‘මානසො’’ති වුත්‌තො. ‘‘චිත්‌තං මනො මානසං හදයං පණ්‌ඩර’’න්‌ති (ධ. ස. 6; විභ. 184; මහානි. 1; චූළනි. පාරායනානුගීතිගාථානිද්‌දෙස 114) එත්‌ථ චිත්‌තං. ‘‘අප්‌පත්‌තමානසො සෙඛො, කාලං කයිරා ජනෙසුතා’’ති (සං. නි. 1.159) එත්‌ථ අරහත්‌තං. ඉධාපි අරහත්‌තමෙව අධිප්‌පෙතං (ධ. ස. අට්‌ඨ. 5 කාමාවචරකුසලනිද්‌දෙසවාරකථා; මහානි. අට්‌ඨ. 1). තස්‌මා අප්‌පත්‌තඅරහත්‌තඵලාති අත්‌ථො. සෙඛාති කෙනට්‌ඨෙන සෙඛා? සෙඛධම්‌මපටිලාභට්‌ඨෙන සෙඛා. වුත්‌තඤ්‌හෙතං – ‘‘කිත්‌තාවතා නු ඛො, භන්‌තෙ, සෙඛො හොතීති? ඉධ, භික්‌ඛවෙ, භික්‌ඛු සෙඛාය සම්‌මාදිට්‌ඨියා සමන්‌නාගතො හොති…පෙ.… සෙඛෙන සම්‌මාසමාධිනා සමන්‌නාගතො හොති. එත්‌තාවතා ඛො, භික්‌ඛවෙ, භික්‌ඛු සෙඛො හොතී’’ති (සං. නි. 5.13). අපි ච සික්‌ඛන්‌තීති සෙඛා. වුත්‌තඤ්‌හෙතං – ‘‘සික්‌ඛති, සික්‌ඛතීති ඛො, භික්‌ඛු, තස්‌මා සෙඛොති වුච්‌චති. කිඤ්‌ච සික්‌ඛති? අධිසීලම්‌පි සික්‌ඛති අධිචිත්‌තම්‌පි අධිපඤ්‌ඤම්‌පි සික්‌ඛතීති ඛො, භික්‌ඛු, තස්‌මා සෙඛොති වුච්‌චතී’’ති (අ. නි. 3.86).

Idha so kāle daṭṭhabbo; tasmiṃ kāleti attho. Mānusaṃ bhavanti manussabhāvaṃ. Appattamānasāti appattaṃ anadhigataṃ mānasaṃ yehi te appattamānasā. Mānasanti rāgassa ca cittassa ca arahattassa ca adhivacanaṃ. ‘‘Antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso’’ti (saṃ. ni. 1.151; mahāva. 33) hi ettha pana rāgo ‘‘mānaso’’ti vutto. ‘‘Cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍara’’nti (dha. sa. 6; vibha. 184; mahāni. 1; cūḷani. pārāyanānugītigāthāniddesa 114) ettha cittaṃ. ‘‘Appattamānaso sekho, kālaṃ kayirā janesutā’’ti (saṃ. ni. 1.159) ettha arahattaṃ. Idhāpi arahattameva adhippetaṃ (dha. sa. aṭṭha. 5 kāmāvacarakusalaniddesavārakathā; mahāni. aṭṭha. 1). Tasmā appattaarahattaphalāti attho. Sekhāti kenaṭṭhena sekhā? Sekhadhammapaṭilābhaṭṭhena sekhā. Vuttañhetaṃ – ‘‘kittāvatā nu kho, bhante, sekho hotīti? Idha, bhikkhave, bhikkhu sekhāya sammādiṭṭhiyā samannāgato hoti…pe… sekhena sammāsamādhinā samannāgato hoti. Ettāvatā kho, bhikkhave, bhikkhu sekho hotī’’ti (saṃ. ni. 5.13). Api ca sikkhantīti sekhā. Vuttañhetaṃ – ‘‘sikkhati, sikkhatīti kho, bhikkhu, tasmā sekhoti vuccati. Kiñca sikkhati? Adhisīlampi sikkhati adhicittampi adhipaññampi sikkhatīti kho, bhikkhu, tasmā sekhoti vuccatī’’ti (a. ni. 3.86).

සුපුප්‌ඵිතන්‌ති සුට්‌ඨු විකසිතං. පාවචනන්‌ති පසත්‌ථං වචනං, වුද්‌ධිප්‌පත්‌තං වා වචනං පවචනං, පවචනමෙව පාවචනං, සාසනන්‌ති අත්‌ථො. උපසොභතීති අභිරාජති අතිවිරොචති. සබ්‌බදාති සබ්‌බකාලං. ‘‘උපසොභති සදෙවකෙ’’තිපි පාඨො.

Supupphitanti suṭṭhu vikasitaṃ. Pāvacananti pasatthaṃ vacanaṃ, vuddhippattaṃ vā vacanaṃ pavacanaṃ, pavacanameva pāvacanaṃ, sāsananti attho. Upasobhatīti abhirājati ativirocati. Sabbadāti sabbakālaṃ. ‘‘Upasobhati sadevake’’tipi pāṭho.

තස්‌ස දීපඞ්‌කරස්‌ස භගවතො රම්‌මවතී නාම නගරං අහොසි, සුදෙවො නාම ඛත්‌තියො පිතා, සුමෙධා නාම දෙවී මාතා, සුමඞ්‌ගලො ච තිස්‌සො චාති ද්‌වෙ අග්‌ගසාවකා, සාගතො නාම උපට්‌ඨාකො, නන්‌දා ච සුනන්‌දා චාති ද්‌වෙ අග්‌ගසාවිකා, බොධි තස්‌ස භගවතො පිප්‌ඵලිරුක්‌ඛො අහොසි, අසීතිහත්‌ථුබ්‌බෙධො, සතසහස්‌සවස්‌සානි ආයූති. කිං පනිමෙසං ජාතනගරාදීනං දස්‌සනෙ පයොජනන්‌ති චෙ? වුච්‌චතෙ – යස්‌ස යදි නෙව ජාතනගරං න පිතා න මාතා පඤ්‌ඤායෙය්‍ය, ඉමස්‌ස පන නෙව ජාතනගරං න පිතා න මාතා පඤ්‌ඤායති, දෙවො වා සක්‌කො වා යක්‌ඛො වා මාරො වා බ්‍රහ්‌මා වා එස මඤ්‌ඤෙ, දෙවානම්‌පි ඊදිසං පාටිහාරියං අනච්‌ඡරියන්‌ති මඤ්‌ඤමානා න සොතබ්‌බං න සද්‌දහිතබ්‌බං මඤ්‌ඤෙය්‍යුං, තතො අභිසමයො න භවෙය්‍ය, අසති අභිසමයෙ නිරත්‌ථකො බුද්‌ධුප්‌පාදො භවෙය්‍ය, අනිය්‍යානිකං සාසනං. තස්‌මා සබ්‌බබුද්‌ධානං ජාතනගරාදිකො පරිච්‌ඡෙදො දස්‌සෙතබ්‌බො. තෙන වුත්‌තං –

Tassa dīpaṅkarassa bhagavato rammavatī nāma nagaraṃ ahosi, sudevo nāma khattiyo pitā, sumedhā nāma devī mātā, sumaṅgalo ca tisso cāti dve aggasāvakā, sāgato nāma upaṭṭhāko, nandā ca sunandā cāti dve aggasāvikā, bodhi tassa bhagavato pipphalirukkho ahosi, asītihatthubbedho, satasahassavassāni āyūti. Kiṃ panimesaṃ jātanagarādīnaṃ dassane payojananti ce? Vuccate – yassa yadi neva jātanagaraṃ na pitā na mātā paññāyeyya, imassa pana neva jātanagaraṃ na pitā na mātā paññāyati, devo vā sakko vā yakkho vā māro vā brahmā vā esa maññe, devānampi īdisaṃ pāṭihāriyaṃ anacchariyanti maññamānā na sotabbaṃ na saddahitabbaṃ maññeyyuṃ, tato abhisamayo na bhaveyya, asati abhisamaye niratthako buddhuppādo bhaveyya, aniyyānikaṃ sāsanaṃ. Tasmā sabbabuddhānaṃ jātanagarādiko paricchedo dassetabbo. Tena vuttaṃ –

18.

18.

‘‘නගරං රම්‌මවතී නාම, සුදෙවො නාම ඛත්‌තියො;

‘‘Nagaraṃ rammavatī nāma, sudevo nāma khattiyo;

සුමෙධා නාම ජනිකා, දීපඞ්‌කරස්‌ස සත්‌ථුනො.

Sumedhā nāma janikā, dīpaṅkarassa satthuno.

24.

24.

‘‘සුමඞ්‌ගලො ච තිස්‌සො ච, අහෙසුං අග්‌ගසාවකා;

‘‘Sumaṅgalo ca tisso ca, ahesuṃ aggasāvakā;

සාගතො නාමුපට්‌ඨාකො, දීපඞ්‌කරස්‌ස සත්‌ථුනො.

Sāgato nāmupaṭṭhāko, dīpaṅkarassa satthuno.

25.

25.

‘‘නන්‌දා චෙව සුනන්‌දා ච, අහෙසුං අග්‌ගසාවිකා;

‘‘Nandā ceva sunandā ca, ahesuṃ aggasāvikā;

බොධි තස්‌ස භගවතො, පිප්‌ඵලීති පවුච්‌චති.

Bodhi tassa bhagavato, pipphalīti pavuccati.

27.

27.

‘‘අසීතිහත්‌ථමුබ්‌බෙධො, දීපඞ්‌කරො මහාමුනි;

‘‘Asītihatthamubbedho, dīpaṅkaro mahāmuni;

සොභති දීපරුක්‌ඛොව, සාලරාජාව ඵුල්‌ලිතො.

Sobhati dīparukkhova, sālarājāva phullito.

28.

28.

‘‘සතසහස්‌සවස්‌සානි, ආයු තස්‌ස මහෙසිනො;

‘‘Satasahassavassāni, āyu tassa mahesino;

තාවතා තිට්‌ඨමානො සො, තාරෙසි ජනතං බහුං.

Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.

29.

29.

‘‘ජොතයිත්‌වාන සද්‌ධම්‌මං, සන්‌තාරෙත්‌වා මහාජනං;

‘‘Jotayitvāna saddhammaṃ, santāretvā mahājanaṃ;

ජලිත්‌වා අග්‌ගික්‌ඛන්‌ධොව, නිබ්‌බුතො සො සසාවකො.

Jalitvā aggikkhandhova, nibbuto so sasāvako.

30.

30.

‘‘සා ච ඉද්‌ධි සො ච යසො, තානි ච පාදෙසු චක්‌කරතනානි;

‘‘Sā ca iddhi so ca yaso, tāni ca pādesu cakkaratanāni;

සබ්‌බං තමන්‌තරහිතං, නනු රිත්‌තා සබ්‌බසඞ්‌ඛාරා’’ති.

Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā’’ti.

තත්‌ථ සුදෙවො නාම ඛත්‌තියොති සුදෙවො නාමස්‌ස ඛත්‌තියො පිතා අහොසීති අත්‌ථො. ජනිකාති ජනෙත්‌ති. පිප්‌ඵලීති පිලක්‌ඛකපීතනරුක්‌ඛො බොධි. අසීතිහත්‌ථමුබ්‌බෙධොති අසීතිහත්‌ථං උච්‌චග්‌ගතො. දීපරුක්‌ඛො වාති සම්‌පජ්‌ජලිතදීපමාලාකුලො දීපරුක්‌ඛො විය ආරොහපරිණාහසණ්‌ඨානපාරිපූරිසම්‌පන්‌නො ද්‌වත්‌තිංසවරලක්‌ඛණානුබ්‍යඤ්‌ජනසමලඞ්‌කතසරීරො විප්‌ඵුරිතරංසිජාලාවිසරතාරාගණසමුජ්‌ජලමිව ගගනතලං භගවා ධරමානකාලෙ සොභතීති සොභිත්‌ථ. සාලරාජාව ඵුල්‌ලිතොති පුප්‌ඵිතො සබ්‌බඵාලිඵුල්‌ලො සාලරාජරුක්‌ඛො විය ච සබ්‌බඵාලිඵුල්‌ලො යොජනසතුබ්‌බෙධො පාරිච්‌ඡත්‌තො විය ච අසීතිහත්‌ථුබ්‌බෙධො භගවා අතිවිය සොභති.

Tattha sudevo nāma khattiyoti sudevo nāmassa khattiyo pitā ahosīti attho. Janikāti janetti. Pipphalīti pilakkhakapītanarukkho bodhi. Asītihatthamubbedhoti asītihatthaṃ uccaggato. Dīparukkho vāti sampajjalitadīpamālākulo dīparukkho viya ārohapariṇāhasaṇṭhānapāripūrisampanno dvattiṃsavaralakkhaṇānubyañjanasamalaṅkatasarīro vipphuritaraṃsijālāvisaratārāgaṇasamujjalamiva gaganatalaṃ bhagavā dharamānakāle sobhatīti sobhittha. Sālarājāva phullitoti pupphito sabbaphāliphullo sālarājarukkho viya ca sabbaphāliphullo yojanasatubbedho pāricchatto viya ca asītihatthubbedho bhagavā ativiya sobhati.

සතසහස්‌සවස්‌සානීති වස්‌සසතසහස්‌සානි තස්‌ස ආයූති අත්‌ථො. තාවතා තිට්‌ඨමානොති තාවතකං කාලං තිට්‌ඨමානො. ජනතන්‌ති ජනසමූහං. සන්‌තාරෙත්‌වා මහාජනන්‌ති තාරයිත්‌වා මහාජනං. ‘‘සන්‌තාරෙත්‌වා සදෙවක’’න්‌තිපි පාඨො, තස්‌ස සදෙවකං ලොකන්‌ති අත්‌ථො. සා ච ඉද්‌ධීති සා ච සම්‌පත්‌ති ආනුභාවො. සො ච යසොති සො ච පරිවාරො. සබ්‌බං තමන්‌තරහිතන්‌ති තං සබ්‌බං වුත්‌තප්‌පකාරං සම්‌පත්‌තිජාතං අන්‌තරහිතං අපගතන්‌ති අත්‌ථො. නනු රිත්‌තා සබ්‌බසඞ්‌ඛාරාති සබ්‌බෙ පන සඞ්‌ඛතධම්‌මා නනු රිත්‌තා තුච්‌ඡා, නිච්‌චසාරාදිරහිතාති අත්‌ථො.

Satasahassavassānīti vassasatasahassāni tassa āyūti attho. Tāvatā tiṭṭhamānoti tāvatakaṃ kālaṃ tiṭṭhamāno. Janatanti janasamūhaṃ. Santāretvā mahājananti tārayitvā mahājanaṃ. ‘‘Santāretvā sadevaka’’ntipi pāṭho, tassa sadevakaṃ lokanti attho. Sā ca iddhīti sā ca sampatti ānubhāvo. So ca yasoti so ca parivāro. Sabbaṃ tamantarahitanti taṃ sabbaṃ vuttappakāraṃ sampattijātaṃ antarahitaṃ apagatanti attho. Nanu rittā sabbasaṅkhārāti sabbe pana saṅkhatadhammā nanu rittā tucchā, niccasārādirahitāti attho.

එත්‌ථ පන නගරාදිපරිච්‌ඡෙදො පාළියමාගතොව. සම්‌බහුලවාරො පන නාගතො, සො ආනෙත්‌වා දීපෙතබ්‌බො. සෙය්‍යථිදං – පුත්‌තපරිච්‌ඡෙදො, භරියාපරිච්‌ඡෙදො, පාසාදපරිච්‌ඡෙදො, අගාරවාසපරිච්‌ඡෙදො, නාටකිත්‌ථිපරිච්‌ඡෙදො, අභිනික්‌ඛමනපරිච්‌ඡෙදො, පධානපරිච්‌ඡෙදො, විහාරපරිච්‌ඡෙදො, උපට්‌ඨාකපරිච්‌ඡෙදොති. එතෙසම්‌පි දීපනෙ කාරණං හෙට්‌ඨා වුත්‌තමෙව. තස්‌ස පන දීපඞ්‌කරස්‌ස භරියානං තිසතසහස්‌සං අහොසි. තස්‌ස අග්‌ගමහෙසී පදුමා නාම, තස්‌ස පන පුත්‌තො උසභක්‌ඛන්‌ධො නාම. තෙන වුත්‌තං –

Ettha pana nagarādiparicchedo pāḷiyamāgatova. Sambahulavāro pana nāgato, so ānetvā dīpetabbo. Seyyathidaṃ – puttaparicchedo, bhariyāparicchedo, pāsādaparicchedo, agāravāsaparicchedo, nāṭakitthiparicchedo, abhinikkhamanaparicchedo, padhānaparicchedo, vihāraparicchedo, upaṭṭhākaparicchedoti. Etesampi dīpane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Tassa pana dīpaṅkarassa bhariyānaṃ tisatasahassaṃ ahosi. Tassa aggamahesī padumā nāma, tassa pana putto usabhakkhandho nāma. Tena vuttaṃ –

‘‘භරියා පදුමා නාම, විබුද්‌ධපදුමානනා;

‘‘Bhariyā padumā nāma, vibuddhapadumānanā;

අත්‍රජො උසභක්‌ඛන්‌ධො, දීපඞ්‌කරස්‌ස සත්‌ථුනො.

Atrajo usabhakkhandho, dīpaṅkarassa satthuno.

‘‘හංසා කොඤ්‌චා මයූරාඛ්‍යා, පාසාදාපි තයො මතා;

‘‘Haṃsā koñcā mayūrākhyā, pāsādāpi tayo matā;

දසවස්‌සසහස්‌සානි, අගාරං අවසී කිර.

Dasavassasahassāni, agāraṃ avasī kira.

‘‘හත්‌ථියානෙන නික්‌ඛන්‌තො, නන්‌දාරාමෙ ජිනො වසී;

‘‘Hatthiyānena nikkhanto, nandārāme jino vasī;

නන්‌දො නාමස්‌සුපට්‌ඨාකො, ලොකානන්‌දකරො කිරා’’ති.

Nando nāmassupaṭṭhāko, lokānandakaro kirā’’ti.

සබ්‌බබුද්‌ධානං පන පඤ්‌ච වෙමත්‌තානි හොන්‌ති ආයුවෙමත්‌තං පමාණවෙමත්‌තං කුලවෙමත්‌තං පධානවෙමත්‌තං රස්‌මිවෙමත්‌තන්‌ති. තත්‌ථ ආයුවෙමත්‌තං නාම කෙචි දීඝායුකා හොන්‌ති කෙචි අප්‌පායුකා. තථා හි දීපඞ්‌කරස්‌ස පන භගවතො වස්‌සසතසහස්‌සං ආයුප්‌පමාණං අහොසි, අම්‌හාකං භගවතො වස්‌සසතං.

Sabbabuddhānaṃ pana pañca vemattāni honti āyuvemattaṃ pamāṇavemattaṃ kulavemattaṃ padhānavemattaṃ rasmivemattanti. Tattha āyuvemattaṃ nāma keci dīghāyukā honti keci appāyukā. Tathā hi dīpaṅkarassa pana bhagavato vassasatasahassaṃ āyuppamāṇaṃ ahosi, amhākaṃ bhagavato vassasataṃ.

පමාණවෙමත්‌තං නාම කෙචි දීඝා හොන්‌ති කෙචි රස්‌සා. තථා හි දීපඞ්‌කරො අසීතිහත්‌ථප්‌පමාණො අහොසි, අම්‌හාකං පන භගවා අට්‌ඨාරසහත්‌ථප්‌පමාණො.

Pamāṇavemattaṃ nāma keci dīghā honti keci rassā. Tathā hi dīpaṅkaro asītihatthappamāṇo ahosi, amhākaṃ pana bhagavā aṭṭhārasahatthappamāṇo.

කුලවෙමත්‌තං නාම කෙචි ඛත්‌තියකුලෙ නිබ්‌බත්‌තන්‌ති කෙචි බ්‍රාහ්‌මණකුලෙ. තථා හි දීපඞ්‌කරාදයො ඛත්‌තියකුලෙ නිබ්‌බත්‌තිංසු, කකුසන්‌ධකොණාගමනාදයො බ්‍රාහ්‌මණකුලෙ.

Kulavemattaṃ nāma keci khattiyakule nibbattanti keci brāhmaṇakule. Tathā hi dīpaṅkarādayo khattiyakule nibbattiṃsu, kakusandhakoṇāgamanādayo brāhmaṇakule.

පධානවෙමත්‌තං නාම කෙසඤ්‌චි පධානං ඉත්‌තරමෙව හොති යථා කස්‌සපස්‌ස භගවතො , කෙසඤ්‌චි අද්‌ධනියං අම්‌හාකං භගවතො විය.

Padhānavemattaṃ nāma kesañci padhānaṃ ittarameva hoti yathā kassapassa bhagavato , kesañci addhaniyaṃ amhākaṃ bhagavato viya.

රස්‌මිවෙමත්‌තං නාම මඞ්‌ගලස්‌ස භගවතො සරීරස්‌මි දසසහස්‌සිලොකධාතුං ඵරිත්‌වා අට්‌ඨාසි, අම්‌හාකං භගවතො බ්‍යාමමත්‌තං. තත්‍ර රස්‌මිවෙමත්‌තං අජ්‌ඣාසයපටිබද්‌ධං හොති. යො යත්‌තකං ඉච්‌ඡසි, තස්‌ස තත්‌තකං සරීරප්‌පභා ඵරති. මඞ්‌ගලස්‌ස පන ‘‘දසසහස්‌සිලොකධාතුං ඵරතූ’’ති අජ්‌ඣාසයො අහොසි. පටිවිද්‌ධගුණෙසු පන කස්‌සචි වෙමත්‌තං නාම නත්‌ථි (දී. නි. අට්‌ඨ. 2.12 ආදයො).

Rasmivemattaṃ nāma maṅgalassa bhagavato sarīrasmi dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi, amhākaṃ bhagavato byāmamattaṃ. Tatra rasmivemattaṃ ajjhāsayapaṭibaddhaṃ hoti. Yo yattakaṃ icchasi, tassa tattakaṃ sarīrappabhā pharati. Maṅgalassa pana ‘‘dasasahassilokadhātuṃ pharatū’’ti ajjhāsayo ahosi. Paṭividdhaguṇesu pana kassaci vemattaṃ nāma natthi (dī. ni. aṭṭha. 2.12 ādayo).

තථා සබ්‌බබුද්‌ධානං චත්‌තාරි අවිජහිතට්‌ඨානානි නාම හොන්‌ති. බොධිපල්‌ලඞ්‌කො අවිජහිතො එකස්‌මිංයෙව ඨානෙ හොති. ධම්‌මචක්‌කප්‌පවත්‌තනට්‌ඨානං ඉසිපතනෙ මිගදායෙ අවිජහිතමෙව හොති. දෙවොරොහණකාලෙ සඞ්‌කස්‌සනගරද්‌වාරෙ පඨමපාදක්‌කමො අවිජහිතොව හොති. ජෙතවනෙ ගන්‌ධකුටියා චත්‌තාරි මඤ්‌චපාදට්‌ඨානානි අවිජහිතානෙව හොන්‌ති. විහාරොපි අවිජහිතොව. සො පන ඛුද්‌දකො වා මහන්‌තො වා හොති.

Tathā sabbabuddhānaṃ cattāri avijahitaṭṭhānāni nāma honti. Bodhipallaṅko avijahito ekasmiṃyeva ṭhāne hoti. Dhammacakkappavattanaṭṭhānaṃ isipatane migadāye avijahitameva hoti. Devorohaṇakāle saṅkassanagaradvāre paṭhamapādakkamo avijahitova hoti. Jetavane gandhakuṭiyā cattāri mañcapādaṭṭhānāni avijahitāneva honti. Vihāropi avijahitova. So pana khuddako vā mahanto vā hoti.

අපරං පන අම්‌හාකංයෙව භගවතො සහජාතපරිච්‌ඡෙදඤ්‌ච නක්‌ඛත්‌තපරිච්‌ඡෙදඤ්‌ච විසෙසං. අම්‌හාකං සබ්‌බඤ්‌ඤුබොධිසත්‌තෙන කිර සද්‌ධිං රාහුලමාතා ආනන්‌දත්‌ථෙරො ඡන්‌නො කණ්‌ඩකො අස්‌සරාජා නිධිකුම්‌භා මහාබොධිරුක්‌ඛො කාළුදායීති ඉමානි සත සහජාතානි. මහාපුරිසො කිර උත්‌තරාසාළ්‌හනක්‌ඛත්‌තෙනෙව මාතුකුච්‌ඡිං ඔක්‌කමි, මහාභිනික්‌ඛමනං නික්‌ඛමි , ධම්‌මචක්‌කං පවත්‌තෙසි, යමකපාටිහාරියං අකාසි. විසාඛනක්‌ඛත්‌තෙන ජාතො ච අභිසම්‌බුද්‌ධො ච පරිනිබ්‌බුතො ච, මාඝනක්‌ඛත්‌තෙන තස්‌ස සාවකසන්‌නිපාතො චෙව ආයුසඞ්‌ඛාරවොසජ්‌ජනඤ්‌ච අහොසි, අස්‌සයුජනක්‌ඛත්‌තෙන දෙවොරොහණන්‌ති එත්‌තකං ආහරිත්‌වා දීපෙතබ්‌බං. අයං සම්‌බහුලවාරපරිච්‌ඡෙදො. සෙසගාථා සඋත්‌තානා එවාති.

Aparaṃ pana amhākaṃyeva bhagavato sahajātaparicchedañca nakkhattaparicchedañca visesaṃ. Amhākaṃ sabbaññubodhisattena kira saddhiṃ rāhulamātā ānandatthero channo kaṇḍako assarājā nidhikumbhā mahābodhirukkho kāḷudāyīti imāni sata sahajātāni. Mahāpuriso kira uttarāsāḷhanakkhatteneva mātukucchiṃ okkami, mahābhinikkhamanaṃ nikkhami , dhammacakkaṃ pavattesi, yamakapāṭihāriyaṃ akāsi. Visākhanakkhattena jāto ca abhisambuddho ca parinibbuto ca, māghanakkhattena tassa sāvakasannipāto ceva āyusaṅkhāravosajjanañca ahosi, assayujanakkhattena devorohaṇanti ettakaṃ āharitvā dīpetabbaṃ. Ayaṃ sambahulavāraparicchedo. Sesagāthā sauttānā evāti.

ඉති භගවා දීපඞ්‌කරො යාවතායුකං ඨත්‌වා සබ්‌බබුද්‌ධකිච්‌චං කත්‌වා අනුක්‌කමෙන අනුපාදිසෙසාය නිබ්‌බානධාතුයා පරිනිබ්‌බායි.

Iti bhagavā dīpaṅkaro yāvatāyukaṃ ṭhatvā sabbabuddhakiccaṃ katvā anukkamena anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi.

යස්‌මිං කිර කප්‌පෙ දීපඞ්‌කරදසබලො උදපාදි, තස්‌මිං අඤ්‌ඤෙපි තණ්‌හඞ්‌කරො, මෙධඞ්‌කරො, සරණඞ්‌කරොති තයො බුද්‌ධා අහෙසුං. තෙසං සන්‌තිකෙ බොධිසත්‌තස්‌ස බ්‍යාකරණං නත්‌ථි. තස්‌මා තෙ ඉධ න දස්‌සිතා. අට්‌ඨකථායං පන තම්‌හා කප්‌පා ආදිතො පට්‌ඨායුප්‌පන්‌නුප්‌පන්‌නෙ සබ්‌බබුද්‌ධෙ දස්‌සෙතුං ඉදං වුත්‌තං –

Yasmiṃ kira kappe dīpaṅkaradasabalo udapādi, tasmiṃ aññepi taṇhaṅkaro, medhaṅkaro, saraṇaṅkaroti tayo buddhā ahesuṃ. Tesaṃ santike bodhisattassa byākaraṇaṃ natthi. Tasmā te idha na dassitā. Aṭṭhakathāyaṃ pana tamhā kappā ādito paṭṭhāyuppannuppanne sabbabuddhe dassetuṃ idaṃ vuttaṃ –

‘‘තණ්‌හඞ්‌කරො මෙධඞ්‌කරො, අථොපි සරණඞ්‌කරො;

‘‘Taṇhaṅkaro medhaṅkaro, athopi saraṇaṅkaro;

දීපඞ්‌කරො ච සම්‌බුද්‌ධො, කොණ්‌ඩඤ්‌ඤො ද්‌විපදුත්‌තමො.

Dīpaṅkaro ca sambuddho, koṇḍañño dvipaduttamo.

‘‘මඞ්‌ගලො ච සුමනො ච, රෙවතො සොභිතො මුනි;

‘‘Maṅgalo ca sumano ca, revato sobhito muni;

අනොමදස්‌සී පදුමො, නාරදො පදුමුත්‌තරො.

Anomadassī padumo, nārado padumuttaro.

‘‘සුමෙධො ච සුජාතො ච, පියදස්‌සී මහායසො;

‘‘Sumedho ca sujāto ca, piyadassī mahāyaso;

අත්‌ථදස්‌සී ධම්‌මදස්‌සී, සිද්‌ධත්‌ථො ලොකනායකො.

Atthadassī dhammadassī, siddhattho lokanāyako.

‘‘තිස්‌සො ඵුස්‌සො ච සම්‌බුද්‌ධො, විපස්‌සී සිඛි වෙස්‌සභූ;

‘‘Tisso phusso ca sambuddho, vipassī sikhi vessabhū;

කකුසන්‌ධො කොණාගමනො, කස්‌සපො චාපි නායකො.

Kakusandho koṇāgamano, kassapo cāpi nāyako.

‘‘එතෙ අහෙසුං සම්‌බුද්‌ධා, වීතරාගා සමාහිතා;

‘‘Ete ahesuṃ sambuddhā, vītarāgā samāhitā;

සතරංසීව උප්‌පන්‌නා, මහාතමවිනොදනා;

Sataraṃsīva uppannā, mahātamavinodanā;

ජලිත්‌වා අග්‌ගික්‌ඛන්‌ධාව, නිබ්‌බුතා තෙ සසාවකා’’ති. (අප. අට්‌ඨ. 1.දූරෙනිදානකථා; චරියා. අට්‌ඨ. නිදානකථා; ජා. අට්‌ඨ. 1.දූරෙනිදානකථා);

Jalitvā aggikkhandhāva, nibbutā te sasāvakā’’ti. (apa. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā; cariyā. aṭṭha. nidānakathā; jā. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā);

එත්‌තාවතා නාතිසඞ්‌ඛෙපවිත්‌ථාරවසෙන කතාය

Ettāvatā nātisaṅkhepavitthāravasena katāya

මධුරත්‌ථවිලාසිනියා බුද්‌ධවංස-අට්‌ඨකථාය

Madhuratthavilāsiniyā buddhavaṃsa-aṭṭhakathāya

දීපඞ්‌කරබුද්‌ධවංසවණ්‌ණනා නිට්‌ඨිතා.

Dīpaṅkarabuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.

නිට්‌ඨිතො පඨමො බුද්‌ධවංසො.

Niṭṭhito paṭhamo buddhavaṃso.







Related texts:



තිපිටක (මූල) • Tipiṭaka (Mūla) / සුත්‌තපිටක • Suttapiṭaka / ඛුද්‌දකනිකාය • Khuddakanikāya / බුද්‌ධවංසපාළි • Buddhavaṃsapāḷi / 3. දීපඞ්‌කරබුද්‌ධවංසො • 3. Dīpaṅkarabuddhavaṃso


© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact