| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / អបទាន-អដ្ឋកថា • Apadāna-aṭṭhakathā |
១. ពុទ្ធអបទានវណ្ណនា
1. Buddhaapadānavaṇṇanā
ឥទានិ អព្ភន្តរនិទានានន្តរំ អបទានដ្ឋកថំ កថេតុកាមោ –
Idāni abbhantaranidānānantaraṃ apadānaṭṭhakathaṃ kathetukāmo –
‘‘សបទានំ អបទានំ, វិចិត្រនយទេសនំ;
‘‘Sapadānaṃ apadānaṃ, vicitranayadesanaṃ;
យំ ខុទ្ទកនិកាយស្មិំ, សង្គាយិំសុ មហេសយោ;
Yaṃ khuddakanikāyasmiṃ, saṅgāyiṃsu mahesayo;
តស្ស ទានិ អនុប្បត្តោ, អត្ថសំវណ្ណនាក្កមោ’’តិ។
Tassa dāni anuppatto, atthasaṃvaṇṇanākkamo’’ti.
តត្ថ យំ អបទានំ តាវ ‘‘សកលំ ពុទ្ធវចនំ ឯកវិមុត្តិរស’’ន្តិ វុត្តត្តា ឯករសេ សង្គហំ គច្ឆតិ, ធម្មវិនយវសេន ទ្វិធាសង្គហេ ធម្មេ សង្គហំ គច្ឆតិ, បឋមមជ្ឈិមបច្ឆិមពុទ្ធវចនេសុ មជ្ឈិមពុទ្ធវចនេ សង្គហំ គច្ឆតិ, វិនយាភិធម្មសុត្តន្តបិដកេសុ សុត្តន្តបិដកេ សង្គហំ គច្ឆតិ, ទីឃនិកាយមជ្ឈិមសំយុត្តអង្គុត្តរខុទ្ទកនិកាយេសុ បញ្ចសុ ខុទ្ទកនិកាយេ សង្គហំ គច្ឆតិ, សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណំ គាថា ឧទានំ ឥតិវុត្តកំ ជាតកំ អព្ភុតធម្មំ វេទល្លន្តិ នវសុ សាសនង្គេសុ គាថាយ សង្គហិតំ។
Tattha yaṃ apadānaṃ tāva ‘‘sakalaṃ buddhavacanaṃ ekavimuttirasa’’nti vuttattā ekarase saṅgahaṃ gacchati, dhammavinayavasena dvidhāsaṅgahe dhamme saṅgahaṃ gacchati, paṭhamamajjhimapacchimabuddhavacanesu majjhimabuddhavacane saṅgahaṃ gacchati, vinayābhidhammasuttantapiṭakesu suttantapiṭake saṅgahaṃ gacchati, dīghanikāyamajjhimasaṃyuttaaṅguttarakhuddakanikāyesu pañcasu khuddakanikāye saṅgahaṃ gacchati, suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallanti navasu sāsanaṅgesu gāthāya saṅgahitaṃ.
‘‘ទ្វាសីតិ ពុទ្ធតោ គណ្ហិំ, ទ្វេសហស្សានិ ភិក្ខុតោ;
‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dvesahassāni bhikkhuto;
ចតុរាសីតិសហស្សានិ, យេមេ ធម្មា បវត្តិនោ’’តិ។ –
Caturāsītisahassāni, yeme dhammā pavattino’’ti. –
ឯវំ វុត្តចតុរាសីតិសហស្សធម្មក្ខន្ធេសុ កតិបយធម្មក្ខន្ធសង្គហិតំ ហោតីតិ។
Evaṃ vuttacaturāsītisahassadhammakkhandhesu katipayadhammakkhandhasaṅgahitaṃ hotīti.
ឥទានិ តំ អបទានំ ទស្សេន្តោ ‘‘តិំសបារមិសម្បុណ្ណា, ធម្មរាជា អសង្ខិយា’’តិ អាហ។ តត្ថ ទសបារមិតាវ បច្ឆិមមជ្ឈិមុក្កដ្ឋវសេន ទសបារមីទសឧបបារមីទសបរមត្ថបារមីនំ វសេន សមត្តិំសបារមី។ តាហិ សំសុដ្ឋុ បុណ្ណា សម្បុណ្ណា សមន្នាគតា សមង្គីភូតា អជ្ឈាបន្នា សំយុត្តាតិ តិំសបារមិសម្បុណ្ណា។ សកលលោកត្តយវាសិនេ សត្តនិកាយេ មេត្តាករុណាមុទិតាឧបេក្ខាសង្ខាតាហិ ចតូហិ ព្រហ្មវិហារសមាបត្តីហិ វា ផលសមាបត្តិវិហារេន វា ឯកចិត្តភាវេន អត្តនោ ច កាយេ រញ្ជេន្តិ អល្លីយាបេន្តីតិ រាជានោ, ធម្មេន រាជានោ ធម្មរាជា, ឥត្ថម្ភូតា ពុទ្ធា។ ទសសតំ សហស្សំ ទសសហស្សំ សតសហស្សំ ទសសតសហស្សំ កោដិ បកោដិ កោដិប្បកោដិ នហុតំ និន្នហុតំ អក្ខោភិណិ ពិន្ទុ អព្ពុទំ និរព្ពុទំ អហហំ អពពំ អដដំ សោគន្ធិកំ ឧប្បលំ កុមុទំ បុណ្ឌរិកំ បទុមំ កថានំ មហាកថានំ អសង្ខ្យេយ្យានំ វសេន អសង្ខិយា សង្ខារហិតា ធម្មរាជានោ អតីតា វិគតា និរុទ្ធា អព្ភត្ថំ គតាតិ អធិប្បាយោ។
Idāni taṃ apadānaṃ dassento ‘‘tiṃsapāramisampuṇṇā, dhammarājā asaṅkhiyā’’ti āha. Tattha dasapāramitāva pacchimamajjhimukkaṭṭhavasena dasapāramīdasaupapāramīdasaparamatthapāramīnaṃ vasena samattiṃsapāramī. Tāhi saṃsuṭṭhu puṇṇā sampuṇṇā samannāgatā samaṅgībhūtā ajjhāpannā saṃyuttāti tiṃsapāramisampuṇṇā. Sakalalokattayavāsine sattanikāye mettākaruṇāmuditāupekkhāsaṅkhātāhi catūhi brahmavihārasamāpattīhi vā phalasamāpattivihārena vā ekacittabhāvena attano ca kāye rañjenti allīyāpentīti rājāno, dhammena rājāno dhammarājā, itthambhūtā buddhā. Dasasataṃ sahassaṃ dasasahassaṃ satasahassaṃ dasasatasahassaṃ koṭi pakoṭi koṭippakoṭi nahutaṃ ninnahutaṃ akkhobhiṇi bindu abbudaṃ nirabbudaṃ ahahaṃ ababaṃ aṭaṭaṃ sogandhikaṃ uppalaṃ kumudaṃ puṇḍarikaṃ padumaṃ kathānaṃ mahākathānaṃ asaṅkhyeyyānaṃ vasena asaṅkhiyā saṅkhārahitā dhammarājāno atītā vigatā niruddhā abbhatthaṃ gatāti adhippāyo.
៦. តេសុ អតីតពុទ្ធេសុ កតាធិការញ្ច អត្តនា ពោធិសត្តភូតេន ចក្កវត្តិរញ្ញា ហុត្វា កតសម្ភារញ្ច អានន្ទត្ថេរេន បុដ្ឋោ ភគវា ‘‘សម្ពោធិំ ពុទ្ធសេដ្ឋាន’’ន្តិអាទិមាហ។ ភោ អានន្ទ, មម អបទានំ សុណោហីតិ អធិប្បាយោ។ អានន្ទ, អហំ បុព្ពេ ពោធិសម្ភារបូរណកាលេ ចក្កវត្តិរាជា ហុត្វា សេដ្ឋានំ បសដ្ឋានំ បដិវិទ្ធចតុសច្ចានំ ពុទ្ធានំ សម្ពោធិំ ចតុសច្ចមគ្គញាណំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ វា សិរសា អភិវាទយេតិ សម្ពន្ធោ ។ សសង្ឃេ សាវកសង្ឃសហិតេ លោកនាយកេ លោកជេដ្ឋេ ពុទ្ធេ ទសហិ អង្គុលីហិ ឧភោហិ ហត្ថបុដេហិ នមស្សិត្វា វន្ទិត្វា សិរសា សីសេន អភិវាទយេ អាទរេន ថោមនំ កត្វា បណាមំ ករោមីតិ អត្ថោ។
6. Tesu atītabuddhesu katādhikārañca attanā bodhisattabhūtena cakkavattiraññā hutvā katasambhārañca ānandattherena puṭṭho bhagavā ‘‘sambodhiṃ buddhaseṭṭhāna’’ntiādimāha. Bho ānanda, mama apadānaṃ suṇohīti adhippāyo. Ānanda, ahaṃ pubbe bodhisambhārapūraṇakāle cakkavattirājā hutvā seṭṭhānaṃ pasaṭṭhānaṃ paṭividdhacatusaccānaṃ buddhānaṃ sambodhiṃ catusaccamaggañāṇaṃ sabbaññutaññāṇaṃ vā sirasā abhivādayeti sambandho . Sasaṅghe sāvakasaṅghasahite lokanāyake lokajeṭṭhe buddhe dasahi aṅgulīhi ubhohi hatthapuṭehi namassitvā vanditvā sirasā sīsena abhivādaye ādarena thomanaṃ katvā paṇāmaṃ karomīti attho.
៧. យាវតា ពុទ្ធខេត្តេសូតិ ទសសហស្សចក្កវាឡេសុ ពុទ្ធខេត្តេសុ, អាកាសដ្ឋា អាកាសគតា, ភូមដ្ឋា ភូមិតលគតា, វេឡុរិយាទយោ សត្ត រតនា អសង្ខិយា សង្ខារហិតា, យាវតា យត្តកា, វិជ្ជន្តិ។ តានិ សព្ពានិ មនសា ចិត្តេន សមាហរេ, សំ សុដ្ឋុ ចិត្តេន អធិដ្ឋហិត្វា អាហរិស្សាមីតិ អត្ថោ, មម បាសាទស្ស សាមន្តា រាសិំ ករោមីតិ អត្ថោ។
7.Yāvatā buddhakhettesūti dasasahassacakkavāḷesu buddhakhettesu, ākāsaṭṭhā ākāsagatā, bhūmaṭṭhā bhūmitalagatā, veḷuriyādayo satta ratanā asaṅkhiyā saṅkhārahitā, yāvatā yattakā, vijjanti. Tāni sabbāni manasā cittena samāhare, saṃ suṭṭhu cittena adhiṭṭhahitvā āharissāmīti attho, mama pāsādassa sāmantā rāsiṃ karomīti attho.
៨. តត្ថ រូបិយភូមិយន្តិ តស្មិំ អនេកភូមិម្ហិ បាសាទេ រូបិយមយំ រជតមយំ ភូមិំ និម្មិតន្តិ អត្ថោ។ អហំ រតនមយំ សត្តហិ រតនេហិ និម្មិតំ អនេកសតភូមិកំ បាសាទំ ឧព្ពិទ្ធំ ឧគ្គតំ នភមុគ្គតំ អាកាសេ ជោតមានំ មាបយិន្តិ អត្ថោ។
8.Tattha rūpiyabhūmiyanti tasmiṃ anekabhūmimhi pāsāde rūpiyamayaṃ rajatamayaṃ bhūmiṃ nimmitanti attho. Ahaṃ ratanamayaṃ sattahi ratanehi nimmitaṃ anekasatabhūmikaṃ pāsādaṃ ubbiddhaṃ uggataṃ nabhamuggataṃ ākāse jotamānaṃ māpayinti attho.
៩. តមេវ បាសាទំ វណ្ណេន្តោ ‘‘វិចិត្តថម្ភ’’ន្ត្យាទិមាហ។ វិចិត្តេហិ អនេកេហិ មសារគល្លាទិវណ្ណេហិ ថម្ភេហិ ឧស្សាបិតំ សុកតំ សុដ្ឋុ កតំ លក្ខណយុត្តំ អារោហបរិណាហវសេន សុដ្ឋុ វិភត្តំ អនេកកោដិសតគ្ឃនតោរណនិម្មិតត្តា មហារហំ។ បុនបិ កិំ វិសិដ្ឋំ? កនកមយសង្ឃាដំ សុវណ្ណេហិ កតតុលាសង្ឃាដវលយេហិ យុត្តំ, តត្ថ ឧស្សាបិតកោន្តេហិ ច ឆត្តេហិ ច មណ្ឌិតំ សោភិតំ បាសាទន្តិ សម្ពន្ធោ។
9. Tameva pāsādaṃ vaṇṇento ‘‘vicittathambha’’ntyādimāha. Vicittehi anekehi masāragallādivaṇṇehi thambhehi ussāpitaṃ sukataṃ suṭṭhu kataṃ lakkhaṇayuttaṃ ārohapariṇāhavasena suṭṭhu vibhattaṃ anekakoṭisatagghanatoraṇanimmitattā mahārahaṃ. Punapi kiṃ visiṭṭhaṃ? Kanakamayasaṅghāṭaṃ suvaṇṇehi katatulāsaṅghāṭavalayehi yuttaṃ, tattha ussāpitakontehi ca chattehi ca maṇḍitaṃ sobhitaṃ pāsādanti sambandho.
១០. បុនបិ បាសាទស្សេវ សោភំ វណ្ណេន្តោ ‘‘បឋមា វេឡុរិយា ភូមី’’ត្យាទិមាហ។ តស្ស អនេកសតភូមិបាសាទស្ស សុភា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា អព្ភសមា វលាហកបដលសទិសា វិមលា និម្មលា វេឡុរិយមណិមយា នីលវណ្ណា បឋមា ភូមិ អហោសីតិ អត្ថោ។ ជលជនឡិនបទុមេហិ អាកិណ្ណា សមង្គីភូតា វរាយ ឧត្តមាយ កញ្ចនភូមិយា សុវណ្ណភូមិយាវ សោភតីតិ អត្ថោ។
10. Punapi pāsādasseva sobhaṃ vaṇṇento ‘‘paṭhamā veḷuriyā bhūmī’’tyādimāha. Tassa anekasatabhūmipāsādassa subhā iṭṭhā kantā manāpā abbhasamā valāhakapaṭalasadisā vimalā nimmalā veḷuriyamaṇimayā nīlavaṇṇā paṭhamā bhūmi ahosīti attho. Jalajanaḷinapadumehi ākiṇṇā samaṅgībhūtā varāya uttamāya kañcanabhūmiyā suvaṇṇabhūmiyāva sobhatīti attho.
១១. តស្សេវ បាសាទស្ស កាចិ ភូមិ បវាឡំសា បវាឡកោដ្ឋាសា បវាឡវណ្ណា, កាចិ ភូមិ លោហិតកា លោហិតវណ្ណា, កាចិ ភូមិ សុភា មនោហរា ឥន្ទគោបកវណ្ណាភា រស្មិយោ និច្ឆរមានា, កាចិ ភូមិ ទស ទិសា ឱភាសតីតិ អត្ថោ។
11. Tasseva pāsādassa kāci bhūmi pavāḷaṃsā pavāḷakoṭṭhāsā pavāḷavaṇṇā, kāci bhūmi lohitakā lohitavaṇṇā, kāci bhūmi subhā manoharā indagopakavaṇṇābhā rasmiyo niccharamānā, kāci bhūmi dasa disā obhāsatīti attho.
១២. តស្មិំយេវ បាសាទេ និយ្យូហា និគ្គតបមុខសាលា ច សុវិភត្តា សុដ្ឋុ វិភត្តា កោដ្ឋាសតោ វិសុំ វិសុំ កតា សីហបញ្ជរា សីហទ្វារា ច។ ចតុរោ វេទិកាតិ ចតូហិ វេទិកាវលយេហិ ជាលកវាដេហិ ច មនោរមា មនអល្លីយនកា គន្ធាវេឡា គន្ធទាមា ច ឱលម្ពន្តីតិ អត្ថោ។
12. Tasmiṃyeva pāsāde niyyūhā niggatapamukhasālā ca suvibhattā suṭṭhu vibhattā koṭṭhāsato visuṃ visuṃ katā sīhapañjarā sīhadvārā ca. Caturo vedikāti catūhi vedikāvalayehi jālakavāṭehi ca manoramā manaallīyanakā gandhāveḷā gandhadāmā ca olambantīti attho.
១៣. តស្មិំយេវ បាសាទេ សត្តរតនភូសិតា សត្តរតនេហិ សោភិតា កូដាគារា។ កិំ ភូតា? នីលា នីលវណ្ណា, បីតា បីតវណ្ណា សុវណ្ណវណ្ណា, លោហិតកា លោហិតកវណ្ណា រត្តវណ្ណា, ឱទាតា ឱទាតវណ្ណា សេតវណ្ណា, សុទ្ធកាឡកា អមិស្សកាឡវណ្ណា, កូដាគារវរូបេតា កូដាគារវរេហិ កណ្ណិកកូដាគារវរេហិ ឧបេតោ សមន្នាគតោ សោ បាសាទោតិ អត្ថោ។
13. Tasmiṃyeva pāsāde sattaratanabhūsitā sattaratanehi sobhitā kūṭāgārā. Kiṃ bhūtā? Nīlā nīlavaṇṇā, pītā pītavaṇṇā suvaṇṇavaṇṇā, lohitakā lohitakavaṇṇā rattavaṇṇā, odātā odātavaṇṇā setavaṇṇā, suddhakāḷakā amissakāḷavaṇṇā, kūṭāgāravarūpetā kūṭāgāravarehi kaṇṇikakūṭāgāravarehi upeto samannāgato so pāsādoti attho.
១៤. តស្មិំយេវ បាសាទេ ឱលោកមយា ឧទ្ធម្មុខា បទុមា សុបុប្ផិតា បទុមា សោភន្តិ, សីហព្យគ្ឃាទីហិ វាឡមិគគណេហិ ច ហំសកោញ្ចមយូរាទិបក្ខិសមូហេហិ ច សោភិតោ សោ បាសាទោតិ អត្ថោ។ អតិឧច្ចោ ហុត្វា នភមុគ្គតត្តា នក្ខត្តតារកាហិ អាកិណ្ណោ ចន្ទសូរេហិ ចន្ទសូរិយរូបេហិ ច មណ្ឌិតោ សោ បាសាទោតិ អត្ថោ។
14. Tasmiṃyeva pāsāde olokamayā uddhammukhā padumā supupphitā padumā sobhanti, sīhabyagghādīhi vāḷamigagaṇehi ca haṃsakoñcamayūrādipakkhisamūhehi ca sobhito so pāsādoti attho. Atiucco hutvā nabhamuggatattā nakkhattatārakāhi ākiṇṇo candasūrehi candasūriyarūpehi ca maṇḍito so pāsādoti attho.
១៥. សោ ឯវ ចក្កវត្តិស្ស បាសាទោ ហេមជាលេន សុវណ្ណជាលេន សញ្ឆន្នា, សោណ្ណកិង្កណិកាយុតោ សុវណ្ណកិង្កណិកជាលេហិ យុតោ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ។ មនោរមា មនល្លីយនកា សោណ្ណមាលា សុវណ្ណបុប្ផបន្តិយោ វាតវេគេន វាតប្បហារេន កូជន្តិ សទ្ទំ ករោន្តីតិ អត្ថោ។
15. So eva cakkavattissa pāsādo hemajālena suvaṇṇajālena sañchannā, soṇṇakiṅkaṇikāyuto suvaṇṇakiṅkaṇikajālehi yuto samannāgatoti attho. Manoramā manallīyanakā soṇṇamālā suvaṇṇapupphapantiyo vātavegena vātappahārena kūjanti saddaṃ karontīti attho.
១៦. មញ្ជេដ្ឋកំ មញ្ជិដ្ឋវណ្ណំ, លោហិតកំ លោហិតវណ្ណំ, បីតកំ បីតវណ្ណំ, ហរិបិញ្ជរំ ជម្ពោនទសុវណ្ណវណ្ណំ បញ្ជរវណ្ណញ្ច ធជំ នានារង្គេហិ អនេកេហិ វណ្ណេហិ, សម្បីតំ រញ្ជិតំ ធជំ, ឧស្សិតំ តស្មិំ បាសាទេ ឧស្សាបិតំ។ ធជមាលិនីតិ លិង្គវិបល្លាសវសេន វុត្តំ, ធជមាលាយុត្តោ សោ បាសាទោតិ អត្ថោ។
16.Mañjeṭṭhakaṃ mañjiṭṭhavaṇṇaṃ, lohitakaṃ lohitavaṇṇaṃ, pītakaṃ pītavaṇṇaṃ, haripiñjaraṃ jambonadasuvaṇṇavaṇṇaṃ pañjaravaṇṇañca dhajaṃ nānāraṅgehi anekehi vaṇṇehi, sampītaṃ rañjitaṃ dhajaṃ, ussitaṃ tasmiṃ pāsāde ussāpitaṃ. Dhajamālinīti liṅgavipallāsavasena vuttaṃ, dhajamālāyutto so pāsādoti attho.
១៧. តស្មិំ បាសាទេ អត្ថរណាទយោ វណ្ណេន្តោ ‘‘ន នំ ពហូ’’ត្យាទិមាហ។ តត្ថ នំ បាសាទំ ពហូហិ អវិជ្ជមានំ នាម នត្ថីតិ អត្ថោ, នានាសយនវិចិត្តា អនេកេហិ អត្ថរណេហិ វិចិត្តា សោភិតា មញ្ចបីឋាទិសយនា អនេកសតា អនេកសតសង្ខ្យា, កិំ ភូតា? ផលិកា ផលិកមណិមយា ផលិកាហិ កតា, រជតាមយា រជតេហិ កតា, មណិមយា នីលមណីហិ កតា, លោហិតង្គា រត្តជាតិមណីហិ កតា, មសារគល្លមយា កពរវណ្ណមណីហិ កតា, សណ្ហកាសិកសន្ថតា សណ្ហេហិ សុខុមេហិ កាសិកវត្ថេហិ អត្ថតា។
17. Tasmiṃ pāsāde attharaṇādayo vaṇṇento ‘‘na naṃ bahū’’tyādimāha. Tattha naṃ pāsādaṃ bahūhi avijjamānaṃ nāma natthīti attho, nānāsayanavicittā anekehi attharaṇehi vicittā sobhitā mañcapīṭhādisayanā anekasatā anekasatasaṅkhyā, kiṃ bhūtā? Phalikā phalikamaṇimayā phalikāhi katā, rajatāmayā rajatehi katā, maṇimayā nīlamaṇīhi katā, lohitaṅgā rattajātimaṇīhi katā, masāragallamayā kabaravaṇṇamaṇīhi katā, saṇhakāsikasanthatā saṇhehi sukhumehi kāsikavatthehi atthatā.
១៨. បាវុរាតិ បាវុរណា។ កីទិសា? កម្ពលា លោមសុត្តេហិ កតា, ទុកូលា ទុកូលបដេហិ កតា, ចីនា ចីនបដេហិ កតា, បត្តុណ្ណា បត្តុណ្ណទេសេ ជាតបដេហិ កតា, បណ្ឌុ បណ្ឌុវណ្ណា, វិចិត្តត្ថរណំ អនេកេហិ អត្ថរណេហិ បាវុរណេហិ ច វិចិត្តំ, សព្ពំ សយនំ, មនសា ចិត្តេន, អហំ បញ្ញបេសិន្តិ អត្ថោ។
18.Pāvurāti pāvuraṇā. Kīdisā? Kambalā lomasuttehi katā, dukūlā dukūlapaṭehi katā, cīnā cīnapaṭehi katā, pattuṇṇā pattuṇṇadese jātapaṭehi katā, paṇḍu paṇḍuvaṇṇā, vicittattharaṇaṃ anekehi attharaṇehi pāvuraṇehi ca vicittaṃ, sabbaṃ sayanaṃ, manasā cittena, ahaṃ paññapesinti attho.
១៩. តទេវ បាសាទំ វណ្ណេន្តោ ‘‘តាសុ តាស្វេវ ភូមីសូ’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ រតនកូដលង្កតន្តិ រតនមយកូដេហិ រតនកណ្ណិកាហិ អលង្កតំ សោភិតន្តិ អត្ថោ។ មណិវេរោចនា ឧក្កាតិ វេរោចនមណីហិ រត្តមណីហិ កតា, ឧក្កា ទណ្ឌបទីបា។ ធារយន្តា សុតិដ្ឋរេតិ អាកាសេ សុដ្ឋុ ធារយន្តា គណ្ហន្តា អនេកសតជនា សុដ្ឋុ តិដ្ឋន្តីតិ អត្ថោ។
19. Tadeva pāsādaṃ vaṇṇento ‘‘tāsu tāsveva bhūmīsū’’tiādimāha. Tattha ratanakūṭalaṅkatanti ratanamayakūṭehi ratanakaṇṇikāhi alaṅkataṃ sobhitanti attho. Maṇiverocanā ukkāti verocanamaṇīhi rattamaṇīhi katā, ukkā daṇḍapadīpā. Dhārayantā sutiṭṭhareti ākāse suṭṭhu dhārayantā gaṇhantā anekasatajanā suṭṭhu tiṭṭhantīti attho.
២០. បុន តទេវ បាសាទំ វណ្ណេន្តោ ‘‘សោភន្តិ ឯសិកាថម្ភា’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ ឯសិកាថម្ភា នាម នគរទ្វារេ សោភនត្ថាយ និខាតា ថម្ភា, សុភា ឥដ្ឋា, កញ្ចនតោរណា សុវណ្ណមយា, ជម្ពោនទា ជម្ពោនទសុវណ្ណមយា ច, សារមយា ខទិររុក្ខសារមយា ច រជតមយា ច តោរណា សោភន្តិ, ឯសិកា ច តោរណា ច តំ បាសាទំ សោភយន្តីតិ អត្ថោ។
20. Puna tadeva pāsādaṃ vaṇṇento ‘‘sobhanti esikāthambhā’’tiādimāha. Tattha esikāthambhā nāma nagaradvāre sobhanatthāya nikhātā thambhā, subhā iṭṭhā, kañcanatoraṇā suvaṇṇamayā, jambonadā jambonadasuvaṇṇamayā ca, sāramayā khadirarukkhasāramayā ca rajatamayā ca toraṇā sobhanti, esikā ca toraṇā ca taṃ pāsādaṃ sobhayantīti attho.
២១. តស្មិំ បាសាទេ សុវិភត្តា អនេកា សន្ធី កវាដេហិ ច អគ្គឡេហិ ច ចិត្តិតា សោភិតា សន្ធិបរិក្ខេបា សោភយន្តីតិ អត្ថោ, ឧភតោតិ តស្ស បាសាទស្ស ឧភោសុ បស្សេសុ, បុណ្ណឃដា អនេកេហិ បទុមេហិ អនេកេហិ ច ឧប្បលេហិ, សំយុតា បុណ្ណា តំ បាសាទំ សោភយន្តីតិ អត្ថោ។
21. Tasmiṃ pāsāde suvibhattā anekā sandhī kavāṭehi ca aggaḷehi ca cittitā sobhitā sandhiparikkhepā sobhayantīti attho, ubhatoti tassa pāsādassa ubhosu passesu, puṇṇaghaṭā anekehi padumehi anekehi ca uppalehi, saṃyutā puṇṇā taṃ pāsādaṃ sobhayantīti attho.
២២-២៣. ឯវំ បាសាទស្ស សោភំ វណ្ណេត្វា រតនមយំ បាសាទញ្ច សក្ការសម្មានញ្ច បកាសេន្តោ ‘‘អតីតេ សព្ពពុទ្ធេ ចា’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ អតីតេតិ អតិក្កន្តេ វិគតេ កាលេ ជាតេ ភូតេ, សសង្ឃេ សាវកសមូហសហិតេ, សព្ពេ លោកនាយកេ ពុទ្ធេ សភាវេន បកតិវណ្ណេន រូបេន សណ្ឋានេន ច, សសាវកេ សាវកសហិតេ, ពុទ្ធេ និម្មិនិត្វា យេន ទ្វារេន បាសាទោ បវិសិតព្ពោ ហោតិ , តេន ទ្វារេន បវិសិត្វា សសាវកា សព្ពេ ពុទ្ធា សព្ពសោណ្ណមយេ សកលសុវណ្ណមយេ, បីឋេ និសិន្នា អរិយមណ្ឌលា អរិយសមូហា អហេសុន្តិ អត្ថោ។
22-23. Evaṃ pāsādassa sobhaṃ vaṇṇetvā ratanamayaṃ pāsādañca sakkārasammānañca pakāsento ‘‘atīte sabbabuddhe cā’’tiādimāha. Tattha atīteti atikkante vigate kāle jāte bhūte, sasaṅghe sāvakasamūhasahite, sabbe lokanāyake buddhe sabhāvena pakativaṇṇena rūpena saṇṭhānena ca, sasāvake sāvakasahite, buddhe nimminitvā yena dvārena pāsādo pavisitabbo hoti , tena dvārena pavisitvā sasāvakā sabbe buddhā sabbasoṇṇamaye sakalasuvaṇṇamaye, pīṭhe nisinnā ariyamaṇḍalā ariyasamūhā ahesunti attho.
២៤-២៥. ឯតរហិ វត្តមានេ កាលេ អនុត្តរា ឧត្តរវិរហិតា យេ ច ពុទ្ធា អត្ថិ សំវិជ្ជន្តិ, តេ ច បច្ចេកពុទ្ធេ អនេកសតេ សយម្ភូ សយមេវ ភូតេ អញ្ញាចរិយរហិតេ, អបរាជិតេ ខន្ធកិលេសាភិសង្ខារមច្ចុទេវបុត្តមារេហិ អបរាជិតេ, ជយមាបន្នេ សន្តប្បេសិន្តិ អត្ថោ។ ភវនំ មយ្ហំ បាសាទំ អតីតកាលេ ច វត្តមានកាលេ ច, សព្ពេ ពុទ្ធា សមារុហុំ សំ សុដ្ឋុ អារុហិំសូតិ អត្ថោ។
24-25.Etarahi vattamāne kāle anuttarā uttaravirahitā ye ca buddhāatthi saṃvijjanti, te ca paccekabuddhe anekasate sayambhū sayameva bhūte aññācariyarahite, aparājite khandhakilesābhisaṅkhāramaccudevaputtamārehi aparājite, jayamāpanne santappesinti attho. Bhavanaṃ mayhaṃ pāsādaṃ atītakāle ca vattamānakāle ca, sabbe buddhā samāruhuṃ saṃ suṭṭhu āruhiṃsūti attho.
២៦. យេ ទិព្ពា ទិវិ ភវា ទិព្ពា ទេវលោកេ ជាតា, យេ ច ពហូ កប្បរុក្ខា អត្ថិ។ យេ ច មានុសា មនុស្សេ ជាតា យេ ច ពហូ កប្បរុក្ខា អត្ថិ, តតោ សព្ពំ ទុស្សំ សមាហន្ត្វា សំ សុដ្ឋុ អាហរិត្វា តេចីវរានិ ការេត្វា តេ បច្ចេកពុទ្ធេ តិចីវរេហិ អច្ឆាទេមីតិ សម្ពន្ធោ។
26.Ye dibbā divi bhavā dibbā devaloke jātā, ye ca bahū kapparukkhā atthi. Ye ca mānusā manusse jātā ye ca bahū kapparukkhā atthi, tato sabbaṃ dussaṃ samāhantvā saṃ suṭṭhu āharitvā tecīvarāni kāretvā te paccekabuddhe ticīvarehi acchādemīti sambandho.
២៧. ឯវំ តិចីវរេហិ អច្ឆាទេត្វា បារុបាបេត្វា តេសំ និសិន្នានំ បច្ចេកពុទ្ធានំ សម្បន្នំ មធុរំ ខជ្ជំ ខាទិតព្ពំ បូវាទិ កិញ្ចិ, មធុរំ ភោជ្ជំ ភុញ្ជិតព្ពំ អាហារញ្ច, មធុរំ សាយនីយំ លេហនីយញ្ច, សម្បន្នំ មធុរំ បិវិតព្ពំ អដ្ឋបានញ្ច, ភោជនំ ភុញ្ជិតព្ពំ អាហារញ្ច, សុភេ សុន្ទរេ មណិមយេ សេលមយេ បត្តេ សំ សុដ្ឋុ បូរេត្វា អទាសិំ បដិគ្គហាបេសិន្តិ អត្ថោ។
27. Evaṃ ticīvarehi acchādetvā pārupāpetvā tesaṃ nisinnānaṃ paccekabuddhānaṃ sampannaṃ madhuraṃ khajjaṃ khāditabbaṃ pūvādi kiñci, madhuraṃ bhojjaṃ bhuñjitabbaṃ āhārañca, madhuraṃ sāyanīyaṃ lehanīyañca, sampannaṃ madhuraṃ pivitabbaṃ aṭṭhapānañca, bhojanaṃ bhuñjitabbaṃ āhārañca, subhe sundare maṇimaye selamaye patte saṃ suṭṭhu pūretvā adāsiṃ paṭiggahāpesinti attho.
២៨. សព្ពេ តេ អរិយមណ្ឌលា សព្ពេ តេ អរិយសមូហា, ទិព្ពចក្ខុ សមា ហុត្វា មដ្ឋាតិ ទិព្ពចក្ខុសមង្គិនោ ហុត្វា មដ្ឋា កិលេសេហិ រហិតត្តា សិលិដ្ឋា សោភមានា ចីវរសំយុតា តិចីវរេហិ សមង្គីភូតា មធុរសក្ខរាហិ ច តេលេន ច មធុផាណិតេហិ ច បរមន្នេន ឧត្តមេន អន្នេន ច មយា តប្បិតា អប្បិតា បរិបូរិតា អហេសុន្តិ អត្ថោ។
28.Sabbe te ariyamaṇḍalā sabbe te ariyasamūhā, dibbacakkhu samā hutvā maṭṭhāti dibbacakkhusamaṅgino hutvā maṭṭhā kilesehi rahitattā siliṭṭhā sobhamānā cīvarasaṃyutā ticīvarehi samaṅgībhūtā madhurasakkharāhi ca telena ca madhuphāṇitehi ca paramannena uttamena annena ca mayā tappitā appitā paripūritā ahesunti attho.
២៩. តេ ឯវំ សន្តប្បិតា អរិយមណ្ឌលា រតនគព្ភំ សត្តហិ រតនេហិ និម្មិតគព្ភំ គេហំ, បវិសិត្វា គុហាសយា គុហាយំ សយមានា, កេសរីវ កេសរសីហា ឥវ, មហារហម្ហិ សយនេ អនគ្ឃេ មញ្ចេ, សីហសេយ្យមកប្បយុំ យថា សីហោ មិគរាជា ទក្ខិណបស្សេន សយន្តោ បាទេ បាទំ អច្ចាធាយ ទក្ខិណហត្ថំ សីសូបធានំ កត្វា វាមហត្ថំ ឧជុកំ ឋបេត្វា វាលធិំ អន្តរសត្ថិយំ កត្វា និច្ចលោ សយតិ, ឯវំ សេយ្យំ កប្បយុំ ករិំសូតិ អត្ថោ។
29. Te evaṃ santappitā ariyamaṇḍalā ratanagabbhaṃ sattahi ratanehi nimmitagabbhaṃ gehaṃ, pavisitvā guhāsayā guhāyaṃ sayamānā, kesarīva kesarasīhā iva, mahārahamhi sayane anagghe mañce, sīhaseyyamakappayuṃ yathā sīho migarājā dakkhiṇapassena sayanto pāde pādaṃ accādhāya dakkhiṇahatthaṃ sīsūpadhānaṃ katvā vāmahatthaṃ ujukaṃ ṭhapetvā vāladhiṃ antarasatthiyaṃ katvā niccalo sayati, evaṃ seyyaṃ kappayuṃ kariṃsūti attho.
៣០. តេ ឯវំ សីហសេយ្យំ កប្បេត្វា សម្បជានា សតិសម្បជញ្ញសម្បន្នា។ សមុដ្ឋាយ សំ សុដ្ឋុ ឧដ្ឋហិត្វា សយនេ បល្លង្កមាភុជុំ ឩរុពទ្ធាសនំ ករិំសូតិ អត្ថោ។
30. Te evaṃ sīhaseyyaṃ kappetvā sampajānā satisampajaññasampannā. Samuṭṭhāya saṃ suṭṭhu uṭṭhahitvā sayane pallaṅkamābhujuṃ ūrubaddhāsanaṃ kariṃsūti attho.
៣១. គោចរំ សព្ពពុទ្ធានន្តិ សព្ពេសំ អតីតានាគតានំ ពុទ្ធានំ គោចរំ អារម្មណភូតំ ឈានរតិសមប្បិតា ឈានរតិយា សំ សុដ្ឋុ អប្បិតា សមង្គីភូតា អហេសុន្តិ អត្ថោ, អញ្ញេ ធម្មានិ ទេសេន្តីតិ តេសុ បច្ចេកពុទ្ធេសុ អញ្ញេ ឯកច្ចេ ធម្មេ ទេសេន្តិ, អញ្ញេ ឯកច្ចេ ឥទ្ធិយា បឋមាទិជ្ឈានកីឡាយ កីឡន្តិ រមន្តិ។
31.Gocaraṃsabbabuddhānanti sabbesaṃ atītānāgatānaṃ buddhānaṃ gocaraṃ ārammaṇabhūtaṃ jhānaratisamappitā jhānaratiyā saṃ suṭṭhu appitā samaṅgībhūtā ahesunti attho, aññe dhammāni desentīti tesu paccekabuddhesu aññe ekacce dhamme desenti, aññe ekacce iddhiyā paṭhamādijjhānakīḷāya kīḷanti ramanti.
៣២. អញ្ញេ ឯកច្ចេ អភិញ្ញា បញ្ច អភិញ្ញាយោ វសិភាវិតា វសីករិំសុ, បញ្ចសុ អភិញ្ញាសុ អាវជ្ជនសមាបជ្ជនវុដ្ឋានអធិដ្ឋានបច្ចវេក្ខណសង្ខាតាហិ បញ្ចវសិតាហិ វសីភាវំ ឥតា គតា បត្តា អភិញ្ញាយោ , អប្បេន្តិ សមាបជ្ជន្តិ។ អញ្ញេ ឯកច្ចេ អនេកសហស្សិយោ វិកុព្ពនានិ ឯកោបិ ហុត្វា ពហុធា ហោតិ, ពហុធាបិ ហុត្វា ឯកោ ហោតីតិ ឯវមាទីនិ ឥទ្ធិវិកុព្ពនានិ វិកុព្ពន្តិ ករោន្តីតិ អត្ថោ។
32.Aññe ekacce abhiññā pañca abhiññāyo vasibhāvitā vasīkariṃsu, pañcasu abhiññāsu āvajjanasamāpajjanavuṭṭhānaadhiṭṭhānapaccavekkhaṇasaṅkhātāhi pañcavasitāhi vasībhāvaṃ itā gatā pattā abhiññāyo , appenti samāpajjanti. Aññe ekacce anekasahassiyo vikubbanāni ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hotīti evamādīni iddhivikubbanāni vikubbanti karontīti attho.
៣៣. ពុទ្ធាបិ ពុទ្ធេតិ ឯវំ សន្និបតិតេសុ បច្ចេកពុទ្ធេសុ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស វិសយំ អារម្មណភូតំ បញ្ហំ ពុទ្ធា ពុទ្ធេ បុច្ឆន្តីតិ អត្ថោ។ តេ ពុទ្ធា អត្ថគម្ភីរតាយ គម្ភីរំ និបុណំ សុខុមំ, ឋានំ ការណំ, បញ្ញាយ វិនិពុជ្ឈរេ វិសេសេន និរវសេសតោ ពុជ្ឈន្តិ។
33.Buddhāpi buddheti evaṃ sannipatitesu paccekabuddhesu sabbaññutaññāṇassa visayaṃ ārammaṇabhūtaṃ pañhaṃ buddhā buddhe pucchantīti attho. Te buddhā atthagambhīratāya gambhīraṃ nipuṇaṃ sukhumaṃ, ṭhānaṃ kāraṇaṃ, paññāya vinibujjhare visesena niravasesato bujjhanti.
៣៤. តទា មម បាសាទេ សន្និបតិតា សាវកាបិ ពុទ្ធេ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, ពុទ្ធា សាវកេ សិស្សេ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, តេ ពុទ្ធា ច សាវកា ច អញ្ញមញ្ញំ បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា អញ្ញមញ្ញំ ព្យាករោន្តិ វិស្សជ្ជេន្តិ។
34. Tadā mama pāsāde sannipatitā sāvakāpi buddhe pañhaṃ pucchanti, buddhā sāvake sisse pañhaṃ pucchanti, te buddhā ca sāvakā ca aññamaññaṃ pañhaṃ pucchitvā aññamaññaṃ byākaronti vissajjenti.
៣៥. បុន តេ សព្ពេ ឯកតោ ទស្សេន្តោ ‘‘ពុទ្ធា បច្ចេកពុទ្ធា ចា’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ ពុទ្ធា សម្មាសម្ពុទ្ធា, បច្ចេកពុទ្ធា ច សាវកា ច សិស្សា បរិចារកា និស្សិតកា ឯតេ សព្ពេ, សកាយ សកាយ រតិយា រមមានា សល្លីនា មម បាសាទេ អភិរមន្តីតិ អត្ថោ។
35. Puna te sabbe ekato dassento ‘‘buddhā paccekabuddhā cā’’tiādimāha. Tattha buddhā sammāsambuddhā, paccekabuddhā ca sāvakā ca sissā paricārakā nissitakā ete sabbe, sakāya sakāya ratiyā ramamānā sallīnā mama pāsāde abhiramantīti attho.
៣៦. ឯវំ តស្មិំ វេជយន្តបាសាទេ បច្ចេកពុទ្ធានំ អាចារសម្បត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អត្តនោ អានុភាវំ ទស្សេន្តោ សោ តិលោកវិជយោ ចក្កវត្តិរាជា ‘‘ឆត្តា តិដ្ឋន្តុ រតនា’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ រតនា សត្តរតនមយា, ឆត្តា កញ្ចនាវេឡបន្តិកា សុវណ្ណជាលេហិ ឱលម្ពិតា តិដ្ឋន្តុ។ មុត្តាជាលបរិក្ខិត្តា មុត្តាជាលេហិ បរិវារិតា, សព្ពេ ឆត្តា មម មត្ថកេ មុទ្ធនិ, ធារេន្តូតិ ចិន្តិតមត្តេយេវ ឆត្តា បាតុភូតា ហោន្តីតិ អត្ថោ។
36. Evaṃ tasmiṃ vejayantapāsāde paccekabuddhānaṃ ācārasampattiṃ dassetvā idāni attano ānubhāvaṃ dassento so tilokavijayo cakkavattirājā ‘‘chattā tiṭṭhantu ratanā’’tiādimāha. Tattha ratanā sattaratanamayā, chattā kañcanāveḷapantikā suvaṇṇajālehi olambitā tiṭṭhantu. Muttājālaparikkhittā muttājālehi parivāritā, sabbe chattā mama matthake muddhani, dhārentūti cintitamatteyeva chattā pātubhūtā hontīti attho.
៣៧. សោណ្ណតារកចិត្តិតា សុវណ្ណតារកាហិ ទទ្ទល្លមានា ចេលវិតានា ភវន្តុ និព្ពត្តន្តុ ។ វិចិត្តា អនេកវណ្ណា, មល្យវិតតា បុប្ផបត្ថដា, សព្ពេ អនេកវិតានា, មត្ថកេ និសីទនដ្ឋានស្ស ឧបរិភាគេ ធារេន្តូតិ អត្ថោ។
37.Soṇṇatārakacittitā suvaṇṇatārakāhi daddallamānā celavitānā bhavantu nibbattantu . Vicittā anekavaṇṇā, malyavitatā pupphapatthaṭā, sabbe anekavitānā, matthake nisīdanaṭṭhānassa uparibhāge dhārentūti attho.
៣៨-៤០. មល្យទាមេហិ អនេកសុគន្ធបុប្ផទាមេហិ វិតតា បរិកិណ្ណា, គន្ធទាមេហិ ចន្ទនកុង្កុមតគរាទិសុគន្ធទាមេហិ, សោភិតា បោក្ខរណីតិ សម្ពន្ធោ ។ ទុស្សទាមេហិ បត្តុណ្ណចីនាទិអនគ្ឃទុស្សទាមេហិ, បរិកិណ្ណា សត្តរតនទាមេហិ ភូសិតា អលង្កតា បោក្ខរណី, បុប្ផាភិកិណ្ណា ចម្បកសឡលសោគន្ធិកាទិសុគន្ធបុប្ផេហិ អភិកិណ្ណា សុដ្ឋុ វិចិត្តា សោភិតា។ បុនរបិ កិំ ភូតា បោក្ខរណី? សុរភិគន្ធសុគន្ធេហិ ភូសិតា វាសិតា។ សមន្តតោ គន្ធបញ្ចង្គុលលង្កតា បញ្ចហិ អង្គុលេហិ លិម្បិតគន្ធេហិ អលង្កតា, ហេមច្ឆទនឆាទិតា សុវណ្ណឆទនេហិ សុវណ្ណវិតានេហិ ឆាទិតា, បាសាទស្ស ចាតុទ្ទិសា បោក្ខរណិយោ បទុមេហិ ច ឧប្បលេហិ ច សុដ្ឋុ សន្ថតា បត្ថដា សុវណ្ណរូបេ សុវណ្ណវណ្ណា, ខាយន្តុ, បទ្មរេណុរជុគ្គតា បទុមរេណូហិ ធូលីហិ ច អាកិណ្ណា បោក្ខរណិយោ សោភន្តូតិ អត្ថោ។
38-40.Malyadāmehi anekasugandhapupphadāmehi vitatā parikiṇṇā, gandhadāmehi candanakuṅkumatagarādisugandhadāmehi, sobhitā pokkharaṇīti sambandho . Dussadāmehi pattuṇṇacīnādianagghadussadāmehi, parikiṇṇā sattaratanadāmehi bhūsitā alaṅkatā pokkharaṇī, pupphābhikiṇṇā campakasaḷalasogandhikādisugandhapupphehi abhikiṇṇā suṭṭhu vicittā sobhitā. Punarapi kiṃ bhūtā pokkharaṇī? Surabhigandhasugandhehi bhūsitā vāsitā. Samantato gandhapañcaṅgulalaṅkatā pañcahi aṅgulehi limpitagandhehi alaṅkatā, hemacchadanachāditā suvaṇṇachadanehi suvaṇṇavitānehi chāditā, pāsādassa cātuddisā pokkharaṇiyo padumehi ca uppalehi ca suṭṭhu santhatā patthaṭā suvaṇṇarūpe suvaṇṇavaṇṇā, khāyantu, padmareṇurajuggatā padumareṇūhi dhūlīhi ca ākiṇṇā pokkharaṇiyo sobhantūti attho.
៤១. មម វេជយន្តបាសាទស្ស សមន្តតោ បាទបា ចម្បកាទយោ រុក្ខា សព្ពេ បុប្ផន្តុ ឯតេ បុប្ផរុក្ខា។ សយមេវ បុប្ផា មុញ្ចិត្វា វិគឡិត្វា គន្ត្វា ភវនំ ឱកិរុំ, ឱកិណ្ណា បាសាទស្ស ឧបរិ ករោន្តូតិ អត្ថោ។
41. Mama vejayantapāsādassa samantato pādapā campakādayo rukkhā sabbe pupphantu ete puppharukkhā. Sayameva pupphā muñcitvā vigaḷitvā gantvā bhavanaṃ okiruṃ, okiṇṇā pāsādassa upari karontūti attho.
៤២. តត្ថ តស្មិំ មម វេជយន្តបាសាទេ សិខិនោ មយូរា នច្ចន្តូ, ទិព្ពហំសា ទេវតាហំសា, បកូជរេ សទ្ទំ ករោន្តុ, ករវីកា ច មធុរសទ្ទា កោកិលា គាយន្តុ គីតវាក្យំ ករោន្តុ, អបរេ អនុត្តា ច ទិជសង្ឃា បក្ខិនោ សមូហា បាសាទស្ស សមន្តតោ មធុររវំ រវន្តូតិ អត្ថោ។
42.Tattha tasmiṃ mama vejayantapāsāde sikhino mayūrā naccantū, dibbahaṃsā devatāhaṃsā, pakūjare saddaṃ karontu, karavīkā ca madhurasaddā kokilā gāyantu gītavākyaṃ karontu, apare anuttā ca dijasaṅghā pakkhino samūhā pāsādassa samantato madhuraravaṃ ravantūti attho.
៤៣. បាសាទស្ស សមន្តកោ សព្ពា អាតតវិតតាទយោ ភេរិយោ វជ្ជន្តុ ហញ្ញន្តុ, សព្ពា តា អនេកតន្តិយោ វីណា រសន្តុ សទ្ទំ ករោន្តុ, សព្ពា អនេកប្បការា សង្គីតិយោ បាសាទស្ស សមន្តតោ វត្តន្តុ បវត្តន្តុ គាយន្តូតិ អត្ថោ។
43.Pāsādassa samantako sabbā ātatavitatādayo bheriyo vajjantu haññantu, sabbā tā anekatantiyo vīṇā rasantu saddaṃ karontu, sabbā anekappakārā saṅgītiyo pāsādassa samantato vattantu pavattantu gāyantūti attho.
៤៤-៥. យាវតា យត្តកេ ឋានេ ពុទ្ធខេត្តម្ហិ ទសសហស្សិចក្កវាឡេ តតោ បរេ ចក្កវាឡេ, ជោតិសម្បន្នា បភាសម្បន្នា អច្ឆិន្នា មហន្តា សមន្តតោ រតនាមយា សត្តហិ រតនេហិ កតា ខចិតា សោណ្ណបល្លង្កា សុវណ្ណបល្លង្កា តិដ្ឋន្តុ, បាសាទស្ស សមន្តតោ ទីបរុក្ខា បទីបធារណា តេលរុក្ខា ជលន្តុ , បទីបេហិ បជ្ជលន្តុ, ទសសហស្សិបរម្បរា ទសសហស្សីនំ បរម្បរា ទសសហស្សិយោ ឯកបជ្ជោតា ឯកបទីបា វិយ ភវន្តុ ឧជ្ជោតន្តូតិ អត្ថោ។
44-5.Yāvatā yattake ṭhāne buddhakhettamhi dasasahassicakkavāḷe tato pare cakkavāḷe, jotisampannā pabhāsampannā acchinnā mahantā samantato ratanāmayā sattahi ratanehi katā khacitā soṇṇapallaṅkā suvaṇṇapallaṅkā tiṭṭhantu, pāsādassa samantato dīparukkhā padīpadhāraṇā telarukkhā jalantu, padīpehi pajjalantu, dasasahassiparamparā dasasahassīnaṃ paramparā dasasahassiyo ekapajjotā ekapadīpā viya bhavantu ujjotantūti attho.
៤៦. នច្ចគីតេសុ ឆេកា គណិកា នច្ចិត្ថិយោ ច លាសិកា មុខេន សទ្ទការិកា ច បាសាទស្ស សមន្តតោ នច្ចន្តុ, អច្ឆរាគណា ទេវិត្ថិសមូហា នច្ចន្តុ, នានារង្គា អនេកវណ្ណា នានារង្គមណ្ឌលា បាសាទស្ស សមន្តតោ នច្ចន្តុ, បទិស្សន្តុ បាកដា ហោន្តូតិ អត្ថោ។
46. Naccagītesu chekā gaṇikā naccitthiyo ca lāsikā mukhena saddakārikā ca pāsādassa samantato naccantu, accharāgaṇā devitthisamūhā naccantu, nānāraṅgā anekavaṇṇā nānāraṅgamaṇḍalā pāsādassa samantato naccantu, padissantu pākaṭā hontūti attho.
៤៧. តទា អហំ តិលោកវិជយោ នាម ចក្កវត្តិរាជា ហុត្វា សកលចក្កវាឡេ ទុមគ្គេ រុក្ខគ្គេ បព្ពតគ្គេ ហិមវន្តចក្កវាឡបព្ពតាទីនំ អគ្គេ សិនេរូបព្ពតមុទ្ធនិ ច សព្ពដ្ឋានេសុ វិចិត្តំ អនេកវណ្ណវិចិត្តំ បញ្ចវណ្ណិកំ នីលបីតាទិបញ្ចវណ្ណំ សព្ពំ ធជំ ឧស្សាបេមីតិ អត្ថោ។
47. Tadā ahaṃ tilokavijayo nāma cakkavattirājā hutvā sakalacakkavāḷe dumagge rukkhagge pabbatagge himavantacakkavāḷapabbatādīnaṃ agge sinerūpabbatamuddhani ca sabbaṭṭhānesu vicittaṃ anekavaṇṇavicittaṃ pañcavaṇṇikaṃ nīlapītādipañcavaṇṇaṃ sabbaṃ dhajaṃ ussāpemīti attho.
៤៨. នរា លោកន្តរា នរា ច នាគលោកតោ នាគា ច ទេវលោកតោ គន្ធព្ពា ច ទេវា ច សព្ពេ ឧបេន្តុ ឧបគច្ឆន្តុ, តេ នរាទយោ នមស្សន្តា មម នមក្ការំ ករោន្តា បញ្ជលិកា កតហត្ថបុដា មម វេជយន្តំ បាសាទំ បរិវារយុន្តិ អត្ថោ។
48.Narā lokantarā narā ca nāgalokato nāgā ca devalokato gandhabbā ca devā ca sabbe upentu upagacchantu, te narādayo namassantā mama namakkāraṃ karontā pañjalikā katahatthapuṭā mama vejayantaṃ pāsādaṃ parivārayunti attho.
៤៩. ឯវំ សោ តិលោកវិជយោ ចក្កវត្តិរាជា បាសាទស្ស ច អត្តនោ ច អានុភាវំ វណ្ណេត្វា ឥទានិ អត្តនា សម្បត្តិកតបុញ្ញផលំ សមាទបេន្តោ ‘‘យំ កិញ្ចិ កុសលំ កម្ម’’ន្តិអាទិមាហ។ យំ កិញ្ចិ កុសលកម្មសង្ខាតំ កិរិយំ កត្តព្ពំ អត្ថិ, តំ សព្ពំ មម មយា កាយេន វា វាចាយ វា មនសា វា តីហិ ទ្វារេហិ កតំ តិទសេ សុកតំ សុដ្ឋុ កតំ, តាវតិំសភវនេ ឧប្បជ្ជនារហំ កតន្តិ អត្ថោ។
49. Evaṃ so tilokavijayo cakkavattirājā pāsādassa ca attano ca ānubhāvaṃ vaṇṇetvā idāni attanā sampattikatapuññaphalaṃ samādapento ‘‘yaṃ kiñci kusalaṃ kamma’’ntiādimāha. Yaṃ kiñci kusalakammasaṅkhātaṃ kiriyaṃ kattabbaṃ atthi, taṃ sabbaṃ mama mayā kāyena vā vācāya vā manasā vā tīhi dvārehi kataṃ tidase sukataṃ suṭṭhu kataṃ, tāvatiṃsabhavane uppajjanārahaṃ katanti attho.
៥០. បុន សមាទបេន្តោ ‘‘យេ សត្តា សញ្ញិនោ’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ យេ សត្តា មនុស្សា វា ទេវា វា ព្រហ្មានោ វា សញ្ញិនោ សញ្ញាសហិតា អត្ថិ, យេ ច សត្តា អសញ្ញិនោ សញ្ញារហិតា អសញ្ញា សត្តា សន្តិ, តេ សព្ពេ សត្តា មយ្ហំ មយា កតំ បុញ្ញផលំ, ភាគី ភវន្តុ បុញ្ញវន្តា ហោន្តូតិ អត្ថោ។
50. Puna samādapento ‘‘ye sattā saññino’’tiādimāha. Tattha ye sattā manussā vā devā vā brahmāno vā saññino saññāsahitā atthi, ye ca sattā asaññino saññārahitā asaññā sattā santi, te sabbe sattā mayhaṃ mayā kataṃ puññaphalaṃ, bhāgī bhavantu puññavantā hontūti attho.
៥១. បុនបិ សមាទបេន្តោ ពោធិសត្តោ ‘‘យេសំ កត’’ន្តិអាទិមាហ។ មយា កតំ បុញ្ញំ យេហិ នរនាគគន្ធព្ពទេវេហិ សុវិទិតំ ញាតំ, តេសំ មយា ទិន្នំ បុញ្ញផលំ, តស្មិំ មយា កតេ បុញ្ញេ ទិន្នភាវំ យេ នរាទយោ ន ជានន្តិ, ទេវា គន្ត្វា តេសំ តំ និវេទយុំ អារោចយុន្តិ អត្ថោ។
51. Punapi samādapento bodhisatto ‘‘yesaṃ kata’’ntiādimāha. Mayā kataṃ puññaṃ yehi naranāgagandhabbadevehi suviditaṃ ñātaṃ, tesaṃ mayā dinnaṃ puññaphalaṃ, tasmiṃ mayā kate puññe dinnabhāvaṃ ye narādayo na jānanti, devā gantvā tesaṃ taṃ nivedayuṃ ārocayunti attho.
៥២. សព្ពលោកម្ហិ យេ សត្តា អាហារនិស្សិតា ជីវន្តិ, តេ សព្ពេ សត្តា មនុញ្ញំ ភោជនំ សព្ពំ មម ចេតសា មម ចិត្តេន លភន្តុ, មម បុញ្ញិទ្ធិយា លភន្តូតិ អត្ថោ។
52.Sabbalokamhiye sattā āhāranissitā jīvanti, te sabbe sattā manuññaṃ bhojanaṃ sabbaṃ mama cetasā mama cittena labhantu, mama puññiddhiyā labhantūti attho.
៥៣. មនសា បសន្នេន ចិត្តេន យំ ទានំ មយា ទិន្នំ តស្មិំ ទានេ ចិត្តេន បសាទំ អាវហិំ ឧប្បាទេសិំ។ សព្ពសម្ពុទ្ធា ច បច្ចេកា បដិឯក្កា ជិនសាវកា ច មយា ចក្កវត្តិរញ្ញា បូជិតា។
53.Manasā pasannena cittena yaṃ dānaṃ mayā dinnaṃ tasmiṃ dāne cittena pasādaṃ āvahiṃ uppādesiṃ. Sabbasambuddhā ca paccekā paṭiekkā jinasāvakā ca mayā cakkavattiraññā pūjitā.
៥៤. សុកតេន តេន កម្មេន សទ្ទហិត្វា កតេន កុសលកម្មេន, ចេតនាបណិធីហិ ច ចិត្តេន កតបត្ថនាហិ ច, មានុសំ ទេហំ មនុស្សសរីរំ, ជហិត្វា ឆឌ្ឌេត្វា, អហំ តាវតិំសំ ទេវលោកំ អគច្ឆិំ អគមាសិំ, សុត្តប្បពុទ្ធោ វិយ តត្ថ ឧប្បជ្ជិន្តិ អត្ថោ។
54.Sukatena tena kammena saddahitvā katena kusalakammena, cetanāpaṇidhīhi ca cittena katapatthanāhi ca, mānusaṃ dehaṃ manussasarīraṃ, jahitvā chaḍḍetvā, ahaṃ tāvatiṃsaṃ devalokaṃ agacchiṃ agamāsiṃ, suttappabuddho viya tattha uppajjinti attho.
៥៥. តតោ តិលោកវិជយោ ចក្កវត្តិរាជា កាលង្កតោ, តតោ បដ្ឋាយ អាគតេ ទុវេ ភវេ ទ្វេ ជាតិយោ បជានាមិ ទេវត្តេ ទេវត្តភាវេ មានុសេ មនុស្សត្តភាវេ ច, តតោ ជាតិទ្វយតោ អញ្ញំ គតិំ អញ្ញំ ឧបបត្តិំ ន ជានាមិ ន បស្សាមិ, មនសា ចិត្តេន បត្ថនាផលំ បត្ថិតបត្ថនាផលន្តិ អត្ថោ។
55. Tato tilokavijayo cakkavattirājā kālaṅkato, tato paṭṭhāya āgate duve bhave dve jātiyo pajānāmi devatte devattabhāve mānuse manussattabhāve ca, tato jātidvayato aññaṃ gatiṃ aññaṃ upapattiṃ na jānāmi na passāmi, manasā cittena patthanāphalaṃ patthitapatthanāphalanti attho.
៥៦. ទេវានំ អធិកោ ហោមីតិ យទិ ទេវេសុ ជាតោ, អាយុវណ្ណពលតេជេហិ ទេវានំ អធិកោ ជេដ្ឋោ សេដ្ឋោ អហោសិន្តិ អត្ថោ។ យទិ មនុស្សេសុ ជាតោ, មនុជាធិបោ មនុស្សានំ អធិបតិ ឥស្សរោ ភវាមិ, តថា រាជភូតោ អភិរូបេន រូបសម្បត្តិយា ច លក្ខណេន អារោហបរិណាហាទិលក្ខណេន ច សម្បន្នោ សម្បុណ្ណោ ឧប្បន្នុប្បន្នភវេ បញ្ញាយ បរមត្ថជាននបញ្ញាយ អសមោ សមរហិតោ, មយា សទិសោ កោចិ នត្ថីតិ អត្ថោ។
56.Devānaṃ adhiko homīti yadi devesu jāto, āyuvaṇṇabalatejehi devānaṃ adhiko jeṭṭho seṭṭho ahosinti attho. Yadi manussesu jāto, manujādhipo manussānaṃ adhipati issaro bhavāmi, tathā rājabhūto abhirūpena rūpasampattiyā ca lakkhaṇena ārohapariṇāhādilakkhaṇena ca sampanno sampuṇṇo uppannuppannabhave paññāya paramatthajānanapaññāya asamo samarahito, mayā sadiso koci natthīti attho.
៥៧. មយា កតបុញ្ញសម្ភារេន បុញ្ញផលេន ឧប្បន្នុប្បន្នភវេ សេដ្ឋំ បសដ្ឋំ មធុរំ វិវិធំ អនេកប្បការំ ភោជនញ្ច អនប្បកំ ពហុសត្តរតនញ្ច វិវិធានិ, អនេកប្បការានិ បត្តុណ្ណកោសេយ្យាទិវត្ថានិ ច នភា អាកាសតោ មំ មម សន្តិកំ ខិប្បំ សីឃំ ឧបេន្តិ ឧបគច្ឆន្តិ។
57. Mayā katapuññasambhārena puññaphalena uppannuppannabhave seṭṭhaṃ pasaṭṭhaṃ madhuraṃ vividhaṃ anekappakāraṃ bhojanañca anappakaṃ bahusattaratanañca vividhāni, anekappakārāni pattuṇṇakoseyyādivatthāni ca nabhā ākāsato maṃ mama santikaṃ khippaṃ sīghaṃ upenti upagacchanti.
៥៨-៦៦. បថព្យា បថវិយា បព្ពតេ ច អាកាសេ ច ឧទកេ ច វនេ ច យំ យំ យត្ថ យត្ថ ហត្ថំ បសារេមិ និក្ខិបាមិ, តតោ តតោ ទិព្ពា ភក្ខា ទិព្ពា អាហារា មំ មម សន្តិកំ ឧបេន្តិ ឧបគច្ឆន្តិ, បាតុភវន្តីតិ អត្ថោ។ តថា យថាក្កមំ សព្ពេ រតនា។ សព្ពេ ចន្ទនាទយោ គន្ធា ។ សព្ពេ យានា វាហនា។ សព្ពេ ចម្បកនាគបុន្នាគាទយោ មាលា បុប្ផា។ សព្ពេ អលង្ការា អាភរណា។ សព្ពា ទិព្ពកញ្ញា។ សព្ពេ មធុសក្ខរា។ សព្ពេ បូបាទយោ ខជ្ជា ខាទិតព្ពា មំ មម សន្តិកំ ឧបេន្តិ ឧបគច្ឆន្តិ។
58-66.Pathabyā pathaviyā pabbate ca ākāse ca udake ca vane ca yaṃ yaṃ yattha yattha hatthaṃ pasāremi nikkhipāmi, tato tato dibbā bhakkhā dibbā āhārā maṃ mama santikaṃ upenti upagacchanti, pātubhavantīti attho. Tathā yathākkamaṃ sabbe ratanā. Sabbe candanādayo gandhā. Sabbe yānā vāhanā. Sabbe campakanāgapunnāgādayo mālā pupphā. Sabbe alaṅkārā ābharaṇā. Sabbā dibbakaññā. Sabbe madhusakkharā. Sabbe pūpādayo khajjā khāditabbā maṃ mama santikaṃ upenti upagacchanti.
៦៧-៦៨. សម្ពោធិវរបត្តិយាតិ ឧត្តមចតុមគ្គញាណបត្តិយា បាបុណនត្ថាយ។ មយា យំ ឧត្តមទានំ កតំ បូរិតំ, តេន ឧត្តមទានេន សេលសង្ខាតំ បព្ពតំ សកលំ ឯកនិន្នាទំ ករោន្តោ ពហលំ គិរំ បុថុលំ ឃោសំ គជ្ជេន្តោ, សទេវកំ លោកំ សកលំ មនុស្សទេវលោកំ ហាសយន្តោ សោមនស្សប្បត្តំ ករោន្តោ លោកេ សកលលោកត្តយេ វិវដ្ដច្ឆទោ ពុទ្ធោ អហំ ភវាមីតិ អត្ថោ។
67-68.Sambodhivarapattiyāti uttamacatumaggañāṇapattiyā pāpuṇanatthāya. Mayā yaṃ uttamadānaṃ kataṃ pūritaṃ, tena uttamadānena selasaṅkhātaṃ pabbataṃ sakalaṃ ekaninnādaṃ karonto bahalaṃ giraṃ puthulaṃ ghosaṃ gajjento, sadevakaṃ lokaṃ sakalaṃ manussadevalokaṃ hāsayanto somanassappattaṃ karonto loke sakalalokattaye vivaṭṭacchado buddho ahaṃ bhavāmīti attho.
៦៩. ទិសា ទសវិធា លោកេតិ ចក្កវាឡលោកេ ទសវិធា ទសកោដ្ឋាសា ទិសា ហោន្តិ, តត្ថ កោដ្ឋាសេ យាយតោ យាយន្តស្ស គច្ឆន្តស្ស អន្តកំ នត្ថីតិ អត្ថោ, ចក្កវត្តិកាលេ តស្មិំ មយា គតគតដ្ឋានេ ទិសាភាគេ វា ពុទ្ធខេត្តា ពុទ្ធវិសយា អសង្ខិយា សង្ខារហិតា។
69.Disā dasavidhā loketi cakkavāḷaloke dasavidhā dasakoṭṭhāsā disā honti, tattha koṭṭhāse yāyato yāyantassa gacchantassa antakaṃ natthīti attho, cakkavattikāle tasmiṃ mayā gatagataṭṭhāne disābhāge vā buddhakhettā buddhavisayā asaṅkhiyā saṅkhārahitā.
៧០. បភា បកិត្តិតាតិ តទា ចក្កវត្តិរាជកាលេ មយ្ហំ បភា ចក្ករតនមណិរតនាទីនំ បភា អាលោកា យមកា យុគឡយុគឡា ហុត្វា រំសិវាហនា រំសិំ មុញ្ចមានា បកិត្តិតា បាកដា, ឯត្ថន្តរេ ទសសហស្សិចក្កវាឡន្តរេ រំសិជាលំ រំសិសមូហំ, អាលោកោ វិបុលោ ពហុតរោ ភវេ អហោសីតិ អត្ថោ។
70.Pabhā pakittitāti tadā cakkavattirājakāle mayhaṃ pabhā cakkaratanamaṇiratanādīnaṃ pabhā ālokā yamakā yugaḷayugaḷā hutvā raṃsivāhanā raṃsiṃ muñcamānā pakittitā pākaṭā, etthantare dasasahassicakkavāḷantare raṃsijālaṃ raṃsisamūhaṃ, āloko vipulo bahutaro bhave ahosīti attho.
៧១. ឯត្តកេ លោកធាតុម្ហីតិ ទសសហស្សិចក្កវាឡេសុ សព្ពេ ជនា មំ បស្សន្តុ ទក្ខន្តូតិ អត្ថោ។ សព្ពេ ទេវា យាវ ព្រហ្មនិវេសនា យាវ ព្រហ្មលោកា មំ អនុវត្តន្តុ អនុកូលា ភវន្តុ។
71.Ettake lokadhātumhīti dasasahassicakkavāḷesu sabbe janā maṃ passantu dakkhantūti attho. Sabbe devā yāva brahmanivesanā yāva brahmalokā maṃ anuvattantu anukūlā bhavantu.
៧២. វិសិដ្ឋមធុនាទេនាតិ វិសដ្ឋេន មធុរេន នាទេន, អមតភេរិមាហនិន្តិ អមតភេរិំ ទេវទុន្ទុភិំ បហរិំ, ឯត្ថន្តរេ ឯតស្មិំ ទសសហស្សិចក្កវាឡព្ភន្តរេ សព្ពេ ជនា មន មធុរំ គិរំ សទ្ទំ សុណន្តុ មនសិ ករោន្តុ។
72.Visiṭṭhamadhunādenāti visaṭṭhena madhurena nādena, amatabherimāhaninti amatabheriṃ devadundubhiṃ pahariṃ, etthantare etasmiṃ dasasahassicakkavāḷabbhantare sabbe janā mana madhuraṃ giraṃ saddaṃ suṇantu manasi karontu.
៧៣. ធម្មមេឃេន វស្សន្តេ ធម្មទេសនាមយេន នាទេន តព្ពោហារបរមត្ថគម្ភីរមធុរសុខុមត្ថវស្សេ វស្សន្តេ វស្សមានេ សម្មាសម្ពុទ្ធានុភាវេន សព្ពេ ភិក្ខុភិក្ខុនីអាទយោ អនាសវា និក្កិលេសា ហោន្តុ ភវន្តុ។ យេត្ថ បច្ឆិមកា សត្តាតិ ឯត្ថ ឯតេសុ រាសិភូតេសុ ចតូសុ បរិសសត្តេសុ យេ សត្តា បច្ឆិមកា គុណវសេន ហេដ្ឋិមកា, តេ សព្ពេ សោតាបន្នា ភវន្តូតិ អធិប្បាយោ។
73.Dhammameghena vassante dhammadesanāmayena nādena tabbohāraparamatthagambhīramadhurasukhumatthavasse vassante vassamāne sammāsambuddhānubhāvena sabbe bhikkhubhikkhunīādayo anāsavā nikkilesā hontu bhavantu. Yettha pacchimakā sattāti ettha etesu rāsibhūtesu catūsu parisasattesu ye sattā pacchimakā guṇavasena heṭṭhimakā, te sabbe sotāpannā bhavantūti adhippāyo.
៧៤. តទា តិលោកវិជយចក្កវត្តិរាជកាលេ ទាតព្ពកំ ទាតព្ពយុត្តកំ, ទានំ កត្វា, អសេសតោ និស្សេសេន, សីលំ សីលបារមិំ, បូរេត្វា នេក្ខម្មេ នេក្ខម្មបារមិតាយ, បារមិំ កោដិំ បត្វា, ឧត្តមំ សម្ពោធិំ ចតុមគ្គញាណំ, បត្តោ ភវាមិ ភវេយ្យំ។
74. Tadā tilokavijayacakkavattirājakāle dātabbakaṃ dātabbayuttakaṃ, dānaṃ katvā, asesato nissesena, sīlaṃ sīlapāramiṃ, pūretvā nekkhamme nekkhammapāramitāya, pāramiṃ koṭiṃ patvā, uttamaṃ sambodhiṃ catumaggañāṇaṃ, patto bhavāmi bhaveyyaṃ.
៧៥. បណ្ឌិតេ បញ្ញវន្តេ មេធាវិនោ បរិបុច្ឆិត្វា ‘‘កិំ, ភន្តេ, កត្តព្ពំ? កិំ ន កត្តព្ពំ? កិំ កុសលំ? កិំ អកុសលំ? កិំ កត្វា សគ្គមោក្ខទ្វយស្ស ភាគី ហោតី’’តិ បុច្ឆិត្វា, ឯវំ បញ្ញាបារមិំ បូរេត្វាតិ អត្ថោ។ កត្វា វីរិយមុត្តមន្តិ ឧត្តមំ សេដ្ឋំ ឋាននិសជ្ជាទីសុ អវិច្ឆិន្នំ វីរិយំ កត្វា, វីរិយបារមិំ បូរេត្វាតិ អត្ថោ។ សកលវិរុទ្ធជនេហិ កតអនាទរាធិវាសនាខន្តិយា បារមិំ កោដិំ គន្ត្វា ខន្តិបារមិំ បូរេត្វា ឧត្តមំ សម្ពោធិំ ឧត្តមំ សម្ពុទ្ធត្តំ បត្តោ ភវាមិ ភវេយ្យំ។
75.Paṇḍite paññavante medhāvino paripucchitvā ‘‘kiṃ, bhante, kattabbaṃ? Kiṃ na kattabbaṃ? Kiṃ kusalaṃ? Kiṃ akusalaṃ? Kiṃ katvā saggamokkhadvayassa bhāgī hotī’’ti pucchitvā, evaṃ paññāpāramiṃ pūretvāti attho. Katvā vīriyamuttamanti uttamaṃ seṭṭhaṃ ṭhānanisajjādīsu avicchinnaṃ vīriyaṃ katvā, vīriyapāramiṃ pūretvāti attho. Sakalaviruddhajanehi kataanādarādhivāsanākhantiyā pāramiṃ koṭiṃ gantvā khantipāramiṃ pūretvā uttamaṃ sambodhiṃ uttamaṃ sambuddhattaṃ patto bhavāmi bhaveyyaṃ.
៧៦. កត្វា ទឡ្ហមធិដ្ឋានន្តិ ‘‘មម សរីរជីវិតេសុ វិនស្សន្តេសុបិ បុញ្ញកម្មតោ ន វិរមិស្សាមី’’តិ អចលវសេន ទឡ្ហំ អធិដ្ឋានបារមិំ កត្វា ‘‘សីសេ ឆិជ្ជមានេបិ មុសាវាទំ ន កថេស្សាមី’’តិ សច្ចបារមិតាយ កោដិំ បូរិយ បូរេត្វា ‘‘សព្ពេ សត្តា សុខី អវេរា’’តិអាទិនា មេត្តាបារមិតាយ កោដិំ បត្វា ឧត្តមំ សម្ពោធិំ បត្តោតិ អត្ថោ។
76.Katvā daḷhamadhiṭṭhānanti ‘‘mama sarīrajīvitesu vinassantesupi puññakammato na viramissāmī’’ti acalavasena daḷhaṃ adhiṭṭhānapāramiṃ katvā ‘‘sīse chijjamānepi musāvādaṃ na kathessāmī’’ti saccapāramitāya koṭiṃ pūriya pūretvā ‘‘sabbe sattā sukhī averā’’tiādinā mettāpāramitāya koṭiṃ patvā uttamaṃ sambodhiṃ pattoti attho.
៧៧. សជីវកាជីវកវត្ថូនំ លាភេ ច តេសំ អលាភេ ច កាយិកចេតសិកសុខេ ចេវ តថា ទុក្ខេ ច សាទរជនេហិ កតេ, សម្មានេ ចេវ ឱមានេ, ច សព្ពត្ថ សមកោ សមានមានសោ ឧបេក្ខាបារមិំ បូរេត្វា ឧត្តមំ សម្ពោធិំ បត្តោ បាបុណេយ្យន្តិ អត្ថោ។
77. Sajīvakājīvakavatthūnaṃ lābhe ca tesaṃ alābhe ca kāyikacetasikasukhe ceva tathā dukkhe ca sādarajanehi kate, sammāne ceva omāne, ca sabbattha samako samānamānaso upekkhāpāramiṃ pūretvā uttamaṃ sambodhiṃ patto pāpuṇeyyanti attho.
៧៨. កោសជ្ជំ កុសីតភាវំ, ភយតោ ភយវសេន ‘‘អបាយទុក្ខភាគី’’តិ ទិស្វា ញត្វា អកោសជ្ជំ អកុសីតភាវំ អលីនវុត្តិំ, វីរិយំ ខេមតោ ខេមវសេន ‘‘និព្ពានគាមី’’តិ ទិស្វា ញត្វា អារទ្ធវីរិយា ហោថ ភវថ។ ឯសា ពុទ្ធានុសាសនី ឯសា ពុទ្ធានំ អនុសិដ្ឋិ។
78.Kosajjaṃ kusītabhāvaṃ, bhayato bhayavasena ‘‘apāyadukkhabhāgī’’ti disvā ñatvā akosajjaṃ akusītabhāvaṃ alīnavuttiṃ, vīriyaṃ khemato khemavasena ‘‘nibbānagāmī’’ti disvā ñatvā āraddhavīriyā hotha bhavatha. Esā buddhānusāsanī esā buddhānaṃ anusiṭṭhi.
៧៩. វិវាទំ ភយតោ ទិស្វាតិ វិវាទំ កលហំ ភយតោ ទិស្វា ‘‘អបាយភាគី’’តិ ទិស្វា ញត្វា អវិវាទំ វិវាទតោ វិរមណំ ‘‘និព្ពានប្បត្តី’’តិ, ខេមតោ ទិស្វា ញត្វា សមគ្គា ឯកគ្គចិត្តា សខិលា សិលិដ្ឋា មេត្តាយ ធុរគតាយ សោភមានា ហោថាតិ អត្ថោ។ ឯសា កថា មន្តនា ឧទីរណា ពុទ្ធានំ អនុសាសនី ឱវាទទានំ។
79.Vivādaṃ bhayato disvāti vivādaṃ kalahaṃ bhayato disvā ‘‘apāyabhāgī’’ti disvā ñatvā avivādaṃ vivādato viramaṇaṃ ‘‘nibbānappattī’’ti, khemato disvā ñatvā samaggā ekaggacittā sakhilā siliṭṭhā mettāya dhuragatāya sobhamānā hothāti attho. Esā kathā mantanā udīraṇā buddhānaṃ anusāsanī ovādadānaṃ.
៨០. បមាទំ ឋាននិសជ្ជាទីសុ សតិវិប្បវាសេន វិហរណំ ភយតោ ‘‘និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេសុ ទុក្ខិតទុរូបអប្បន្នបានតាទិសំវត្តនកំ អបាយាទិគមនញ្ចា’’តិ ទិស្វា ញត្វា, អប្បមាទំ សព្ពកិរិយាសុ សតិយា វិហរណំ, ខេមតោ វឌ្ឍិតោ ‘‘និព្ពានសម្បាបុណន’’ន្តិ ទិស្វា បច្ចក្ខតោ ញត្វា អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ សម្មាទិដ្ឋិ សម្មាសង្កប្បោ សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្តោ សម្មាអាជីវោ សម្មាវាយាមោ សម្មាសតិ សម្មាសមាធីតិ អដ្ឋអវយវំ សម្មាសម្ពោធិយា មគ្គំ អធិគមូបាយំ ភាវេថ វឌ្ឍេថ មនសិ ករោថ, ឯសា កថា ភាសនា ឧទីរណា ពុទ្ធានុសាសនី ពុទ្ធានំ អនុសិដ្ឋីតិ អត្ថោ។
80.Pamādaṃ ṭhānanisajjādīsu sativippavāsena viharaṇaṃ bhayato ‘‘nibbattanibbattaṭṭhānesu dukkhitadurūpaappannapānatādisaṃvattanakaṃ apāyādigamanañcā’’ti disvā ñatvā, appamādaṃ sabbakiriyāsu satiyā viharaṇaṃ, khemato vaḍḍhito ‘‘nibbānasampāpuṇana’’nti disvā paccakkhato ñatvā aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhīti aṭṭhaavayavaṃ sammāsambodhiyā maggaṃ adhigamūpāyaṃ bhāvetha vaḍḍhetha manasi karotha, esā kathā bhāsanā udīraṇā buddhānusāsanī buddhānaṃ anusiṭṭhīti attho.
៨១. សមាគតា ពហូ ពុទ្ធាតិ អនេកសតសហស្សសង្ខ្យា បច្ចេកពុទ្ធា សមាគតា រាសិភូតា, សព្ពសោ សព្ពប្បការេន អរហន្តា ច ខីណាសវា អនេកសតសហស្សា សមាគតា រាសិភូតា។ តស្មា តេ ពុទ្ធេ ច អរហន្តេ ច វន្ទមានេ វន្ទនារហេ នមស្សថ អង្គបច្ចង្គនមក្ការេន នមស្សថ វន្ទថ។
81.Samāgatā bahū buddhāti anekasatasahassasaṅkhyā paccekabuddhā samāgatā rāsibhūtā, sabbaso sabbappakārena arahantā ca khīṇāsavā anekasatasahassā samāgatā rāsibhūtā. Tasmā te buddhe ca arahante ca vandamāne vandanārahe namassatha aṅgapaccaṅganamakkārena namassatha vandatha.
៨២. ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន អចិន្តិយា ចិន្តេតុំ អសក្កុណេយ្យា, ពុទ្ធា, ពុទ្ធធម្មាតិ ពុទ្ធេហិ ទេសិតា ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា…បេ.… អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, បញ្ចក្ខន្ធា, ហេតុបច្ចយោ អារម្មណបច្ចយោតិអាទយោ ធម្មា, ពុទ្ធានំ វា សភាវា អចិន្តិយា ចិន្តេតុំ អសក្កុណេយ្យា, អចិន្តិយេ ចិន្តាវិសយាតិក្កន្តេ បសន្នានំ ទេវមនុស្សានំ វិបាកោ ទេវមនុស្សសម្បត្តិនិព្ពានសម្បត្តិសង្ខាតោ ចិន្តេតុំ អសក្កុណេយ្យោ សង្ខ្យាតិក្កន្តោ ហោតិ ភវតិ។
82.Evaṃ iminā mayā vuttappakārena acintiyā cintetuṃ asakkuṇeyyā, buddhā, buddhadhammāti buddhehi desitā cattāro satipaṭṭhānā…pe… aṭṭhaṅgiko maggo, pañcakkhandhā, hetupaccayo ārammaṇapaccayotiādayo dhammā, buddhānaṃ vā sabhāvā acintiyā cintetuṃ asakkuṇeyyā, acintiye cintāvisayātikkante pasannānaṃ devamanussānaṃ vipāko devamanussasampattinibbānasampattisaṅkhāto cintetuṃ asakkuṇeyyo saṅkhyātikkanto hoti bhavati.
ឥតិ ឯត្តាវតា ច យថា អទ្ធានគាមិនោ ‘‘មគ្គំ នោ អាចិក្ខា’’តិ បុដ្ឋេន ‘‘វាមំ មុញ្ចិត្វា ទក្ខិណំ គណ្ហថា’’តិ វុត្តេ តេន មគ្គេន គាមនិគមរាជធានីសុ កត្តព្ពកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា បុន មុញ្ចិតេន អបរេន វាមមគ្គេន គតាបិ គាមនិគមាទីសុ កត្តព្ពកិច្ចំ និដ្ឋាបេន្តិ, ឯវមេវ ពុទ្ធាបទានំ កុសលាបទានវសេន និដ្ឋាបេត្វា តទេវ អកុសលាបទានវសេន វិត្ថារេតុំ ឥទំ បញ្ហកម្មំ –
Iti ettāvatā ca yathā addhānagāmino ‘‘maggaṃ no ācikkhā’’ti puṭṭhena ‘‘vāmaṃ muñcitvā dakkhiṇaṃ gaṇhathā’’ti vutte tena maggena gāmanigamarājadhānīsu kattabbakiccaṃ niṭṭhāpetvā puna muñcitena aparena vāmamaggena gatāpi gāmanigamādīsu kattabbakiccaṃ niṭṭhāpenti, evameva buddhāpadānaṃ kusalāpadānavasena niṭṭhāpetvā tadeva akusalāpadānavasena vitthāretuṃ idaṃ pañhakammaṃ –
‘‘ទុក្ករញ្ច អព្ភក្ខានំ, អព្ភក្ខានំ បុនាបរំ;
‘‘Dukkarañca abbhakkhānaṃ, abbhakkhānaṃ punāparaṃ;
អព្ភក្ខានំ សិលាវេធោ, សកលិកាបិ ច វេទនា។
Abbhakkhānaṃ silāvedho, sakalikāpi ca vedanā.
‘‘នាឡាគិរិ សត្តច្ឆេទោ, សីសទុក្ខំ យវខាទនំ;
‘‘Nāḷāgiri sattacchedo, sīsadukkhaṃ yavakhādanaṃ;
បិដ្ឋិទុក្ខមតីសារោ, ឥមេ អកុសលការណា’’តិ។
Piṭṭhidukkhamatīsāro, ime akusalakāraṇā’’ti.
អត្ថ បឋមបញ្ហេ – ទុក្ករន្តិ ឆព្ពស្សានិ ទុក្ករការិកា។ អតីតេ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ ពោធិសត្តោ ជោតិបាលោ នាម ព្រាហ្មណមាណវោ ហុត្វា និព្ពត្តោ ព្រាហ្មណជាតិវសេន សាសនេ អប្បសន្នោ តស្ស ភគវតោ បិលោតិកកម្មនិស្សន្ទេន ‘‘កស្សបោ ភគវា’’តិ សុត្វា ‘‘កុតោ មុណ្ឌកស្ស សមណស្ស ពោធិ, ពោធិ បរមទុល្លភា’’តិ អាហ។ សោ តេន កម្មនិស្សន្ទេន អនេកជាតិសតេសុ នរកាទិទុក្ខមនុភវិត្វា តស្សេវ ភគវតោ អនន្តរំ តេនេវ លទ្ធព្យាករណេន កម្មេន ជាតិសំសារំ ខេបេត្វា បរិយោសានេ វេស្សន្តរត្តភាវំ បត្វា តតោ ចុតោ តុសិតភវនេ និព្ពត្តោ។ ទេវតាយាចនេន តតោ ចវិត្វា សក្យកុលេ និព្ពត្តោ ញាណស្ស បរិបាកត្តា សកលជម្ពុទីបរជ្ជំ បហាយ អនោមានទីតីរេ សុនិសិតេនាសិនា សមកុដកេសកលាបំ ឆិន្ទិត្វា ព្រហ្មុនា អានីតេ ឥទ្ធិមយេ កប្បស្ស សណ្ឋានកាលេ បទុមគព្ភេ និព្ពត្តេ អដ្ឋ បរិក្ខារេ បដិគ្គហេត្វា បព្ពជិត្វា ពោធិញាណទស្សនស្ស តាវ អបរិបក្កត្តា ពុទ្ធភាវាយ មគ្គាមគ្គំ អជានិត្វា ឆព្ពស្សានិ ឧរុវេលជនបទេ ឯកាហារឯកាលោបឯកបុគ្គលឯកមគ្គឯកាសនភោជនវសេន អដ្ឋិចម្មនហារុសេសំ និម្មំសរុធិរបេតរូបសទិសសរីរោ បធានសុត្តេ (សុ. និ. ៤២៧ អាទយោ) វុត្តនយេនេវ បធានំ មហាវីរិយំ ទុក្ករការិកំ អកាសិ។ សោ ឥមំ ទុក្ករការិកំ ‘‘សម្ពោធិយា មគ្គំ ន ហោតី’’តិ ចិន្តេត្វា គាមនិគមរាជធានីសុ បណីតាហារំ បរិភុញ្ជិត្វា បីណិន្ទ្រិយោ បរិបុណ្ណទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណោ កមេន ពោធិមណ្ឌមុបគន្ត្វា បញ្ច មារេ ជិនិត្វា ពុទ្ធោ ជាតោតិ។
Attha paṭhamapañhe – dukkaranti chabbassāni dukkarakārikā. Atīte kassapasammāsambuddhakāle bodhisatto jotipālo nāma brāhmaṇamāṇavo hutvā nibbatto brāhmaṇajātivasena sāsane appasanno tassa bhagavato pilotikakammanissandena ‘‘kassapo bhagavā’’ti sutvā ‘‘kuto muṇḍakassa samaṇassa bodhi, bodhi paramadullabhā’’ti āha. So tena kammanissandena anekajātisatesu narakādidukkhamanubhavitvā tasseva bhagavato anantaraṃ teneva laddhabyākaraṇena kammena jātisaṃsāraṃ khepetvā pariyosāne vessantarattabhāvaṃ patvā tato cuto tusitabhavane nibbatto. Devatāyācanena tato cavitvā sakyakule nibbatto ñāṇassa paripākattā sakalajambudīparajjaṃ pahāya anomānadītīre sunisitenāsinā samakuṭakesakalāpaṃ chinditvā brahmunā ānīte iddhimaye kappassa saṇṭhānakāle padumagabbhe nibbatte aṭṭha parikkhāre paṭiggahetvā pabbajitvā bodhiñāṇadassanassa tāva aparipakkattā buddhabhāvāya maggāmaggaṃ ajānitvā chabbassāni uruvelajanapade ekāhāraekālopaekapuggalaekamaggaekāsanabhojanavasena aṭṭhicammanahārusesaṃ nimmaṃsarudhirapetarūpasadisasarīro padhānasutte (su. ni. 427 ādayo) vuttanayeneva padhānaṃ mahāvīriyaṃ dukkarakārikaṃ akāsi. So imaṃ dukkarakārikaṃ ‘‘sambodhiyā maggaṃ na hotī’’ti cintetvā gāmanigamarājadhānīsu paṇītāhāraṃ paribhuñjitvā pīṇindriyo paripuṇṇadvattiṃsamahāpurisalakkhaṇo kamena bodhimaṇḍamupagantvā pañca māre jinitvā buddho jātoti.
‘‘អវចាហំ ជោតិបាលោ, សុគតំ កស្សបំ តទា;
‘‘Avacāhaṃ jotipālo, sugataṃ kassapaṃ tadā;
កុតោ នុ ពោធិ មុណ្ឌស្ស, ពោធិ បរមទុល្លភា។
Kuto nu bodhi muṇḍassa, bodhi paramadullabhā.
‘‘តេន កម្មវិបាកេន, អចរិំ ទុក្ករំ ពហុំ;
‘‘Tena kammavipākena, acariṃ dukkaraṃ bahuṃ;
ឆព្ពស្សានុរុវេលាយំ, តតោ ពោធិមបាបុណិំ។
Chabbassānuruvelāyaṃ, tato bodhimapāpuṇiṃ.
‘‘នាហំ ឯតេន មគ្គេន, បាបុណិំ ពោធិមុត្តមំ;
‘‘Nāhaṃ etena maggena, pāpuṇiṃ bodhimuttamaṃ;
កុម្មគ្គេន គវេសិស្សំ, បុព្ពកម្មេន វារិតោ។
Kummaggena gavesissaṃ, pubbakammena vārito.
‘‘បុញ្ញបាបបរិក្ខីណោ, សព្ពសន្តាបវជ្ជិតោ;
‘‘Puññapāpaparikkhīṇo, sabbasantāpavajjito;
អសោកោ អនុបាយាសោ, និព្ពាយិស្សមនាសវោ’’តិ។ (អប. ថេរ ១.៣៩.៩២-៩៥);
Asoko anupāyāso, nibbāyissamanāsavo’’ti. (apa. thera 1.39.92-95);
ទុតិយបញ្ហេ – អព្ភក្ខានន្តិ អភិ អក្ខានំ បរិភាសនំ។ អតីតេ កិរ ពោធិសត្តោ សុទ្ទកុលេ ជាតោ អបាកដោ អប្បសិទ្ធោ មុនាឡិ នាម ធុត្តោ ហុត្វា បដិវសតិ។ តទា មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ សុរភិ នាម បច្ចេកពុទ្ធោ កេនចិ ករណីយេន តស្ស សមីបដ្ឋានំ បាបុណិ។ សោ តំ ទិស្វាវ ‘‘ទុស្សីលោ បាបធម្មោ អយំ សមណោ’’តិអាទិនា អព្ភាចិក្ខិ។ សោ តេន អកុសលនិស្សន្ទេន នរកាទីសុ អនេកវស្សសហស្សានិ ទុក្ខមនុភវិត្វា ឥមស្មិំ បច្ឆិមត្តភាវេ យទា តិត្ថិយា បឋមតរំ ភគវតោ តុសិតភវនេ វសនសមយេ ច បាកដា ហុត្វា សកលជនំ វញ្ចេត្វា ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិយោ ទីបេត្វា វិចរន្តិ, តទា តុសិតបុរា ចវិត្វា សក្យរាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា កមេន ពុទ្ធោ ជាតោ។ តិត្ថិយា សូរិយុគ្គមនេ ខជ្ជោបនកា វិយ វិហតលាភសក្ការា ភគវតិ អាឃាតំ ពន្ធិត្វា វិចរន្តិ។ តស្មិំ សមយេ រាជគហសេដ្ឋិ គង្គាយ ជាលំ ពន្ធិត្វា កីឡន្តោ រត្តចន្ទនឃដិកំ ទិស្វា អម្ហាកំ គេហេ ចន្ទនានិ ពហូនិ, ឥមំ ភមំ អារោបេត្វា តេន ភមការេហិ បត្តំ លិខាបេត្វា វេឡុបរម្បរាយ លគ្គេត្វា ‘‘យេ ឥមំ បត្តំ ឥទ្ធិយា អាគន្ត្វា គណ្ហន្តិ, តេសំ ភត្តិកោ ភវិស្សាមី’’តិ ភេរិំ ចរាបេសិ។
Dutiyapañhe – abbhakkhānanti abhi akkhānaṃ paribhāsanaṃ. Atīte kira bodhisatto suddakule jāto apākaṭo appasiddho munāḷi nāma dhutto hutvā paṭivasati. Tadā mahiddhiko mahānubhāvo surabhi nāma paccekabuddho kenaci karaṇīyena tassa samīpaṭṭhānaṃ pāpuṇi. So taṃ disvāva ‘‘dussīlo pāpadhammo ayaṃ samaṇo’’tiādinā abbhācikkhi. So tena akusalanissandena narakādīsu anekavassasahassāni dukkhamanubhavitvā imasmiṃ pacchimattabhāve yadā titthiyā paṭhamataraṃ bhagavato tusitabhavane vasanasamaye ca pākaṭā hutvā sakalajanaṃ vañcetvā dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo dīpetvā vicaranti, tadā tusitapurā cavitvā sakyarājakule nibbattitvā kamena buddho jāto. Titthiyā sūriyuggamane khajjopanakā viya vihatalābhasakkārā bhagavati āghātaṃ bandhitvā vicaranti. Tasmiṃ samaye rājagahaseṭṭhi gaṅgāya jālaṃ bandhitvā kīḷanto rattacandanaghaṭikaṃ disvā amhākaṃ gehe candanāni bahūni, imaṃ bhamaṃ āropetvā tena bhamakārehi pattaṃ likhāpetvā veḷuparamparāya laggetvā ‘‘ye imaṃ pattaṃ iddhiyā āgantvā gaṇhanti, tesaṃ bhattiko bhavissāmī’’ti bheriṃ carāpesi.
តទា តិត្ថិយា ‘‘នដ្ឋម្ហា ទានិ នដ្ឋម្ហា ទានី’’តិ មន្តេត្វា និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ សកបរិសំ ឯវមាហ – ‘‘អហំ វេឡុសមីបំ គន្ត្វា អាកាសេ ឧល្លង្គនាការំ ករោមិ, ‘តុម្ហេ ឆវទារុមយំ បត្តំ បដិច្ច មា ឥទ្ធិំ ករោថា’តិ មំ ខន្ធេ គហេត្វា វារេថា’’តិ, តេ តថា គន្ត្វា តថា អកំសុ។
Tadā titthiyā ‘‘naṭṭhamhā dāni naṭṭhamhā dānī’’ti mantetvā nigaṇṭho nāṭaputto sakaparisaṃ evamāha – ‘‘ahaṃ veḷusamīpaṃ gantvā ākāse ullaṅganākāraṃ karomi, ‘tumhe chavadārumayaṃ pattaṃ paṭicca mā iddhiṃ karothā’ti maṃ khandhe gahetvā vārethā’’ti, te tathā gantvā tathā akaṃsu.
តទា បិណ្ឌោលភារទ្វាជោ ច មោគ្គល្លានោ ច តិគាវុតេ សេលបព្ពតមត្ថកេ ឋត្វា បិណ្ឌបាតគណ្ហនត្ថាយ ចីវរំ បារុបន្តា តំ កោលាហលំ សុណិំសុ។ តេសុ មោគ្គល្លានោ បិណ្ឌោលភារទ្វាជំ ‘‘ត្វំ អាកាសេន គន្ត្វា តំ បត្តំ គណ្ហាហី’’តិ អាហ។ សោ ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេយេវ ភគវតា ឥទ្ធិមន្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបិតា, តុម្ហេវ គណ្ហថា’’តិ អាហ។ តថាបិ ‘‘មយា អាណត្តោ ត្វមេវ គណ្ហាហី’’តិ អាណត្តោ អត្តនា ឋិតំ តិគាវុតំ សេលបព្ពតំ បាទតលេ លគ្គេត្វា ឧក្ខលិយា បិធានំ វិយ សកលរាជគហនគរំ ឆាទេសិ, តទា នគរវាសិនោ ផឡិកបព្ពតេ អាវុតំ រត្តសុត្តមិវ តំ ថេរំ បស្សិត្វា ‘‘ភន្តេ ភារទ្វាជ, អម្ហេ រក្ខថា’’តិ ឧគ្ឃោសយិំសុ, ភីតា សុប្បាទីនិ សីសេ អកំសុ។ តទា ថេរោ តំ បព្ពតំ ឋិតដ្ឋានេ វិស្សជ្ជេត្វា ឥទ្ធិយា គន្ត្វា តំ បត្តំ អគ្គហេសិ, តទា នគរវាសិនោ មហាកោលាហលមកំសុ។
Tadā piṇḍolabhāradvājo ca moggallāno ca tigāvute selapabbatamatthake ṭhatvā piṇḍapātagaṇhanatthāya cīvaraṃ pārupantā taṃ kolāhalaṃ suṇiṃsu. Tesu moggallāno piṇḍolabhāradvājaṃ ‘‘tvaṃ ākāsena gantvā taṃ pattaṃ gaṇhāhī’’ti āha. So ‘‘bhante, tumheyeva bhagavatā iddhimantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapitā, tumheva gaṇhathā’’ti āha. Tathāpi ‘‘mayā āṇatto tvameva gaṇhāhī’’ti āṇatto attanā ṭhitaṃ tigāvutaṃ selapabbataṃ pādatale laggetvā ukkhaliyā pidhānaṃ viya sakalarājagahanagaraṃ chādesi, tadā nagaravāsino phaḷikapabbate āvutaṃ rattasuttamiva taṃ theraṃ passitvā ‘‘bhante bhāradvāja, amhe rakkhathā’’ti ugghosayiṃsu, bhītā suppādīni sīse akaṃsu. Tadā thero taṃ pabbataṃ ṭhitaṭṭhāne vissajjetvā iddhiyā gantvā taṃ pattaṃ aggahesi, tadā nagaravāsino mahākolāhalamakaṃsu.
ភគវា វេឡុវនារាមេ និសិន្នោ តំ សទ្ទំ សុត្វា ‘‘កិំ ឯសោ សទ្ទោ’’តិ អានន្ទំ បុច្ឆិ។ ‘‘ភារទ្វាជេន, ភន្តេ, បត្តស្ស គហិតត្តា សន្តុដ្ឋា នគរវាសិនោ ឧក្កុដ្ឋិសទ្ទមកំសូ’’តិ អាហ។ តទា ភគវា អាយតិំ បរូបវាទមោចនត្ថំ តំ បត្តំ អាហរាបេត្វា ភេទាបេត្វា អញ្ជនុបបិសនំ កត្វា ភិក្ខូនំ ទាបេសិ, ទាបេត្វា ច បន ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទ្ធិវិកុព្ពនា កាតព្ពា, យោ ករេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (ចូឡវ. ២៥២ ថោកំ វិសទិសំ) សិក្ខាបទំ បញ្ញាបេសិ។
Bhagavā veḷuvanārāme nisinno taṃ saddaṃ sutvā ‘‘kiṃ eso saddo’’ti ānandaṃ pucchi. ‘‘Bhāradvājena, bhante, pattassa gahitattā santuṭṭhā nagaravāsino ukkuṭṭhisaddamakaṃsū’’ti āha. Tadā bhagavā āyatiṃ parūpavādamocanatthaṃ taṃ pattaṃ āharāpetvā bhedāpetvā añjanupapisanaṃ katvā bhikkhūnaṃ dāpesi, dāpetvā ca pana ‘‘na, bhikkhave, iddhivikubbanā kātabbā, yo kareyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 252 thokaṃ visadisaṃ) sikkhāpadaṃ paññāpesi.
តតោ តិត្ថិយា ‘‘សមណេន កិរ គោតមេន សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, តេ ជីវិតហេតុបិ តំ នាតិក្កមន្តិ, មយំ ឥទ្ធិបាដិហារិយំ ករិស្សាមា’’តិ តត្ថ តត្ថ រាសិភូតា កោលាហលមកំសុ។ អថ រាជា ពិម្ពិសារោ តំ សុត្វា ភគវតោ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ ភគវន្តមេវមាហ – ‘‘តិត្ថិយា, ភន្តេ, ‘ឥទ្ធិបាដិហារិយំ ករិស្សាមា’តិ ឧគ្ឃោសេន្តី’’តិ។ ‘‘អហម្បិ, មហារាជ, ករិស្សាមី’’តិ។ ‘‘ននុ, ភន្តេ, ភគវតា សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្ត’’ន្តិ។ ‘‘តមេវ, មហារាជ, បុច្ឆិស្សាមិ, តវុយ្យានេ អម្ពផលាទីនិ ខាទន្តានំ ‘ឯត្តកោ ទណ្ឌោ’តិ ទណ្ឌំ ឋបេន្តោ តវាបិ ឯកតោ កត្វា ឋបេសី’’តិ។ ‘‘ន មយ្ហំ, ភន្តេ, ទណ្ឌោ’’តិ។ ‘‘ឯវំ, មហារាជ, ន មយ្ហំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ អត្ថី’’តិ។ ‘‘កត្ថ, ភន្តេ, បាដិហារិយំ ភវិស្សតី’’តិ? ‘‘សាវត្ថិយា សមីបេ កណ្ឌម្ពរុក្ខមូលេ, មហារាជា’’តិ។ ‘‘សាធុ, ភន្តេ, តំ បស្សិស្សាមា’’តិ។ តតោ តិត្ថិយា ‘‘កណ្ឌម្ពរុក្ខមូលេ កិរ បាដិហារិយំ ភវិស្សតី’’តិ សុត្វា នគរស្ស សាមន្តា អម្ពរុក្ខេ ឆេទាបេសុំ, នាគរា មហាអង្គណដ្ឋានេ មញ្ចាតិមញ្ចំ អដ្ដាទយោ ពន្ធិំសុ, សកលជម្ពុទីបវាសិនោ រាសិភូតា បុរត្ថិមទិសាយមេវ ទ្វាទសយោជនានិ ផរិត្វា អដ្ឋំសុ។ សេសទិសាសុបិ តទនុរូបេនាការេន សន្និបតិំសុ។
Tato titthiyā ‘‘samaṇena kira gotamena sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, te jīvitahetupi taṃ nātikkamanti, mayaṃ iddhipāṭihāriyaṃ karissāmā’’ti tattha tattha rāsibhūtā kolāhalamakaṃsu. Atha rājā bimbisāro taṃ sutvā bhagavato santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ nisinno bhagavantamevamāha – ‘‘titthiyā, bhante, ‘iddhipāṭihāriyaṃ karissāmā’ti ugghosentī’’ti. ‘‘Ahampi, mahārāja, karissāmī’’ti. ‘‘Nanu, bhante, bhagavatā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññatta’’nti. ‘‘Tameva, mahārāja, pucchissāmi, tavuyyāne ambaphalādīni khādantānaṃ ‘ettako daṇḍo’ti daṇḍaṃ ṭhapento tavāpi ekato katvā ṭhapesī’’ti. ‘‘Na mayhaṃ, bhante, daṇḍo’’ti. ‘‘Evaṃ, mahārāja, na mayhaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ atthī’’ti. ‘‘Kattha, bhante, pāṭihāriyaṃ bhavissatī’’ti? ‘‘Sāvatthiyā samīpe kaṇḍambarukkhamūle, mahārājā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante, taṃ passissāmā’’ti. Tato titthiyā ‘‘kaṇḍambarukkhamūle kira pāṭihāriyaṃ bhavissatī’’ti sutvā nagarassa sāmantā ambarukkhe chedāpesuṃ, nāgarā mahāaṅgaṇaṭṭhāne mañcātimañcaṃ aṭṭādayo bandhiṃsu, sakalajambudīpavāsino rāsibhūtā puratthimadisāyameva dvādasayojanāni pharitvā aṭṭhaṃsu. Sesadisāsupi tadanurūpenākārena sannipatiṃsu.
ភគវាបិ កាលេ សម្បត្តេ អាសាឡ្ហិបុណ្ណមាសិយំ បាតោវ កត្តព្ពកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា តំ ឋានំ គន្ត្វា និសីទិ។ តស្មិំ ខណេ កណ្ឌោ នាម ឧយ្យានបាលោ កិបិល្លិកបុដេ សុបក្កំ អម្ពផលំ ទិស្វា ‘‘សចាហំ ឥមំ រញ្ញោ ទទេយ្យំ, កហាបណាទិសារំ លភេយ្យំ, ភគវតោ ឧបនាមិតេ បន ឥធលោកបរលោកេសុ សម្បត្តិ ភវិស្សតី’’តិ ភគវតោ ឧបនាមេសិ។ ភគវា តំ បដិគ្គហេត្វា អានន្ទត្ថេរំ អាណាបេសិ – ‘‘ឥមំ ផលំ មទ្ទិត្វា បានំ ទេហី’’តិ។ ថេរោ តថា អកាសិ។ ភគវា អម្ពរសំ បិវិត្វា អម្ពដ្ឋិំ ឧយ្យានបាលស្ស ទត្វា ‘‘ឥមំ រោបេហី’’តិ អាហ។ សោ វាលុកំ វិយូហិត្វា តំ រោបេសិ, អានន្ទត្ថេរោ កុណ្ឌិកាយ ឧទកំ អាសិញ្ចិ។ តស្មិំ ខណេ អម្ពង្កុរោ ឧដ្ឋហិត្វា មហាជនស្ស បស្សន្តស្សេវ សាខាវិដបបុប្ផផលបល្លវភរិតោ បញ្ញាយិត្ថ។ បតិតំ អម្ពផលំ ខាទន្តា សកលជម្ពុទីបវាសិនោ ខយំ បាបេតុំ នាសក្ខិំសុ។
Bhagavāpi kāle sampatte āsāḷhipuṇṇamāsiyaṃ pātova kattabbakiccaṃ niṭṭhāpetvā taṃ ṭhānaṃ gantvā nisīdi. Tasmiṃ khaṇe kaṇḍo nāma uyyānapālo kipillikapuṭe supakkaṃ ambaphalaṃ disvā ‘‘sacāhaṃ imaṃ rañño dadeyyaṃ, kahāpaṇādisāraṃ labheyyaṃ, bhagavato upanāmite pana idhalokaparalokesu sampatti bhavissatī’’ti bhagavato upanāmesi. Bhagavā taṃ paṭiggahetvā ānandattheraṃ āṇāpesi – ‘‘imaṃ phalaṃ madditvā pānaṃ dehī’’ti. Thero tathā akāsi. Bhagavā ambarasaṃ pivitvā ambaṭṭhiṃ uyyānapālassa datvā ‘‘imaṃ ropehī’’ti āha. So vālukaṃ viyūhitvā taṃ ropesi, ānandatthero kuṇḍikāya udakaṃ āsiñci. Tasmiṃ khaṇe ambaṅkuro uṭṭhahitvā mahājanassa passantasseva sākhāviṭapapupphaphalapallavabharito paññāyittha. Patitaṃ ambaphalaṃ khādantā sakalajambudīpavāsino khayaṃ pāpetuṃ nāsakkhiṃsu.
អថ ភគវា បុរត្ថិមចក្កវាឡតោ យាវ បច្ឆិមចក្កវាឡំ, តាវ ឥមស្មិំ ចក្កវាឡេ មហាមេរុមុទ្ធនិ រតនចង្កមំ មាបេត្វា អនេកបរិសាហិ សីហនាទំ នទាបេន្តោ ធម្មបទដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេន មហាឥទ្ធិបាដិហារិយំ កត្វា តិត្ថិយេ មទ្ទិត្វា តេ វិប្បការំ បាបេត្វា បាដិហីរាវសានេ បុរិមពុទ្ធាចិណ្ណវសេន តាវតិំសភវនំ គន្ត្វា តត្ថ វស្សំវុដ្ឋោ និរន្តរំ តេមាសំ អភិធម្មំ ទេសេត្វា មាតុប្បមុខានំ អនេកទេវតានំ សោតាបត្តិមគ្គាធិគមនំ កត្វា, វុដ្ឋវស្សោ ទេវោរោហនំ កត្វា អនេកទេវព្រហ្មគណបរិវុតោ សង្កស្សបុរទ្វារំ ឱរុយ្ហ លោកានុគ្គហំ អកាសិ។ តទា ភគវតោ លាភសក្ការោ ជម្ពុទីបមជ្ឈោត្ថរមានោ បញ្ចមហាគង្គា វិយ អហោសិ។
Atha bhagavā puratthimacakkavāḷato yāva pacchimacakkavāḷaṃ, tāva imasmiṃ cakkavāḷe mahāmerumuddhani ratanacaṅkamaṃ māpetvā anekaparisāhi sīhanādaṃ nadāpento dhammapadaṭṭhakathāyaṃ vuttanayena mahāiddhipāṭihāriyaṃ katvā titthiye madditvā te vippakāraṃ pāpetvā pāṭihīrāvasāne purimabuddhāciṇṇavasena tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā tattha vassaṃvuṭṭho nirantaraṃ temāsaṃ abhidhammaṃ desetvā mātuppamukhānaṃ anekadevatānaṃ sotāpattimaggādhigamanaṃ katvā, vuṭṭhavasso devorohanaṃ katvā anekadevabrahmagaṇaparivuto saṅkassapuradvāraṃ oruyha lokānuggahaṃ akāsi. Tadā bhagavato lābhasakkāro jambudīpamajjhottharamāno pañcamahāgaṅgā viya ahosi.
អថ តិត្ថិយា បរិហីនលាភសក្ការា ទុក្ខី ទុម្មនា បត្តក្ខន្ធា អធោមុខា និសីទិំសុ។ តទា តេសំ ឧបាសិកា ចិញ្ចមាណវិកា នាម អតិវិយ រូបគ្គប្បត្តា តេ តថា និសិន្នេ ទិស្វា ‘‘កិំ, ភន្តេ, ឯវំទុក្ខី ទុម្មនា និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិ។ ‘‘កិំ បន ត្វំ, ភគិនិ, អប្បោស្សុក្កាសី’’តិ? ‘‘កិំ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘ភគិនិ, សមណស្ស គោតមស្ស ឧប្បាទកាលតោ បដ្ឋាយ មយំ ហតលាភសក្ការា, នគរវាសិនោ អម្ហេ ន កិញ្ចិ មញ្ញន្តី’’តិ។ ‘‘មយា ឯត្ថ កិំ កាតព្ព’’ន្តិ? ‘‘តយា សមណស្ស គោតមស្ស អវណ្ណំ ឧប្បាទេតុំ វដ្ដតី’’តិ។ សា ‘‘ន មយ្ហំ ភារោ’’តិ វត្វា តត្ថ ឧស្សាហំ ករោន្តី វិកាលេ ជេតវនវិហារំ គន្ត្វា តិត្ថិយានំ ឧបស្សយេ វសិត្វា បាតោ នគរវាសីនំ គន្ធាទីនិ គហេត្វា ភគវន្តំ វន្ទនត្ថាយ គមនសមយេ ជេតវនា វិយ និក្ខន្តា, ‘‘កត្ថ សយិតា’’តិ បុដ្ឋា ‘‘កិំ តុម្ហាកំ មម សយិតដ្ឋានេនា’’តិ វត្វា បក្កាមិ។ សា កមេន គច្ឆន្តេ កាលេ បុច្ឆិតា ‘‘សមណេនាហំ គោតមេន ឯកគន្ធកុដិយំ សយិត្វា និក្ខន្តា’’តិ អាហ។ តំ ពាលបុថុជ្ជនា សទ្ទហិំសុ, បណ្ឌិតា សោតាបន្នាទយោ ន សទ្ទហិំសុ។ ឯកទិវសំ សា ទារុមណ្ឌលំ ឧទរេ ពន្ធិត្វា ឧបរិ រត្តបដំ បរិទហិត្វា គន្ត្វា សរាជិកាយ បរិសាយ ធម្មទេសនត្ថាយ និសិន្នំ ភគវន្តំ ឯវមាហ – ‘‘ភោ សមណ, ត្វំ ធម្មំ ទេសេសិ, តុយ្ហំ បដិច្ច ឧប្បន្នទារកគព្ភិនិយា មយ្ហំ លសុណមរិចាទីនិ ន វិចារេសី’’តិ? ‘‘តថាភាវំ, ភគិនិ, ត្វញ្ចេវ បជានាសិ, អហញ្ចា’’តិ។ សា ‘‘ឯវមេវ មេថុនសំសគ្គសមយំ ទ្វេយេវ ជានន្តិ, ន អញ្ញេ’’តិ អាហ។
Atha titthiyā parihīnalābhasakkārā dukkhī dummanā pattakkhandhā adhomukhā nisīdiṃsu. Tadā tesaṃ upāsikā ciñcamāṇavikā nāma ativiya rūpaggappattā te tathā nisinne disvā ‘‘kiṃ, bhante, evaṃdukkhī dummanā nisinnā’’ti pucchi. ‘‘Kiṃ pana tvaṃ, bhagini, appossukkāsī’’ti? ‘‘Kiṃ, bhante’’ti? ‘‘Bhagini, samaṇassa gotamassa uppādakālato paṭṭhāya mayaṃ hatalābhasakkārā, nagaravāsino amhe na kiñci maññantī’’ti. ‘‘Mayā ettha kiṃ kātabba’’nti? ‘‘Tayā samaṇassa gotamassa avaṇṇaṃ uppādetuṃ vaṭṭatī’’ti. Sā ‘‘na mayhaṃ bhāro’’ti vatvā tattha ussāhaṃ karontī vikāle jetavanavihāraṃ gantvā titthiyānaṃ upassaye vasitvā pāto nagaravāsīnaṃ gandhādīni gahetvā bhagavantaṃ vandanatthāya gamanasamaye jetavanā viya nikkhantā, ‘‘kattha sayitā’’ti puṭṭhā ‘‘kiṃ tumhākaṃ mama sayitaṭṭhānenā’’ti vatvā pakkāmi. Sā kamena gacchante kāle pucchitā ‘‘samaṇenāhaṃ gotamena ekagandhakuṭiyaṃ sayitvā nikkhantā’’ti āha. Taṃ bālaputhujjanā saddahiṃsu, paṇḍitā sotāpannādayo na saddahiṃsu. Ekadivasaṃ sā dārumaṇḍalaṃ udare bandhitvā upari rattapaṭaṃ paridahitvā gantvā sarājikāya parisāya dhammadesanatthāya nisinnaṃ bhagavantaṃ evamāha – ‘‘bho samaṇa, tvaṃ dhammaṃ desesi, tuyhaṃ paṭicca uppannadārakagabbhiniyā mayhaṃ lasuṇamaricādīni na vicāresī’’ti? ‘‘Tathābhāvaṃ, bhagini, tvañceva pajānāsi, ahañcā’’ti. Sā ‘‘evameva methunasaṃsaggasamayaṃ dveyeva jānanti, na aññe’’ti āha.
តស្មិំ ខណេ សក្កស្ស បណ្ឌុកម្ពលសិលាសនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ។ សក្កោ អាវជ្ជេន្តោ តំ ការណំ ញត្វា ទ្វេ ទេវបុត្តេ អាណាបេសិ – ‘‘តុម្ហេសុ ឯកោ មូសិកវណ្ណំ មាបេត្វា តស្សា ទារុមណ្ឌលស្ស ពន្ធនំ ឆិន្ទតុ, ឯកោ វាតមណ្ឌលំ សមុដ្ឋាបេត្វា បារុតបដំ ឧទ្ធំ ខិបតូ’’តិ។ តេ គន្ត្វា តថា អកំសុ។ ទារុមណ្ឌលំ បតមានំ តស្សា បាទបិដ្ឋិំ ភិន្ទិ។ ធម្មសភាយំ សន្និបតិតា បុថុជ្ជនា សព្ពេ ‘‘អរេ, ទុដ្ឋចោរិ, ត្វំ ឯវរូបស្ស លោកត្តយសាមិនោ ឯវរូបំ អព្ភក្ខានំ អកាសី’’តិ ឧដ្ឋហិត្វា ឯកេកមុដ្ឋិបហារំ ទត្វា សភាយ នីហរិំសុ, ទស្សនាតិក្កន្តាយ បថវី វិវរមទាសិ។ តស្មិំ ខណេ អវីចិតោ ជាលា ឧដ្ឋហិត្វា កុលទត្តិកេន រត្តកម្ពលេនេវ តំ អច្ឆាទេត្វា អវីចិម្ហិ បក្ខិបិ, ភគវតោ លាភសក្ការោ អតិរេកតរោ អហោសិ។ តេន វុត្តំ –
Tasmiṃ khaṇe sakkassa paṇḍukambalasilāsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Sakko āvajjento taṃ kāraṇaṃ ñatvā dve devaputte āṇāpesi – ‘‘tumhesu eko mūsikavaṇṇaṃ māpetvā tassā dārumaṇḍalassa bandhanaṃ chindatu, eko vātamaṇḍalaṃ samuṭṭhāpetvā pārutapaṭaṃ uddhaṃ khipatū’’ti. Te gantvā tathā akaṃsu. Dārumaṇḍalaṃ patamānaṃ tassā pādapiṭṭhiṃ bhindi. Dhammasabhāyaṃ sannipatitā puthujjanā sabbe ‘‘are, duṭṭhacori, tvaṃ evarūpassa lokattayasāmino evarūpaṃ abbhakkhānaṃ akāsī’’ti uṭṭhahitvā ekekamuṭṭhipahāraṃ datvā sabhāya nīhariṃsu, dassanātikkantāya pathavī vivaramadāsi. Tasmiṃ khaṇe avīcito jālā uṭṭhahitvā kuladattikena rattakambaleneva taṃ acchādetvā avīcimhi pakkhipi, bhagavato lābhasakkāro atirekataro ahosi. Tena vuttaṃ –
‘‘សព្ពាភិភុស្ស ពុទ្ធស្ស, នន្ទោ នាមាសិ សាវកោ;
‘‘Sabbābhibhussa buddhassa, nando nāmāsi sāvako;
តំ អព្ភក្ខាយ និរយេ, ចិរំ សំសរិតំ មយា។
Taṃ abbhakkhāya niraye, ciraṃ saṃsaritaṃ mayā.
‘‘ទសវស្សសហស្សានិ, និរយេ សំសរិំ ចិរំ;
‘‘Dasavassasahassāni, niraye saṃsariṃ ciraṃ;
មនុស្សភាវំ លទ្ធាហំ, អព្ភក្ខានំ ពហុំ លភិំ។
Manussabhāvaṃ laddhāhaṃ, abbhakkhānaṃ bahuṃ labhiṃ.
‘‘តេន កម្មាវសេសេន, ចិញ្ចមាណវិកា មមំ;
‘‘Tena kammāvasesena, ciñcamāṇavikā mamaṃ;
អព្ភាចិក្ខិ អភូតេន, ជនកាយស្ស អគ្គតោ’’តិ។ (អប. ថេរ ១.៣៩.៧០-៧២);
Abbhācikkhi abhūtena, janakāyassa aggato’’ti. (apa. thera 1.39.70-72);
តតិយបញ្ហេ – អព្ភក្ខានន្តិ អភិ អក្ខានំ អក្កោសនំ។ អតីតេ កិរ ពោធិសត្តោ អបាកដជាតិយំ ឧប្បន្នោ មុនាឡិ នាម ធុត្តោ ហុត្វា ទុជ្ជនសំសគ្គពលេន សុរភិំ នាម បច្ចេកពុទ្ធំ ‘‘ទុស្សីលោ បាបធម្មោ អយំ ភិក្ខូ’’តិ អក្កោសិ។ សោ តេន អកុសលេន វចីកម្មេន ពហូនិ វស្សសហស្សានិ និរយេ បច្ចិត្វា ឥមស្មិំ បច្ឆិមត្តភាវេ ទសបារមិតាសំសិទ្ធិពលេន ពុទ្ធោ ជាតោ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តោ អហោសិ។ បុន តិត្ថិយា ឧស្សាហជាតា – ‘‘កថំ នុ ខោ សមណស្ស គោតមស្ស អយសំ ឧប្បាទេស្សាមា’’តិ ទុក្ខី ទុម្មនា និសីទិំសុ។ តទា សុន្ទរី នាមេកា បរិព្ពាជិកា តេ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឋិតា តុណ្ហីភូតេ កិញ្ចិ អវទន្តេ ទិស្វា ‘‘កិំ មយ្ហំ ទោសោ’’តិ បុច្ឆិ។ ‘‘សមណេន គោតមេន អម្ហេ វិហេឋិយមានេ ត្វំ អប្បោស្សុក្កា វិហរិស្សសិ, ឥទំ តវ ទោសោ’’តិ។ ‘‘ឯវមហំ តត្ថ កិំ ករិស្សាមី’’តិ? ‘‘ត្វំ សមណស្ស គោតមស្ស អវណ្ណំ ឧប្បាទេតុំ សក្ខិស្សសី’’តិ? ‘‘សក្ខិស្សាមិ, អយ្យា’’តិ វត្វា តតោ បដ្ឋាយ វុត្តនយេន ទិដ្ឋទិដ្ឋានំ ‘‘សមណេន គោតមេន ឯកគន្ធកុដិយំ សយិត្វា និក្ខន្តា’’តិ វត្វា អក្កោសតិ បរិភាសតិ។ តិត្ថិយាបិ ‘‘បស្សថ, ភោ, សមណស្ស គោតមស្ស កម្ម’’ន្តិ អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ។ វុត្តញ្ហេតំ –
Tatiyapañhe – abbhakkhānanti abhi akkhānaṃ akkosanaṃ. Atīte kira bodhisatto apākaṭajātiyaṃ uppanno munāḷi nāma dhutto hutvā dujjanasaṃsaggabalena surabhiṃ nāma paccekabuddhaṃ ‘‘dussīlo pāpadhammo ayaṃ bhikkhū’’ti akkosi. So tena akusalena vacīkammena bahūni vassasahassāni niraye paccitvā imasmiṃ pacchimattabhāve dasapāramitāsaṃsiddhibalena buddho jāto lābhaggayasaggappatto ahosi. Puna titthiyā ussāhajātā – ‘‘kathaṃ nu kho samaṇassa gotamassa ayasaṃ uppādessāmā’’ti dukkhī dummanā nisīdiṃsu. Tadā sundarī nāmekā paribbājikā te upasaṅkamitvā vanditvā ṭhitā tuṇhībhūte kiñci avadante disvā ‘‘kiṃ mayhaṃ doso’’ti pucchi. ‘‘Samaṇena gotamena amhe viheṭhiyamāne tvaṃ appossukkā viharissasi, idaṃ tava doso’’ti. ‘‘Evamahaṃ tattha kiṃ karissāmī’’ti? ‘‘Tvaṃ samaṇassa gotamassa avaṇṇaṃ uppādetuṃ sakkhissasī’’ti? ‘‘Sakkhissāmi, ayyā’’ti vatvā tato paṭṭhāya vuttanayena diṭṭhadiṭṭhānaṃ ‘‘samaṇena gotamena ekagandhakuṭiyaṃ sayitvā nikkhantā’’ti vatvā akkosati paribhāsati. Titthiyāpi ‘‘passatha, bho, samaṇassa gotamassa kamma’’nti akkosanti paribhāsanti. Vuttañhetaṃ –
‘‘មុនាឡិ នាមហំ ធុត្តោ, បុព្ពេ អញ្ញាសុ ជាតិសុ;
‘‘Munāḷi nāmahaṃ dhutto, pubbe aññāsu jātisu;
បច្ចេកពុទ្ធំ សុរភិំ, អព្ភាចិក្ខិំ អទូសកំ។
Paccekabuddhaṃ surabhiṃ, abbhācikkhiṃ adūsakaṃ.
‘‘តេន កម្មវិបាកេន, និរយេ សំសរិំ ចិរំ;
‘‘Tena kammavipākena, niraye saṃsariṃ ciraṃ;
ពហូ វស្សសហស្សានិ, ទុក្ខំ វេទេសិ វេទនំ។
Bahū vassasahassāni, dukkhaṃ vedesi vedanaṃ.
‘‘តេន កម្មាវសេសេន, ឥធ បច្ឆិមកេ ភវេ;
‘‘Tena kammāvasesena, idha pacchimake bhave;
អព្ភក្ខានំ មយា លទ្ធំ, សុន្ទរិកាយ ការណា’’តិ។ (អប. ថេរ ១.៣៩.៦៧-៦៩);
Abbhakkhānaṃ mayā laddhaṃ, sundarikāya kāraṇā’’ti. (apa. thera 1.39.67-69);
ចតុត្ថបញ្ហេ – អព្ភក្ខានំ អភិ វិសេសេន អក្កោសនំ បរិភាសនំ។ អតីតេ កិរ ពោធិសត្តោ ព្រាហ្មណកុលេ ឧប្បន្នោ ពហុស្សុតោ ពហូហិ សក្កតោ បូជិតោ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ហិមវន្តេ វនមូលផលាហារោ ពហុមាណវេ មន្តេ វាចេន្តោ វាសំ កប្បេសិ។ ឯកោ បញ្ចាភិញ្ញាអដ្ឋសមាបត្តិលាភី តាបសោ តស្ស សន្តិកំ អគមាសិ។ សោ តំ ទិស្វាវ ឥស្សាបកតោ តំ អទូសកំ ឥសិំ ‘‘កាមភោគី កុហកោ អយំ ឥសី’’តិ អព្ភាចិក្ខិ, អត្តនោ សិស្សេ ច អាហ – ‘‘អយំ ឥសិ ឯវរូបោ អនាចារកោ’’តិ។ តេបិ តថេវ អក្កោសិំសុ បរិភាសិំសុ។ សោ តេន អកុសលកម្មវិបាកេន វស្សសហស្សានិ និរយេ ទុក្ខមនុភវិត្វា ឥមស្មិំ បច្ឆិមត្តភាវេ ពុទ្ធោ ហុត្វា លាភគ្គយសគ្គប្បត្តោ អាកាសេ បុណ្ណចន្ទោ វិយ បាកដោ ជាតោ។ តថេវ តិត្ថិយា អព្ភក្ខានេនបិ អសន្តុដ្ឋា បុនបិ សុន្ទរិយា អព្ភក្ខានំ ការេត្វា សុរាធុត្តេ បក្កោសាបេត្វា លញ្ជំ ទត្វា ‘‘តុម្ហេ សុន្ទរិំ មារេត្វា ជេតវនទ្វារសមីបេ មាលាកចវរេន ឆាទេថា’’តិ អាណាបេសុំ។ តេ តថា ករិំសុ។ តតោ តិត្ថិយា ‘‘សុន្ទរិំ ន បស្សាមា’’តិ រញ្ញោ អារោចេសុំ។ រាជា ‘‘បរិយេសថា’’តិ អាហ។ តេ អត្តនា បាតិតដ្ឋានតោ គហេត្វា មញ្ចកំ អារោបេត្វា រញ្ញោ ទស្សេត្វា ‘‘បស្សថ, ភោ, សមណស្ស គោតមស្ស សាវកានំ កម្ម’’ន្តិ ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច សកលនគរេ អវណ្ណំ ឧគ្ឃោសេន្តា វិចរិំសុ។ សុន្ទរិំ អាមកសុសានេ អដ្ដកេ ឋបេសុំ។ រាជា ‘‘សុន្ទរិមារកេ បរិយេសថា’’តិ អាណាបេសិ។ តទា ធុត្តា សុរំ បិវិត្វា ‘‘ត្វំ សុន្ទរិំ មារេសិ, ត្វំ មារេសី’’តិ កលហំ ករិំសុ។ រាជបុរិសា តេ ធុត្តេ គហេត្វា រញ្ញោ ទស្សេសុំ។ រាជា ‘‘កិំ, ភណេ, តុម្ហេហិ សុន្ទរី មារិតា’’តិ? ‘‘អាម, ទេវា’’តិ។ ‘‘កេហិ អាណត្តា’’តិ? ‘‘តិត្ថិយេហិ, ទេវា’’តិ។ រាជា តិត្ថិយេ អាហរាបេត្វា ពន្ធាបេត្វា ‘‘គច្ឆថ, ភណេ, ‘ពុទ្ធស្ស អវណ្ណត្ថាយ អម្ហេហិ សយមេវ សុន្ទរី មារាបិតា, ភគវា តស្ស សាវកា ច អការកា’តិ ឧគ្ឃោសថា’’តិ អាហ។ តេ តថា អកំសុ ។ សកលនគរវាសិនោ និក្កង្ខា អហេសុំ។ រាជា តិត្ថិយេ ច ធុត្តេ ច មារាបេត្វា ឆឌ្ឌាបេតិ ។ តតោ ភគវតោ ភិយ្យោសោមត្តាយ លាភសក្ការោ វឌ្ឍិ។ តេន វុត្តំ –
Catutthapañhe – abbhakkhānaṃ abhi visesena akkosanaṃ paribhāsanaṃ. Atīte kira bodhisatto brāhmaṇakule uppanno bahussuto bahūhi sakkato pūjito tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā himavante vanamūlaphalāhāro bahumāṇave mante vācento vāsaṃ kappesi. Eko pañcābhiññāaṭṭhasamāpattilābhī tāpaso tassa santikaṃ agamāsi. So taṃ disvāva issāpakato taṃ adūsakaṃ isiṃ ‘‘kāmabhogī kuhako ayaṃ isī’’ti abbhācikkhi, attano sisse ca āha – ‘‘ayaṃ isi evarūpo anācārako’’ti. Tepi tatheva akkosiṃsu paribhāsiṃsu. So tena akusalakammavipākena vassasahassāni niraye dukkhamanubhavitvā imasmiṃ pacchimattabhāve buddho hutvā lābhaggayasaggappatto ākāse puṇṇacando viya pākaṭo jāto. Tatheva titthiyā abbhakkhānenapi asantuṭṭhā punapi sundariyā abbhakkhānaṃ kāretvā surādhutte pakkosāpetvā lañjaṃ datvā ‘‘tumhe sundariṃ māretvā jetavanadvārasamīpe mālākacavarena chādethā’’ti āṇāpesuṃ. Te tathā kariṃsu. Tato titthiyā ‘‘sundariṃ na passāmā’’ti rañño ārocesuṃ. Rājā ‘‘pariyesathā’’ti āha. Te attanā pātitaṭṭhānato gahetvā mañcakaṃ āropetvā rañño dassetvā ‘‘passatha, bho, samaṇassa gotamassa sāvakānaṃ kamma’’nti bhagavato bhikkhusaṅghassa ca sakalanagare avaṇṇaṃ ugghosentā vicariṃsu. Sundariṃ āmakasusāne aṭṭake ṭhapesuṃ. Rājā ‘‘sundarimārake pariyesathā’’ti āṇāpesi. Tadā dhuttā suraṃ pivitvā ‘‘tvaṃ sundariṃ māresi, tvaṃ māresī’’ti kalahaṃ kariṃsu. Rājapurisā te dhutte gahetvā rañño dassesuṃ. Rājā ‘‘kiṃ, bhaṇe, tumhehi sundarī māritā’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Kehi āṇattā’’ti? ‘‘Titthiyehi, devā’’ti. Rājā titthiye āharāpetvā bandhāpetvā ‘‘gacchatha, bhaṇe, ‘buddhassa avaṇṇatthāya amhehi sayameva sundarī mārāpitā, bhagavā tassa sāvakā ca akārakā’ti ugghosathā’’ti āha. Te tathā akaṃsu . Sakalanagaravāsino nikkaṅkhā ahesuṃ. Rājā titthiye ca dhutte ca mārāpetvā chaḍḍāpeti . Tato bhagavato bhiyyosomattāya lābhasakkāro vaḍḍhi. Tena vuttaṃ –
‘‘ព្រាហ្មណោ សុតវា អាសិំ, អហំ សក្កតបូជិតោ;
‘‘Brāhmaṇo sutavā āsiṃ, ahaṃ sakkatapūjito;
មហាវនេ បញ្ចសតេ, មន្តេ វាចេមិ មាណវេ។
Mahāvane pañcasate, mante vācemi māṇave.
‘‘តត្ថាគតោ ឥសិ ភីមោ, បញ្ចាភិញ្ញោ មហិទ្ធិកោ;
‘‘Tatthāgato isi bhīmo, pañcābhiñño mahiddhiko;
តញ្ចាហំ អាគតំ ទិស្វា, អព្ភាចិក្ខិំ អទូសកំ។
Tañcāhaṃ āgataṃ disvā, abbhācikkhiṃ adūsakaṃ.
‘‘តតោហំ អវចំ សិស្សេ, កាមភោគី អយំ ឥសិ;
‘‘Tatohaṃ avacaṃ sisse, kāmabhogī ayaṃ isi;
មយ្ហម្បិ ភាសមានស្ស, អនុមោទិំសុ មាណវា។
Mayhampi bhāsamānassa, anumodiṃsu māṇavā.
‘‘តតោ មាណវកា សព្ពេ, ភិក្ខមានំ កុលេ កុលេ;
‘‘Tato māṇavakā sabbe, bhikkhamānaṃ kule kule;
មហាជនស្ស អាហំសុ, កាមភោគី អយំ ឥសិ។
Mahājanassa āhaṃsu, kāmabhogī ayaṃ isi.
‘‘តេន កម្មវិបាកេន, បញ្ចភិក្ខុសតា ឥមេ;
‘‘Tena kammavipākena, pañcabhikkhusatā ime;
អព្ភក្ខានំ លភុំ សព្ពេ, សុន្ទរិកាយ ការណា’’តិ។ (អប. ថេរ ១.៣៩.៧៣-៧៧);
Abbhakkhānaṃ labhuṃ sabbe, sundarikāya kāraṇā’’ti. (apa. thera 1.39.73-77);
បញ្ចមេ បញ្ហេ – សិលាវេធោតិ អាហតចិត្តោ សិលំ បវិជ្ឈិ។ អតីតេ កិរ ពោធិសត្តោ ច កនិដ្ឋភាតា ច ឯកបិតុបុត្តា អហេសុំ។ តេ បិតុ អច្ចយេន ទាសេ បដិច្ច កលហំ ករោន្តា អញ្ញមញ្ញំ វិរុទ្ធា អហេសុំ។ ពោធិសត្តោ អត្តនោ ពលវភាវេន កនិដ្ឋភាតរំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា តស្សុបរិ បាសាណំ បវិជ្ឈេសិ។ សោ តេន កម្មវិបាកេន នរកាទីសុ អនេកវស្សសហស្សានិ ទុក្ខមនុភវិត្វា ឥមស្មិំ បច្ឆិមត្តភាវេ ពុទ្ធោ ជាតោ។ ទេវទត្តោ រាហុលកុមារស្ស មាតុលោ បុព្ពេ សេរិវាណិជកាលេ ពោធិសត្តេន សទ្ធិំ វាណិជោ អហោសិ, តេ ឯកំ បដ្ដនគាមំ បត្វា ‘‘ត្វំ ឯកវីថិំ គណ្ហាហិ, អហម្បិ ឯកវីថិំ គណ្ហាមី’’តិ ទ្វេបិ បវិដ្ឋា។ តេសុ ទេវទត្តស្ស បវិដ្ឋវីថិយំ ជិណ្ណសេដ្ឋិភរិយា ច នត្តា ច ទ្វេយេវ អហេសុំ, តេសំ មហន្តំ សុវណ្ណថាលកំ មលគ្គហិតំ ភាជនន្តរេ ឋបិតំ ហោតិ, តំ សុវណ្ណថាលកភាវំ អជានន្តី ‘‘ឥមំ ថាលកំ គហេត្វា បិឡន្ធនំ ទេថា’’តិ អាហ។ សោ តំ គហេត្វា សូចិយា លេខំ កឌ្ឍិត្វា សុវណ្ណថាលកភាវំ ញត្វា ‘‘ថោកំ ទត្វា គណ្ហិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា គតោ។ អថ ពោធិសត្តំ ទ្វារសមីបំ អាគតំ ទិស្វា ‘‘នត្តា, អយ្យេ , មយ្ហំ កច្ឆបុដំ បិឡន្ធនំ ទេថា’’តិ។ សា តំ បក្កោសាបេត្វា និសីទាបេត្វា តំ ថាលកំ ទត្វា ‘‘ឥមំ គហេត្វា មយ្ហំ នត្តាយ កច្ឆបុដំ បិឡន្ធនំ ទេថា’’តិ។ ពោធិសត្តោ តំ គហេត្វា សុវណ្ណថាលកភាវំ ញត្វា ‘‘តេន វញ្ចិតា’’តិ ញត្វា អត្តនោ បសិព្ពកាយ ឋបិតអដ្ឋកហាបណេ អវសេសភណ្ឌញ្ច ទត្វា កច្ឆបុដំ បិឡន្ធនំ កុមារិកាយ ហត្ថេ បិឡន្ធាបេត្វា អគមាសិ។ សោ វាណិជោ បុនាគន្ត្វា បុច្ឆិ។ ‘‘តាត, ត្វំ ន គណ្ហិត្ថ, មយ្ហំ បុត្តោ ឥទញ្ចិទញ្ច ទត្វា តំ គហេត្វា គតោ’’តិ។ សោ តំ សុត្វាវ ហទយេន ផាលិតេន វិយ ធាវិត្វា អនុពន្ធិ។ ពោធិសត្តោ នាវំ អារុយ្ហ បក្ខន្ទិ។ សោ ‘‘តិដ្ឋ, មា បលាយិ មា បលាយី’’តិ វត្វា ‘‘និព្ពត្តនិព្ពត្តភវេ តំ នាសេតុំ សមត្ថោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិ។
Pañcame pañhe – silāvedhoti āhatacitto silaṃ pavijjhi. Atīte kira bodhisatto ca kaniṭṭhabhātā ca ekapituputtā ahesuṃ. Te pitu accayena dāse paṭicca kalahaṃ karontā aññamaññaṃ viruddhā ahesuṃ. Bodhisatto attano balavabhāvena kaniṭṭhabhātaraṃ ajjhottharitvā tassupari pāsāṇaṃ pavijjhesi. So tena kammavipākena narakādīsu anekavassasahassāni dukkhamanubhavitvā imasmiṃ pacchimattabhāve buddho jāto. Devadatto rāhulakumārassa mātulo pubbe serivāṇijakāle bodhisattena saddhiṃ vāṇijo ahosi, te ekaṃ paṭṭanagāmaṃ patvā ‘‘tvaṃ ekavīthiṃ gaṇhāhi, ahampi ekavīthiṃ gaṇhāmī’’ti dvepi paviṭṭhā. Tesu devadattassa paviṭṭhavīthiyaṃ jiṇṇaseṭṭhibhariyā ca nattā ca dveyeva ahesuṃ, tesaṃ mahantaṃ suvaṇṇathālakaṃ malaggahitaṃ bhājanantare ṭhapitaṃ hoti, taṃ suvaṇṇathālakabhāvaṃ ajānantī ‘‘imaṃ thālakaṃ gahetvā piḷandhanaṃ dethā’’ti āha. So taṃ gahetvā sūciyā lekhaṃ kaḍḍhitvā suvaṇṇathālakabhāvaṃ ñatvā ‘‘thokaṃ datvā gaṇhissāmī’’ti cintetvā gato. Atha bodhisattaṃ dvārasamīpaṃ āgataṃ disvā ‘‘nattā, ayye , mayhaṃ kacchapuṭaṃ piḷandhanaṃ dethā’’ti. Sā taṃ pakkosāpetvā nisīdāpetvā taṃ thālakaṃ datvā ‘‘imaṃ gahetvā mayhaṃ nattāya kacchapuṭaṃ piḷandhanaṃ dethā’’ti. Bodhisatto taṃ gahetvā suvaṇṇathālakabhāvaṃ ñatvā ‘‘tena vañcitā’’ti ñatvā attano pasibbakāya ṭhapitaaṭṭhakahāpaṇe avasesabhaṇḍañca datvā kacchapuṭaṃ piḷandhanaṃ kumārikāya hatthe piḷandhāpetvā agamāsi. So vāṇijo punāgantvā pucchi. ‘‘Tāta, tvaṃ na gaṇhittha, mayhaṃ putto idañcidañca datvā taṃ gahetvā gato’’ti. So taṃ sutvāva hadayena phālitena viya dhāvitvā anubandhi. Bodhisatto nāvaṃ āruyha pakkhandi. So ‘‘tiṭṭha, mā palāyi mā palāyī’’ti vatvā ‘‘nibbattanibbattabhave taṃ nāsetuṃ samattho bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi.
សោ បត្ថនាវសេន អនេកេសុ ជាតិសតសហស្សេសុ អញ្ញមញ្ញំ វិហេឋេត្វា ឥមស្មិំ អត្តភាវេ សក្យកុលេ និព្ពត្តិត្វា កមេន ភគវតិ សព្ពញ្ញុតំ បត្វា រាជគហេ វិហរន្តេ អនុរុទ្ធាទីហិ សទ្ធិំ ភគវតោ សន្តិកំ គន្ត្វា បព្ពជិត្វា ឈានលាភី ហុត្វា បាកដោ ភគវន្តំ វរំ យាចិ – ‘‘ភន្តេ, សព្ពោ ភិក្ខុសង្ឃោ បិណ្ឌបាតិកាទីនិ តេរស ធុតង្គានិ សមាទិយតុ, សកលោ ភិក្ខុសង្ឃោ មម ភារោ ហោតូ’’តិ។ ភគវា ន អនុជានិ។ ទេវទត្តោ វេរំ ពន្ធិត្វា បរិហីនជ្ឈានោ ភគវន្តំ មារេតុកាមោ ឯកទិវសំ វេភារបព្ពតបាទេ ឋិតស្ស ភគវតោ ឧបរិ ឋិតោ បព្ពតកូដំ បវិទ្ធេសិ។ ភគវតោ អានុភាវេន អបរោ បព្ពតកូដោ តំ បតមានំ សម្បដិច្ឆិ។ តេសំ ឃដ្ដនេន ឧដ្ឋិតា បបដិកា អាគន្ត្វា ភគវតោ បាទបិដ្ឋិយំ បហរិ។ តេន វុត្តំ –
So patthanāvasena anekesu jātisatasahassesu aññamaññaṃ viheṭhetvā imasmiṃ attabhāve sakyakule nibbattitvā kamena bhagavati sabbaññutaṃ patvā rājagahe viharante anuruddhādīhi saddhiṃ bhagavato santikaṃ gantvā pabbajitvā jhānalābhī hutvā pākaṭo bhagavantaṃ varaṃ yāci – ‘‘bhante, sabbo bhikkhusaṅgho piṇḍapātikādīni terasa dhutaṅgāni samādiyatu, sakalo bhikkhusaṅgho mama bhāro hotū’’ti. Bhagavā na anujāni. Devadatto veraṃ bandhitvā parihīnajjhāno bhagavantaṃ māretukāmo ekadivasaṃ vebhārapabbatapāde ṭhitassa bhagavato upari ṭhito pabbatakūṭaṃ paviddhesi. Bhagavato ānubhāvena aparo pabbatakūṭo taṃ patamānaṃ sampaṭicchi. Tesaṃ ghaṭṭanena uṭṭhitā papaṭikā āgantvā bhagavato pādapiṭṭhiyaṃ pahari. Tena vuttaṃ –
‘‘វេមាតុភាតរំ បុព្ពេ, ធនហេតុ ហនិំ អហំ;
‘‘Vemātubhātaraṃ pubbe, dhanahetu haniṃ ahaṃ;
បក្ខិបិំ គិរិទុគ្គស្មិំ, សិលាយ ច អបិំសយិំ។
Pakkhipiṃ giriduggasmiṃ, silāya ca apiṃsayiṃ.
‘‘តេន កម្មវិបាកេន, ទេវទត្តោ សិលំ ខិបិ;
‘‘Tena kammavipākena, devadatto silaṃ khipi;
អង្គុដ្ឋំ បិំសយី បាទេ, មម បាសាណសក្ខរា’’តិ។ (អប. ថេរ ១.៣៩.៧៨-៧៩);
Aṅguṭṭhaṃ piṃsayī pāde, mama pāsāṇasakkharā’’ti. (apa. thera 1.39.78-79);
ឆដ្ឋបញ្ហេ – សកលិកាវេធោតិ សកលិកាយ ឃដ្ដនំ។ អតីតេ កិរ ពោធិសត្តោ ឯកស្មិំ កុលេ និព្ពត្តោ ទហរកាលេ មហាវីថិយំ កីឡមានោ វីថិយំ បិណ្ឌាយ ចរមានំ បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា ‘‘អយំ មុណ្ឌកោ សមណោ កុហិំ គច្ឆតី’’តិ បាសាណសកលិកំ គហេត្វា តស្ស បាទបិដ្ឋិយំ ខិបិ ។ បាទបិដ្ឋិចម្មំ ឆិន្ទិត្វា រុហិរំ និក្ខមិ។ សោ តេន បាបកម្មេន អនេកវស្សសហស្សានិ និរយេ មហាទុក្ខំ អនុភវិត្វា ពុទ្ធភូតោបិ កម្មបិលោតិកវសេន បាទបិដ្ឋិយំ បាសាណសកលិកឃដ្ដនេន រុហិរុប្បាទំ លភិ។ តេន វុត្តំ –
Chaṭṭhapañhe – sakalikāvedhoti sakalikāya ghaṭṭanaṃ. Atīte kira bodhisatto ekasmiṃ kule nibbatto daharakāle mahāvīthiyaṃ kīḷamāno vīthiyaṃ piṇḍāya caramānaṃ paccekabuddhaṃ disvā ‘‘ayaṃ muṇḍako samaṇo kuhiṃ gacchatī’’ti pāsāṇasakalikaṃ gahetvā tassa pādapiṭṭhiyaṃ khipi . Pādapiṭṭhicammaṃ chinditvā ruhiraṃ nikkhami. So tena pāpakammena anekavassasahassāni niraye mahādukkhaṃ anubhavitvā buddhabhūtopi kammapilotikavasena pādapiṭṭhiyaṃ pāsāṇasakalikaghaṭṭanena ruhiruppādaṃ labhi. Tena vuttaṃ –
‘‘បុរេហំ ទារកោ ហុត្វា, កីឡមានោ មហាបថេ;
‘‘Purehaṃ dārako hutvā, kīḷamāno mahāpathe;
បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វាន, មគ្គេ សកលិកំ ខិបិំ។
Paccekabuddhaṃ disvāna, magge sakalikaṃ khipiṃ.
‘‘តេន កម្មវិបាកេន, ឥធ បច្ឆិមកេ ភវេ;
‘‘Tena kammavipākena, idha pacchimake bhave;
វធត្ថំ មំ ទេវទត្តោ, អភិមារេ បយ្យោជយី’’តិ។ (អប. ថេរ ១.៣៩.៨០-៨១);
Vadhatthaṃ maṃ devadatto, abhimāre payyojayī’’ti. (apa. thera 1.39.80-81);
សត្តមបញ្ហេ – នាឡាគិរីតិ ធនបាលកោ ហត្ថី មារណត្ថាយ បេសិតោ។ អតីតេ កិរ ពោធិសត្តោ ហត្ថិគោបកោ ហុត្វា និព្ពត្តោ ហត្ថិំ អារុយ្ហ វិចរមានោ មហាបថេ បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា ‘‘កុតោ អាគច្ឆតិ អយំ មុណ្ឌកោ’’តិ អាហតចិត្តោ ខិលជាតោ ហត្ថិនា អាសាទេសិ។ សោ តេន កម្មេន អបាយេសុ អនេកវស្សសហស្សានិ ទុក្ខំ អនុភវិត្វា បច្ឆិមត្តភាវេ ពុទ្ធោ ជាតោ។ ទេវទត្តោ អជាតសត្តុរាជានំ សហាយំ កត្វា ‘‘ត្វំ, មហារាជ, បិតរំ ឃាតេត្វា រាជា ហោហិ, អហំ ពុទ្ធំ មារេត្វា ពុទ្ធោ ភវិស្សាមី’’តិ សញ្ញាបេត្វា ឯកទិវសំ រញ្ញោ អនុញ្ញាតាយ ហត្ថិសាលំ គន្ត្វា – ‘‘ស្វេ តុម្ហេ នាឡាគិរិំ សោឡសសុរាឃដេ បាយេត្វា ភគវតោ បិណ្ឌាយ ចរណវេលាយំ បេសេថា’’តិ ហត្ថិគោបកេ អាណាបេសិ។ សកលនគរំ មហាកោលាហលំ អហោសិ, ‘‘ពុទ្ធនាគេន ហត្ថិនាគស្ស យុទ្ធំ បស្សិស្សាមា’’តិ ឧភតោ រាជវីថិយំ មញ្ចាតិមញ្ចំ ពន្ធិត្វា បាតោវ សន្និបតិំសុ។ ភគវាបិ កតសរីរបដិជគ្គនោ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ។ តស្មិំ ខណេ វុត្តនិយាមេនេវ នាឡាគិរិំ វិស្សជ្ជេសុំ។ សោ វីថិចច្ចរាទយោ វិធមេន្តោ អាគច្ឆតិ។ តទា ឯកា ឥត្ថី ទារកំ គហេត្វា វីថិតោ វីថិំ គច្ឆតិ, ហត្ថី តំ ឥត្ថិំ ទិស្វា អនុពន្ធិ។ ភគវា ‘‘នាឡាគិរិ, ន តំ ហនត្ថាយ បេសិតោ, ឥធាគច្ឆាហី’’តិ អាហ។ សោ តំ សទ្ទំ សុត្វា ភគវន្តាភិមុខោ ធាវិ។ ភគវា អបរិមាណេសុ ចក្កវាឡេសុ អនន្តសត្តេសុ ផរណារហំ មេត្តំ ឯកស្មិំយេវ នាឡាគិរិម្ហិ ផរិ។ សោ ភគវតោ មេត្តាយ ផុដោ និព្ភយោ ហុត្វា ភគវតោ បាទមូលេ និបតិ។ ភគវា តស្ស មត្ថកេ ហត្ថំ ឋបេសិ។ តទា ទេវព្រហ្មាទយោ អច្ឆរិយព្ភុតជាតចិត្តា បុប្ផបរាគាទីហិ បូជេសុំ។ សកលនគរេ ជណ្ណុកមត្តា ធនរាសយោ អហេសុំ។ រាជា ‘‘បច្ឆិមទ្វារេ ធនានិ នគរវាសីនំ ហោន្តុ, បុរត្ថិមទ្វារេ ធនានិ រាជភណ្ឌាគារេ ហោន្តូ’’តិ ភេរិំ ចរាបេសិ។ សព្ពេ តថា ករិំសុ។ តទា នាឡាគិរិ ធនបាលោ នាម អហោសិ។ ភគវា វេឡុវនារាមំ អគមាសិ។ តេន វុត្តំ –
Sattamapañhe – nāḷāgirīti dhanapālako hatthī māraṇatthāya pesito. Atīte kira bodhisatto hatthigopako hutvā nibbatto hatthiṃ āruyha vicaramāno mahāpathe paccekabuddhaṃ disvā ‘‘kuto āgacchati ayaṃ muṇḍako’’ti āhatacitto khilajāto hatthinā āsādesi. So tena kammena apāyesu anekavassasahassāni dukkhaṃ anubhavitvā pacchimattabhāve buddho jāto. Devadatto ajātasatturājānaṃ sahāyaṃ katvā ‘‘tvaṃ, mahārāja, pitaraṃ ghātetvā rājā hohi, ahaṃ buddhaṃ māretvā buddho bhavissāmī’’ti saññāpetvā ekadivasaṃ rañño anuññātāya hatthisālaṃ gantvā – ‘‘sve tumhe nāḷāgiriṃ soḷasasurāghaṭe pāyetvā bhagavato piṇḍāya caraṇavelāyaṃ pesethā’’ti hatthigopake āṇāpesi. Sakalanagaraṃ mahākolāhalaṃ ahosi, ‘‘buddhanāgena hatthināgassa yuddhaṃ passissāmā’’ti ubhato rājavīthiyaṃ mañcātimañcaṃ bandhitvā pātova sannipatiṃsu. Bhagavāpi katasarīrapaṭijaggano bhikkhusaṅghaparivuto rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi. Tasmiṃ khaṇe vuttaniyāmeneva nāḷāgiriṃ vissajjesuṃ. So vīthicaccarādayo vidhamento āgacchati. Tadā ekā itthī dārakaṃ gahetvā vīthito vīthiṃ gacchati, hatthī taṃ itthiṃ disvā anubandhi. Bhagavā ‘‘nāḷāgiri, na taṃ hanatthāya pesito, idhāgacchāhī’’ti āha. So taṃ saddaṃ sutvā bhagavantābhimukho dhāvi. Bhagavā aparimāṇesu cakkavāḷesu anantasattesu pharaṇārahaṃ mettaṃ ekasmiṃyeva nāḷāgirimhi phari. So bhagavato mettāya phuṭo nibbhayo hutvā bhagavato pādamūle nipati. Bhagavā tassa matthake hatthaṃ ṭhapesi. Tadā devabrahmādayo acchariyabbhutajātacittā pupphaparāgādīhi pūjesuṃ. Sakalanagare jaṇṇukamattā dhanarāsayo ahesuṃ. Rājā ‘‘pacchimadvāre dhanāni nagaravāsīnaṃ hontu, puratthimadvāre dhanāni rājabhaṇḍāgāre hontū’’ti bheriṃ carāpesi. Sabbe tathā kariṃsu. Tadā nāḷāgiri dhanapālo nāma ahosi. Bhagavā veḷuvanārāmaṃ agamāsi. Tena vuttaṃ –
‘‘ហត្ថារោហោ បុរេ អាសិំ, បច្ចេកមុនិមុត្តមំ;
‘‘Hatthāroho pure āsiṃ, paccekamunimuttamaṃ;
បិណ្ឌាយ វិចរន្តំ តំ, អាសាទេសិំ គជេនហំ។
Piṇḍāya vicarantaṃ taṃ, āsādesiṃ gajenahaṃ.
‘‘តេន កម្មវិបាកេន, ភន្តោ នាឡាគិរី គជោ;
‘‘Tena kammavipākena, bhanto nāḷāgirī gajo;
គិរិព្ពជេ បុរវរេ, ទារុណោ សមុបាគមី’’តិ។ (អប. ថេរ ១.៣៩.៨២-៨៣);
Giribbaje puravare, dāruṇo samupāgamī’’ti. (apa. thera 1.39.82-83);
អដ្ឋមបញ្ហេ – សត្ថច្ឆេទោតិ សត្ថេន គណ្ឌផាលនំ កុឋារាយ សត្ថេន ឆេទោ។ អតីតេ កិរ ពោធិសត្តោ បច្ចន្តទេសេ រាជា អហោសិ។ សោ ទុជ្ជនសំសគ្គវសេន បច្ចន្តទេសេ វាសវសេន ច ធុត្តោ សាហសិកោ ឯកទិវសំ ខគ្គហត្ថោ បត្តិកោវ នគរេ វិចរន្តោ និរាបរាធេ ជនេ ខគ្គេន ផាលេន្តោ អគមាសិ។ សោ តេន បាបកម្មវិបាកេន ពហូនិ វស្សសហស្សានិ និរយេ បច្ចិត្វា តិរច្ឆានាទីសុ ទុក្ខមនុភវិត្វា បក្កាវសេសេន បច្ឆិមត្តភាវេ ពុទ្ធភូតោបិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន ទេវទត្តេន ខិត្តបាសាណសក្ខលិកបហារេន ឧដ្ឋិតគណ្ឌោ អហោសិ។ ជីវកោ មេត្តចិត្តេន តំ គណ្ឌំ ផាលេសិ។ វេរិចិត្តស្ស ទេវទត្តស្ស រុហិរុប្បាទកម្មំ អនន្តរិកំ អហោសិ, មេត្តចិត្តស្ស ជីវកស្ស គណ្ឌផាលនំ បុញ្ញមេវ អហោសិ។ តេន វុត្តំ –
Aṭṭhamapañhe – satthacchedoti satthena gaṇḍaphālanaṃ kuṭhārāya satthena chedo. Atīte kira bodhisatto paccantadese rājā ahosi. So dujjanasaṃsaggavasena paccantadese vāsavasena ca dhutto sāhasiko ekadivasaṃ khaggahattho pattikova nagare vicaranto nirāparādhe jane khaggena phālento agamāsi. So tena pāpakammavipākena bahūni vassasahassāni niraye paccitvā tiracchānādīsu dukkhamanubhavitvā pakkāvasesena pacchimattabhāve buddhabhūtopi heṭṭhā vuttanayena devadattena khittapāsāṇasakkhalikapahārena uṭṭhitagaṇḍo ahosi. Jīvako mettacittena taṃ gaṇḍaṃ phālesi. Vericittassa devadattassa ruhiruppādakammaṃ anantarikaṃ ahosi, mettacittassa jīvakassa gaṇḍaphālanaṃ puññameva ahosi. Tena vuttaṃ –
‘‘រាជាហំ បត្តិកោ អាសិំ, សត្តិយា បុរិសេ ហនិំ;
‘‘Rājāhaṃ pattiko āsiṃ, sattiyā purise haniṃ;
តេន កម្មវិបាកេន, និរយេ បច្ចិសំ ភុសំ។
Tena kammavipākena, niraye paccisaṃ bhusaṃ.
‘‘កម្មុនោ តស្ស សេសេន, ឥទានិ សកលំ មម;
‘‘Kammuno tassa sesena, idāni sakalaṃ mama;
បាទេ ឆវិំ បកប្បេសិ, ន ហិ កម្មំ វិនស្សតី’’តិ។ (អប. ថេរ ១.៣៩.៨៤-៨៥);
Pāde chaviṃ pakappesi, na hi kammaṃ vinassatī’’ti. (apa. thera 1.39.84-85);
នវមេ បញ្ហេ – ‘‘សីសទុក្ខន្តិ សីសាពាធោ សីសវេទនា។ អតីតេ កិរ ពោធិសត្តោ កេវដ្ដគាមេ កេវដ្ដោ ហុត្វា និព្ពត្តិ។ សោ ឯកទិវសំ កេវដ្ដបុរិសេហិ សទ្ធិំ មច្ឆមារណដ្ឋានំ គន្ត្វា មច្ឆេ មារេន្តេ ទិស្វា តត្ថ សោមនស្សំ ឧប្បាទេសិ, សហគតាបិ តថេវ សោមនស្សំ ឧប្បាទយិំសុ។ សោ តេន អកុសលកម្មេន ចតុរាបាយេ ទុក្ខមនុភវិត្វា ឥមស្មិំ បច្ឆិមត្តភាវេ តេហិ បុរិសេហិ សទ្ធិំ សក្យរាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា កមេន ពុទ្ធត្តំ បត្តោបិ សយំ សីសាពាធំ បច្ចនុភោសិ។ តេ ច សក្យរាជានោ ធម្មបទដ្ឋកថាយំ (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.វិឌឌូភវត្ថុ) វុត្តនយេន វិឌឌូភសង្គាមេ សព្ពេ វិនាសំ បាបុណិំសុ។ តេន វុត្តំ –
Navame pañhe – ‘‘sīsadukkhanti sīsābādho sīsavedanā. Atīte kira bodhisatto kevaṭṭagāme kevaṭṭo hutvā nibbatti. So ekadivasaṃ kevaṭṭapurisehi saddhiṃ macchamāraṇaṭṭhānaṃ gantvā macche mārente disvā tattha somanassaṃ uppādesi, sahagatāpi tatheva somanassaṃ uppādayiṃsu. So tena akusalakammena caturāpāye dukkhamanubhavitvā imasmiṃ pacchimattabhāve tehi purisehi saddhiṃ sakyarājakule nibbattitvā kamena buddhattaṃ pattopi sayaṃ sīsābādhaṃ paccanubhosi. Te ca sakyarājāno dhammapadaṭṭhakathāyaṃ (dha. pa. aṭṭha. 1.viḍaḍūbhavatthu) vuttanayena viḍaḍūbhasaṅgāme sabbe vināsaṃ pāpuṇiṃsu. Tena vuttaṃ –
‘‘អហំ កេវដ្ដគាមស្មិំ, អហុំ កេវដ្ដទារកោ;
‘‘Ahaṃ kevaṭṭagāmasmiṃ, ahuṃ kevaṭṭadārako;
មច្ឆកេ ឃាតិតេ ទិស្វា, ជនយិំ សោមនស្សកំ។
Macchake ghātite disvā, janayiṃ somanassakaṃ.
‘‘តេន កម្មវិបាកេន, សីសទុក្ខំ អហូ មម;
‘‘Tena kammavipākena, sīsadukkhaṃ ahū mama;
សព្ពេ សក្កា ច ហញ្ញិំសុ, យទា ហនិ វិដដូភោ’’តិ។ (អប. ថេរ ១.៣៩.៨៦-៨៧);
Sabbe sakkā ca haññiṃsu, yadā hani viṭaṭūbho’’ti. (apa. thera 1.39.86-87);
ទសមបញ្ហេ – យវខាទនន្តិ វេរញ្ជាយំ យវតណ្ឌុលខាទនំ។ អតីតេ កិរ ពោធិសត្តោ អញ្ញតរស្មិំ កុលេ និព្ពត្តោ ជាតិវសេន ច អន្ធពាលភាវេន ច ផុស្សស្ស ភគវតោ សាវកេ មធុរន្នបានេ សាលិភោជនាទយោ ច ភុញ្ជមានេ ទិស្វា ‘‘អរេ មុណ្ឌកសមណា, យវំ ខាទថ, មា សាលិភោជនំ ភុញ្ជថា’’តិ អក្កោសិ។ សោ តេន អកុសលកម្មវិបាកេន អនេកវស្សសហស្សានិ ចតុរាបាយេ ទុក្ខមនុភវិត្វា ឥមស្មិំ បច្ឆិមត្តភាវេ កមេន ពុទ្ធត្តំ បត្វា លោកសង្គហំ ករោន្តោ គាមនិគមរាជធានីសុ ចរិត្វា ឯកស្មិំ សមយេ វេរញ្ជព្រាហ្មណគាមសមីបេ សាខាវិដបសម្បន្នំ បុចិមន្ទរុក្ខមូលំ បាបុណិ។ វេរញ្ជព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា អនេកបរិយាយេន ភគវន្តំ ជិនិតុំ អសក្កោន្តោ សោតាបន្នោ ហុត្វា ‘‘ភន្តេ, ឥធេវ វស្សំ ឧបគន្តុំ វដ្ដតី’’តិ អារោចេសិ។ ភគវា តុណ្ហីភាវេន អធិវាសេសិ។ អថ បុនទិវសតោ បដ្ឋាយ មារោ បាបិមា សកលវេរញ្ជព្រាហ្មណគាមវាសីនំ មារាវដ្ដនំ អកាសិ។ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋស្ស ភគវតោ មារាវដ្ដនវសេន ឯកោបិ កដច្ឆុភិក្ខាមត្តំ ទាតា នាហោសិ។ ភគវា តុច្ឆបត្តោវ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ បុនាគញ្ឆិ។ តស្មិំ ឯវំ អាគតេ តត្ថេវ និវុដ្ឋា អស្សវាណិជា តំ ទិវសំ ទានំ ទត្វា តតោ បដ្ឋាយ ភគវន្តំ បញ្ចសតភិក្ខុបរិវារំ និមន្តេត្វា បញ្ចន្នំ អស្សសតានំ ភត្តតោ វិភាគំ កត្វា យវំ កោដ្ដេត្វា ភិក្ខូនំ បត្តេសុ បក្ខិបិំសុ ។ សកលស្ស សហស្សចក្កវាឡទេវតា សុជាតាយ បាយាសបចនទិវសេ វិយ ទិព្ពោជំ បក្ខិបិំសុ។ ភគវា បរិភុញ្ជិ , ឯវំ តេមាសំ យវំ បរិភុញ្ជិ។ តេមាសច្ចយេន មារាវដ្ដនេ វិគតេ បវារណាទិវសេ វេរញ្ជោ ព្រាហ្មណោ សរិត្វា មហាសំវេគប្បត្តោ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វា វន្ទិត្វា ខមាបេសិ។ តេន វុត្តំ –
Dasamapañhe – yavakhādananti verañjāyaṃ yavataṇḍulakhādanaṃ. Atīte kira bodhisatto aññatarasmiṃ kule nibbatto jātivasena ca andhabālabhāvena ca phussassa bhagavato sāvake madhurannapāne sālibhojanādayo ca bhuñjamāne disvā ‘‘are muṇḍakasamaṇā, yavaṃ khādatha, mā sālibhojanaṃ bhuñjathā’’ti akkosi. So tena akusalakammavipākena anekavassasahassāni caturāpāye dukkhamanubhavitvā imasmiṃ pacchimattabhāve kamena buddhattaṃ patvā lokasaṅgahaṃ karonto gāmanigamarājadhānīsu caritvā ekasmiṃ samaye verañjabrāhmaṇagāmasamīpe sākhāviṭapasampannaṃ pucimandarukkhamūlaṃ pāpuṇi. Verañjabrāhmaṇo bhagavantaṃ upasaṅkamitvā anekapariyāyena bhagavantaṃ jinituṃ asakkonto sotāpanno hutvā ‘‘bhante, idheva vassaṃ upagantuṃ vaṭṭatī’’ti ārocesi. Bhagavā tuṇhībhāvena adhivāsesi. Atha punadivasato paṭṭhāya māro pāpimā sakalaverañjabrāhmaṇagāmavāsīnaṃ mārāvaṭṭanaṃ akāsi. Piṇḍāya paviṭṭhassa bhagavato mārāvaṭṭanavasena ekopi kaṭacchubhikkhāmattaṃ dātā nāhosi. Bhagavā tucchapattova bhikkhusaṅghaparivuto punāgañchi. Tasmiṃ evaṃ āgate tattheva nivuṭṭhā assavāṇijā taṃ divasaṃ dānaṃ datvā tato paṭṭhāya bhagavantaṃ pañcasatabhikkhuparivāraṃ nimantetvā pañcannaṃ assasatānaṃ bhattato vibhāgaṃ katvā yavaṃ koṭṭetvā bhikkhūnaṃ pattesu pakkhipiṃsu . Sakalassa sahassacakkavāḷadevatā sujātāya pāyāsapacanadivase viya dibbojaṃ pakkhipiṃsu. Bhagavā paribhuñji , evaṃ temāsaṃ yavaṃ paribhuñji. Temāsaccayena mārāvaṭṭane vigate pavāraṇādivase verañjo brāhmaṇo saritvā mahāsaṃvegappatto buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā vanditvā khamāpesi. Tena vuttaṃ –
‘‘ផុស្សស្សាហំ បាវចនេ, សាវកេ បរិភាសយិំ;
‘‘Phussassāhaṃ pāvacane, sāvake paribhāsayiṃ;
យវំ ខាទថ ភុញ្ជថ, មា ច ភុញ្ជថ សាលយោ។
Yavaṃ khādatha bhuñjatha, mā ca bhuñjatha sālayo.
‘‘តេន កម្មវិបាកេន, តេមាសំ ខាទិតំ យវំ;
‘‘Tena kammavipākena, temāsaṃ khāditaṃ yavaṃ;
និមន្តិតោ ព្រាហ្មណេន, វេរញ្ជាយំ វសិំ តទា’’តិ។ (អប. ថេរ ១.៣៩.៨៨-៨៩);
Nimantito brāhmaṇena, verañjāyaṃ vasiṃ tadā’’ti. (apa. thera 1.39.88-89);
ឯកាទសមបញ្ហេ – បិដ្ឋិទុក្ខន្តិ បិដ្ឋិអាពាធោ។ អតីតេ កិរ ពោធិសត្តោ គហបតិកុលេ និព្ពត្តោ ថាមសម្បន្នោ កិញ្ចិ រស្សធាតុកោ អហោសិ។ តេន សមយេន ឯកោ មល្លយុទ្ធយោធោ សកលជម្ពុទីបេ គាមនិគមរាជធានីសុ មល្លយុទ្ធេ វត្តមានេ បុរិសេ បាតេត្វា ជយប្បត្តោ កមេន ពោធិសត្តស្ស វសននគរំ បត្វា តស្មិម្បិ ជនេ បាតេត្វា គន្តុមារទ្ធោ។ តទា ពោធិសត្តោ ‘‘មយ្ហំ វសនដ្ឋានេ ឯស ជយំ បត្វា គច្ឆតី’’តិ តត្ថ នគរមណ្ឌលមាគម្ម អប្បោដេត្វា អាគច្ឆ មយា សទ្ធិំ យុជ្ឈិត្វា គច្ឆាតិ។ សោ ហសិត្វា ‘‘អហំ មហន្តេ បុរិសេ បាតេសិំ, អយំ រស្សធាតុកោ វាមនកោ មម ឯកហត្ថស្សាបិ នប្បហោតី’’តិ អប្បោដេត្វា នទិត្វា អាគច្ឆិ។ តេ ឧភោបិ អញ្ញមញ្ញំ ហត្ថំ បរាមសិំសុ, ពោធិសត្តោ តំ ឧក្ខិបិត្វា អាកាសេ ភមិត្វា ភូមិយំ បាតេន្តោ ខន្ធដ្ឋិំ ភិន្ទិត្វា បាតេសិ។ សកលនគរវាសិនោ ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តា អប្បោដេត្វា វត្ថាភរណាទីហិ ពោធិសត្តំ បូជេសុំ។ ពោធិសត្តោ តំ មល្លយោធំ ឧជុំ សយាបេត្វា ខន្ធដ្ឋិំ ឧជុកំ កត្វា ‘‘គច្ឆ ឥតោ បដ្ឋាយ ឯវរូបំ មា ករោសី’’តិ វត្វា ឧយ្យោជេសិ។ សោ តេន កម្មវិបាកេន និព្ពត្តនិព្ពត្តភវេ សរីរសីសាទិ ទុក្ខមនុភវិត្វា ឥមស្មិំ បច្ឆិមត្តភាវេ ពុទ្ធភូតោបិ បិដ្ឋិរុជាទិទុក្ខមនុភោសិ។ តស្មា កទាចិ បិដ្ឋិទុក្ខេ ឧប្បន្នេ សារិបុត្តមោគ្គល្លានេ ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ ធម្មំ ទេសេថា’’តិ វត្វា សយំ សុគតចីវរំ បញ្ញាបេត្វា សយតិ, កម្មបិលោតិកំ នាម ពុទ្ធមបិ ន មុញ្ចតិ។ វុត្តញ្ហេតំ –
Ekādasamapañhe – piṭṭhidukkhanti piṭṭhiābādho. Atīte kira bodhisatto gahapatikule nibbatto thāmasampanno kiñci rassadhātuko ahosi. Tena samayena eko mallayuddhayodho sakalajambudīpe gāmanigamarājadhānīsu mallayuddhe vattamāne purise pātetvā jayappatto kamena bodhisattassa vasananagaraṃ patvā tasmimpi jane pātetvā gantumāraddho. Tadā bodhisatto ‘‘mayhaṃ vasanaṭṭhāne esa jayaṃ patvā gacchatī’’ti tattha nagaramaṇḍalamāgamma appoṭetvā āgaccha mayā saddhiṃ yujjhitvā gacchāti. So hasitvā ‘‘ahaṃ mahante purise pātesiṃ, ayaṃ rassadhātuko vāmanako mama ekahatthassāpi nappahotī’’ti appoṭetvā naditvā āgacchi. Te ubhopi aññamaññaṃ hatthaṃ parāmasiṃsu, bodhisatto taṃ ukkhipitvā ākāse bhamitvā bhūmiyaṃ pātento khandhaṭṭhiṃ bhinditvā pātesi. Sakalanagaravāsino ukkuṭṭhiṃ karontā appoṭetvā vatthābharaṇādīhi bodhisattaṃ pūjesuṃ. Bodhisatto taṃ mallayodhaṃ ujuṃ sayāpetvā khandhaṭṭhiṃ ujukaṃ katvā ‘‘gaccha ito paṭṭhāya evarūpaṃ mā karosī’’ti vatvā uyyojesi. So tena kammavipākena nibbattanibbattabhave sarīrasīsādi dukkhamanubhavitvā imasmiṃ pacchimattabhāve buddhabhūtopi piṭṭhirujādidukkhamanubhosi. Tasmā kadāci piṭṭhidukkhe uppanne sāriputtamoggallāne ‘‘ito paṭṭhāya dhammaṃ desethā’’ti vatvā sayaṃ sugatacīvaraṃ paññāpetvā sayati, kammapilotikaṃ nāma buddhamapi na muñcati. Vuttañhetaṃ –
‘‘និព្ពុទ្ធេ វត្តមានម្ហិ, មល្លបុត្តំ និហេឋយិំ;
‘‘Nibbuddhe vattamānamhi, mallaputtaṃ niheṭhayiṃ;
តេន កម្មវិបាកេន, បិដ្ឋិទុក្ខំ អហូ មមា’’តិ។ (អប. ថេរ ១.៣៩.៩០);
Tena kammavipākena, piṭṭhidukkhaṃ ahū mamā’’ti. (apa. thera 1.39.90);
ទ្វាទសមបញ្ហេ – អតិសារោតិ លោហិតបក្ខន្ទិកាវិរេចនំ។ អតីតេ កិរ ពោធិសត្តោ គហបតិកុលេ និព្ពត្តោ វេជ្ជកម្មេន ជីវិកំ កប្បេសិ។ សោ ឯកំ សេដ្ឋិបុត្តំ រោគេន វិច្ឆិតំ តិកិច្ឆន្តោ ភេសជ្ជំ កត្វា តិកិច្ឆិត្វា តស្ស ទេយ្យធម្មទានេ បមាទមាគម្ម អបរំ ឱសធំ ទត្វា វមនវិរេចនំ អកាសិ។ សេដ្ឋិ ពហុធនំ អទាសិ។ សោ តេន កម្មវិបាកេន និព្ពត្តនិព្ពត្តភវេ លោហិតបក្ខន្ទិកាពាធេន វិច្ឆិតោ អហោសិ។ ឥមស្មិម្បិ បច្ឆិមត្តភាវេ បរិនិព្ពានសមយេ ចុន្ទេន កម្មារបុត្តេន បចិតសូករមទ្ទវស្ស សកលចក្កវាឡទេវតាហិ បក្ខិត្តទិព្ពោជេន អាហារេន សហ ភុត្តក្ខណេ លោហិតបក្ខន្ទិកាវិរេចនំ អហោសិ។ កោដិសតសហស្សានំ ហត្ថីនំ ពលំ ខយមគមាសិ។ ភគវា វិសាខបុណ្ណមាយំ កុសិនារាយំ បរិនិព្ពានត្ថាយ គច្ឆន្តោ អនេកេសុ ឋានេសុ និសីទន្តោ បិបាសិតោ បានីយំ បិវិត្វា មហាទុក្ខេន កុសិនារំ បត្វា បច្ចូសសមយេ បរិនិព្ពាយិ។ កម្មបិលោតិកំ ឯវរូបំ លោកត្តយសាមិម្បិ ន វិជហតិ។ តេន វុត្តំ –
Dvādasamapañhe – atisāroti lohitapakkhandikāvirecanaṃ. Atīte kira bodhisatto gahapatikule nibbatto vejjakammena jīvikaṃ kappesi. So ekaṃ seṭṭhiputtaṃ rogena vicchitaṃ tikicchanto bhesajjaṃ katvā tikicchitvā tassa deyyadhammadāne pamādamāgamma aparaṃ osadhaṃ datvā vamanavirecanaṃ akāsi. Seṭṭhi bahudhanaṃ adāsi. So tena kammavipākena nibbattanibbattabhave lohitapakkhandikābādhena vicchito ahosi. Imasmimpi pacchimattabhāve parinibbānasamaye cundena kammāraputtena pacitasūkaramaddavassa sakalacakkavāḷadevatāhi pakkhittadibbojena āhārena saha bhuttakkhaṇe lohitapakkhandikāvirecanaṃ ahosi. Koṭisatasahassānaṃ hatthīnaṃ balaṃ khayamagamāsi. Bhagavā visākhapuṇṇamāyaṃ kusinārāyaṃ parinibbānatthāya gacchanto anekesu ṭhānesu nisīdanto pipāsito pānīyaṃ pivitvā mahādukkhena kusināraṃ patvā paccūsasamaye parinibbāyi. Kammapilotikaṃ evarūpaṃ lokattayasāmimpi na vijahati. Tena vuttaṃ –
‘‘តិកិច្ឆកោ អហំ អាសិំ, សេដ្ឋិបុត្តំ វិរេចយិំ;
‘‘Tikicchako ahaṃ āsiṃ, seṭṭhiputtaṃ virecayiṃ;
តេន កម្មវិបាកេន, ហោតិ បក្ខន្ទិកា មមាតិ។
Tena kammavipākena, hoti pakkhandikā mamāti.
‘‘ឯវំ ជិនោ វិយាកាសិ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស អគ្គតោ;
‘‘Evaṃ jino viyākāsi, bhikkhusaṅghassa aggato;
សព្ពាភិញ្ញាពលប្បត្តោ, អនោតត្តេ មហាសរេ’’តិ។ (អប. ថេរ ១.៣៩.៩១, ៩៦);
Sabbābhiññābalappatto, anotatte mahāsare’’ti. (apa. thera 1.39.91, 96);
ឯវំ បដិញ្ញាតបញ្ហានំ, មាតិកាឋបនវសេន អកុសលាបទានំ សមត្តំ នាម ហោតីតិ វុត្តំ ឥត្ថំ សុទន្តិ ឥត្ថំ ឥមិនា បការេន ហេដ្ឋា វុត្តនយេន។ សុទន្តិ និបាតោ បទបូរណត្ថេ អាគតោ។ ភគវា ភាគ្យសម្បន្នោ បូរិតបារមិមហាសត្តោ –
Evaṃ paṭiññātapañhānaṃ, mātikāṭhapanavasena akusalāpadānaṃ samattaṃ nāma hotīti vuttaṃ itthaṃ sudanti itthaṃ iminā pakārena heṭṭhā vuttanayena. Sudanti nipāto padapūraṇatthe āgato. Bhagavā bhāgyasampanno pūritapāramimahāsatto –
‘‘ភាគ្យវា ភគ្គវា យុត្តោ, ភគេហិ ច វិភត្តវា;
‘‘Bhāgyavā bhaggavā yutto, bhagehi ca vibhattavā;
ភត្តវា វន្តគមនោ, ភវេសុ ភគវា តតោ’’តិ។ –
Bhattavā vantagamano, bhavesu bhagavā tato’’ti. –
ឯវមាទិគុណយុត្តោ ទេវាតិទេវោ សក្កាតិសក្កោ ព្រហ្មាតិព្រហ្មា ពុទ្ធាតិពុទ្ធោ សោ មហាការុណិកោ ភគវា អត្តនោ ពុទ្ធចរិយំ ពុទ្ធការណំ សម្ភាវយមានោ បាកដំ កុរុមានោ ពុទ្ធាបទានិយំ នាម ពុទ្ធការណបកាសកំ នាម ធម្មបរិយាយំ ធម្មទេសនំ សុត្តំ អភាសិត្ថ កថេសីតិ។
Evamādiguṇayutto devātidevo sakkātisakko brahmātibrahmā buddhātibuddho so mahākāruṇiko bhagavā attano buddhacariyaṃ buddhakāraṇaṃ sambhāvayamāno pākaṭaṃ kurumāno buddhāpadāniyaṃ nāma buddhakāraṇapakāsakaṃ nāma dhammapariyāyaṃ dhammadesanaṃ suttaṃ abhāsittha kathesīti.
ឥតិ វិសុទ្ធជនវិលាសិនិយា អបទាន-អដ្ឋកថាយ
Iti visuddhajanavilāsiniyā apadāna-aṭṭhakathāya
ពុទ្ធអបទានសំវណ្ណនា សមត្តា។
Buddhaapadānasaṃvaṇṇanā samattā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / ខុទ្ទកនិកាយ • Khuddakanikāya / អបទានបាឡិ • Apadānapāḷi / ១. ពុទ្ធអបទានំ • 1. Buddhaapadānaṃ
