| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / ชาตก-อฎฺฐกถา • Jātaka-aṭṭhakathā |
ฯ นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสฯ
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
ขุทฺทกนิกาเย
Khuddakanikāye
ชาตก-อฎฺฐกถา
Jātaka-aṭṭhakathā
จตุโตฺถ ภาโค
Catuttho bhāgo
๑๐. ทสกนิปาโต
10. Dasakanipāto
[๔๓๙] ๑. จตุทฺวารชาตกวณฺณนา
[439] 1. Catudvārajātakavaṇṇanā
จตุทฺวารมิทํ นครนฺติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต เอกํ ทุพฺพจภิกฺขุํ อารพฺภ กเถสิฯ ปจฺจุปฺปนฺนวตฺถุ นวกนิปาตสฺส ปฐมชาตเก วิตฺถาริตเมวฯ อิธ ปน สตฺถา ตํ ภิกฺขุํ ‘‘สจฺจํ กิร ตฺวํ ภิกฺขุ ทุพฺพโจ’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สจฺจํ, ภเนฺต’’ติ วุเตฺต ‘‘ปุเพฺพปิ ตฺวํ ภิกฺขุ ทุพฺพจตาย ปณฺฑิตานํ วจนํ อกตฺวา ขุรจกฺกํ อาปาเทสี’’ติ วตฺวา อตีตํ อาหริฯ
Catudvāramidaṃnagaranti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ dubbacabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Paccuppannavatthu navakanipātassa paṭhamajātake vitthāritameva. Idha pana satthā taṃ bhikkhuṃ ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu dubbaco’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘pubbepi tvaṃ bhikkhu dubbacatāya paṇḍitānaṃ vacanaṃ akatvā khuracakkaṃ āpādesī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
อตีเต กสฺสปทสพลสฺส กาเล พาราณสิยํ อสีติโกฎิวิภวสฺส เสฎฺฐิโน เอโก ปุโตฺต มิตฺตวินฺทโก นาม อโหสิฯ ตสฺส มาตาปิตโร โสตาปนฺนา อเหสุํ, โส ปน ทุสฺสีโล อสฺสโทฺธฯ อถ นํ อปรภาเค ปิตริ กาลกเต มาตา กุฎุมฺพํ วิจาเรนฺตี อาห – ‘‘ตาต, ตยา ทุลฺลภํ มนุสฺสตฺตํ ลทฺธํ, ทานํ เทหิ, สีลํ รกฺขาหิ, อุโปสถกมฺมํ กโรหิ, ธมฺมํ สุณาหี’’ติฯ อมฺม, น มยฺหํ ทานาทีหิ อโตฺถ, มา มํ กิญฺจิ อวจุตฺถ, อหํ ยถากมฺมํ คมิสฺสามีติฯ เอวํ วทนฺตมฺปิ นํ เอกทิวสํ ปุณฺณมุโปสถทิวเส มาตา อาห – ‘‘ตาต, อชฺช อภิลกฺขิโต มหาอุโปสถทิวโส, อชฺช อุโปสถํ สมาทิยิตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา สพฺพรตฺติํ ธมฺมํ สุตฺวา เอหิ, อหํ เต สหสฺสํ ทสฺสามี’’ติฯ โส ‘‘สาธู’’ติ ธนโลเภน อุโปสถํ สมาทิยิตฺวา ภุตฺตปาตราโส วิหารํ คนฺตฺวา ทิวสํ วีตินาเมตฺวา รตฺติํ ยถา เอกมฺปิ ธมฺมปทํ กณฺณํ น ปหรติ, ตถา เอกสฺมิํ ปเทเส นิปชฺชิตฺวา นิทฺทํ โอกฺกมิตฺวา ปุนทิวเส ปาโตว มุขํ โธวิตฺวา เคหํ คนฺตฺวา นิสีทิฯ
Atīte kassapadasabalassa kāle bārāṇasiyaṃ asītikoṭivibhavassa seṭṭhino eko putto mittavindako nāma ahosi. Tassa mātāpitaro sotāpannā ahesuṃ, so pana dussīlo assaddho. Atha naṃ aparabhāge pitari kālakate mātā kuṭumbaṃ vicārentī āha – ‘‘tāta, tayā dullabhaṃ manussattaṃ laddhaṃ, dānaṃ dehi, sīlaṃ rakkhāhi, uposathakammaṃ karohi, dhammaṃ suṇāhī’’ti. Amma, na mayhaṃ dānādīhi attho, mā maṃ kiñci avacuttha, ahaṃ yathākammaṃ gamissāmīti. Evaṃ vadantampi naṃ ekadivasaṃ puṇṇamuposathadivase mātā āha – ‘‘tāta, ajja abhilakkhito mahāuposathadivaso, ajja uposathaṃ samādiyitvā vihāraṃ gantvā sabbarattiṃ dhammaṃ sutvā ehi, ahaṃ te sahassaṃ dassāmī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti dhanalobhena uposathaṃ samādiyitvā bhuttapātarāso vihāraṃ gantvā divasaṃ vītināmetvā rattiṃ yathā ekampi dhammapadaṃ kaṇṇaṃ na paharati, tathā ekasmiṃ padese nipajjitvā niddaṃ okkamitvā punadivase pātova mukhaṃ dhovitvā gehaṃ gantvā nisīdi.
มาตา ปนสฺส ‘‘อชฺช เม ปุโตฺต ธมฺมํ สุตฺวา ปาโตว ธมฺมกถิกเตฺถรํ อาทาย อาคมิสฺสตี’’ติ ยาคุํ ขาทนียํ โภชนียํ ปฎิยาเทตฺวา อาสนํ ปญฺญเปตฺวา ตสฺสาคมนํ ปฎิมาเนนฺตี ตํ เอกกํ อาคตํ ทิสฺวา ‘‘ตาต, ธมฺมกถิโก เกน น อานีโต’’ติ วตฺวา ‘‘น มยฺหํ ธมฺมกถิเกน อโตฺถ’’ติ วุเตฺต ‘‘เตน หิ ยาคุํ ปิวา’’ติ อาหฯ โส ‘‘ตุเมฺหหิ มยฺหํ สหสฺสํ ปฎิสฺสุตํ, ตํ ตาว เม เทถ, ปจฺฉา ปิวิสฺสามี’’ติ อาหฯ ‘‘ปิว, ตาต, ปจฺฉา ทสฺสามี’’ติฯ ‘‘คเหตฺวาว ปิวิสฺสามี’’ติฯ อถสฺส มาตา สหสฺสภณฺฑิกํ ปุรโต ฐเปสิฯ โส ยาคุํ ปิวิตฺวา สหสฺสภณฺฑิกํ คเหตฺวา โวหารํ กโรโนฺต น จิรเสฺสว วีสสตสหสฺสํ อุปฺปาเทสิฯ อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘นาวํ อุปฎฺฐเปตฺวา โวหารํ กริสฺสามี’’ติฯ โส นาวํ อุปฎฺฐเปตฺวา ‘‘อมฺม, อหํ นาวาย โวหารํ กริสฺสามี’’ติ อาหฯ อถ นํ มาตา ‘‘ตฺวํ ตาต, เอกปุตฺตโก, อิมสฺมิํ ฆเร ธนมฺปิ พหุ, สมุโทฺท อเนกาทีนโว, มา คมี’’ติ นิวาเรสิฯ โส ‘‘อหํ คมิสฺสาเมว, น สกฺกา มํ นิวาเรตุ’’นฺติ วตฺวา ‘‘อหํ ตํ, ตาต, วาเรสฺสามี’’ติ มาตรา หเตฺถ คหิโต หตฺถํ วิสฺสชฺชาเปตฺวา มาตรํ ปหริตฺวา ปาเตตฺวา อนฺตรํ กตฺวา คนฺตฺวา นาวาย สมุทฺทํ ปกฺขนฺทิฯ
Mātā panassa ‘‘ajja me putto dhammaṃ sutvā pātova dhammakathikattheraṃ ādāya āgamissatī’’ti yāguṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādetvā āsanaṃ paññapetvā tassāgamanaṃ paṭimānentī taṃ ekakaṃ āgataṃ disvā ‘‘tāta, dhammakathiko kena na ānīto’’ti vatvā ‘‘na mayhaṃ dhammakathikena attho’’ti vutte ‘‘tena hi yāguṃ pivā’’ti āha. So ‘‘tumhehi mayhaṃ sahassaṃ paṭissutaṃ, taṃ tāva me detha, pacchā pivissāmī’’ti āha. ‘‘Piva, tāta, pacchā dassāmī’’ti. ‘‘Gahetvāva pivissāmī’’ti. Athassa mātā sahassabhaṇḍikaṃ purato ṭhapesi. So yāguṃ pivitvā sahassabhaṇḍikaṃ gahetvā vohāraṃ karonto na cirasseva vīsasatasahassaṃ uppādesi. Athassa etadahosi – ‘‘nāvaṃ upaṭṭhapetvā vohāraṃ karissāmī’’ti. So nāvaṃ upaṭṭhapetvā ‘‘amma, ahaṃ nāvāya vohāraṃ karissāmī’’ti āha. Atha naṃ mātā ‘‘tvaṃ tāta, ekaputtako, imasmiṃ ghare dhanampi bahu, samuddo anekādīnavo, mā gamī’’ti nivāresi. So ‘‘ahaṃ gamissāmeva, na sakkā maṃ nivāretu’’nti vatvā ‘‘ahaṃ taṃ, tāta, vāressāmī’’ti mātarā hatthe gahito hatthaṃ vissajjāpetvā mātaraṃ paharitvā pātetvā antaraṃ katvā gantvā nāvāya samuddaṃ pakkhandi.
นาวา สตฺตเม ทิวเส มิตฺตวินฺทกํ นิสฺสาย สมุทฺทปิเฎฺฐ นิจฺจลา อฎฺฐาสิฯ กาฬกณฺณิสลากา กริยมานา มิตฺตวินฺทกเสฺสว หเตฺถ ติกฺขตฺตุํ ปติฯ อถสฺส อุฬุมฺปํ ทตฺวา ‘‘อิมํ เอกํ นิสฺสาย พหู มา นสฺสนฺตู’’ติ ตํ สมุทฺทปิเฎฺฐ ขิปิํสุฯ ตาวเทว นาวา ชเวน มหาสมุทฺทํ ปกฺขนฺทิฯ โสปิ อุฬุเมฺป นิปชฺชิตฺวา เอกํ ทีปกํ ปาปุณิฯ ตตฺถ ผลิกวิมาเน จตโสฺส เวมานิกเปติโย อทฺทสฯ ตา สตฺตาหํ ทุกฺขํ อนุภวนฺติ, สตฺตาหํ สุขํ ฯ โส ตาหิ สทฺธิํ สตฺตาหํ ทิพฺพสมฺปตฺติํ อนุภวิฯ อถ นํ ตา ทุกฺขานุภวนตฺถาย คจฺฉมานา ‘‘สามิ, มยํ สตฺตเม ทิวเส อาคมิสฺสาม, ยาว มยํ อาคจฺฉาม, ตาว อนุกฺกณฺฐมาโน อิเธว วสา’’ติ วตฺวา อคมํสุฯ โส ตณฺหาวสิโก หุตฺวา ตสฺมิํเยว ผลเก นิปชฺชิตฺวา ปุน สมุทฺทปิเฎฺฐน คจฺฉโนฺต อปรํ ทีปกํ ปตฺวา ตตฺถ รชตวิมาเน อฎฺฐ เวมานิกเปติโย ทิสฺวา เอเตเนว อุปาเยน อปรสฺมิํ ทีปเก มณิวิมาเน โสฬส, อปรสฺมิํ ทีปเก กนกวิมาเน ทฺวตฺติํส เวมานิกเปติโย ทิสฺวา ตาหิ สทฺธิํ ทิพฺพสมฺปตฺติํ อนุภวิตฺวา ตาสมฺปิ ทุกฺขํ อนุภวิตุํ คตกาเล ปุน สมุทฺทปิเฎฺฐน คจฺฉโนฺต เอกํ ปาการปริกฺขิตฺตํ จตุทฺวารํ นครํ อทฺทสฯ อุสฺสทนิรโย กิเรส, พหูนํ เนรยิกสตฺตานํ กมฺมกรณานุภวนฎฺฐานํ มิตฺตวินฺทกสฺส อลงฺกตปฎิยตฺตนครํ วิย หุตฺวา อุปฎฺฐาสิฯ
Nāvā sattame divase mittavindakaṃ nissāya samuddapiṭṭhe niccalā aṭṭhāsi. Kāḷakaṇṇisalākā kariyamānā mittavindakasseva hatthe tikkhattuṃ pati. Athassa uḷumpaṃ datvā ‘‘imaṃ ekaṃ nissāya bahū mā nassantū’’ti taṃ samuddapiṭṭhe khipiṃsu. Tāvadeva nāvā javena mahāsamuddaṃ pakkhandi. Sopi uḷumpe nipajjitvā ekaṃ dīpakaṃ pāpuṇi. Tattha phalikavimāne catasso vemānikapetiyo addasa. Tā sattāhaṃ dukkhaṃ anubhavanti, sattāhaṃ sukhaṃ . So tāhi saddhiṃ sattāhaṃ dibbasampattiṃ anubhavi. Atha naṃ tā dukkhānubhavanatthāya gacchamānā ‘‘sāmi, mayaṃ sattame divase āgamissāma, yāva mayaṃ āgacchāma, tāva anukkaṇṭhamāno idheva vasā’’ti vatvā agamaṃsu. So taṇhāvasiko hutvā tasmiṃyeva phalake nipajjitvā puna samuddapiṭṭhena gacchanto aparaṃ dīpakaṃ patvā tattha rajatavimāne aṭṭha vemānikapetiyo disvā eteneva upāyena aparasmiṃ dīpake maṇivimāne soḷasa, aparasmiṃ dīpake kanakavimāne dvattiṃsa vemānikapetiyo disvā tāhi saddhiṃ dibbasampattiṃ anubhavitvā tāsampi dukkhaṃ anubhavituṃ gatakāle puna samuddapiṭṭhena gacchanto ekaṃ pākāraparikkhittaṃ catudvāraṃ nagaraṃ addasa. Ussadanirayo kiresa, bahūnaṃ nerayikasattānaṃ kammakaraṇānubhavanaṭṭhānaṃ mittavindakassa alaṅkatapaṭiyattanagaraṃ viya hutvā upaṭṭhāsi.
โส ‘‘อิมํ นครํ ปวิสิตฺวา ราชา ภวิสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา ขุรจกฺกํ อุกฺขิปิตฺวา สีเส ปจฺจมานํ เนรยิกสตฺตํ อทฺทสฯ อถสฺส ตํ ตสฺส สีเส ขุรจกฺกํ ปทุมํ วิย หุตฺวา อุปฎฺฐาสิฯ อุเร ปญฺจงฺคิกพนฺธนํ อุรจฺฉทปสาธนํ หุตฺวา สีสโต คลนฺตํ โลหิตํ โลหิตจนฺทนวิเลปนํ วิย หุตฺวา ปริเทวนสโทฺท มธุรสโร คีตสโทฺท วิย หุตฺวา อุปฎฺฐาสิฯ โส ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘โภ ปุริส, จิรํ ตยา ปทุมํ ธาริตํ, เทหิ เม เอต’’นฺติ อาหฯ ‘‘สมฺม, นยิทํ ปทุมํ, ขุรจกฺกํ เอต’’นฺติฯ ‘‘ตฺวํ มยฺหํ อทาตุกามตาย เอวํ วทสี’’ติฯ เนรยิกสโตฺต จิเนฺตสิ ‘‘มยฺหํ กมฺมํ ขีณํ ภวิสฺสติ, อิมินาปิ มยา วิย มาตรํ ปหริตฺวา อาคเตน ภวิตพฺพํ, ทสฺสามิสฺส ขุรจกฺก’’นฺติฯ อถ นํ ‘‘เอหิ โภ, คณฺห อิม’’นฺติ วตฺวา ขุรจกฺกํ ตสฺส สีเส ขิปิ, ตํ ตสฺส มตฺถกํ ปิสมานํ ภสฺสิฯ ตสฺมิํ ขเณ มิตฺตวินฺทโก ตสฺส ขุรจกฺกภาวํ ญตฺวา ‘‘ตว ขุรจกฺกํ คณฺห, ตว ขุรจกฺกํ คณฺหา’’ติ เวทนาปฺปโตฺต ปริเทวิ, อิตโร อนฺตรธายิฯ ตทา โพธิสโตฺต รุกฺขเทวตา หุตฺวา มหเนฺตน ปริวาเรน อุสฺสทจาริกํ จรมาโน ตํ ฐานํ ปาปุณิฯ มิตฺตวินฺทโก ตํ โอโลเกตฺวา ‘‘สามิ เทวราช, อิทํ มํ จกฺกํ สณฺหกรณิยํ วิย ติลานิ ปิสมานํ โอตรติ, กิํ นุ โข มยา ปาปํ ปกต’’นฺติ ปุจฺฉโนฺต เทฺว คาถา อภาสิ –
So ‘‘imaṃ nagaraṃ pavisitvā rājā bhavissāmī’’ti cintetvā khuracakkaṃ ukkhipitvā sīse paccamānaṃ nerayikasattaṃ addasa. Athassa taṃ tassa sīse khuracakkaṃ padumaṃ viya hutvā upaṭṭhāsi. Ure pañcaṅgikabandhanaṃ uracchadapasādhanaṃ hutvā sīsato galantaṃ lohitaṃ lohitacandanavilepanaṃ viya hutvā paridevanasaddo madhurasaro gītasaddo viya hutvā upaṭṭhāsi. So tassa santikaṃ gantvā ‘‘bho purisa, ciraṃ tayā padumaṃ dhāritaṃ, dehi me eta’’nti āha. ‘‘Samma, nayidaṃ padumaṃ, khuracakkaṃ eta’’nti. ‘‘Tvaṃ mayhaṃ adātukāmatāya evaṃ vadasī’’ti. Nerayikasatto cintesi ‘‘mayhaṃ kammaṃ khīṇaṃ bhavissati, imināpi mayā viya mātaraṃ paharitvā āgatena bhavitabbaṃ, dassāmissa khuracakka’’nti. Atha naṃ ‘‘ehi bho, gaṇha ima’’nti vatvā khuracakkaṃ tassa sīse khipi, taṃ tassa matthakaṃ pisamānaṃ bhassi. Tasmiṃ khaṇe mittavindako tassa khuracakkabhāvaṃ ñatvā ‘‘tava khuracakkaṃ gaṇha, tava khuracakkaṃ gaṇhā’’ti vedanāppatto paridevi, itaro antaradhāyi. Tadā bodhisatto rukkhadevatā hutvā mahantena parivārena ussadacārikaṃ caramāno taṃ ṭhānaṃ pāpuṇi. Mittavindako taṃ oloketvā ‘‘sāmi devarāja, idaṃ maṃ cakkaṃ saṇhakaraṇiyaṃ viya tilāni pisamānaṃ otarati, kiṃ nu kho mayā pāpaṃ pakata’’nti pucchanto dve gāthā abhāsi –
๑.
1.
‘‘จตุทฺวารมิทํ นครํ, อายสํ ทฬฺหปาการํ;
‘‘Catudvāramidaṃ nagaraṃ, āyasaṃ daḷhapākāraṃ;
โอรุทฺธปฎิรุโทฺธสฺมิ, กิํ ปาปํ ปกตํ มยาฯ
Oruddhapaṭiruddhosmi, kiṃ pāpaṃ pakataṃ mayā.
๒.
2.
‘‘สเพฺพ อปิหิตา ทฺวารา, โอรุโทฺธสฺมิ ยถา ทิโช;
‘‘Sabbe apihitā dvārā, oruddhosmi yathā dijo;
กิมาธิกรณํ ยกฺข, จกฺกาภินิหโต อห’’นฺติฯ
Kimādhikaraṇaṃ yakkha, cakkābhinihato aha’’nti.
ตตฺถ ทฬฺหปาการนฺติ ถิรปาการํฯ ‘‘ทฬฺหโตรณ’’นฺติปิ ปาโฐ, ถิรทฺวารนฺติ อโตฺถฯ โอรุทฺธปฎิรุโทฺธสฺมีติ อโนฺต กตฺวา สมนฺตา ปากาเรน รุโทฺธ, ปลายนฎฺฐานํ น ปญฺญายติฯ กิํ ปาปํ ปกตนฺติ กิํ นุ โข มยา ปาปกมฺมํ กตํฯ อปิหิตาติ ถกิตาฯ ยถา ทิโชติ ปญฺชเร ปกฺขิโตฺต สกุโณ วิยฯ กิมาธิกรณนฺติ กิํ การณํฯ จกฺกาภินิหโตติ จเกฺกน อภินิหโตฯ
Tattha daḷhapākāranti thirapākāraṃ. ‘‘Daḷhatoraṇa’’ntipi pāṭho, thiradvāranti attho. Oruddhapaṭiruddhosmīti anto katvā samantā pākārena ruddho, palāyanaṭṭhānaṃ na paññāyati. Kiṃ pāpaṃ pakatanti kiṃ nu kho mayā pāpakammaṃ kataṃ. Apihitāti thakitā. Yathā dijoti pañjare pakkhitto sakuṇo viya. Kimādhikaraṇanti kiṃ kāraṇaṃ. Cakkābhinihatoti cakkena abhinihato.
อถสฺส เทวราชา การณํ กเถตุํ ฉ คาถา อภาสิ –
Athassa devarājā kāraṇaṃ kathetuṃ cha gāthā abhāsi –
๓.
3.
‘‘ลทฺธา สตสหสฺสานิ, อติเรกานิ วีสติ;
‘‘Laddhā satasahassāni, atirekāni vīsati;
อนุกมฺปกานํ ญาตีนํ, วจนํ สมฺม นากริฯ
Anukampakānaṃ ñātīnaṃ, vacanaṃ samma nākari.
๔.
4.
‘‘ลงฺฆิํ สมุทฺทํ ปกฺขนฺทิ, สาครํ อปฺปสิทฺธิกํ;
‘‘Laṅghiṃ samuddaṃ pakkhandi, sāgaraṃ appasiddhikaṃ;
จตุพฺภิ อฎฺฐชฺฌคมา, อฎฺฐาหิปิ จ โสฬสฯ
Catubbhi aṭṭhajjhagamā, aṭṭhāhipi ca soḷasa.
๕.
5.
‘‘โสฬสาหิ จ พาตฺติํส, อติจฺฉํ จกฺกมาสโท;
‘‘Soḷasāhi ca bāttiṃsa, aticchaṃ cakkamāsado;
อิจฺฉาหตสฺส โปสสฺส, จกฺกํ ภมติ มตฺถเกฯ
Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake.
๖.
6.
‘‘อุปริวิสาลา ทุปฺปูรา, อิจฺฉา วิสฎคามินี;
‘‘Uparivisālā duppūrā, icchā visaṭagāminī;
เย จ ตํ อนุคิชฺฌนฺติ, เต โหนฺติ จกฺกธาริโนฯ
Ye ca taṃ anugijjhanti, te honti cakkadhārino.
๗.
7.
‘‘พหุภณฺฑํ อวหาย, มคฺคํ อปฺปฎิเวกฺขิย;
‘‘Bahubhaṇḍaṃ avahāya, maggaṃ appaṭivekkhiya;
เยสเญฺจตํ อสงฺขาตํ, เต โหนฺติ จกฺกธาริโนฯ
Yesañcetaṃ asaṅkhātaṃ, te honti cakkadhārino.
๘.
8.
‘‘กมฺมํ สเมเกฺข วิปุลญฺจ โภคํ, อิจฺฉํ น เสเวยฺย อนตฺถสํหิตํ;
‘‘Kammaṃ samekkhe vipulañca bhogaṃ, icchaṃ na seveyya anatthasaṃhitaṃ;
กเรยฺย วากฺยํ อนุกมฺปกานํ, ตํ ตาทิสํ นาติวเตฺตยฺย จกฺก’’นฺติฯ
Kareyya vākyaṃ anukampakānaṃ, taṃ tādisaṃ nātivatteyya cakka’’nti.
ตตฺถ ลทฺธา สตสหสฺสานิ, อติเรกานิ วีสตีติ ตฺวํ อุโปสถํ กตฺวา มาตุ สนฺติกา สหสฺสํ คเหตฺวา โวหารํ กโรโนฺต สตสหสฺสานิ จ อติเรกานิ วีสติสหสฺสานิ ลภิตฺวาฯ นากรีติ เตน ธเนน อสนฺตุโฎฺฐ นาวาย สมุทฺทํ ปวิสโนฺต สมุเทฺท อาทีนวญฺจ กเถตฺวา มาตุยา วาริยมาโนปิ อนุกมฺปกานํ ญาตีนํ วจนํ น กโรสิ, โสตาปนฺนํ มาตรํ ปหริตฺวา อนฺตรํ กตฺวา นิกฺขโนฺตเยวาสีติ ทีเปติฯ
Tattha laddhā satasahassāni, atirekāni vīsatīti tvaṃ uposathaṃ katvā mātu santikā sahassaṃ gahetvā vohāraṃ karonto satasahassāni ca atirekāni vīsatisahassāni labhitvā. Nākarīti tena dhanena asantuṭṭho nāvāya samuddaṃ pavisanto samudde ādīnavañca kathetvā mātuyā vāriyamānopi anukampakānaṃ ñātīnaṃ vacanaṃ na karosi, sotāpannaṃ mātaraṃ paharitvā antaraṃ katvā nikkhantoyevāsīti dīpeti.
ลงฺฆินฺติ นาวํ อุลฺลงฺฆนสมตฺถํฯ ปกฺขนฺทีติ ปกฺขโนฺทสิฯ อปฺปสิทฺธิกนฺติ มนฺทสิทฺธิํ วินาสพหุลํฯ จตุพฺภิ อฎฺฐาติ อถ นํ นิสฺสาย ฐิตาย นาวาย ผลกํ ทตฺวา สมุเทฺท ขิโตฺตปิ ตฺวํ มาตรํ นิสฺสาย เอกทิวสํ กตสฺส อุโปสถกมฺมสฺส นิสฺสเนฺทน ผลิกวิมาเน จตโสฺส อิตฺถิโย ลภิตฺวา ตโต รชตวิมาเน อฎฺฐ, มณิวิมาเน โสฬส, กนกวิมาเน ทฺวตฺติํส อธิคโตสีติฯ อติจฺฉํ จกฺกมาสโทติ อถ ตฺวํ ยถาลเทฺธน อสนฺตุโฎฺฐ ‘‘อตฺร อุตฺตริตรํ ลภิสฺสามี’’ติ เอวํ ลทฺธํ ลทฺธํ อติกฺกมนโลภสงฺขาตาย อติจฺฉาย สมนฺนาคตตฺตา อติโจฺฉ ปาปปุคฺคโล ตสฺส อุโปสถกมฺมสฺส ขีณตฺตา ทฺวตฺติํส อิตฺถิโย อติกฺกมิตฺวา อิมํ เปตนครํ อาคนฺตฺวา ตสฺส มาตุปหารทานอกุสลสฺส นิสฺสเนฺทน อิทํ ขุรจกฺกํ สมฺปโตฺตสิฯ ‘‘อตฺริจฺฉ’’นฺติปิ ปาโฐ, อตฺร อตฺร อิจฺฉมาโนติ อโตฺถฯ ‘‘อตฺริจฺฉา’’ติปิ ปาโฐ, อตฺริจฺฉายาติ อโตฺถฯ ภมตีติ ตสฺส เต อิจฺฉาหตสฺส โปสสฺส อิทํ จกฺกํ มตฺถกํ ปิสมานํ อิทานิ กุมฺภการจกฺกํ วิย มตฺถเก ภมตีติ อโตฺถฯ
Laṅghinti nāvaṃ ullaṅghanasamatthaṃ. Pakkhandīti pakkhandosi. Appasiddhikanti mandasiddhiṃ vināsabahulaṃ. Catubbhi aṭṭhāti atha naṃ nissāya ṭhitāya nāvāya phalakaṃ datvā samudde khittopi tvaṃ mātaraṃ nissāya ekadivasaṃ katassa uposathakammassa nissandena phalikavimāne catasso itthiyo labhitvā tato rajatavimāne aṭṭha, maṇivimāne soḷasa, kanakavimāne dvattiṃsa adhigatosīti. Aticchaṃ cakkamāsadoti atha tvaṃ yathāladdhena asantuṭṭho ‘‘atra uttaritaraṃ labhissāmī’’ti evaṃ laddhaṃ laddhaṃ atikkamanalobhasaṅkhātāya aticchāya samannāgatattā aticcho pāpapuggalo tassa uposathakammassa khīṇattā dvattiṃsa itthiyo atikkamitvā imaṃ petanagaraṃ āgantvā tassa mātupahāradānaakusalassa nissandena idaṃ khuracakkaṃ sampattosi. ‘‘Atriccha’’ntipi pāṭho, atra atra icchamānoti attho. ‘‘Atricchā’’tipi pāṭho, atricchāyāti attho. Bhamatīti tassa te icchāhatassa posassa idaṃ cakkaṃ matthakaṃ pisamānaṃ idāni kumbhakāracakkaṃ viya matthake bhamatīti attho.
เย จ ตํ อนุคิชฺฌนฺตีติ ตณฺหา นาเมสา คจฺฉนฺตี อุปรูปริ วิสาลา โหติ, สมุโทฺท วิย จ ทุปฺปูรา, รูปาทีสุ ตสฺส ตสฺส อิจฺฉนอิจฺฉาย วิสฎคามินี, ตํ เอวรูปํ ตณฺหํ เย จ อนุคิชฺฌนฺติ คิทฺธา คธิตา หุตฺวา ปุนปฺปุนํ อลฺลียนฺติฯ เต โหนฺติ จกฺกธาริโนติ เต เอวํ ปจฺจนฺตา ขุรจกฺกํ ธาเรนฺติฯ พหุภณฺฑนฺติ มาตาปิตูนํ สนฺตกํ พหุธนํ โอหายฯ มคฺคนฺติ คนฺตพฺพํ อปฺปสิทฺธิกํ สมุทฺทมคฺคํ อปจฺจเวกฺขิตฺวา ยถา ตฺวํ ปฎิปโนฺน, เอวเมว อเญฺญสมฺปิ เยสเญฺจตํ อสงฺขาตํ อวีมํสิตํ, เต ยถา ตฺวํ ตเถว ตณฺหาวสิกา หุตฺวา ธนํ ปหาย คมนมคฺคํ อนเปกฺขิตฺวา ปฎิปนฺนา จกฺกธาริโน โหนฺติฯ กมฺมํ สเมเกฺขติ ตสฺมา ปณฺฑิโต ปุริโส อตฺตนา กตฺตพฺพกมฺมํ ‘‘สโทสํ นุ โข, นิโทฺทส’’นฺติ สเมเกฺขยฺย ปจฺจเวเกฺขยฺยฯ วิปุลญฺจ โภคนฺติ อตฺตโน ธมฺมลทฺธํ ธนราสิมฺปิ สเมเกฺขยฺยฯ นาติวเตฺตยฺยาติ ตํ ตาทิสํ ปุคฺคลํ อิทํ จกฺกํ น อติวเตฺตยฺย นาวตฺถเรยฺยฯ ‘‘นาติวเตฺตตี’’ติปิ ปาโฐ, นาวตฺถรตีติ อโตฺถฯ
Ye ca taṃ anugijjhantīti taṇhā nāmesā gacchantī uparūpari visālā hoti, samuddo viya ca duppūrā, rūpādīsu tassa tassa icchanaicchāya visaṭagāminī, taṃ evarūpaṃ taṇhaṃ ye ca anugijjhanti giddhā gadhitā hutvā punappunaṃ allīyanti. Te honti cakkadhārinoti te evaṃ paccantā khuracakkaṃ dhārenti. Bahubhaṇḍanti mātāpitūnaṃ santakaṃ bahudhanaṃ ohāya. Magganti gantabbaṃ appasiddhikaṃ samuddamaggaṃ apaccavekkhitvā yathā tvaṃ paṭipanno, evameva aññesampi yesañcetaṃ asaṅkhātaṃ avīmaṃsitaṃ, te yathā tvaṃ tatheva taṇhāvasikā hutvā dhanaṃ pahāya gamanamaggaṃ anapekkhitvā paṭipannā cakkadhārino honti. Kammaṃ samekkheti tasmā paṇḍito puriso attanā kattabbakammaṃ ‘‘sadosaṃ nu kho, niddosa’’nti samekkheyya paccavekkheyya. Vipulañcabhoganti attano dhammaladdhaṃ dhanarāsimpi samekkheyya. Nātivatteyyāti taṃ tādisaṃ puggalaṃ idaṃ cakkaṃ na ativatteyya nāvatthareyya. ‘‘Nātivattetī’’tipi pāṭho, nāvattharatīti attho.
ตํ สุตฺวา มิตฺตวินฺทโก ‘‘อิมินา เทวปุเตฺตน มยา กตกมฺมํ ตถโต ญาตํ, อยํ มยฺหํ ปจฺจนปมาณมฺปิ ชานิสฺสติ, ปุจฺฉามิ น’’นฺติ จิเนฺตตฺวา นวมํ คาถมาห –
Taṃ sutvā mittavindako ‘‘iminā devaputtena mayā katakammaṃ tathato ñātaṃ, ayaṃ mayhaṃ paccanapamāṇampi jānissati, pucchāmi na’’nti cintetvā navamaṃ gāthamāha –
๙.
9.
‘‘กีวจิรํ นุ เม ยกฺข, จกฺกํ สิรสิ ฐสฺสติ;
‘‘Kīvaciraṃ nu me yakkha, cakkaṃ sirasi ṭhassati;
กติ วสฺสสหสฺสานิ, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติฯ
Kati vassasahassāni, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti.
อถสฺส กเถโนฺต มหาสโตฺต ทสมํ คาถมาห –
Athassa kathento mahāsatto dasamaṃ gāthamāha –
๑๐.
10.
‘‘อติสโร ปจฺจสโร, มิตฺตวินฺท สุโณหิ เม;
‘‘Atisaro paccasaro, mittavinda suṇohi me;
จกฺกํ เต สิรสิ มาวิทฺธํ, น ตํ ชีวํ ปโมกฺขสี’’ติฯ
Cakkaṃ te sirasi māviddhaṃ, na taṃ jīvaṃ pamokkhasī’’ti.
ตตฺถ อติสโรติ อติสรีติปิ อติสโร, อติสริสฺสตีติปิ อติสโรฯ ปจฺจสโรติ ตเสฺสว เววจนํฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ – สมฺม มิตฺตวินฺทก, สุโณหิ เม วจนํ, ตฺวญฺหิ อติทารุณสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อติสโร, ตสฺส ปน น สกฺกา วสฺสคณนาย วิปาโก ปญฺญาเปตุนฺติ อปริมาณํ อติมหนฺตํ วิปากทุกฺขํ สริสฺสสิ ปฎิปชฺชิสฺสสีติ อติสโรฯ เตน เต ‘‘เอตฺตกานิ วสฺสสหสฺสานี’’ติ วตฺตุํ น สโกฺกมิฯ สิรสิมาวิทฺธนฺติ ยํ ปน เต อิทํ จกฺกํ สิรสฺมิํ อาวิทฺธํ กุมฺภการจกฺกมิว ภมติฯ น ตํ ชีวํ ปโมกฺขสีติ ตํ ตฺวํ ยาว เต กมฺมวิปาโก น ขียติ, ตาว ชีวมาโน น ปโมกฺขสิ, กมฺมวิปาเก ปน ขีเณ อิทํ จกฺกํ ปหาย ยถากมฺมํ คมิสฺสสีติฯ
Tattha atisaroti atisarītipi atisaro, atisarissatītipi atisaro. Paccasaroti tasseva vevacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – samma mittavindaka, suṇohi me vacanaṃ, tvañhi atidāruṇassa kammassa katattā atisaro, tassa pana na sakkā vassagaṇanāya vipāko paññāpetunti aparimāṇaṃ atimahantaṃ vipākadukkhaṃ sarissasi paṭipajjissasīti atisaro. Tena te ‘‘ettakāni vassasahassānī’’ti vattuṃ na sakkomi. Sirasimāviddhanti yaṃ pana te idaṃ cakkaṃ sirasmiṃ āviddhaṃ kumbhakāracakkamiva bhamati. Na taṃ jīvaṃ pamokkhasīti taṃ tvaṃ yāva te kammavipāko na khīyati, tāva jīvamāno na pamokkhasi, kammavipāke pana khīṇe idaṃ cakkaṃ pahāya yathākammaṃ gamissasīti.
อิทํ วตฺวา เทวปุโตฺต อตฺตโน เทวฎฺฐานเมว คโต, อิตโรปิ มหาทุกฺขํ ปฎิปชฺชิฯ
Idaṃ vatvā devaputto attano devaṭṭhānameva gato, itaropi mahādukkhaṃ paṭipajji.
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ชาตกํ สโมธาเนสิ – ‘‘ตทา มิตฺตวินฺทโก อยํ ทุพฺพจภิกฺขุ อโหสิ, เทวราชา ปน อหเมว อโหสิ’’นฺติฯ
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā mittavindako ayaṃ dubbacabhikkhu ahosi, devarājā pana ahameva ahosi’’nti.
จตุทฺวารชาตกวณฺณนา ปฐมาฯ
Catudvārajātakavaṇṇanā paṭhamā.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / ชาตกปาฬิ • Jātakapāḷi / ๔๓๙. จตุทฺวารชาตกํ • 439. Catudvārajātakaṃ
