| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / ชาตก-อฎฺฐกถา • Jātaka-aṭṭhakathā |
[๖๙] ๙. วิสวนฺตชาตกวณฺณนา
[69] 9. Visavantajātakavaṇṇanā
ธิรตฺถุ ตํ วิสํ วนฺตนฺติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ธมฺมเสนาปติํ อารพฺภ กเถสิฯ เถรสฺส กิร ปิฎฺฐขชฺชกขาทนกาเล มนุสฺสา สงฺฆสฺส พหุํ ปิฎฺฐขาทนียํ คเหตฺวา วิหารํ อคมํสุ, ภิกฺขุสงฺฆสฺส คหิตาวเสสํ พหุ อติริตฺตํ อโหสิฯ มนุสฺสา ‘‘ภเนฺต, อโนฺตคามคตานมฺปิ คณฺหถา’’ติ อาหํสุฯ ตสฺมิํ ขเณ เถรสฺส สทฺธิวิหาริโก ทหโร อโนฺตคาเม โหติ, ตสฺส โกฎฺฐาสํ คเหตฺวา ตสฺมิํ อนาคจฺฉเนฺต ‘‘อติทิวา โหตี’’ติ เถรสฺส อทํสุฯ เถเรน ตสฺมิํ ปริภุเตฺต ทหโร อคมาสิฯ อถ นํ เถโร ‘‘มยํ, อาวุโส, ตุยฺหํ ฐปิตขาทนียํ ปริภุญฺชิมฺหา’’ติ อาหฯ โส ‘‘มธุรํ นาม, ภเนฺต, กสฺส อปฺปิย’’นฺติ อาหฯ มหาเถรสฺส สํเวโค อุปฺปชฺชิฯ โส อิโต ปฎฺฐาย ‘‘ปิฎฺฐขาทนียํ น ขาทิสฺสามี’’ติ อธิฎฺฐาสิฯ ตโต ปฎฺฐาย กิร สาริปุตฺตเตฺถเรน ปิฎฺฐขาทนียํ นาม น ขาทิตปุพฺพํฯ ตสฺส ปิฎฺฐขาทนียํ อขาทนภาโว ภิกฺขุสเงฺฆ ปากโฎ ชาโตฯ ภิกฺขู ตํ กถํ กเถนฺตา ธมฺมสภายํ นิสีทิํสุฯ อถ สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต ‘‘ภิกฺขเว, สาริปุโตฺต เอกวารํ ชหิตกํ ชีวิตํ ปริจฺจชโนฺตปิ ปุน น คณฺหาติเยวา’’ติ วตฺวา อตีตํ อาหริฯ
Dhiratthu taṃ visaṃ vantanti idaṃ satthā jetavane viharanto dhammasenāpatiṃ ārabbha kathesi. Therassa kira piṭṭhakhajjakakhādanakāle manussā saṅghassa bahuṃ piṭṭhakhādanīyaṃ gahetvā vihāraṃ agamaṃsu, bhikkhusaṅghassa gahitāvasesaṃ bahu atirittaṃ ahosi. Manussā ‘‘bhante, antogāmagatānampi gaṇhathā’’ti āhaṃsu. Tasmiṃ khaṇe therassa saddhivihāriko daharo antogāme hoti, tassa koṭṭhāsaṃ gahetvā tasmiṃ anāgacchante ‘‘atidivā hotī’’ti therassa adaṃsu. Therena tasmiṃ paribhutte daharo agamāsi. Atha naṃ thero ‘‘mayaṃ, āvuso, tuyhaṃ ṭhapitakhādanīyaṃ paribhuñjimhā’’ti āha. So ‘‘madhuraṃ nāma, bhante, kassa appiya’’nti āha. Mahātherassa saṃvego uppajji. So ito paṭṭhāya ‘‘piṭṭhakhādanīyaṃ na khādissāmī’’ti adhiṭṭhāsi. Tato paṭṭhāya kira sāriputtattherena piṭṭhakhādanīyaṃ nāma na khāditapubbaṃ. Tassa piṭṭhakhādanīyaṃ akhādanabhāvo bhikkhusaṅghe pākaṭo jāto. Bhikkhū taṃ kathaṃ kathentā dhammasabhāyaṃ nisīdiṃsu. Atha satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘bhikkhave, sāriputto ekavāraṃ jahitakaṃ jīvitaṃ pariccajantopi puna na gaṇhātiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทเตฺต รชฺชํ กาเรเนฺต โพธิสโตฺต วิสเวชฺชกุเล นิพฺพตฺติตฺวา เวชฺชกเมฺมน ชีวิกํ กเปฺปสิฯ อเถกํ ชนปทมนุสฺสํ สโปฺป ฑํสิ, ตสฺส ญาตกา ปมาทํ อกตฺวา ขิปฺปํ เวชฺชํ อานยิํสุ ฯ เวโชฺช อาห ‘‘กิํ ตาว โอสเธน, ปริภาเวตฺวา วิสํ หรามิ, ทฎฺฐสปฺปํ อาวาเหตฺวา ทฎฺฐฎฺฐานโต เตเนว วิสํ อากฑฺฒาเปมี’’ติฯ ‘‘สปฺปํ อาวาเหตฺวา วิสํ อากฑฺฒาเปหี’’ติฯ โส สปฺปํ อาวาเหตฺวา ‘‘ตยา อยํ ทโฎฺฐ’’ติ อาหฯ ‘‘อาม, มยา’’ติ ฯ ‘‘ตยา ทฎฺฐฎฺฐานโต ตฺวเญฺญว มุเขน วิสํ อากฑฺฒาหี’’ติฯ ‘‘มยา เอกวารํ ชหิตกํ ปุน น คหิตปุพฺพํ, นาหํ มยา ชหิตวิสํ อากฑฺฒิสฺสามี’’ติฯ โส ทารูนิ อาหราเปตฺวา อคฺคิํ กตฺวา อาห ‘‘สเจ อตฺตโน วิสํ นากฑฺฒสิ, อิมํ อคฺคิํ ปวิสา’’ติฯ สโปฺป ‘‘อปิ อคฺคิํ ปวิสิสฺสามิ, เนวตฺตนา เอกวารํ ชหิตวิสํ ปจฺจาหริสฺสามี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto visavejjakule nibbattitvā vejjakammena jīvikaṃ kappesi. Athekaṃ janapadamanussaṃ sappo ḍaṃsi, tassa ñātakā pamādaṃ akatvā khippaṃ vejjaṃ ānayiṃsu . Vejjo āha ‘‘kiṃ tāva osadhena, paribhāvetvā visaṃ harāmi, daṭṭhasappaṃ āvāhetvā daṭṭhaṭṭhānato teneva visaṃ ākaḍḍhāpemī’’ti. ‘‘Sappaṃ āvāhetvā visaṃ ākaḍḍhāpehī’’ti. So sappaṃ āvāhetvā ‘‘tayā ayaṃ daṭṭho’’ti āha. ‘‘Āma, mayā’’ti . ‘‘Tayā daṭṭhaṭṭhānato tvaññeva mukhena visaṃ ākaḍḍhāhī’’ti. ‘‘Mayā ekavāraṃ jahitakaṃ puna na gahitapubbaṃ, nāhaṃ mayā jahitavisaṃ ākaḍḍhissāmī’’ti. So dārūni āharāpetvā aggiṃ katvā āha ‘‘sace attano visaṃ nākaḍḍhasi, imaṃ aggiṃ pavisā’’ti. Sappo ‘‘api aggiṃ pavisissāmi, nevattanā ekavāraṃ jahitavisaṃ paccāharissāmī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๖๙.
69.
‘‘ธิรตฺถุ ตํ วิสํ วนฺตํ, ยมหํ ชีวิตการณา;
‘‘Dhiratthu taṃ visaṃ vantaṃ, yamahaṃ jīvitakāraṇā;
วนฺตํ ปจฺจาหริสฺสามิ, มตํ เม ชีวิตา วร’’นฺติฯ
Vantaṃ paccāharissāmi, mataṃ me jīvitā vara’’nti.
ตตฺถ ธิรตฺถูติ ครหเตฺถ นิปาโตฯ ตํ วิสนฺติ ยมหํ ชีวิตการณา วนฺตํ วิสํ ปจฺจาหริสฺสามิ, ตํ วนฺตํ วิสํ ธิรตฺถุฯ มตํ เม ชีวิตา วรนฺติ ตสฺส วิสสฺส อปจฺจาหรณการณา ยํ อคฺคิํ ปวิสิตฺวา มรณํ, ตํ มม ชีวิตโต วรนฺติ อโตฺถฯ
Tattha dhiratthūti garahatthe nipāto. Taṃ visanti yamahaṃ jīvitakāraṇā vantaṃ visaṃ paccāharissāmi, taṃ vantaṃ visaṃ dhiratthu. Mataṃ me jīvitā varanti tassa visassa apaccāharaṇakāraṇā yaṃ aggiṃ pavisitvā maraṇaṃ, taṃ mama jīvitato varanti attho.
เอวญฺจ ปน วตฺวา อคฺคิํ ปวิสิตุํ ปายาสิฯ อถ นํ เวโชฺช นิวาเรตฺวา ตํ ปุริสํ โอสเธหิ จ มเนฺตหิ จ นิพฺพิสํ อโรคํ กตฺวา สปฺปสฺส สีลานิ ทตฺวา ‘‘อิโต ปฎฺฐาย มา กญฺจิ วิเหเฐสี’’ติ วตฺวา วิสฺสเชฺชสิฯ
Evañca pana vatvā aggiṃ pavisituṃ pāyāsi. Atha naṃ vejjo nivāretvā taṃ purisaṃ osadhehi ca mantehi ca nibbisaṃ arogaṃ katvā sappassa sīlāni datvā ‘‘ito paṭṭhāya mā kañci viheṭhesī’’ti vatvā vissajjesi.
สตฺถาปิ ‘‘น, ภิกฺขเว, สาริปุโตฺต เอกวารํ ชหิตกํ ชีวิตมฺปิ ปริจฺจชโนฺต ปุน คณฺหาตี’’ติ อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ชาตกํ สโมธาเนสิ ‘‘ตทา สโปฺป สาริปุโตฺต อโหสิ, เวโชฺช ปน อหเมว อโหสิ’’นฺติฯ
Satthāpi ‘‘na, bhikkhave, sāriputto ekavāraṃ jahitakaṃ jīvitampi pariccajanto puna gaṇhātī’’ti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi ‘‘tadā sappo sāriputto ahosi, vejjo pana ahameva ahosi’’nti.
วิสวนฺตชาตกวณฺณนา นวมาฯ
Visavantajātakavaṇṇanā navamā.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / ชาตกปาฬิ • Jātakapāḷi / ๖๙. วิสวนฺตชาตกํ • 69. Visavantajātakaṃ
