| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / มหาวิภงฺค-อฎฺฐกถา • Mahāvibhaṅga-aṭṭhakathā |
ตติยสงฺคีติกถา
Tatiyasaṅgītikathā
ติโสฺสปิ โข มหาพฺรหฺมา พฺรหฺมโลกโต จวิตฺวา โมคฺคลิพฺราหฺมณสฺส เคเห ปฎิสนฺธิํ อคฺคเหสิฯ สิคฺควเตฺถโรปิ ตสฺส ปฎิสนฺธิคฺคหณโต ปภุติ สตฺต วสฺสานิ พฺราหฺมณสฺส เคหํ ปิณฺฑาย ปาวิสิฯ เอกทิวสมฺปิ อุฬุงฺกมตฺตํ วา ยาคุํ กฎจฺฉุมตฺตํ วา ภตฺตํ นาลตฺถฯ สตฺตนฺนํ ปน วสฺสานํ อจฺจเยน เอกทิวสํ ‘‘อติจฺฉถ, ภเนฺต’’ติ วจนมตฺตํ อลตฺถฯ ตํทิวสเมว พฺราหฺมโณปิ พหิทฺธา กิญฺจิ กรณียํ กตฺวา อาคจฺฉโนฺต ปฎิปเถ เถรํ ทิสฺวา, ‘‘โภ ปพฺพชิต, อมฺหากํ เคหํ อคมิตฺถา’’ติ อาหฯ ‘‘อาม, พฺราหฺมณ, อคมิมฺหา’’ติฯ ‘‘อปิ กิญฺจิ ลภิตฺถา’’ติ? ‘‘อาม, พฺราหฺมณ, ลภิมฺหา’’ติฯ โส เคหํ คนฺตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘ตสฺส ปพฺพชิตสฺส กิญฺจิ อทตฺถา’’ติ? ‘‘น กิญฺจิ อทมฺหา’’ติฯ พฺราหฺมโณ ทุติยทิวเส ฆรทฺวาเรเยว นิสีทิ ‘‘อชฺช ปพฺพชิตํ มุสาวาเทน นิคฺคเหสฺสามี’’ติฯ เถโร ทุติยทิวเส พฺราหฺมณสฺส ฆรทฺวารํ สมฺปโตฺตฯ พฺราหฺมโณ เถรํ ทิสฺวาว เอวมาห – ‘‘ตุเมฺห หิโยฺย อมฺหากํ เคเห กิญฺจิ อลทฺธาเยว ‘ลภิมฺหา’ติ อโวจุตฺถฯ วฎฺฎติ นุ โข ตุมฺหากํ มุสาวาโท’’ติ! เถโร อาห – ‘‘มยํ, พฺราหฺมณ, ตุมฺหากํ เคเห สตฺต วสฺสานิ ‘อติจฺฉถา’ติ วจนมตฺตมฺปิ อลภิตฺวา หิโยฺย ‘อติจฺฉถา’ติ วจนมตฺตํ ลภิมฺห; อเถตํ ปฎิสนฺถารํ อุปาทาย เอวมโวจุมฺหา’’ติฯ
Tissopi kho mahābrahmā brahmalokato cavitvā moggalibrāhmaṇassa gehe paṭisandhiṃ aggahesi. Siggavattheropi tassa paṭisandhiggahaṇato pabhuti satta vassāni brāhmaṇassa gehaṃ piṇḍāya pāvisi. Ekadivasampi uḷuṅkamattaṃ vā yāguṃ kaṭacchumattaṃ vā bhattaṃ nālattha. Sattannaṃ pana vassānaṃ accayena ekadivasaṃ ‘‘aticchatha, bhante’’ti vacanamattaṃ alattha. Taṃdivasameva brāhmaṇopi bahiddhā kiñci karaṇīyaṃ katvā āgacchanto paṭipathe theraṃ disvā, ‘‘bho pabbajita, amhākaṃ gehaṃ agamitthā’’ti āha. ‘‘Āma, brāhmaṇa, agamimhā’’ti. ‘‘Api kiñci labhitthā’’ti? ‘‘Āma, brāhmaṇa, labhimhā’’ti. So gehaṃ gantvā pucchi – ‘‘tassa pabbajitassa kiñci adatthā’’ti? ‘‘Na kiñci adamhā’’ti. Brāhmaṇo dutiyadivase gharadvāreyeva nisīdi ‘‘ajja pabbajitaṃ musāvādena niggahessāmī’’ti. Thero dutiyadivase brāhmaṇassa gharadvāraṃ sampatto. Brāhmaṇo theraṃ disvāva evamāha – ‘‘tumhe hiyyo amhākaṃ gehe kiñci aladdhāyeva ‘labhimhā’ti avocuttha. Vaṭṭati nu kho tumhākaṃ musāvādo’’ti! Thero āha – ‘‘mayaṃ, brāhmaṇa, tumhākaṃ gehe satta vassāni ‘aticchathā’ti vacanamattampi alabhitvā hiyyo ‘aticchathā’ti vacanamattaṃ labhimha; athetaṃ paṭisanthāraṃ upādāya evamavocumhā’’ti.
พฺราหฺมโณ จิเนฺตสิ – ‘‘อิเม ปฎิสนฺถารมตฺตมฺปิ ลภิตฺวา ‘ลภิมฺหา’ติ ปสํสนฺติ, อญฺญํ กิญฺจิ ขาทนียํ โภชนียํ ลภิตฺวา กสฺมา น ปสํสนฺตี’’ติ ปสีทิตฺวา อตฺตโน อตฺถาย ปฎิยาทิตภตฺตโต กฎจฺฉุมตฺตํ ภิกฺขํ ตทุปิยญฺจ พฺยญฺชนํ ทาเปตฺวา ‘‘อิมํ ภิกฺขํ สพฺพกาลํ ตุเมฺห ลภิสฺสถา’’ติ อาห ฯ โส ปุนทิวสโต ปภุติ อุปสงฺกมนฺตสฺส เถรสฺส อุปสมํ ทิสฺวา ภิโยฺยโสมตฺตาย ปสีทิตฺวา เถรํ นิจฺจกาลํ อตฺตโน ฆเร ภตฺตวิสฺสคฺคกรณตฺถาย ยาจิฯ เถโร อธิวาเสตฺวา ทิวเส ทิวเส ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา คจฺฉโนฺต โถกํ โถกํ พุทฺธวจนํ กเถตฺวา คจฺฉติฯ โสปิ โข มาณวโก โสฬสวสฺสุเทฺทสิโกเยว ติณฺณํ เวทานํ ปารคู อโหสิฯ พฺรหฺมโลกโต อาคตสุทฺธสตฺตสฺส อาสเน วา สยเน วา อโญฺญ โกจิ นิสชฺชิตา วา นิปชฺชิตา วา นตฺถิฯ โส ยทา อาจริยฆรํ คจฺฉติ, ตทาสฺส มญฺจปีฐํ เสเตน วเตฺถน ปฎิจฺฉาเทตฺวา ลเคฺคตฺวา ฐเปนฺติฯ เถโร จิเนฺตสิ – ‘‘สมโย ทานิ มาณวกํ ปพฺพาเชตุํ, จิรญฺจ เม อิธาคจฺฉนฺตสฺส, น จ กาจิ มาณวเกน สทฺธิํ กถา อุปฺปชฺชติฯ หนฺท ทานิ อิมินา อุปาเยน ปลฺลงฺกํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ เคหํ คนฺตฺวา ยถา ตสฺมิํ เคเห ฐเปตฺวา มาณวกสฺส ปลฺลงฺกํ อญฺญํ น กิญฺจิ อาสนํ ทิสฺสติ ตถา อธิฎฺฐาสิฯ พฺราหฺมณสฺส เคหชโน เถรํ ทิสฺวา อญฺญํ กิญฺจิ อาสนํ อปสฺสโนฺต มาณวกสฺส ปลฺลงฺกํ อตฺถริตฺวา เถรสฺส อทาสิฯ นิสีทิ เถโร ปลฺลเงฺกฯ มาณวโกปิ โข ตงฺขณเญฺญว อาจริยฆรา อาคมฺม เถรํ อตฺตโน ปลฺลเงฺก นิสินฺนํ ทิสฺวา กุปิโต อนตฺตมโน ‘‘โก มม ปลฺลงฺกํ สมณสฺส ปญฺญเปสี’’ติ อาหฯ
Brāhmaṇo cintesi – ‘‘ime paṭisanthāramattampi labhitvā ‘labhimhā’ti pasaṃsanti, aññaṃ kiñci khādanīyaṃ bhojanīyaṃ labhitvā kasmā na pasaṃsantī’’ti pasīditvā attano atthāya paṭiyāditabhattato kaṭacchumattaṃ bhikkhaṃ tadupiyañca byañjanaṃ dāpetvā ‘‘imaṃ bhikkhaṃ sabbakālaṃ tumhe labhissathā’’ti āha . So punadivasato pabhuti upasaṅkamantassa therassa upasamaṃ disvā bhiyyosomattāya pasīditvā theraṃ niccakālaṃ attano ghare bhattavissaggakaraṇatthāya yāci. Thero adhivāsetvā divase divase bhattakiccaṃ katvā gacchanto thokaṃ thokaṃ buddhavacanaṃ kathetvā gacchati. Sopi kho māṇavako soḷasavassuddesikoyeva tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū ahosi. Brahmalokato āgatasuddhasattassa āsane vā sayane vā añño koci nisajjitā vā nipajjitā vā natthi. So yadā ācariyagharaṃ gacchati, tadāssa mañcapīṭhaṃ setena vatthena paṭicchādetvā laggetvā ṭhapenti. Thero cintesi – ‘‘samayo dāni māṇavakaṃ pabbājetuṃ, cirañca me idhāgacchantassa, na ca kāci māṇavakena saddhiṃ kathā uppajjati. Handa dāni iminā upāyena pallaṅkaṃ nissāya uppajjissatī’’ti gehaṃ gantvā yathā tasmiṃ gehe ṭhapetvā māṇavakassa pallaṅkaṃ aññaṃ na kiñci āsanaṃ dissati tathā adhiṭṭhāsi. Brāhmaṇassa gehajano theraṃ disvā aññaṃ kiñci āsanaṃ apassanto māṇavakassa pallaṅkaṃ attharitvā therassa adāsi. Nisīdi thero pallaṅke. Māṇavakopi kho taṅkhaṇaññeva ācariyagharā āgamma theraṃ attano pallaṅke nisinnaṃ disvā kupito anattamano ‘‘ko mama pallaṅkaṃ samaṇassa paññapesī’’ti āha.
เถโร ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา วูปสเนฺต มาณวกสฺส จณฺฑิกฺกภาเว เอวมาห – ‘‘กิํ ปน ตฺวํ, มาณวก, กิญฺจิ มนฺตํ ชานาสี’’ติ? มาณวโก ‘‘โภ ปพฺพชิต, มยิ ทานิ มเนฺต อชานเนฺต อเญฺญ เก ชานิสฺสนฺตี’’ติ วตฺวา, เถรํ ปุจฺฉิ – ‘‘ตุเมฺห ปน มนฺตํ ชานาถา’’ติ? ‘‘ปุจฺฉ, มาณวก, ปุจฺฉิตฺวา สกฺกา ชานิตุ’’นฺติฯ อถ โข มาณวโก ตีสุ เวเทสุ สนิฆณฺฑุเกฎุเภสุ สากฺขรปฺปเภเทสุ อิติหาสปญฺจเมสุ ยานิ ยานิ คณฺฐิฎฺฐานานิ, เยสํ เยสํ นยํ เนว อตฺตนา ปสฺสติ นาปิสฺส อาจริโย อทฺทส, เตสุ เตสุ เถรํ ปุจฺฉิฯ เถโร ‘‘ปกติยาปิ ติณฺณํ เวทานํ ปารคู, อิทานิ ปน ปฎิสมฺภิทาปฺปโตฺต, เตนสฺส นตฺถิ เตสํ ปญฺหานํ วิสฺสชฺชเน ภาโร’’ติ ตาวเทว เต ปเญฺห วิสฺสเชฺชตฺวา มาณวกํ อาห – ‘‘มาณวก, อหํ ตยา พหุํ ปุจฺฉิโต; อหมฺปิ ทานิ ตํ เอกํ ปญฺหํ ปุจฺฉามิ, พฺยากริสฺสสิ เม’’ติ? ‘‘อาม, โภ ปพฺพชิต, ปุจฺฉ พฺยากริสฺสามี’’ติฯ เถโร จิตฺตยมเก อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ –
Thero bhattakiccaṃ katvā vūpasante māṇavakassa caṇḍikkabhāve evamāha – ‘‘kiṃ pana tvaṃ, māṇavaka, kiñci mantaṃ jānāsī’’ti? Māṇavako ‘‘bho pabbajita, mayi dāni mante ajānante aññe ke jānissantī’’ti vatvā, theraṃ pucchi – ‘‘tumhe pana mantaṃ jānāthā’’ti? ‘‘Puccha, māṇavaka, pucchitvā sakkā jānitu’’nti. Atha kho māṇavako tīsu vedesu sanighaṇḍukeṭubhesu sākkharappabhedesu itihāsapañcamesu yāni yāni gaṇṭhiṭṭhānāni, yesaṃ yesaṃ nayaṃ neva attanā passati nāpissa ācariyo addasa, tesu tesu theraṃ pucchi. Thero ‘‘pakatiyāpi tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū, idāni pana paṭisambhidāppatto, tenassa natthi tesaṃ pañhānaṃ vissajjane bhāro’’ti tāvadeva te pañhe vissajjetvā māṇavakaṃ āha – ‘‘māṇavaka, ahaṃ tayā bahuṃ pucchito; ahampi dāni taṃ ekaṃ pañhaṃ pucchāmi, byākarissasi me’’ti? ‘‘Āma, bho pabbajita, puccha byākarissāmī’’ti. Thero cittayamake imaṃ pañhaṃ pucchi –
‘‘ยสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ น นิรุชฺฌติ ตสฺส จิตฺตํ นิรุชฺฌิสฺสติ นุปฺปชฺชิสฺสติ; ยสฺส วา ปน จิตฺตํ นิรุชฺฌิสฺสติ นุปฺปชฺชิสฺสติ ตสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ น นิรุชฺฌตี’’ติ?
‘‘Yassa cittaṃ uppajjati na nirujjhati tassa cittaṃ nirujjhissati nuppajjissati; yassa vā pana cittaṃ nirujjhissati nuppajjissati tassa cittaṃ uppajjati na nirujjhatī’’ti?
มาณโว อุทฺธํ วา อโธ วา หริตุํ อสโกฺกโนฺต ‘‘กิํ นาม, โภ ปพฺพชิต, อิท’’นฺติ อาหฯ ‘‘พุทฺธมโนฺต นามายํ, มาณวา’’ติฯ ‘‘สกฺกา ปนายํ, โภ, มยฺหมฺปิ ทาตุ’’นฺติฯ ‘‘สกฺกา มาณว, อเมฺหหิ คหิตปพฺพชฺชํ คณฺหนฺตสฺส ทาตุ’’นฺติฯ ตโต มาณโว มาตาปิตโร อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘อยํ ปพฺพชิโต พุทฺธมนฺตํ นาม ชานาติ, น จ อตฺตโน สนฺติเก อปพฺพชิตสฺส เทติ, อหํ เอตสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา มนฺตํ อุคฺคณฺหิสฺสามี’’ติฯ
Māṇavo uddhaṃ vā adho vā harituṃ asakkonto ‘‘kiṃ nāma, bho pabbajita, ida’’nti āha. ‘‘Buddhamanto nāmāyaṃ, māṇavā’’ti. ‘‘Sakkā panāyaṃ, bho, mayhampi dātu’’nti. ‘‘Sakkā māṇava, amhehi gahitapabbajjaṃ gaṇhantassa dātu’’nti. Tato māṇavo mātāpitaro upasaṅkamitvā āha – ‘‘ayaṃ pabbajito buddhamantaṃ nāma jānāti, na ca attano santike apabbajitassa deti, ahaṃ etassa santike pabbajitvā mantaṃ uggaṇhissāmī’’ti.
อถสฺส มาตาปิตโร ‘‘ปพฺพชิตฺวาปิ โน ปุโตฺต มเนฺต คณฺหตุ, คเหตฺวา ปุนาคมิสฺสตี’’ติ มญฺญมานา ‘‘อุคฺคณฺห, ปุตฺตา’’ติ อนุชานิํสุฯ เถโร ทารกํ ปพฺพาเชตฺวา ทฺวตฺติํสาการกมฺมฎฺฐานํ ตาว อาจิกฺขิฯ โส ตตฺถ ปริกมฺมํ กโรโนฺต นจิรเสฺสว โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิฯ ตโต เถโร จิเนฺตสิ – ‘‘สามเณโร โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐิโต, อภโพฺพ ทานิ สาสนโต นิวตฺติตุํฯ สเจ ปนสฺสาหํ กมฺมฎฺฐานํ วเฑฺฒตฺวา กเถยฺยํ, อรหตฺตํ ปาปุเณยฺย, อโปฺปสฺสุโกฺก ภเวยฺย พุทฺธวจนํ คเหตุํ, สมโย ทานิ นํ จณฺฑวชฺชิเตฺถรสฺส สนฺติกํ เปเสตุ’’นฺติฯ ตโต อาห – ‘‘เอหิ ตฺวํ, สามเณร, เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหฯ มม วจเนน ตญฺจ อาโรคฺยํ ปุจฺฉ; เอวญฺจ วเทหิ – ‘อุปชฺฌาโย มํ, ภเนฺต, ตุมฺหากํ สนฺติกํ ปหิณี’ติฯ ‘โก นาม เต อุปชฺฌาโย’ติ จ วุเตฺต ‘สิคฺควเตฺถโร นาม, ภเนฺต’ติ วเทยฺยาสิฯ ‘อหํ โก นามา’ติ วุเตฺต เอวํ วเทยฺยาสิ – ‘มม อุปชฺฌาโย, ภเนฺต, ตุมฺหากํ นามํ ชานาตี’’’ติฯ
Athassa mātāpitaro ‘‘pabbajitvāpi no putto mante gaṇhatu, gahetvā punāgamissatī’’ti maññamānā ‘‘uggaṇha, puttā’’ti anujāniṃsu. Thero dārakaṃ pabbājetvā dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ tāva ācikkhi. So tattha parikammaṃ karonto nacirasseva sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tato thero cintesi – ‘‘sāmaṇero sotāpattiphale patiṭṭhito, abhabbo dāni sāsanato nivattituṃ. Sace panassāhaṃ kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhetvā katheyyaṃ, arahattaṃ pāpuṇeyya, appossukko bhaveyya buddhavacanaṃ gahetuṃ, samayo dāni naṃ caṇḍavajjittherassa santikaṃ pesetu’’nti. Tato āha – ‘‘ehi tvaṃ, sāmaṇera, therassa santikaṃ gantvā buddhavacanaṃ uggaṇha. Mama vacanena tañca ārogyaṃ puccha; evañca vadehi – ‘upajjhāyo maṃ, bhante, tumhākaṃ santikaṃ pahiṇī’ti. ‘Ko nāma te upajjhāyo’ti ca vutte ‘siggavatthero nāma, bhante’ti vadeyyāsi. ‘Ahaṃ ko nāmā’ti vutte evaṃ vadeyyāsi – ‘mama upajjhāyo, bhante, tumhākaṃ nāmaṃ jānātī’’’ti.
‘‘เอวํ, ภเนฺต’’ติ โข ติโสฺส สามเณโร เถรํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา อนุปุเพฺพน จณฺฑวชฺชิเตฺถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฎฺฐาสิฯ เถโร สามเณรํ ปุจฺฉิ – ‘‘กุโต อาคโตสี’’ติ? ‘‘อุปชฺฌาโย มํ, ภเนฺต, ตุมฺหากํ สนฺติกํ ปหิณี’’ติฯ ‘‘โก นาม เต อุปชฺฌาโย’’ติ? ‘‘สิคฺควเตฺถโร นาม, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘อหํ โก นามา’’ติ? ‘‘มม อุปชฺฌาโย, ภเนฺต, ตุมฺหากํ นามํ ชานาตี’’ติฯ ‘‘ปตฺตจีวรํ ทานิ ปฎิสาเมหี’’ติฯ ‘‘สาธุ, ภเนฺต’’ติ สามเณโร ปตฺตจีวรํ ปฎิสาเมตฺวา ปุนทิวเส ปริเวณํ สมฺมชฺชิตฺวา อุทกทนฺตโปนํ อุปฎฺฐาเปสิฯ เถโร ตสฺส สมฺมชฺชิตฎฺฐานํ ปุน สมฺมชฺชิ ฯ ตํ อุทกํ ฉเฑฺฑตฺวา อญฺญํ อุทกํ อาหริฯ ตญฺจ ทนฺตกฎฺฐํ อปเนตฺวา อญฺญํ ทนฺตกฎฺฐํ คณฺหิฯ เอวํ สตฺต ทิวสานิ กตฺวา สตฺตเม ทิวเส ปุน ปุจฺฉิฯ สามเณโร ปุนปิ ปุเพฺพ กถิตสทิสเมว กเถสิฯ เถโร ‘‘โส วตายํ พฺราหฺมโณ’’ติ สญฺชานิตฺวา ‘‘กิมตฺถํ อาคโตสี’’ติ อาหฯ ‘‘พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหตฺถาย, ภเนฺต’’ติฯ เถโร ‘‘อุคฺคณฺห ทานิ, สามเณรา’’ติ วตฺวา ปุน ทิวสโต ปภุติ พุทฺธวจนํ ปฎฺฐเปสิฯ ติโสฺส สามเณโรว หุตฺวา, ฐเปตฺวา วินยปิฎกํ สพฺพํ พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิ สทฺธิํ อฎฺฐกถายฯ อุปสมฺปนฺนกาเล ปน อวสฺสิโกว สมาโน ติปิฎกธโร อโหสิฯ อาจริยุปชฺฌายา โมคฺคลิปุตฺตติสฺสเตฺถรสฺส หเตฺถ สกลํ พุทฺธวจนํ ปติฎฺฐาเปตฺวา ยาวตายุกํ ฐตฺวา ปรินิพฺพายิํสุฯ โมคฺคลิปุตฺตติสฺสเตฺถโรปิ อปเรน สมเยน กมฺมฎฺฐานํ วเฑฺฒตฺวา อรหตฺตปฺปโตฺต พหูนํ ธมฺมวินยํ วาเจสิฯ
‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho tisso sāmaṇero theraṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā anupubbena caṇḍavajjittherassa santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Thero sāmaṇeraṃ pucchi – ‘‘kuto āgatosī’’ti? ‘‘Upajjhāyo maṃ, bhante, tumhākaṃ santikaṃ pahiṇī’’ti. ‘‘Ko nāma te upajjhāyo’’ti? ‘‘Siggavatthero nāma, bhante’’ti. ‘‘Ahaṃ ko nāmā’’ti? ‘‘Mama upajjhāyo, bhante, tumhākaṃ nāmaṃ jānātī’’ti. ‘‘Pattacīvaraṃ dāni paṭisāmehī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti sāmaṇero pattacīvaraṃ paṭisāmetvā punadivase pariveṇaṃ sammajjitvā udakadantaponaṃ upaṭṭhāpesi. Thero tassa sammajjitaṭṭhānaṃ puna sammajji . Taṃ udakaṃ chaḍḍetvā aññaṃ udakaṃ āhari. Tañca dantakaṭṭhaṃ apanetvā aññaṃ dantakaṭṭhaṃ gaṇhi. Evaṃ satta divasāni katvā sattame divase puna pucchi. Sāmaṇero punapi pubbe kathitasadisameva kathesi. Thero ‘‘so vatāyaṃ brāhmaṇo’’ti sañjānitvā ‘‘kimatthaṃ āgatosī’’ti āha. ‘‘Buddhavacanaṃ uggaṇhatthāya, bhante’’ti. Thero ‘‘uggaṇha dāni, sāmaṇerā’’ti vatvā puna divasato pabhuti buddhavacanaṃ paṭṭhapesi. Tisso sāmaṇerova hutvā, ṭhapetvā vinayapiṭakaṃ sabbaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhi saddhiṃ aṭṭhakathāya. Upasampannakāle pana avassikova samāno tipiṭakadharo ahosi. Ācariyupajjhāyā moggaliputtatissattherassa hatthe sakalaṃ buddhavacanaṃ patiṭṭhāpetvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā parinibbāyiṃsu. Moggaliputtatissattheropi aparena samayena kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhetvā arahattappatto bahūnaṃ dhammavinayaṃ vācesi.
เตน โข ปน สมเยน พินฺทุสารสฺส รโญฺญ เอกสตปุตฺตา อเหสุํฯ เต สเพฺพ อโสโก อตฺตนา สทฺธิํ เอกมาติกํ ติสฺสกุมารํ ฐเปตฺวา ฆาเตสิฯ ฆาเตโนฺต จ จตฺตาริ วสฺสานิ อนภิสิโตฺตว รชฺชํ กาเรตฺวา จตุนฺนํ วสฺสานํ อจฺจเยน ตถาคตสฺส ปรินิพฺพานโต ทฺวินฺนํ วสฺสสตานํ อุปริ อฎฺฐารสเม วเสฺส สกลชมฺพุทีเป เอกรชฺชาภิเสกํ ปาปุณิ ฯ อภิเสกานุภาเวน จสฺส อิมา ราชิทฺธิโย อาคตา – มหาปถวิยา เหฎฺฐา โยชนปฺปมาเณ อาณา ปวตฺตติ; ตถา อุปริ อากาเส อโนตตฺตทหโต อฎฺฐหิ กาเชหิ โสฬส ปานียฆเฎ ทิวเส ทิวเส เทวตา อาหรนฺติ, ยโต สาสเน อุปฺปนฺนสโทฺธ หุตฺวา อฎฺฐ ฆเฎ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อทาสิ, เทฺว ฆเฎ สฎฺฐิมตฺตานํ ติปิฎกธรภิกฺขูนํ, เทฺว ฆเฎ อคฺคมเหสิยา อสนฺธิมิตฺตาย, จตฺตาโร ฆเฎ อตฺตนา ปริภุญฺชิ; เทวตาเอว หิมวเนฺต นาคลตาทนฺตกฎฺฐํ นาม อตฺถิ สินิทฺธํ มุทุกํ รสวนฺตํ ตํ ทิวเส ทิวเส อาหรนฺติ, เยน รโญฺญ จ มเหสิยา จ โสฬสนฺนญฺจ นาฎกิตฺถิสหสฺสานํ สฎฺฐิมตฺตานญฺจ ภิกฺขุสหสฺสานํ เทวสิกํ ทนฺตโปนกิจฺจํ นิปฺปชฺชติฯ เทวสิกเมว จสฺส เทวตา อคทามลกํ อคทหรีตกํ สุวณฺณวณฺณญฺจ คนฺธรสสมฺปนฺนํ อมฺพปกฺกํ อาหรนฺติฯ ตถา ฉทฺทนฺตทหโต ปญฺจวณฺณนิวาสนปาวุรณํ ปีตกวณฺณหตฺถปุจฺฉนปฎกํ ทิพฺพญฺจ ปานกํ อาหรนฺติฯ เทวสิกเมว ปนสฺส นฺหานคนฺธํ อนุวิเลปนคนฺธํ ปารุปนตฺถาย อสุตฺตมยิกํ สุมนปุปฺผปฎํ มหารหญฺจ อญฺชนํ นาคภวนโต นาคราชาโน อาหรนฺติฯ ฉทฺทนฺตทเหว อุฎฺฐิตสฺส สาลิโน นว วาหสหสฺสานิ ทิวเส ทิวเส สุกา อาหรนฺติฯ มูสิกา นิตฺถุสกเณ กโรนฺติ, เอโกปิ ขณฺฑตณฺฑุโล น โหติ, รโญฺญ สพฺพฎฺฐาเนสุ อยเมว ตณฺฑุโล ปริโภคํ คจฺฉติฯ มธุมกฺขิกา มธุํ กโรนฺติฯ กมฺมารสาลาสุ อจฺฉา กูฎํ ปหรนฺติฯ กรวีกสกุณา อาคนฺตฺวา มธุรสฺสรํ วิกูชนฺตา รโญฺญ พลิกมฺมํ กโรนฺติฯ
Tena kho pana samayena bindusārassa rañño ekasataputtā ahesuṃ. Te sabbe asoko attanā saddhiṃ ekamātikaṃ tissakumāraṃ ṭhapetvā ghātesi. Ghātento ca cattāri vassāni anabhisittova rajjaṃ kāretvā catunnaṃ vassānaṃ accayena tathāgatassa parinibbānato dvinnaṃ vassasatānaṃ upari aṭṭhārasame vasse sakalajambudīpe ekarajjābhisekaṃ pāpuṇi . Abhisekānubhāvena cassa imā rājiddhiyo āgatā – mahāpathaviyā heṭṭhā yojanappamāṇe āṇā pavattati; tathā upari ākāse anotattadahato aṭṭhahi kājehi soḷasa pānīyaghaṭe divase divase devatā āharanti, yato sāsane uppannasaddho hutvā aṭṭha ghaṭe bhikkhusaṅghassa adāsi, dve ghaṭe saṭṭhimattānaṃ tipiṭakadharabhikkhūnaṃ, dve ghaṭe aggamahesiyā asandhimittāya, cattāro ghaṭe attanā paribhuñji; devatāeva himavante nāgalatādantakaṭṭhaṃ nāma atthi siniddhaṃ mudukaṃ rasavantaṃ taṃ divase divase āharanti, yena rañño ca mahesiyā ca soḷasannañca nāṭakitthisahassānaṃ saṭṭhimattānañca bhikkhusahassānaṃ devasikaṃ dantaponakiccaṃ nippajjati. Devasikameva cassa devatā agadāmalakaṃ agadaharītakaṃ suvaṇṇavaṇṇañca gandharasasampannaṃ ambapakkaṃ āharanti. Tathā chaddantadahato pañcavaṇṇanivāsanapāvuraṇaṃ pītakavaṇṇahatthapucchanapaṭakaṃ dibbañca pānakaṃ āharanti. Devasikameva panassa nhānagandhaṃ anuvilepanagandhaṃ pārupanatthāya asuttamayikaṃ sumanapupphapaṭaṃ mahārahañca añjanaṃ nāgabhavanato nāgarājāno āharanti. Chaddantadaheva uṭṭhitassa sālino nava vāhasahassāni divase divase sukā āharanti. Mūsikā nitthusakaṇe karonti, ekopi khaṇḍataṇḍulo na hoti, rañño sabbaṭṭhānesu ayameva taṇḍulo paribhogaṃ gacchati. Madhumakkhikā madhuṃ karonti. Kammārasālāsu acchā kūṭaṃ paharanti. Karavīkasakuṇā āgantvā madhurassaraṃ vikūjantā rañño balikammaṃ karonti.
อิมาหิ อิทฺธีหิ สมนฺนาคโต ราชา เอกทิวสํ สุวณฺณสงฺขลิกพนฺธนํ เปเสตฺวา จตุนฺนํ พุทฺธานํ อธิคตรูปทสฺสนํ กปฺปายุกํ กาฬํ นาม นาคราชานํ อานยิตฺวา เสตจฺฉตฺตสฺส เหฎฺฐา มหารเห ปลฺลเงฺก นิสีทาเปตฺวา อเนกสตวเณฺณหิ ชลช ถลชปุเปฺผหิ สุวณฺณปุเปฺผหิ จ ปูชํ กตฺวา สพฺพาลงฺการปฎิมณฺฑิเตหิ โสฬสหิ นาฎกิตฺถิสหเสฺสหิ สมนฺตโต ปริกฺขิปิตฺวา ‘‘อนนฺตญาณสฺส ตาว เม สทฺธมฺมวรจกฺกวตฺติโน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส รูปํ อิเมสํ อกฺขีนํ อาปาถํ กโรหี’’ติ วตฺวา เตน นิมฺมิตํ สกลสรีรวิปฺปกิณฺณปุญฺญปฺปภาวนิพฺพตฺตาสีตานุพฺยญฺชนปฎิมณฺฑิตทฺวตฺติํสมหาปุริสลกฺขณสสฺสิรีกตาย วิกสิตกมลุปฺปลปุณฺฑรีกปฎิมณฺฑิตมิว สลิลตลํ ตาราคณรสฺมิชาลวิสทวิปฺผุริตโสภาสมุชฺชลิตมิว คคนตลํ นีลปีตโลหิตาทิเภทวิจิตฺรวณฺณรํสิวินทฺธพฺยามปฺปภาปริเกฺขปวิลาสิตาย สญฺจาปฺปภานุราคอินฺทธนุวิชฺชุลตาปริกฺขิตฺตมิว กนกคิริสิขรํ นานาวิราควิมลเกตุมาลาสมุชฺชลิตจารุมตฺถกโสภํ นยนรสายตนมิว พฺรหฺมเทวมนุชนาคยกฺขคณานํ พุทฺธรูปํ ปสฺสโนฺต สตฺต ทิวสานิ อกฺขิปูชํ นาม อกาสิฯ
Imāhi iddhīhi samannāgato rājā ekadivasaṃ suvaṇṇasaṅkhalikabandhanaṃ pesetvā catunnaṃ buddhānaṃ adhigatarūpadassanaṃ kappāyukaṃ kāḷaṃ nāma nāgarājānaṃ ānayitvā setacchattassa heṭṭhā mahārahe pallaṅke nisīdāpetvā anekasatavaṇṇehi jalaja thalajapupphehi suvaṇṇapupphehi ca pūjaṃ katvā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitehi soḷasahi nāṭakitthisahassehi samantato parikkhipitvā ‘‘anantañāṇassa tāva me saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa rūpaṃ imesaṃ akkhīnaṃ āpāthaṃ karohī’’ti vatvā tena nimmitaṃ sakalasarīravippakiṇṇapuññappabhāvanibbattāsītānubyañjanapaṭimaṇḍitadvattiṃsamahāpurisalakkhaṇasassirīkatāya vikasitakamaluppalapuṇḍarīkapaṭimaṇḍitamiva salilatalaṃ tārāgaṇarasmijālavisadavipphuritasobhāsamujjalitamiva gaganatalaṃ nīlapītalohitādibhedavicitravaṇṇaraṃsivinaddhabyāmappabhāparikkhepavilāsitāya sañcāppabhānurāgaindadhanuvijjulatāparikkhittamiva kanakagirisikharaṃ nānāvirāgavimalaketumālāsamujjalitacārumatthakasobhaṃ nayanarasāyatanamiva brahmadevamanujanāgayakkhagaṇānaṃ buddharūpaṃ passanto satta divasāni akkhipūjaṃ nāma akāsi.
ราชา กิร อภิเสกํ ปาปุณิตฺวา ตีณิเยว สํวจฺฉรานิ พาหิรกปาสณฺฑํ ปริคฺคณฺหิฯ จตุเตฺถ สํวจฺฉเร พุทฺธสาสเน ปสีทิฯ ตสฺส กิร ปิตา พินฺทุสาโร พฺราหฺมณภโตฺต อโหสิ, โส พฺราหฺมณานญฺจ พฺราหฺมณชาติยปาสณฺฑานญฺจ ปณฺฑรงฺคปริพฺพาชกาทีนํ สฎฺฐิสหสฺสมตฺตานํ นิจฺจภตฺตํ ปฎฺฐเปสิฯ อโสโกปิ ปิตรา ปวตฺติตํ ทานํ อตฺตโน อเนฺตปุเร ตเถว ททมาโน เอกทิวสํ สีหปญฺชเร ฐิโต เต อุปสมปริพาหิเรน อาจาเรน ภุญฺชมาเน อสํยตินฺทฺริเย อวินีตอิริยาปเถ ทิสฺวา จิเนฺตสิ – ‘‘อีทิสํ ทานํ อุปปริกฺขิตฺวา ยุตฺตฎฺฐาเน ทาตุํ วฎฺฎตี’’ติฯ เอวํ จิเนฺตตฺวา อมเจฺจ อาห – ‘‘คจฺฉถ, ภเณ, อตฺตโน อตฺตโน สาธุสมฺมเต สมณพฺราหฺมเณ อเนฺตปุรํ อติหรถ, ทานํ ทสฺสามา’’ติฯ อมจฺจา ‘‘สาธุ, เทวา’’ติ รโญฺญ ปฎิสฺสุณิตฺวา เต เต ปณฺฑรงฺคปริพฺพาชกาชีวกนิคณฺฐาทโย อาเนตฺวา ‘‘อิเม, มหาราช, อมฺหากํ อรหโนฺต’’ติ อาหํสุฯ
Rājā kira abhisekaṃ pāpuṇitvā tīṇiyeva saṃvaccharāni bāhirakapāsaṇḍaṃ pariggaṇhi. Catutthe saṃvacchare buddhasāsane pasīdi. Tassa kira pitā bindusāro brāhmaṇabhatto ahosi, so brāhmaṇānañca brāhmaṇajātiyapāsaṇḍānañca paṇḍaraṅgaparibbājakādīnaṃ saṭṭhisahassamattānaṃ niccabhattaṃ paṭṭhapesi. Asokopi pitarā pavattitaṃ dānaṃ attano antepure tatheva dadamāno ekadivasaṃ sīhapañjare ṭhito te upasamaparibāhirena ācārena bhuñjamāne asaṃyatindriye avinītairiyāpathe disvā cintesi – ‘‘īdisaṃ dānaṃ upaparikkhitvā yuttaṭṭhāne dātuṃ vaṭṭatī’’ti. Evaṃ cintetvā amacce āha – ‘‘gacchatha, bhaṇe, attano attano sādhusammate samaṇabrāhmaṇe antepuraṃ atiharatha, dānaṃ dassāmā’’ti. Amaccā ‘‘sādhu, devā’’ti rañño paṭissuṇitvā te te paṇḍaraṅgaparibbājakājīvakanigaṇṭhādayo ānetvā ‘‘ime, mahārāja, amhākaṃ arahanto’’ti āhaṃsu.
อถ ราชา อเนฺตปุเร อุจฺจาวจานิ อาสนานิ ปญฺญเปตฺวา ‘‘อาคจฺฉนฺตู’’ติ วตฺวา อาคตาคเต อาห – ‘‘อตฺตโน อตฺตโน ปติรูเป อาสเน นิสีทถา’’ติ ฯ เตสุ เอกเจฺจ ภทฺทปีฐเกสุ, เอกเจฺจ ผลกปีฐเกสุ นิสีทิํสุฯ เต ทิสฺวา ราชา ‘‘นตฺถิ เนสํ อโนฺต สาโร’’ติ ญตฺวา เตสํ อนุรูปํ ขาทนียํ โภชนียํ ทตฺวา อุโยฺยเชสิฯ
Atha rājā antepure uccāvacāni āsanāni paññapetvā ‘‘āgacchantū’’ti vatvā āgatāgate āha – ‘‘attano attano patirūpe āsane nisīdathā’’ti . Tesu ekacce bhaddapīṭhakesu, ekacce phalakapīṭhakesu nisīdiṃsu. Te disvā rājā ‘‘natthi nesaṃ anto sāro’’ti ñatvā tesaṃ anurūpaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ datvā uyyojesi.
เอวํ คจฺฉเนฺต กาเล เอกทิวสํ ราชา สีหปญฺชเร ฐิโต อทฺทส นิโคฺรธสามเณรํ ราชงฺคเณน คจฺฉนฺตํ ทนฺตํ คุตฺตํ สนฺตินฺทฺริยํ อิริยาปถสมฺปนฺนํฯ โก ปนายํ นิโคฺรโธ นาม? พินฺทุสารรโญฺญ เชฎฺฐปุตฺตสฺส สุมนราชกุมารสฺส ปุโตฺตฯ
Evaṃ gacchante kāle ekadivasaṃ rājā sīhapañjare ṭhito addasa nigrodhasāmaṇeraṃ rājaṅgaṇena gacchantaṃ dantaṃ guttaṃ santindriyaṃ iriyāpathasampannaṃ. Ko panāyaṃ nigrodho nāma? Bindusārarañño jeṭṭhaputtassa sumanarājakumārassa putto.
ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา –
Tatrāyaṃ anupubbikathā –
พินฺทุสารรโญฺญ กิร ทุพฺพลกาเลเยว อโสกกุมาโร อตฺตนา ลทฺธํ อุเชฺชนีรชฺชํ ปหาย อาคนฺตฺวา สพฺพนครํ อตฺตโน หตฺถคตํ กตฺวา สุมนราชกุมารํ อคฺคเหสิฯ ตํทิวสเมว สุมนสฺส ราชกุมารสฺส สุมนา นาม เทวี ปริปุณฺณคพฺภา อโหสิฯ สา อญฺญาตกเวเสน นิกฺขมิตฺวา อวิทูเร อญฺญตรํ จณฺฑาลคามํ สนฺธาย คจฺฉนฺตี เชฎฺฐกจณฺฑาลสฺส เคหโต อวิทูเร อญฺญตรสฺมิํ นิโคฺรธรุเกฺข อธิวตฺถาย เทวตาย ‘‘อิโต เอหิ, สุมเน’’ติ วทนฺติยา สทฺทํ สุตฺวา ตสฺสา สมีปํ คตาฯ เทวตา อตฺตโน อานุภาเวน เอกํ สาลํ นิมฺมินิตฺวา ‘‘เอตฺถ วสาหี’’ติ อทาสิฯ สา ตํ สาลํ ปาวิสิฯ คตทิวเสเยว จ ปุตฺตํ วิชายิฯ สา ตสฺส นิโคฺรธเทวตาย ปริคฺคหิตตฺตา ‘‘นิโคฺรโธ’’ เตฺวว นามํ อกาสิฯ เชฎฺฐกจณฺฑาโล ทิฎฺฐทิวสโต ปภุติ ตํ อตฺตโน สามิธีตรํ วิย มญฺญมาโน นิพทฺธวตฺตํ ปฎฺฐเปสิฯ ราชธีตา ตตฺถ สตฺต วสฺสานิ วสิฯ นิโคฺรธกุมาโรปิ สตฺตวสฺสิโก ชาโตฯ ตทา มหาวรุณเตฺถโร นาม เอโก อรหา ทารกสฺส เหตุสมฺปทํ ทิสฺวา รกฺขิตฺวา ตตฺถ วิหรมาโน ‘‘สตฺตวสฺสิโก ทานิ ทารโก, กาโล นํ ปพฺพาเชตุ’’นฺติ จิเนฺตตฺวา ราชธีตาย อาโรจาเปตฺวา นิโคฺรธกุมารํ ปพฺพาเชสิฯ กุมาโร ขุรเคฺคเยว อรหตฺตํ ปาปุณิฯ โส เอกทิวสํ ปาโตว สรีรํ ชคฺคิตฺวา อาจริยุปชฺฌายวตฺตํ กตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย ‘‘มาตุอุปาสิกาย เคหทฺวารํ คจฺฉามี’’ติ นิกฺขมิฯ มาตุนิวาสนฎฺฐานญฺจสฺส ทกฺขิณทฺวาเรน นครํ ปวิสิตฺวา นครมเชฺฌน คนฺตฺวา ปาจีนทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา คนฺตพฺพํ โหติฯ
Bindusārarañño kira dubbalakāleyeva asokakumāro attanā laddhaṃ ujjenīrajjaṃ pahāya āgantvā sabbanagaraṃ attano hatthagataṃ katvā sumanarājakumāraṃ aggahesi. Taṃdivasameva sumanassa rājakumārassa sumanā nāma devī paripuṇṇagabbhā ahosi. Sā aññātakavesena nikkhamitvā avidūre aññataraṃ caṇḍālagāmaṃ sandhāya gacchantī jeṭṭhakacaṇḍālassa gehato avidūre aññatarasmiṃ nigrodharukkhe adhivatthāya devatāya ‘‘ito ehi, sumane’’ti vadantiyā saddaṃ sutvā tassā samīpaṃ gatā. Devatā attano ānubhāvena ekaṃ sālaṃ nimminitvā ‘‘ettha vasāhī’’ti adāsi. Sā taṃ sālaṃ pāvisi. Gatadivaseyeva ca puttaṃ vijāyi. Sā tassa nigrodhadevatāya pariggahitattā ‘‘nigrodho’’ tveva nāmaṃ akāsi. Jeṭṭhakacaṇḍālo diṭṭhadivasato pabhuti taṃ attano sāmidhītaraṃ viya maññamāno nibaddhavattaṃ paṭṭhapesi. Rājadhītā tattha satta vassāni vasi. Nigrodhakumāropi sattavassiko jāto. Tadā mahāvaruṇatthero nāma eko arahā dārakassa hetusampadaṃ disvā rakkhitvā tattha viharamāno ‘‘sattavassiko dāni dārako, kālo naṃ pabbājetu’’nti cintetvā rājadhītāya ārocāpetvā nigrodhakumāraṃ pabbājesi. Kumāro khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇi. So ekadivasaṃ pātova sarīraṃ jaggitvā ācariyupajjhāyavattaṃ katvā pattacīvaramādāya ‘‘mātuupāsikāya gehadvāraṃ gacchāmī’’ti nikkhami. Mātunivāsanaṭṭhānañcassa dakkhiṇadvārena nagaraṃ pavisitvā nagaramajjhena gantvā pācīnadvārena nikkhamitvā gantabbaṃ hoti.
เตน จ สมเยน อโสโก ธมฺมราชา ปาจีนทิสาภิมุโข สีหปญฺชเร จงฺกมติฯ ตงฺขณเญฺญว นิโคฺรโธ ราชงฺคณํ สมฺปาปุณิ สนฺตินฺทฺริโย สนฺตมานโส ยุคมตฺตํ เปกฺขมาโนฯ เตน วุตฺตํ – ‘‘เอกทิวสํ ราชา สีหปญฺชเร ฐิโต อทฺทส นิโคฺรธสามเณรํ ราชงฺคเณน คจฺฉนฺตํ ทนฺตํ คุตฺตํ สนฺตินฺทฺริยํ อิริยาปถสมฺปนฺน’’นฺติฯ ทิสฺวา ปนสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อยํ ชโน สโพฺพปิ วิกฺขิตฺตจิโตฺต ภนฺตมิคปฺปฎิภาโคฯ อยํ ปน ทารโก อวิกฺขิตฺตจิโตฺต อติวิย จสฺส อาโลกิตวิโลกิตํ สมิญฺชนปสารณญฺจ โสภติฯ อทฺธา เอตสฺส อพฺภนฺตเร โลกุตฺตรธโมฺม ภวิสฺสตี’’ติ รโญฺญ สห ทสฺสเนเนว สามเณเร จิตฺตํ ปสีทิ, เปมํ สณฺฐหิฯ กสฺมา? ปุเพฺพ หิ กิร ปุญฺญกรณกาเล เอส รโญฺญ เชฎฺฐภาตา วาณิชโก อโหสิฯ วุตฺตมฺปิ เหตํ –
Tena ca samayena asoko dhammarājā pācīnadisābhimukho sīhapañjare caṅkamati. Taṅkhaṇaññeva nigrodho rājaṅgaṇaṃ sampāpuṇi santindriyo santamānaso yugamattaṃ pekkhamāno. Tena vuttaṃ – ‘‘ekadivasaṃ rājā sīhapañjare ṭhito addasa nigrodhasāmaṇeraṃ rājaṅgaṇena gacchantaṃ dantaṃ guttaṃ santindriyaṃ iriyāpathasampanna’’nti. Disvā panassa etadahosi – ‘‘ayaṃ jano sabbopi vikkhittacitto bhantamigappaṭibhāgo. Ayaṃ pana dārako avikkhittacitto ativiya cassa ālokitavilokitaṃ samiñjanapasāraṇañca sobhati. Addhā etassa abbhantare lokuttaradhammo bhavissatī’’ti rañño saha dassaneneva sāmaṇere cittaṃ pasīdi, pemaṃ saṇṭhahi. Kasmā? Pubbe hi kira puññakaraṇakāle esa rañño jeṭṭhabhātā vāṇijako ahosi. Vuttampi hetaṃ –
‘‘ปุเพฺพ ว สนฺนิวาเสน, ปจฺจุปฺปนฺนหิเตน วา;
‘‘Pubbe va sannivāsena, paccuppannahitena vā;
เอวํ ตํ ชายเต เปมํ, อุปฺปลํ ว ยโถทเก’’ติฯ (ชา. ๑.๒.๑๗๔);
Evaṃ taṃ jāyate pemaṃ, uppalaṃ va yathodake’’ti. (jā. 1.2.174);
อถ ราชา สญฺชาตเปโม สพหุมาโน ‘‘เอตํ สามเณรํ ปโกฺกสถา’’ติ อมเจฺจ เปเสสิฯ ‘‘เต อติจิรายนฺตี’’ติ ปุน เทฺว ตโย เปเสสิ – ‘‘ตุริตํ อาคจฺฉตู’’ติฯ สามเณโร อตฺตโน ปกติยา เอว อคมาสิฯ ราชา ปติรูปมาสนํ ญตฺวา ‘‘นิสีทถา’’ติ อาหฯ โส อิโต จิโต จ วิโลเกตฺวา ‘‘นตฺถิ ทานิ อเญฺญ ภิกฺขู’’ติ สมุสฺสิตเสตจฺฉตฺตํ ราชปลฺลงฺกํ อุปสงฺกมิตฺวา ปตฺตคฺคหณตฺถาย รโญฺญ อาการํ ทเสฺสสิฯ ราชา ตํ ปลฺลงฺกสมีปํ อุปคจฺฉนฺตํเยว ทิสฺวา จิเนฺตสิ – ‘‘อเชฺชว ทานิ อยํ สามเณโร อิมสฺส เคหสฺส สามิโก ภวิสฺสตี’’ติ สามเณโร รโญฺญ หเตฺถ ปตฺตํ ทตฺวา ปลฺลงฺกํ อภิรุหิตฺวา นิสีทิฯ ราชา อตฺตโน อตฺถาย สมฺปาทิตํ สพฺพํ ยาคุขชฺชกภตฺตวิกติํ อุปนาเมสิฯ สามเณโร อตฺตโน ยาปนียมตฺตกเมว สมฺปฎิจฺฉิฯ ภตฺตกิจฺจาวสาเน ราชา อาห – ‘‘สตฺถารา ตุมฺหากํ ทิโนฺนวาทํ ชานาถา’’ติ? ‘‘ชานามิ, มหาราช, เอกเทเสนา’’ติฯ ‘‘ตาต, มยฺหมฺปิ นํ กเถหี’’ติฯ ‘‘สาธุ, มหาราชา’’ติ รโญฺญ อนุรูปํ ธมฺมปเท อปฺปมาทวคฺคํ อนุโมทนตฺถาย อภาสิฯ
Atha rājā sañjātapemo sabahumāno ‘‘etaṃ sāmaṇeraṃ pakkosathā’’ti amacce pesesi. ‘‘Te aticirāyantī’’ti puna dve tayo pesesi – ‘‘turitaṃ āgacchatū’’ti. Sāmaṇero attano pakatiyā eva agamāsi. Rājā patirūpamāsanaṃ ñatvā ‘‘nisīdathā’’ti āha. So ito cito ca viloketvā ‘‘natthi dāni aññe bhikkhū’’ti samussitasetacchattaṃ rājapallaṅkaṃ upasaṅkamitvā pattaggahaṇatthāya rañño ākāraṃ dassesi. Rājā taṃ pallaṅkasamīpaṃ upagacchantaṃyeva disvā cintesi – ‘‘ajjeva dāni ayaṃ sāmaṇero imassa gehassa sāmiko bhavissatī’’ti sāmaṇero rañño hatthe pattaṃ datvā pallaṅkaṃ abhiruhitvā nisīdi. Rājā attano atthāya sampāditaṃ sabbaṃ yāgukhajjakabhattavikatiṃ upanāmesi. Sāmaṇero attano yāpanīyamattakameva sampaṭicchi. Bhattakiccāvasāne rājā āha – ‘‘satthārā tumhākaṃ dinnovādaṃ jānāthā’’ti? ‘‘Jānāmi, mahārāja, ekadesenā’’ti. ‘‘Tāta, mayhampi naṃ kathehī’’ti. ‘‘Sādhu, mahārājā’’ti rañño anurūpaṃ dhammapade appamādavaggaṃ anumodanatthāya abhāsi.
ราชา ปน ‘‘อปฺปมาโท อมตปทํ, ปมาโท มจฺจุโน ปท’’นฺติ สุตฺวาว ‘‘อญฺญาตํ, ตาต, ปริโยสาเปหี’’ติ อาหฯ อนุโมทนาวสาเน จ ‘‘อฎฺฐ เต, ตาต, ธุวภตฺตานิ ทมฺมี’’ติ อาหฯ สามเณโร อาห – ‘‘เอตานิ อหํ อุปชฺฌายสฺส ทมฺมิ, มหาราชา’’ติฯ ‘‘โก อยํ, ตาต, อุปชฺฌาโย นามา’’ติ? ‘‘วชฺชาวชฺชํ ทิสฺวา โจเทตา สาเรตา จ, มหาราชา’’ติฯ ‘‘อญฺญานิปิ เต, ตาต, อฎฺฐ ทมฺมี’’ติฯ ‘‘เอตานิ อาจริยสฺส ทมฺมิ, มหาราชา’’ติฯ ‘‘โก อยํ, ตาต, อาจริโย นามา’’ติ? ‘‘อิมสฺมิํ สาสเน สิกฺขิตพฺพกธเมฺมสุ ปติฎฺฐาเปตา, มหาราชา’’ติฯ ‘‘สาธุ, ตาต, อญฺญานิปิ เต อฎฺฐ ทมฺมี’’ติฯ ‘‘เอตานิปิ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทมฺมิ, มหาราชา’’ติฯ ‘‘โก อยํ, ตาต, ภิกฺขุสโงฺฆ นามา’’ติ? ‘‘ยํ นิสฺสาย , มหาราช, อมฺหากํ อาจริยุปชฺฌายานญฺจ มม จ ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา จา’’ติฯ ราชา ภิโยฺยโส มตฺตาย ตุฎฺฐจิโตฺต อาห – ‘‘อญฺญานิปิ เต, ตาต, อฎฺฐ ทมฺมี’’ติฯ สามเณโร ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฎิจฺฉิตฺวา ปุนทิวเส ทฺวตฺติํส ภิกฺขู คเหตฺวา ราชเนฺตปุรํ ปวิสิตฺวา ภตฺตกิจฺจมกาสิฯ ราชา ‘‘อเญฺญปิ ทฺวตฺติํส ภิกฺขู ตุเมฺหหิ สทฺธิํ เสฺว ภิกฺขํ คณฺหนฺตู’’ติ เอเตเนว อุปาเยน ทิวเส ทิวเส วฑฺฒาเปโนฺต สฎฺฐิสหสฺสานํ พฺราหฺมณปริพฺพาชกาทีนํ ภตฺตํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา อโนฺตนิเวสเน สฎฺฐิสหสฺสานํ ภิกฺขูนํ นิจฺจภตฺตํ ปฎฺฐเปสิ นิโคฺรธเตฺถเร คเตเนว ปสาเทนฯ นิโคฺรธเตฺถโรปิ ราชานํ สปริสํ ตีสุ สรเณสุ ปญฺจสุ จ สีเลสุ ปติฎฺฐาเปตฺวา พุทฺธสาสเน โปถุชฺชนิเกน ปสาเทน อจลปฺปสาทํ กตฺวา ปติฎฺฐาเปสิฯ ปุน ราชา อโสการามํ นาม มหาวิหารํ กาเรตฺวา สฎฺฐิสหสฺสานํ ภิกฺขูนํ นิจฺจภตฺตํ ปฎฺฐเปสิฯ สกลชมฺพุทีเป จตุราสีติยา นครสหเสฺสสุ จตุราสีติวิหารสหสฺสานิ การาเปสิ จตุราสีติสหสฺสเจติยปฎิมณฺฑิตานิ ธเมฺมเนว, โน อธเมฺมนฯ
Rājā pana ‘‘appamādo amatapadaṃ, pamādo maccuno pada’’nti sutvāva ‘‘aññātaṃ, tāta, pariyosāpehī’’ti āha. Anumodanāvasāne ca ‘‘aṭṭha te, tāta, dhuvabhattāni dammī’’ti āha. Sāmaṇero āha – ‘‘etāni ahaṃ upajjhāyassa dammi, mahārājā’’ti. ‘‘Ko ayaṃ, tāta, upajjhāyo nāmā’’ti? ‘‘Vajjāvajjaṃ disvā codetā sāretā ca, mahārājā’’ti. ‘‘Aññānipi te, tāta, aṭṭha dammī’’ti. ‘‘Etāni ācariyassa dammi, mahārājā’’ti. ‘‘Ko ayaṃ, tāta, ācariyo nāmā’’ti? ‘‘Imasmiṃ sāsane sikkhitabbakadhammesu patiṭṭhāpetā, mahārājā’’ti. ‘‘Sādhu, tāta, aññānipi te aṭṭha dammī’’ti. ‘‘Etānipi bhikkhusaṅghassa dammi, mahārājā’’ti. ‘‘Ko ayaṃ, tāta, bhikkhusaṅgho nāmā’’ti? ‘‘Yaṃ nissāya , mahārāja, amhākaṃ ācariyupajjhāyānañca mama ca pabbajjā ca upasampadā cā’’ti. Rājā bhiyyoso mattāya tuṭṭhacitto āha – ‘‘aññānipi te, tāta, aṭṭha dammī’’ti. Sāmaṇero ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā punadivase dvattiṃsa bhikkhū gahetvā rājantepuraṃ pavisitvā bhattakiccamakāsi. Rājā ‘‘aññepi dvattiṃsa bhikkhū tumhehi saddhiṃ sve bhikkhaṃ gaṇhantū’’ti eteneva upāyena divase divase vaḍḍhāpento saṭṭhisahassānaṃ brāhmaṇaparibbājakādīnaṃ bhattaṃ upacchinditvā antonivesane saṭṭhisahassānaṃ bhikkhūnaṃ niccabhattaṃ paṭṭhapesi nigrodhatthere gateneva pasādena. Nigrodhattheropi rājānaṃ saparisaṃ tīsu saraṇesu pañcasu ca sīlesu patiṭṭhāpetvā buddhasāsane pothujjanikena pasādena acalappasādaṃ katvā patiṭṭhāpesi. Puna rājā asokārāmaṃ nāma mahāvihāraṃ kāretvā saṭṭhisahassānaṃ bhikkhūnaṃ niccabhattaṃ paṭṭhapesi. Sakalajambudīpe caturāsītiyā nagarasahassesu caturāsītivihārasahassāni kārāpesi caturāsītisahassacetiyapaṭimaṇḍitāni dhammeneva, no adhammena.
เอกทิวสํ กิร ราชา อโสการาเม มหาทานํ ทตฺวา สฎฺฐิสหสฺสภิกฺขุสงฺฆสฺส มเชฺฌ นิสชฺช สงฺฆํ จตูหิ ปจฺจเยหิ ปวาเรตฺวา อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ – ‘‘ภเนฺต, ภควตา เทสิตธโมฺม นาม กิตฺตโก โหตี’’ติ? ‘‘องฺคโต, มหาราช, นวงฺคานิ, ขนฺธโต จตุราสีติธมฺมกฺขนฺธสหสฺสานี’’ติฯ ราชา ธเมฺม ปสีทิตฺวา ‘‘เอเกกํ ธมฺมกฺขนฺธํ เอเกกวิหาเรน ปูเชสฺสามี’’ติ เอกทิวสเมว ฉนฺนวุติโกฎิธนํ วิสเชฺชตฺวา อมเจฺจ อาณาเปสิ – ‘‘เอถ, ภเณ, เอกเมกสฺมิํ นคเร เอกเมกํ วิหารํ การาเปนฺตา จตุราสีติยา นครสหเสฺสสุ จตุราสีติวิหารสหสฺสานิ การาเปถา’’ติฯ สยญฺจ อโสการาเม อโสกมหาวิหารตฺถาย กมฺมํ ปฎฺฐเปสิฯ สโงฺฆ อินฺทคุตฺตเตฺถรํ นาม มหิทฺธิกํ มหานุภาวํ ขีณาสวํ นวกมฺมาธิฎฺฐายกํ อทาสิฯ เถโร ยํ ยํ น นิฎฺฐาติ ตํ ตํ อตฺตโน อานุภาเวน นิฎฺฐาเปสิฯ เอวมฺปิ ตีหิ สํวจฺฉเรหิ วิหารกมฺมํ นิฎฺฐาเปสิฯ เอกทิวสเมว สพฺพนคเรหิ ปณฺณานิ อาคมิํสุฯ
Ekadivasaṃ kira rājā asokārāme mahādānaṃ datvā saṭṭhisahassabhikkhusaṅghassa majjhe nisajja saṅghaṃ catūhi paccayehi pavāretvā imaṃ pañhaṃ pucchi – ‘‘bhante, bhagavatā desitadhammo nāma kittako hotī’’ti? ‘‘Aṅgato, mahārāja, navaṅgāni, khandhato caturāsītidhammakkhandhasahassānī’’ti. Rājā dhamme pasīditvā ‘‘ekekaṃ dhammakkhandhaṃ ekekavihārena pūjessāmī’’ti ekadivasameva channavutikoṭidhanaṃ visajjetvā amacce āṇāpesi – ‘‘etha, bhaṇe, ekamekasmiṃ nagare ekamekaṃ vihāraṃ kārāpentā caturāsītiyā nagarasahassesu caturāsītivihārasahassāni kārāpethā’’ti. Sayañca asokārāme asokamahāvihāratthāya kammaṃ paṭṭhapesi. Saṅgho indaguttattheraṃ nāma mahiddhikaṃ mahānubhāvaṃ khīṇāsavaṃ navakammādhiṭṭhāyakaṃ adāsi. Thero yaṃ yaṃ na niṭṭhāti taṃ taṃ attano ānubhāvena niṭṭhāpesi. Evampi tīhi saṃvaccharehi vihārakammaṃ niṭṭhāpesi. Ekadivasameva sabbanagarehi paṇṇāni āgamiṃsu.
อมจฺจา รโญฺญ อาโรเจสุํ – ‘‘นิฎฺฐิตานิ, เทว, จตุราสีติวิหารสหสฺสานี’’ติฯ ราชา นคเร เภริํ จราเปสิ – ‘‘อิโต สตฺตนฺนํ ทิวสานํ อจฺจเยน วิหารมโห ภวิสฺสติฯ สเพฺพ อฎฺฐ สีลงฺคานิ สมาทิยิตฺวา อโนฺตนคเร จ พหินคเร จ วิหารมหํ ปฎิยาเทนฺตู’’ติฯ ตโต สตฺตนฺนํ ทิวสานํ อจฺจเยน สพฺพาลงฺการวิภูสิตาย อเนกสตสหสฺสสงฺขฺยาย จตุรงฺคินิยา เสนาย ปริวุโต เทวโลเก อมรวติยา ราชธานิยา สิริโต อธิกตรสสฺสิรีกํ วิย นครํ กาตุกาเมน อุสฺสาหชาเตน มหาชเนน อลงฺกตปฎิยตฺตํ นครํ อนุวิจรโนฺต วิหารํ คนฺตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส มเชฺฌ อฎฺฐาสิฯ
Amaccā rañño ārocesuṃ – ‘‘niṭṭhitāni, deva, caturāsītivihārasahassānī’’ti. Rājā nagare bheriṃ carāpesi – ‘‘ito sattannaṃ divasānaṃ accayena vihāramaho bhavissati. Sabbe aṭṭha sīlaṅgāni samādiyitvā antonagare ca bahinagare ca vihāramahaṃ paṭiyādentū’’ti. Tato sattannaṃ divasānaṃ accayena sabbālaṅkāravibhūsitāya anekasatasahassasaṅkhyāya caturaṅginiyā senāya parivuto devaloke amaravatiyā rājadhāniyā sirito adhikatarasassirīkaṃ viya nagaraṃ kātukāmena ussāhajātena mahājanena alaṅkatapaṭiyattaṃ nagaraṃ anuvicaranto vihāraṃ gantvā bhikkhusaṅghassa majjhe aṭṭhāsi.
ตสฺมิญฺจ ขเณ สนฺนิปติตา อสีติ ภิกฺขุโกฎิโย อเหสุํ, ภิกฺขุนีนญฺจ ฉนฺนวุติสตสหสฺสานิฯ ตตฺถ ขีณาสวภิกฺขูเยว สตสหสฺสสงฺขฺยา อเหสุํฯ เตสํ เอตทโหสิ – ‘‘สเจ ราชา อตฺตโน อธิการํ อนวเสสํ ปเสฺสยฺย อติวิย พุทฺธสาสเน ปสีเทยฺยา’’ติฯ ตโต โลกวิวรณํ นาม ปาฎิหาริยํ อกํสุฯ ราชา อโสการาเม ฐิโตว จตุทฺทิสา อนุวิโลเกโนฺต สมนฺตโต สมุทฺทปริยนฺตํ ชมฺพุทีปํ ปสฺสติ จตุราสีติญฺจ วิหารสหสฺสานิ อุฬาราย วิหารมหปูชาย วิโรจมานานิฯ โส ตํ วิภูติํ ปสฺสมาโน อุฬาเรน ปีติปาโมเชฺชน สมนฺนาคโต ‘‘อตฺถิ ปน อญฺญสฺสปิ กสฺสจิ เอวรูปํ ปีติปาโมชฺชํ อุปฺปนฺนปุพฺพ’’นฺติ จิเนฺตโนฺต ภิกฺขุสงฺฆํ ปุจฺฉิ – ‘‘ภเนฺต, อมฺหากํ โลกนาถสฺส ทสพลสฺส สาสเน โก มหาปริจฺจาคํ ปริจฺจชิฯ กสฺส ปริจฺจาโค มหโนฺตติ? ภิกฺขุสโงฺฆ โมคฺคลิปุตฺตติสฺสเตฺถรสฺส ภารํ อกาสิฯ เถโร อาห – ‘‘มหาราช, ทสพลสฺส สาสเน ปจฺจยทายโก นาม ตยา สทิโส ธรมาเนปิ ตถาคเต น โกจิ อโหสิ, ตเวว ปริจฺจาโค มหา’’ติฯ ราชา เถรสฺส วจนํ สุตฺวา อุฬาเรน ปีติปาโมเชฺชน นิรนฺตรํ ผุฎฺฐสรีโร หุตฺวา จิเนฺตสิ – ‘‘นตฺถิ กิร มยา สทิโส ปจฺจยทายโก, มยฺหํ กิร ปริจฺจาโค มหา, อหํ กิร เทยฺยธเมฺมน สาสนํ ปคฺคณฺหามิฯ กิํ ปนาหํ เอวํ สติ สาสนสฺส ทายาโท โหมิ, น โหมี’’ติฯ ตโต ภิกฺขุสงฺฆํ ปุจฺฉิ – ‘‘ภวามิ นุ โข อหํ, ภเนฺต, สาสนสฺส ทายาโท’’ติ?
Tasmiñca khaṇe sannipatitā asīti bhikkhukoṭiyo ahesuṃ, bhikkhunīnañca channavutisatasahassāni. Tattha khīṇāsavabhikkhūyeva satasahassasaṅkhyā ahesuṃ. Tesaṃ etadahosi – ‘‘sace rājā attano adhikāraṃ anavasesaṃ passeyya ativiya buddhasāsane pasīdeyyā’’ti. Tato lokavivaraṇaṃ nāma pāṭihāriyaṃ akaṃsu. Rājā asokārāme ṭhitova catuddisā anuvilokento samantato samuddapariyantaṃ jambudīpaṃ passati caturāsītiñca vihārasahassāni uḷārāya vihāramahapūjāya virocamānāni. So taṃ vibhūtiṃ passamāno uḷārena pītipāmojjena samannāgato ‘‘atthi pana aññassapi kassaci evarūpaṃ pītipāmojjaṃ uppannapubba’’nti cintento bhikkhusaṅghaṃ pucchi – ‘‘bhante, amhākaṃ lokanāthassa dasabalassa sāsane ko mahāpariccāgaṃ pariccaji. Kassa pariccāgo mahantoti? Bhikkhusaṅgho moggaliputtatissattherassa bhāraṃ akāsi. Thero āha – ‘‘mahārāja, dasabalassa sāsane paccayadāyako nāma tayā sadiso dharamānepi tathāgate na koci ahosi, taveva pariccāgo mahā’’ti. Rājā therassa vacanaṃ sutvā uḷārena pītipāmojjena nirantaraṃ phuṭṭhasarīro hutvā cintesi – ‘‘natthi kira mayā sadiso paccayadāyako, mayhaṃ kira pariccāgo mahā, ahaṃ kira deyyadhammena sāsanaṃ paggaṇhāmi. Kiṃ panāhaṃ evaṃ sati sāsanassa dāyādo homi, na homī’’ti. Tato bhikkhusaṅghaṃ pucchi – ‘‘bhavāmi nu kho ahaṃ, bhante, sāsanassa dāyādo’’ti?
ตโต โมคฺคลิปุตฺตติสฺสเตฺถโร รโญฺญ อิทํ วจนํ สุตฺวา ราชปุตฺตสฺส มหินฺทสฺส อุปนิสฺสยสมฺปตฺติํ สมฺปสฺสมาโน ‘‘สเจ อยํ กุมาโร ปพฺพชิสฺสติ สาสนสฺส อติวิย วุฑฺฒิ ภวิสฺสตี’’ติ จิเนฺตตฺวา ราชานํ เอตทโวจ – ‘‘น โข, มหาราช, เอตฺตาวตา สาสนสฺส ทายาโท โหติ; อปิจ โข ปจฺจยทายโกติ วา อุปฎฺฐาโกติ วา สงฺขฺยํ คจฺฉติฯ โยปิ หิ, มหาราช, ปถวิโต ยาว พฺรหฺมโลกปริมาณํ ปจฺจยราสิํ ทเทยฺย โสปิ ‘สาสเน ทายาโท’ติ สงฺขฺยํ น คจฺฉตี’’ติฯ ‘‘อถ กถํ จรหิ, ภเนฺต, สาสนสฺส ทายาโท โหตี’’ติ? ‘‘โย หิ โกจิ, มหาราช, อโฑฺฒ วา ทลิโทฺท วา อตฺตโน โอรสํ ปุตฺตํ ปพฺพาเชติ – อยํ วุจฺจติ, มหาราช, ทายาโท สาสนสฺสา’’ติฯ
Tato moggaliputtatissatthero rañño idaṃ vacanaṃ sutvā rājaputtassa mahindassa upanissayasampattiṃ sampassamāno ‘‘sace ayaṃ kumāro pabbajissati sāsanassa ativiya vuḍḍhi bhavissatī’’ti cintetvā rājānaṃ etadavoca – ‘‘na kho, mahārāja, ettāvatā sāsanassa dāyādo hoti; apica kho paccayadāyakoti vā upaṭṭhākoti vā saṅkhyaṃ gacchati. Yopi hi, mahārāja, pathavito yāva brahmalokaparimāṇaṃ paccayarāsiṃ dadeyya sopi ‘sāsane dāyādo’ti saṅkhyaṃ na gacchatī’’ti. ‘‘Atha kathaṃ carahi, bhante, sāsanassa dāyādo hotī’’ti? ‘‘Yo hi koci, mahārāja, aḍḍho vā daliddo vā attano orasaṃ puttaṃ pabbājeti – ayaṃ vuccati, mahārāja, dāyādo sāsanassā’’ti.
เอวํ วุเตฺต อโสโก ราชา ‘‘อหํ กิร เอวรูปํ ปริจฺจาคํ กตฺวาปิ เนว สาสนสฺส ทายาทภาวํ ปโตฺต’’ติ สาสเน ทายาทภาวํ ปตฺถยมาโน อิโต จิโต จ วิโลเกตฺวา อทฺทส มหินฺทกุมารํ อวิทูเร ฐิตํฯ ทิสฺวานสฺส เอตทโหสิ – ‘‘กิญฺจาปิ อหํ อิมํ กุมารํ ติสฺสกุมารสฺส ปพฺพชิตกาลโต ปภุติ โอปรเชฺช ฐเปตุกาโม, อถ โข โอปรชฺชโตปิ ปพฺพชฺชาว อุตฺตมา’’ติฯ ตโต กุมารํ อาห – ‘‘สกฺขสิ ตฺวํ, ตาต, ปพฺพชิตุ’’นฺติ? กุมาโร ปกติยาปิ ติสฺสกุมารสฺส ปพฺพชิตกาลโต ปภุติ ปพฺพชิตุกาโมว รโญฺญ วจนํ สุตฺวา อติวิย ปาโมชฺชชาโต หุตฺวา อาห – ‘‘ปพฺพชามิ, เทว, มํ ปพฺพาเชตฺวา ตุเมฺห สาสนทายาทา โหถา’’ติฯ
Evaṃ vutte asoko rājā ‘‘ahaṃ kira evarūpaṃ pariccāgaṃ katvāpi neva sāsanassa dāyādabhāvaṃ patto’’ti sāsane dāyādabhāvaṃ patthayamāno ito cito ca viloketvā addasa mahindakumāraṃ avidūre ṭhitaṃ. Disvānassa etadahosi – ‘‘kiñcāpi ahaṃ imaṃ kumāraṃ tissakumārassa pabbajitakālato pabhuti oparajje ṭhapetukāmo, atha kho oparajjatopi pabbajjāva uttamā’’ti. Tato kumāraṃ āha – ‘‘sakkhasi tvaṃ, tāta, pabbajitu’’nti? Kumāro pakatiyāpi tissakumārassa pabbajitakālato pabhuti pabbajitukāmova rañño vacanaṃ sutvā ativiya pāmojjajāto hutvā āha – ‘‘pabbajāmi, deva, maṃ pabbājetvā tumhe sāsanadāyādā hothā’’ti.
เตน จ สมเยน ราชธีตา สงฺฆมิตฺตาปิ ตสฺมิํเยว ฐาเน ฐิตา โหติฯ ตสฺสา จ สามิโก อคฺคิพฺรหฺมา นาม กุมาโร ยุวราเชน ติสฺสกุมาเรน สทฺธิํ ปพฺพชิโต โหติฯ ราชา ตํ ทิสฺวา อาห – ‘‘ตฺวมฺปิ, อมฺม, ปพฺพชิตุํ สกฺขสี’’ติ? ‘‘สาธุ, ตาต, สโกฺกมี’’ติฯ ราชา ปุตฺตานํ มนํ ลภิตฺวา ปหฎฺฐจิโตฺต ภิกฺขุสงฺฆํ เอตทโวจ – ‘‘ภเนฺต, อิเม ทารเก ปพฺพาเชตฺวา มํ สาสเน ทายาทํ กโรถา’’ติฯ สโงฺฆ รโญฺญ วจนํ สมฺปฎิจฺฉิตฺวา กุมารํ โมคฺคลิปุตฺตติสฺสเตฺถเรน อุปชฺฌาเยน มหาเทวเตฺถเรน จ อาจริเยน ปพฺพาเชสิฯ มชฺฌนฺติกเตฺถเรน อาจริเยน อุปสมฺปาเทสิฯ ตทา กิร กุมาโร ปริปุณฺณวีสติวโสฺสว โหติฯ โส ตสฺมิํเยว อุปสมฺปทสีมมณฺฑเล สห ปฎิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิฯ สงฺฆมิตฺตายปิ ราชธีตาย อาจริยา อายุปาลิเตฺถรี นาม, อุปชฺฌายา ปน ธมฺมปาลิเตฺถรี นาม อโหสิฯ ตทา สงฺฆมิตฺตา อฎฺฐารสวสฺสา โหติฯ ตํ ปพฺพชิตมตฺตํ ตสฺมิํเยว สีมมณฺฑเล สิกฺขาย ปติฎฺฐาเปสุํฯ อุภินฺนํ ปพฺพชิตกาเล ราชา ฉพฺพสฺสาภิเสโก โหติฯ
Tena ca samayena rājadhītā saṅghamittāpi tasmiṃyeva ṭhāne ṭhitā hoti. Tassā ca sāmiko aggibrahmā nāma kumāro yuvarājena tissakumārena saddhiṃ pabbajito hoti. Rājā taṃ disvā āha – ‘‘tvampi, amma, pabbajituṃ sakkhasī’’ti? ‘‘Sādhu, tāta, sakkomī’’ti. Rājā puttānaṃ manaṃ labhitvā pahaṭṭhacitto bhikkhusaṅghaṃ etadavoca – ‘‘bhante, ime dārake pabbājetvā maṃ sāsane dāyādaṃ karothā’’ti. Saṅgho rañño vacanaṃ sampaṭicchitvā kumāraṃ moggaliputtatissattherena upajjhāyena mahādevattherena ca ācariyena pabbājesi. Majjhantikattherena ācariyena upasampādesi. Tadā kira kumāro paripuṇṇavīsativassova hoti. So tasmiṃyeva upasampadasīmamaṇḍale saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Saṅghamittāyapi rājadhītāya ācariyā āyupālittherī nāma, upajjhāyā pana dhammapālittherī nāma ahosi. Tadā saṅghamittā aṭṭhārasavassā hoti. Taṃ pabbajitamattaṃ tasmiṃyeva sīmamaṇḍale sikkhāya patiṭṭhāpesuṃ. Ubhinnaṃ pabbajitakāle rājā chabbassābhiseko hoti.
อถ มหินฺทเตฺถโร อุปสมฺปนฺนกาลโต ปภุติ อตฺตโน อุปชฺฌายเสฺสว สนฺติเก ธมฺมญฺจ วินยญฺจ ปริยาปุณโนฺต เทฺวปิ สงฺคีติโย อารูฬฺหํ ติปิฎกสงฺคหิตํ สาฎฺฐกถํ สพฺพํ เถรวาทํ ติณฺณํ วสฺสานํ อพฺภนฺตเร อุคฺคเหตฺวา อตฺตโน อุปชฺฌายสฺส อเนฺตวาสิกานํ สหสฺสมตฺตานํ ภิกฺขูนํ ปาโมโกฺข อโหสิฯ ตทา อโสโก ธมฺมราชา นววสฺสาภิเสโก โหติฯ รโญฺญ ปน อฎฺฐวสฺสาภิเสกกาเลเยว โกนฺตปุตฺตติสฺสเตฺถโร พฺยาธิปฎิกมฺมตฺถํ ภิกฺขาจารวเตฺตน อาหิณฺฑโนฺต ปสตมตฺตํ สปฺปิํ อลภิตฺวา พฺยาธิพเลน ปริกฺขีณายุสงฺขาโร ภิกฺขุสงฺฆํ อปฺปมาเทน โอวทิตฺวา อากาเส ปลฺลเงฺกน นิสีทิตฺวา เตโชธาตุํ สมาปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิฯ ราชา ตํ ปวตฺติํ สุตฺวา เถรสฺส สกฺการํ กตฺวา ‘‘มยิ นาม รชฺชํ กาเรเนฺต เอวํ ภิกฺขูนํ ปจฺจยา ทุลฺลภา’’ติ นครสฺส จตูสุ ทฺวาเรสุ โปกฺขรณิโย การาเปตฺวา เภสชฺชสฺส ปูราเปตฺวา ทาเปสิฯ
Atha mahindatthero upasampannakālato pabhuti attano upajjhāyasseva santike dhammañca vinayañca pariyāpuṇanto dvepi saṅgītiyo ārūḷhaṃ tipiṭakasaṅgahitaṃ sāṭṭhakathaṃ sabbaṃ theravādaṃ tiṇṇaṃ vassānaṃ abbhantare uggahetvā attano upajjhāyassa antevāsikānaṃ sahassamattānaṃ bhikkhūnaṃ pāmokkho ahosi. Tadā asoko dhammarājā navavassābhiseko hoti. Rañño pana aṭṭhavassābhisekakāleyeva kontaputtatissatthero byādhipaṭikammatthaṃ bhikkhācāravattena āhiṇḍanto pasatamattaṃ sappiṃ alabhitvā byādhibalena parikkhīṇāyusaṅkhāro bhikkhusaṅghaṃ appamādena ovaditvā ākāse pallaṅkena nisīditvā tejodhātuṃ samāpajjitvā parinibbāyi. Rājā taṃ pavattiṃ sutvā therassa sakkāraṃ katvā ‘‘mayi nāma rajjaṃ kārente evaṃ bhikkhūnaṃ paccayā dullabhā’’ti nagarassa catūsu dvāresu pokkharaṇiyo kārāpetvā bhesajjassa pūrāpetvā dāpesi.
เตน กิร สมเยน ปาฎลิปุตฺตสฺส จตูสุ ทฺวาเรสุ จตฺตาริ สตสหสฺสานิ, สภายํ สตสหสฺสนฺติ ทิวเส ทิวเส ปญฺจสตสหสฺสานิ รโญฺญ อุปฺปชฺชนฺติฯ ตโต ราชา นิโคฺรธเตฺถรสฺส เทวสิกํ สตสหสฺสํ วิสเชฺชสิฯ พุทฺธสฺส เจติเย คนฺธมาลาทีหิ ปูชนตฺถาย สตสหสฺสํ ฯ ธมฺมสฺส สตสหสฺสํ, ตํ ธมฺมธรานํ พหุสฺสุตานํ จตุปจฺจยตฺถาย อุปนียติฯ สงฺฆสฺส สตสหสฺสํ, จตูสุ ทฺวาเรสุ เภสชฺชตฺถาย สตสหสฺสํฯ เอวํ สาสเน อุฬาโร ลาภสกฺกาโร นิพฺพตฺติฯ
Tena kira samayena pāṭaliputtassa catūsu dvāresu cattāri satasahassāni, sabhāyaṃ satasahassanti divase divase pañcasatasahassāni rañño uppajjanti. Tato rājā nigrodhattherassa devasikaṃ satasahassaṃ visajjesi. Buddhassa cetiye gandhamālādīhi pūjanatthāya satasahassaṃ . Dhammassa satasahassaṃ, taṃ dhammadharānaṃ bahussutānaṃ catupaccayatthāya upanīyati. Saṅghassa satasahassaṃ, catūsu dvāresu bhesajjatthāya satasahassaṃ. Evaṃ sāsane uḷāro lābhasakkāro nibbatti.
ติตฺถิยา ปริหีนลาภสกฺการา อนฺตมโส ฆาสจฺฉาทนมฺปิ อลภนฺตา ลาภสกฺการํ ปตฺถยมานา สาสเน ปพฺพชิตฺวา สกานิ สกานิ ทิฎฺฐิคตานิ ‘‘อยํ ธโมฺม, อยํ วินโย’’ติ ทีเปนฺติฯ ปพฺพชฺชํ อลภมานาปิ สยเมว มุเณฺฑตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา วิหาเรสุ วิจรนฺตา อุโปสถมฺปิ ปวารณมฺปิ สงฺฆกมฺมมฺปิ คณกมฺมมฺปิ ปวิสนฺติฯ ภิกฺขู เตหิ สทฺธิํ อุโปสถํ น กโรนฺติฯ ตทา โมคฺคลิปุตฺตติสฺสเตฺถโร ‘‘อุปฺปนฺนํ ทานิ อิทํ อธิกรณํ, ตํ นจิรเสฺสว กกฺขฬํ ภวิสฺสติฯ น โข ปเนตํ สกฺกา อิเมสํ มเชฺฌ วสเนฺตน วูปสเมตุ’’นฺติ มหินฺทเตฺถรสฺส คณํ นียฺยาเตตฺวา อตฺตนา ผาสุวิหาเรน วิหริตุกาโม อโหคงฺคปพฺพตํ อคมาสิฯ เตปิ โข ติตฺถิยา ภิกฺขุสเงฺฆน ธเมฺมน วินเยน สตฺถุสาสเนน นิคฺคยฺหมานาปิ ธมฺมวินยานุโลมาย ปฎิปตฺติยา อสณฺฐหนฺตา อเนกรูปํ สาสนสฺส อพฺพุทญฺจ มลญฺจ กณฺฎกญฺจ สมุฎฺฐาเปสุํฯ เกจิ อคฺคิํ ปริจรนฺติ, เกจิ ปญฺจาตเปน ตาเปนฺติ, เกจิ อาทิจฺจํ อนุปริวตฺตนฺติ, เกจิ ‘‘ธมฺมญฺจ วินยญฺจ โวภินฺทิสฺสามา’’ติ ปคฺคณฺหิํสุฯ ตทา ภิกฺขุสโงฺฆ น เตหิ สทฺธิํ อุโปสถํ วา ปวารณํ วา อกาสิฯ อโสการาเม สตฺตวสฺสานิ อุโปสโถ อุปจฺฉิชฺชิฯ รโญฺญปิ เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ ราชา เอกํ อมจฺจํ อาณาเปสิ – ‘‘วิหารํ คนฺตฺวา อธิกรณํ วูปสเมตฺวา อุโปสถํ การาเปหี’’ติฯ อมโจฺจ ราชานํ ปฎิปุจฺฉิตุํ อวิสหโนฺต อเญฺญ อมเจฺจ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘ราชา มํ ‘วิหารํ คนฺตฺวา อธิกรณํ วูปสเมตฺวา อุโปสถํ การาเปหี’ติ ปหิณิฯ กถํ นุ โข อธิกรณํ วูปสมฺมตี’’ติ? เต อาหํสุ – ‘‘มยํ เอวํ สลฺลเกฺขม – ‘ยถา นาม ปจฺจนฺตํ วูปสเมนฺตา โจเร ฆาเตนฺติ, เอวเมว เย อุโปสถํ น กโรนฺติ, เต มาเรตุกาโม ราชา ภวิสฺสตี’’’ติฯ อถ โส อมโจฺจ วิหารํ คนฺตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาเตตฺวา อาห – ‘‘อหํ รญฺญา ‘อุโปสถํ การาเปหี’ติ เปสิโตฯ กโรถ ทานิ, ภเนฺต, อุโปสถ’’นฺติฯ ภิกฺขู ‘‘น มยํ ติตฺถิเยหิ สทฺธิํ อุโปสถํ กโรมา’’ติ อาหํสุฯ อถ อมโจฺจ เถราสนโต ปฎฺฐาย อสินา สีสานิ ปาเตตุํ อารโทฺธฯ
Titthiyā parihīnalābhasakkārā antamaso ghāsacchādanampi alabhantā lābhasakkāraṃ patthayamānā sāsane pabbajitvā sakāni sakāni diṭṭhigatāni ‘‘ayaṃ dhammo, ayaṃ vinayo’’ti dīpenti. Pabbajjaṃ alabhamānāpi sayameva muṇḍetvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā vihāresu vicarantā uposathampi pavāraṇampi saṅghakammampi gaṇakammampi pavisanti. Bhikkhū tehi saddhiṃ uposathaṃ na karonti. Tadā moggaliputtatissatthero ‘‘uppannaṃ dāni idaṃ adhikaraṇaṃ, taṃ nacirasseva kakkhaḷaṃ bhavissati. Na kho panetaṃ sakkā imesaṃ majjhe vasantena vūpasametu’’nti mahindattherassa gaṇaṃ nīyyātetvā attanā phāsuvihārena viharitukāmo ahogaṅgapabbataṃ agamāsi. Tepi kho titthiyā bhikkhusaṅghena dhammena vinayena satthusāsanena niggayhamānāpi dhammavinayānulomāya paṭipattiyā asaṇṭhahantā anekarūpaṃ sāsanassa abbudañca malañca kaṇṭakañca samuṭṭhāpesuṃ. Keci aggiṃ paricaranti, keci pañcātapena tāpenti, keci ādiccaṃ anuparivattanti, keci ‘‘dhammañca vinayañca vobhindissāmā’’ti paggaṇhiṃsu. Tadā bhikkhusaṅgho na tehi saddhiṃ uposathaṃ vā pavāraṇaṃ vā akāsi. Asokārāme sattavassāni uposatho upacchijji. Raññopi etamatthaṃ ārocesuṃ. Rājā ekaṃ amaccaṃ āṇāpesi – ‘‘vihāraṃ gantvā adhikaraṇaṃ vūpasametvā uposathaṃ kārāpehī’’ti. Amacco rājānaṃ paṭipucchituṃ avisahanto aññe amacce upasaṅkamitvā āha – ‘‘rājā maṃ ‘vihāraṃ gantvā adhikaraṇaṃ vūpasametvā uposathaṃ kārāpehī’ti pahiṇi. Kathaṃ nu kho adhikaraṇaṃ vūpasammatī’’ti? Te āhaṃsu – ‘‘mayaṃ evaṃ sallakkhema – ‘yathā nāma paccantaṃ vūpasamentā core ghātenti, evameva ye uposathaṃ na karonti, te māretukāmo rājā bhavissatī’’’ti. Atha so amacco vihāraṃ gantvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātetvā āha – ‘‘ahaṃ raññā ‘uposathaṃ kārāpehī’ti pesito. Karotha dāni, bhante, uposatha’’nti. Bhikkhū ‘‘na mayaṃ titthiyehi saddhiṃ uposathaṃ karomā’’ti āhaṃsu. Atha amacco therāsanato paṭṭhāya asinā sīsāni pātetuṃ āraddho.
อทฺทสา โข ติสฺสเตฺถโร ตํ อมจฺจํ ตถา วิปฺปฎิปนฺนํฯ ติสฺสเตฺถโร นาม น โย วา โส วา, รโญฺญ เอกมาติโก ภาตา ติสฺสกุมาโร นาม, ตํ กิร ราชา ปตฺตาภิเสโก โอปรเชฺช ฐเปสิฯ โส เอกทิวสํ วนจารํ คโต อทฺทส มหนฺตํ มิคสงฺฆํ จิตฺตกีฬาย กีฬนฺตํฯ ทิสฺวานสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิเม ตาว ติณภกฺขา มิคา เอวํ กีฬนฺติ, อิเม ปน สมณา ราชกุเล ปณีตานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา มุทุกาสุ เสยฺยาสุ สยมานา กิํ นาม กีฬิตํ น กีฬิสฺสนฺตี’’ติ! โส ตโต อาคนฺตฺวา อิมํ อตฺตโน วิตกฺกํ รโญฺญ อาโรเจสิฯ ราชา ‘‘อฎฺฐาเน กุกฺกุจฺจายิตํ กุมาเรน! หนฺท, นํ เอวํ สญฺญาเปสฺสามี’’ติ เอกทิวสํ เกนจิ การเณน กุโทฺธ วิย หุตฺวา ‘‘เอหิ สตฺตทิวเสน รชฺชํ สมฺปฎิจฺฉ, ตโต ตํ ฆาเตสฺสามี’’ติ มรณภเยน ตเชฺชตฺวา ตมตฺถํ สญฺญาเปสิฯ โส กิร กุมาโร ‘‘สตฺตเม มํ ทิวเส มาเรสฺสตี’’ติ น จิตฺตรูปํ นฺหายิ, น ภุญฺชิ, น สุปิ, อติวิย ลูขสรีโร อโหสิฯ ตโต นํ ราชา ปุจฺฉิ – ‘‘กิสฺส ตฺวํ เอวรูโป ชาโต’’ติ? ‘‘มรณภเยน, เทวา’’ติฯ ‘‘อเร, ตฺวํ นาม ปริจฺฉินฺนมรณํ สมฺปสฺสมาโน วิสฺสโตฺถ น กีฬสิ? ภิกฺขู อสฺสาสปสฺสาสนิพทฺธํ มรณํ เปกฺขมานา กถํ กีฬิสฺสนฺตี’’ติ! ตโต ปภุติ กุมาโร สาสเน ปสีทิฯ
Addasā kho tissatthero taṃ amaccaṃ tathā vippaṭipannaṃ. Tissatthero nāma na yo vā so vā, rañño ekamātiko bhātā tissakumāro nāma, taṃ kira rājā pattābhiseko oparajje ṭhapesi. So ekadivasaṃ vanacāraṃ gato addasa mahantaṃ migasaṅghaṃ cittakīḷāya kīḷantaṃ. Disvānassa etadahosi – ‘‘ime tāva tiṇabhakkhā migā evaṃ kīḷanti, ime pana samaṇā rājakule paṇītāni bhojanāni bhuñjitvā mudukāsu seyyāsu sayamānā kiṃ nāma kīḷitaṃ na kīḷissantī’’ti! So tato āgantvā imaṃ attano vitakkaṃ rañño ārocesi. Rājā ‘‘aṭṭhāne kukkuccāyitaṃ kumārena! Handa, naṃ evaṃ saññāpessāmī’’ti ekadivasaṃ kenaci kāraṇena kuddho viya hutvā ‘‘ehi sattadivasena rajjaṃ sampaṭiccha, tato taṃ ghātessāmī’’ti maraṇabhayena tajjetvā tamatthaṃ saññāpesi. So kira kumāro ‘‘sattame maṃ divase māressatī’’ti na cittarūpaṃ nhāyi, na bhuñji, na supi, ativiya lūkhasarīro ahosi. Tato naṃ rājā pucchi – ‘‘kissa tvaṃ evarūpo jāto’’ti? ‘‘Maraṇabhayena, devā’’ti. ‘‘Are, tvaṃ nāma paricchinnamaraṇaṃ sampassamāno vissattho na kīḷasi? Bhikkhū assāsapassāsanibaddhaṃ maraṇaṃ pekkhamānā kathaṃ kīḷissantī’’ti! Tato pabhuti kumāro sāsane pasīdi.
โส ปุน เอกทิวสํ มิควํ นิกฺขมิตฺวา อรเญฺญ อนุวิจรมาโน อทฺทส โยนกมหาธมฺมรกฺขิตเตฺถรํ อญฺญตเรน หตฺถินาเคน สาลสาขํ คเหตฺวา พีชิยมานํ นิสินฺนํฯ ทิสฺวา ปาโมชฺชชาโต จิเนฺตสิ – ‘‘กทา นุ โข อหมฺปิ อยํ มหาเถโร วิย ปพฺพเชยฺยํ! สิยา นุ โข โส ทิวโส’’ติฯ เถโร ตสฺสาสยํ วิทิตฺวา ตสฺส ปสฺสนฺตเสฺสว อากาเส อุปฺปติตฺวา อโสการาเม โปกฺขรณิยา อุทกตเล ฐตฺวา จีวรญฺจ อุตฺตราสงฺคญฺจ อากาเส ลเคฺคตฺวา นฺหายิตุํ อารโทฺธฯ
So puna ekadivasaṃ migavaṃ nikkhamitvā araññe anuvicaramāno addasa yonakamahādhammarakkhitattheraṃ aññatarena hatthināgena sālasākhaṃ gahetvā bījiyamānaṃ nisinnaṃ. Disvā pāmojjajāto cintesi – ‘‘kadā nu kho ahampi ayaṃ mahāthero viya pabbajeyyaṃ! Siyā nu kho so divaso’’ti. Thero tassāsayaṃ viditvā tassa passantasseva ākāse uppatitvā asokārāme pokkharaṇiyā udakatale ṭhatvā cīvarañca uttarāsaṅgañca ākāse laggetvā nhāyituṃ āraddho.
กุมาโร เถรสฺสานุภาวํ ทิสฺวา อติวิย ปสโนฺน ‘‘อเชฺชว ปพฺพชิสฺสามี’’ติ นิวตฺติตฺวา รโญฺญ อาโรเจสิ – ‘‘ปพฺพชิสฺสามหํ, เทวา’’ติฯ ราชา อเนกปฺปการํ ยาจิตฺวาปิ ตํ นิวเตฺตตุํ อสโกฺกโนฺต อโสการามคมนียมคฺคํ อลงฺการาเปตฺวา กุมารํ ฉณเวสํ คาหาเปตฺวา อลงฺกตาย เสนาย ปริวาราเปตฺวา วิหารํ เนสิฯ ‘‘ยุวราชา กิร ปพฺพชิสฺสตี’’ติ สุตฺวา พหู ภิกฺขู ปตฺตจีวรานิ ปฎิยาเทสุํฯ กุมาโร ปธานฆรํ คนฺตฺวา มหาธมฺมรกฺขิตเตฺถรเสฺสว สนฺติเก ปพฺพชิ สทฺธิํ ปุริสสตสหเสฺสนฯ กุมารสฺส ปน อนุปพฺพชิตานํ คณนปริเจฺฉโท นตฺถิฯ กุมาโร รโญฺญ จตุวสฺสาภิเสกกาเล ปพฺพชิโตฯ อถโญฺญปิ รโญฺญ ภาคิเนโยฺย สงฺฆมิตฺตาย สามิโก อคฺคิพฺรหฺมา นาม กุมาโร อตฺถิฯ สงฺฆมิตฺตา ตํ ปฎิจฺจ เอกเมว ปุตฺตํ วิชายิฯ โสปิ ‘‘ยุวราชา ปพฺพชิโต’’ติ สุตฺวา ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา – ‘‘อหมฺปิ, เทว, ปพฺพชิสฺสามี’’ติ ยาจิฯ ‘‘ปพฺพช, ตาตา’’ติ จ รญฺญา อนุญฺญาโต ตํทิวสเมว ปพฺพชิฯ
Kumāro therassānubhāvaṃ disvā ativiya pasanno ‘‘ajjeva pabbajissāmī’’ti nivattitvā rañño ārocesi – ‘‘pabbajissāmahaṃ, devā’’ti. Rājā anekappakāraṃ yācitvāpi taṃ nivattetuṃ asakkonto asokārāmagamanīyamaggaṃ alaṅkārāpetvā kumāraṃ chaṇavesaṃ gāhāpetvā alaṅkatāya senāya parivārāpetvā vihāraṃ nesi. ‘‘Yuvarājā kira pabbajissatī’’ti sutvā bahū bhikkhū pattacīvarāni paṭiyādesuṃ. Kumāro padhānagharaṃ gantvā mahādhammarakkhitattherasseva santike pabbaji saddhiṃ purisasatasahassena. Kumārassa pana anupabbajitānaṃ gaṇanaparicchedo natthi. Kumāro rañño catuvassābhisekakāle pabbajito. Athaññopi rañño bhāgineyyo saṅghamittāya sāmiko aggibrahmā nāma kumāro atthi. Saṅghamittā taṃ paṭicca ekameva puttaṃ vijāyi. Sopi ‘‘yuvarājā pabbajito’’ti sutvā rājānaṃ upasaṅkamitvā – ‘‘ahampi, deva, pabbajissāmī’’ti yāci. ‘‘Pabbaja, tātā’’ti ca raññā anuññāto taṃdivasameva pabbaji.
เอวํ อนุปพฺพชิโต, อุฬารวิภเวน ขตฺติยชเนน;
Evaṃ anupabbajito, uḷāravibhavena khattiyajanena;
รโญฺญ กนิฎฺฐภาตา, ติสฺสเตฺถโรติ วิเญฺญโยฺยฯ
Rañño kaniṭṭhabhātā, tissattheroti viññeyyo.
โส ตํ อมจฺจํ ตถา วิปฺปฎิปนฺนํ ทิสฺวา จิเนฺตสิ – ‘‘น ราชา เถเร มาราเปตุํ ปหิเณยฺย; อทฺธา อิมเสฺสเวตํ อมจฺจสฺส ทุคฺคหิตํ ภวิสฺสตี’’ติ คนฺตฺวา สยํ ตสฺส อาสเนฺน อาสเน นิสีทิฯ โส เถรํ สญฺชานิตฺวา สตฺถํ นิปาเตตุํ อวิสหโนฺต คนฺตฺวา รโญฺญ อาโรเจสิ – ‘‘อหํ, เทว, อุโปสถํ กาตุํ อนิจฺฉนฺตานํ เอตฺตกานํ นาม ภิกฺขูนํ สีสานิ ปาเตสิํ; อถ อยฺยสฺส ติสฺสเตฺถรสฺส ปฎิปาฎิ สมฺปตฺตา, กินฺติ กโรมี’’ติ? ราชา สุตฺวาว – ‘‘อเร! กิํ ปน, ตฺวํ, มยา ภิกฺขู ฆาเตตุํ เปสิโต’’ติ ตาวเทว สรีเร อุปฺปนฺนทาโห หุตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา เถเร ภิกฺขู ปุจฺฉิ – ‘‘อยํ, ภเนฺต, อมโจฺจ มยา อนาณโตฺตว เอวํ อกาสิ, กสฺส นุ โข อิมินา ปาเปน ภวิตพฺพ’’นฺติ? เอกเจฺจ เถรา, ‘‘อยํ ตว วจเนน อกาสิ, ตุเยฺหตํ ปาป’’นฺติ อาหํสุฯ เอกเจฺจ ‘‘อุภินฺนมฺปิ โว เอตํ ปาป’’นฺติ อาหํสุฯ เอกเจฺจ เอวมาหํสุ – ‘‘กิํ ปน เต, มหาราช, อตฺถิ จิตฺตํ ‘อยํ คนฺตฺวา ภิกฺขู ฆาเตตู’’’ติ? ‘‘นตฺถิ, ภเนฺต, กุสลาธิปฺปาโย อหํ เปเสสิํ – ‘สมโคฺค ภิกฺขุสโงฺฆ อุโปสถํ กโรตู’’’ติฯ ‘‘สเจ ตฺวํ กุสลาธิปฺปาโย, นตฺถิ ตุยฺหํ ปาปํ, อมจฺจเสฺสเวตํ ปาป’’นฺติฯ ราชา เทฺวฬฺหกชาโต อาห – ‘‘อตฺถิ นุ โข, ภเนฺต, โกจิ ภิกฺขุ มเมตํ เทฺวฬฺหกํ ฉินฺทิตฺวา สาสนํ ปคฺคเหตุํ สมโตฺถ’’ติ? ‘‘อตฺถิ, มหาราช, โมคฺคลิปุตฺตติสฺสเตฺถโร นาม, โส เต อิมํ เทฺวฬฺหกํ ฉินฺทิตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหิตุํ สมโตฺถ’’ติฯ ราชา ตทเหว จตฺตาโร ธมฺมกถิเก เอเกกภิกฺขุสหสฺสปริวาเร, จตฺตาโร จ อมเจฺจ เอเกกปุริสสหสฺสปริวาเร ‘‘เถรํ คณฺหิตฺวา อาคจฺฉถา’’ติ เปเสสิฯ เต คนฺตฺวา ‘‘ราชา ปโกฺกสตี’’ติ อาหํสุฯ เถโร นาคจฺฉิ ฯ ทุติยมฺปิ โข ราชา อฎฺฐ ธมฺมกถิเก, อฎฺฐ จ อมเจฺจ สหสฺสสหสฺสปริวาเรเยว เปเสสิ – ‘‘‘ราชา, ภเนฺต, ปโกฺกสตี’ติ วตฺวา คณฺหิตฺวาว อาคจฺฉถา’’ติฯ เต ตเถว อาหํสุฯ ทุติยมฺปิ เถโร นาคจฺฉิฯ ราชา เถเร ปุจฺฉิ – ‘‘อหํ, ภเนฺต, ทฺวิกฺขตฺตุํ ปหิณิํ; กสฺมา เถโร นาคจฺฉตี’’ติ? ‘‘‘ราชา ปโกฺกสตี’ติ วุตฺตตฺตา, มหาราช, นาคจฺฉติฯ เอวํ ปน วุเตฺต อาคเจฺฉยฺย ‘สาสนํ, ภเนฺต, โอสีทติ, อมฺหากํ สาสนํ ปคฺคหตฺถาย สหายกา โหถา’’’ติฯ อถ ราชา ตถา วตฺวา โสฬส ธมฺมกถิเก, โสฬส จ อมเจฺจ สหสฺสสหสฺสปริวาเร เปเสสิฯ ภิกฺขู จ ปฎิปุจฺฉิ – ‘‘มหลฺลโก นุ โข, ภเนฺต, เถโร ทหโร นุ โข’’ติ? ‘‘มหลฺลโก, มหาราชา’’ติฯ ‘‘วยฺหํ วา สิวิกํ วา อภิรุหิสฺสติ, ภเนฺต’’ติ? ‘‘นาภิรุหิสฺสติ, มหาราชา’’ติฯ ‘‘กุหิํ, ภเนฺต, เถโร วสตี’’ติ? ‘‘อุปริ คงฺคาย, มหาราชา’’ติฯ ราชา อาห – ‘‘เตน หิ, ภเณ, นาวาสงฺฆาฎํ พนฺธิตฺวา ตเตฺถว เถรํ นิสีทาเปตฺวา ทฺวีสุปิ ตีเรสุ อารกฺขํ สํวิธาย เถรํ อาเนถา’’ติฯ ภิกฺขู จ อมจฺจา จ เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา รโญฺญ สาสนํ อาโรเจสุํฯ
So taṃ amaccaṃ tathā vippaṭipannaṃ disvā cintesi – ‘‘na rājā there mārāpetuṃ pahiṇeyya; addhā imassevetaṃ amaccassa duggahitaṃ bhavissatī’’ti gantvā sayaṃ tassa āsanne āsane nisīdi. So theraṃ sañjānitvā satthaṃ nipātetuṃ avisahanto gantvā rañño ārocesi – ‘‘ahaṃ, deva, uposathaṃ kātuṃ anicchantānaṃ ettakānaṃ nāma bhikkhūnaṃ sīsāni pātesiṃ; atha ayyassa tissattherassa paṭipāṭi sampattā, kinti karomī’’ti? Rājā sutvāva – ‘‘are! Kiṃ pana, tvaṃ, mayā bhikkhū ghātetuṃ pesito’’ti tāvadeva sarīre uppannadāho hutvā vihāraṃ gantvā there bhikkhū pucchi – ‘‘ayaṃ, bhante, amacco mayā anāṇattova evaṃ akāsi, kassa nu kho iminā pāpena bhavitabba’’nti? Ekacce therā, ‘‘ayaṃ tava vacanena akāsi, tuyhetaṃ pāpa’’nti āhaṃsu. Ekacce ‘‘ubhinnampi vo etaṃ pāpa’’nti āhaṃsu. Ekacce evamāhaṃsu – ‘‘kiṃ pana te, mahārāja, atthi cittaṃ ‘ayaṃ gantvā bhikkhū ghātetū’’’ti? ‘‘Natthi, bhante, kusalādhippāyo ahaṃ pesesiṃ – ‘samaggo bhikkhusaṅgho uposathaṃ karotū’’’ti. ‘‘Sace tvaṃ kusalādhippāyo, natthi tuyhaṃ pāpaṃ, amaccassevetaṃ pāpa’’nti. Rājā dveḷhakajāto āha – ‘‘atthi nu kho, bhante, koci bhikkhu mametaṃ dveḷhakaṃ chinditvā sāsanaṃ paggahetuṃ samattho’’ti? ‘‘Atthi, mahārāja, moggaliputtatissatthero nāma, so te imaṃ dveḷhakaṃ chinditvā sāsanaṃ paggaṇhituṃ samattho’’ti. Rājā tadaheva cattāro dhammakathike ekekabhikkhusahassaparivāre, cattāro ca amacce ekekapurisasahassaparivāre ‘‘theraṃ gaṇhitvā āgacchathā’’ti pesesi. Te gantvā ‘‘rājā pakkosatī’’ti āhaṃsu. Thero nāgacchi . Dutiyampi kho rājā aṭṭha dhammakathike, aṭṭha ca amacce sahassasahassaparivāreyeva pesesi – ‘‘‘rājā, bhante, pakkosatī’ti vatvā gaṇhitvāva āgacchathā’’ti. Te tatheva āhaṃsu. Dutiyampi thero nāgacchi. Rājā there pucchi – ‘‘ahaṃ, bhante, dvikkhattuṃ pahiṇiṃ; kasmā thero nāgacchatī’’ti? ‘‘‘Rājā pakkosatī’ti vuttattā, mahārāja, nāgacchati. Evaṃ pana vutte āgaccheyya ‘sāsanaṃ, bhante, osīdati, amhākaṃ sāsanaṃ paggahatthāya sahāyakā hothā’’’ti. Atha rājā tathā vatvā soḷasa dhammakathike, soḷasa ca amacce sahassasahassaparivāre pesesi. Bhikkhū ca paṭipucchi – ‘‘mahallako nu kho, bhante, thero daharo nu kho’’ti? ‘‘Mahallako, mahārājā’’ti. ‘‘Vayhaṃ vā sivikaṃ vā abhiruhissati, bhante’’ti? ‘‘Nābhiruhissati, mahārājā’’ti. ‘‘Kuhiṃ, bhante, thero vasatī’’ti? ‘‘Upari gaṅgāya, mahārājā’’ti. Rājā āha – ‘‘tena hi, bhaṇe, nāvāsaṅghāṭaṃ bandhitvā tattheva theraṃ nisīdāpetvā dvīsupi tīresu ārakkhaṃ saṃvidhāya theraṃ ānethā’’ti. Bhikkhū ca amaccā ca therassa santikaṃ gantvā rañño sāsanaṃ ārocesuṃ.
เถโร สุตฺวา ‘‘ยํ โข อหํ มูลโต ปฎฺฐาย สาสนํ ปคฺคณฺหิสฺสามีติ ปพฺพชิโตมฺหิฯ อยํ ทานิ เม โส กาโล อนุปฺปโตฺต’’ติ จมฺมขณฺฑํ คณฺหิตฺวาว อุฎฺฐหิฯ อถ ‘‘เถโร เสฺว ปาฎลิปุตฺตํ สมฺปาปุณิสฺสตี’’ติ รตฺติภาเค ราชา สุปินํ อทฺทสฯ เอวรูโป สุปิโน อโหสิ – ‘‘สพฺพเสโต หตฺถินาโค อาคนฺตฺวา ราชานํ สีสโต ปฎฺฐาย ปรามสิตฺวา ทกฺขิณหเตฺถ อคฺคเหสี’’ติฯ ปุนทิวเส ราชา สุปินชฺฌายเก ปุจฺฉิ – ‘‘มยา เอวรูโป สุปิโน ทิโฎฺฐ, กิํ เม ภวิสฺสตี’’ติ? เอโก ตํ, ‘‘มหาราช, สมณนาโค ทกฺขิณหเตฺถ คณฺหิสฺสตี’’ติฯ อถ ราชา ตาวเทว ‘‘เถโร อาคโต’’ติ สุตฺวา คงฺคาตีรํ คนฺตฺวา นทิํ โอตริตฺวา อพฺภุคฺคจฺฉโนฺต ชาณุมเตฺต อุทเก เถรํ สมฺปาปุณิตฺวา เถรสฺส นาวาโต โอตรนฺตสฺส หตฺถํ อทาสิฯ เถโร ราชานํ ทกฺขิณหเตฺถ อคฺคเหสิฯ ตํ ทิสฺวา อสิคฺคาหา ‘‘เถรสฺส สีสํ ปาเตสฺสามา’’ติ โกสโต อสิํ อพฺพาหิํสุฯ กสฺมา? เอตํ กิร จาริตฺตํ ราชกุเลสุ – ‘‘โย ราชานํ หเตฺถ คณฺหติ ตสฺส อสินา สีสํ ปาเตตพฺพ’’นฺติฯ ราชา ฉายํเยว ทิสฺวา อาห – ‘‘ปุเพฺพปิ อหํ ภิกฺขูสุ วิรทฺธการณา อสฺสาทํ น วินฺทามิ, มา โข เถเร วิรชฺฌิตฺถา’’ติฯ เถโร ปน กสฺมา ราชานํ หเตฺถ อคฺคเหสีติ? ยสฺมา รญฺญา ปญฺหํ ปุจฺฉนตฺถาย ปโกฺกสาปิโต ตสฺมา ‘‘อเนฺตวาสิโก เม อย’’นฺติ อคฺคเหสิฯ
Thero sutvā ‘‘yaṃ kho ahaṃ mūlato paṭṭhāya sāsanaṃ paggaṇhissāmīti pabbajitomhi. Ayaṃ dāni me so kālo anuppatto’’ti cammakhaṇḍaṃ gaṇhitvāva uṭṭhahi. Atha ‘‘thero sve pāṭaliputtaṃ sampāpuṇissatī’’ti rattibhāge rājā supinaṃ addasa. Evarūpo supino ahosi – ‘‘sabbaseto hatthināgo āgantvā rājānaṃ sīsato paṭṭhāya parāmasitvā dakkhiṇahatthe aggahesī’’ti. Punadivase rājā supinajjhāyake pucchi – ‘‘mayā evarūpo supino diṭṭho, kiṃ me bhavissatī’’ti? Eko taṃ, ‘‘mahārāja, samaṇanāgo dakkhiṇahatthe gaṇhissatī’’ti. Atha rājā tāvadeva ‘‘thero āgato’’ti sutvā gaṅgātīraṃ gantvā nadiṃ otaritvā abbhuggacchanto jāṇumatte udake theraṃ sampāpuṇitvā therassa nāvāto otarantassa hatthaṃ adāsi. Thero rājānaṃ dakkhiṇahatthe aggahesi. Taṃ disvā asiggāhā ‘‘therassa sīsaṃ pātessāmā’’ti kosato asiṃ abbāhiṃsu. Kasmā? Etaṃ kira cārittaṃ rājakulesu – ‘‘yo rājānaṃ hatthe gaṇhati tassa asinā sīsaṃ pātetabba’’nti. Rājā chāyaṃyeva disvā āha – ‘‘pubbepi ahaṃ bhikkhūsu viraddhakāraṇā assādaṃ na vindāmi, mā kho there virajjhitthā’’ti. Thero pana kasmā rājānaṃ hatthe aggahesīti? Yasmā raññā pañhaṃ pucchanatthāya pakkosāpito tasmā ‘‘antevāsiko me aya’’nti aggahesi.
ราชา เถรํ อตฺตโน อุยฺยานํ เนตฺวา พาหิรโต ติกฺขตฺตุํ ปริวาราเปตฺวา อารกฺขํ ฐเปตฺวา สยเมว เถรสฺส ปาเท โธวิตฺวา เตเลน มเกฺขตฺวา เถรสฺส สนฺติเก นิสีทิตฺวา ‘‘ปฎิพโล นุ โข เถโร มม กงฺขํ ฉินฺทิตฺวา อุปฺปนฺนํ อธิกรณํ วูปสเมตฺวา สาสนํ ปคฺคณฺหิตุ’’นฺติ วีมํสนตฺถาย ‘‘อหํ, ภเนฺต, เอกํ ปาฎิหาริยํ ทฎฺฐุกาโม’’ติ อาหฯ ‘‘กตรํ ปาฎิหาริยํ ทฎฺฐุกาโมสิ, มหาราชา’’ติ? ‘‘ปถวีกมฺปนํ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘สกลปถวีกมฺปนํ ทฎฺฐุกาโมสิ, มหาราช, ปเทสปถวีกมฺปน’’นฺติ? ‘‘กตรํ ปเนตฺถ, ภเนฺต, ทุกฺกร’’นฺติ? ‘‘กิํ นุ โข, มหาราช, กํสปาติยา อุทกปุณฺณาย สพฺพํ อุทกํ กเมฺปตุํ ทุกฺกรํ; อุทาหุ อุปฑฺฒ’’นฺติ? ‘‘อุปฑฺฒํ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘เอวเมว โข, มหาราช, ปเทสปถวีกมฺปนํ ทุกฺกร’’นฺติฯ ‘‘เตน หิ, ภเนฺต, ปเทสปถวีกมฺปนํ ปสฺสิสฺสามี’’ติฯ ‘‘เตน หิ, มหาราช, สมนฺตโต โยชเน ปุรตฺถิมาย ทิสาย เอเกน จเกฺกน สีมํ อกฺกมิตฺวา รโถ ติฎฺฐตุ; ทกฺขิณาย ทิสาย ทฺวีหิ ปาเทหิ สีมํ อกฺกมิตฺวา อโสฺส ติฎฺฐตุ; ปจฺฉิมาย ทิสาย เอเกน ปาเทน สีมํ อกฺกมิตฺวา ปุริโส ติฎฺฐตุ; อุตฺตราย ทิสาย อุปฑฺฒภาเคน สีมํ อกฺกมิตฺวา เอกา อุทกปาติ ติฎฺฐตู’’ติฯ ราชา ตถา การาเปสิฯ เถโร อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฎฺฐาย ‘‘ราชา ปสฺสตู’’ติ โยชนปฺปมาณปถวีจลนํ อธิฎฺฐหิฯ ปุรตฺถิมาย ทิสาย รถสฺส อโนฺตสีมาย ฐิโต ปาโทว จลิ, อิตโร น จลิฯ เอวํ ทกฺขิณปจฺฉิมทิสาสุ อสฺสปุริสานํ อโนฺตสีมาย ฐิตปาทาเยว จลิํสุ, อุปฑฺฒุปฑฺฒํ สรีรญฺจฯ อุตฺตรทิสาย อุทกปาติยาปิ อโนฺตสีมาย ฐิตํ อุปฑฺฒภาคคตเมว อุทกํ จลิ, อวเสสํ นิจฺจลมโหสีติฯ ราชา ตํ ปาฎิหาริยํ ทิสฺวา ‘‘สกฺขติ ทานิ เถโร สาสนํ ปคฺคณฺหิตุ’’นฺติ นิฎฺฐํ คนฺตฺวา อตฺตโน กุกฺกุจฺจํ ปุจฺฉิ – ‘‘อหํ, ภเนฺต, เอกํ อมจฺจํ ‘วิหารํ คนฺตฺวา อธิกรณํ วูปสเมตฺวา อุโปสถํ การาเปหี’ติ ปหิณิํ, โส วิหารํ คนฺตฺวา เอตฺตเก ภิกฺขู ชีวิตา โวโรเปสิ, เอตํ ปาปํ กสฺส โหตี’’ติ?
Rājā theraṃ attano uyyānaṃ netvā bāhirato tikkhattuṃ parivārāpetvā ārakkhaṃ ṭhapetvā sayameva therassa pāde dhovitvā telena makkhetvā therassa santike nisīditvā ‘‘paṭibalo nu kho thero mama kaṅkhaṃ chinditvā uppannaṃ adhikaraṇaṃ vūpasametvā sāsanaṃ paggaṇhitu’’nti vīmaṃsanatthāya ‘‘ahaṃ, bhante, ekaṃ pāṭihāriyaṃ daṭṭhukāmo’’ti āha. ‘‘Kataraṃ pāṭihāriyaṃ daṭṭhukāmosi, mahārājā’’ti? ‘‘Pathavīkampanaṃ, bhante’’ti. ‘‘Sakalapathavīkampanaṃ daṭṭhukāmosi, mahārāja, padesapathavīkampana’’nti? ‘‘Kataraṃ panettha, bhante, dukkara’’nti? ‘‘Kiṃ nu kho, mahārāja, kaṃsapātiyā udakapuṇṇāya sabbaṃ udakaṃ kampetuṃ dukkaraṃ; udāhu upaḍḍha’’nti? ‘‘Upaḍḍhaṃ, bhante’’ti. ‘‘Evameva kho, mahārāja, padesapathavīkampanaṃ dukkara’’nti. ‘‘Tena hi, bhante, padesapathavīkampanaṃ passissāmī’’ti. ‘‘Tena hi, mahārāja, samantato yojane puratthimāya disāya ekena cakkena sīmaṃ akkamitvā ratho tiṭṭhatu; dakkhiṇāya disāya dvīhi pādehi sīmaṃ akkamitvā asso tiṭṭhatu; pacchimāya disāya ekena pādena sīmaṃ akkamitvā puriso tiṭṭhatu; uttarāya disāya upaḍḍhabhāgena sīmaṃ akkamitvā ekā udakapāti tiṭṭhatū’’ti. Rājā tathā kārāpesi. Thero abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya ‘‘rājā passatū’’ti yojanappamāṇapathavīcalanaṃ adhiṭṭhahi. Puratthimāya disāya rathassa antosīmāya ṭhito pādova cali, itaro na cali. Evaṃ dakkhiṇapacchimadisāsu assapurisānaṃ antosīmāya ṭhitapādāyeva caliṃsu, upaḍḍhupaḍḍhaṃ sarīrañca. Uttaradisāya udakapātiyāpi antosīmāya ṭhitaṃ upaḍḍhabhāgagatameva udakaṃ cali, avasesaṃ niccalamahosīti. Rājā taṃ pāṭihāriyaṃ disvā ‘‘sakkhati dāni thero sāsanaṃ paggaṇhitu’’nti niṭṭhaṃ gantvā attano kukkuccaṃ pucchi – ‘‘ahaṃ, bhante, ekaṃ amaccaṃ ‘vihāraṃ gantvā adhikaraṇaṃ vūpasametvā uposathaṃ kārāpehī’ti pahiṇiṃ, so vihāraṃ gantvā ettake bhikkhū jīvitā voropesi, etaṃ pāpaṃ kassa hotī’’ti?
‘‘กิํ ปน เต, มหาราช, อตฺถิ จิตฺตํ ‘อยํ วิหารํ คนฺตฺวา ภิกฺขู ฆาเตตู’’’ติ? ‘‘นตฺถิ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘สเจ เต, มหาราช, นตฺถิ เอวรูปํ จิตฺตํ, นตฺถิ ตุยฺหํ ปาป’’นฺติฯ อถ เถโร ราชานํ เอตมตฺถํ อิมินา สุเตฺตน สญฺญาเปสิ – ‘‘เจตนาหํ, ภิกฺขเว, กมฺมํ วทามิฯ เจตยิตฺวา กมฺมํ กโรติ – กาเยน วาจาย มนสา’’ติ (อ. นิ. ๖.๖๓)ฯ
‘‘Kiṃ pana te, mahārāja, atthi cittaṃ ‘ayaṃ vihāraṃ gantvā bhikkhū ghātetū’’’ti? ‘‘Natthi, bhante’’ti. ‘‘Sace te, mahārāja, natthi evarūpaṃ cittaṃ, natthi tuyhaṃ pāpa’’nti. Atha thero rājānaṃ etamatthaṃ iminā suttena saññāpesi – ‘‘cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmi. Cetayitvā kammaṃ karoti – kāyena vācāya manasā’’ti (a. ni. 6.63).
ตเมวตฺถํ ปริทีเปตุํ ติตฺติรชาตกํ (ชา. ๑.๔.๗๕) อาหริ – ‘‘อตีเต, มหาราช, ทีปกติตฺติโร ตาปสํ ปุจฺฉิ –
Tamevatthaṃ paridīpetuṃ tittirajātakaṃ (jā. 1.4.75) āhari – ‘‘atīte, mahārāja, dīpakatittiro tāpasaṃ pucchi –
‘ญาตโก โน นิสิโนฺนติ, พหุ อาคจฺฉตี ชโน;
‘Ñātako no nisinnoti, bahu āgacchatī jano;
ปฎิจฺจ กมฺมํ ผุสติ, ตสฺมิํ เม สงฺกเต มโน’ติฯ
Paṭicca kammaṃ phusati, tasmiṃ me saṅkate mano’ti.
ตาปโส อาห – ‘อตฺถิ ปน เต จิตฺตํ มม สเทฺทน จ รูปทสฺสเนน จ อาคนฺตฺวา เอเต ปกฺขิโน พชฺฌนฺตุ วา หญฺญนฺตุ วา’ติ? ‘นตฺถิ, ภเนฺต’ติ ติตฺติโร อาหฯ ตโต นํ ตาปโส สญฺญาเปสิ – ‘สเจ เต นตฺถิ จิตฺตํ, นตฺถิ ปาปํ; เจตยนฺตเมว หิ ปาปํ ผุสติ, นาเจตยนฺตํฯ
Tāpaso āha – ‘atthi pana te cittaṃ mama saddena ca rūpadassanena ca āgantvā ete pakkhino bajjhantu vā haññantu vā’ti? ‘Natthi, bhante’ti tittiro āha. Tato naṃ tāpaso saññāpesi – ‘sace te natthi cittaṃ, natthi pāpaṃ; cetayantameva hi pāpaṃ phusati, nācetayantaṃ.
‘น ปฎิจฺจ กมฺมํ ผุสติ, มโน เจ นปฺปทุสฺสติ;
‘Na paṭicca kammaṃ phusati, mano ce nappadussati;
อโปฺปสฺสุกฺกสฺส ภทฺรสฺส, น ปาปมุปลิมฺปตี’’’ติฯ
Appossukkassa bhadrassa, na pāpamupalimpatī’’’ti.
เอวํ เถโร ราชานํ สญฺญาเปตฺวา ตเตฺถว ราชุยฺยาเน สตฺต ทิวสานิ วสโนฺต ราชานํ สมยํ อุคฺคณฺหาเปสิฯ ราชา สตฺตเม ทิวเส อโสการาเม ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาตาเปตฺวา สาณิปาการํ ปริกฺขิปาเปตฺวา สาณิปาการนฺตเร นิสิโนฺน เอกลทฺธิเก เอกลทฺธิเก ภิกฺขู เอกโต เอกโต การาเปตฺวา เอกเมกํ ภิกฺขุสมูหํ ปโกฺกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘กิํวาที สมฺมาสมฺพุโทฺธ’’ติ? ตโตสสฺสตวาทิโน ‘‘สสฺสตวาที’’ติ อาหํสุฯ เอกจฺจสสฺสติกา…เป.… อนฺตานนฺติกา… อมราวิเกฺขปิกา… อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา… สญฺญีวาทา… อสญฺญีวาทา… เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา … อุเจฺฉทวาทา… ทิฎฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา ‘‘ทิฎฺฐธมฺมนิพฺพานวาที’’ติ อาหํสุฯ ราชา ปฐมเมว สมยสฺส อุคฺคหิตตฺตา ‘‘นยิเม ภิกฺขู, อญฺญติตฺถิยา อิเม’’ติ ญตฺวา เตสํ เสตกานิ วตฺถานิ ทตฺวา อุปฺปพฺพาเชสิฯ เต สเพฺพปิ สฎฺฐิสหสฺสา อเหสุํฯ
Evaṃ thero rājānaṃ saññāpetvā tattheva rājuyyāne satta divasāni vasanto rājānaṃ samayaṃ uggaṇhāpesi. Rājā sattame divase asokārāme bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā sāṇipākāraṃ parikkhipāpetvā sāṇipākārantare nisinno ekaladdhike ekaladdhike bhikkhū ekato ekato kārāpetvā ekamekaṃ bhikkhusamūhaṃ pakkosāpetvā pucchi – ‘‘kiṃvādī sammāsambuddho’’ti? Tatosassatavādino ‘‘sassatavādī’’ti āhaṃsu. Ekaccasassatikā…pe… antānantikā… amarāvikkhepikā… adhiccasamuppannikā… saññīvādā… asaññīvādā… nevasaññīnāsaññīvādā … ucchedavādā… diṭṭhadhammanibbānavādā ‘‘diṭṭhadhammanibbānavādī’’ti āhaṃsu. Rājā paṭhamameva samayassa uggahitattā ‘‘nayime bhikkhū, aññatitthiyā ime’’ti ñatvā tesaṃ setakāni vatthāni datvā uppabbājesi. Te sabbepi saṭṭhisahassā ahesuṃ.
อถเญฺญ ภิกฺขู ปโกฺกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘กิํวาที, ภเนฺต, สมฺมาสมฺพุโทฺธ’’ติ? ‘‘วิภชฺชวาที, มหาราชา’’ติฯ เอวํ วุเตฺต ราชา เถรํ ปุจฺฉิ – ‘‘วิภชฺชวาที, ภเนฺต, สมฺมาสมฺพุโทฺธ’’ติ? ‘‘อาม, มหาราชา’’ติฯ ตโต ราชา ‘‘สุทฺธํ ทานิ, ภเนฺต, สาสนํ; กโรตุ ภิกฺขุสโงฺฆ อุโปสถ’’นฺติ อารกฺขํ ทตฺวา นครํ ปาวิสิฯ
Athaññe bhikkhū pakkosāpetvā pucchi – ‘‘kiṃvādī, bhante, sammāsambuddho’’ti? ‘‘Vibhajjavādī, mahārājā’’ti. Evaṃ vutte rājā theraṃ pucchi – ‘‘vibhajjavādī, bhante, sammāsambuddho’’ti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. Tato rājā ‘‘suddhaṃ dāni, bhante, sāsanaṃ; karotu bhikkhusaṅgho uposatha’’nti ārakkhaṃ datvā nagaraṃ pāvisi.
สมโคฺค สโงฺฆ สนฺนิปติตฺวา อุโปสถํ อกาสิฯ ตสฺมิํ สนฺนิปาเต สฎฺฐิ ภิกฺขุสตสหสฺสานิ อเหสุํฯ ตสฺมิํ สมาคเม โมคฺคลิปุตฺตติสฺสเตฺถโร ปรปฺปวาทํ มทฺทมาโน กถาวตฺถุปฺปกรณํ อภาสิฯ ตโต สฎฺฐิสตสหสฺสสเงฺขฺยสุ ภิกฺขูสุ อุจฺจินิตฺวา ติปิฎกปริยตฺติธรานํ ปภินฺนปฎิสมฺภิทานํ เตวิชฺชาทิเภทานํ ภิกฺขูนํ สหสฺสเมกํ คเหตฺวา ยถา มหากสฺสปเตฺถโร จ กากณฺฑกปุโตฺต ยสเตฺถโร จ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคายิํสุ; เอวเมว ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคายโนฺต สพฺพํ สาสนมลํ วิโสเธตฺวา ตติยสงฺคีติํ อกาสิฯ สงฺคีติปริโยสาเน อเนกปฺปการํ ปถวี อกมฺปิตฺถฯ อยํ สงฺคีติ นวหิ มาเสหิ นิฎฺฐิตาฯ ยา โลเก –
Samaggo saṅgho sannipatitvā uposathaṃ akāsi. Tasmiṃ sannipāte saṭṭhi bhikkhusatasahassāni ahesuṃ. Tasmiṃ samāgame moggaliputtatissatthero parappavādaṃ maddamāno kathāvatthuppakaraṇaṃ abhāsi. Tato saṭṭhisatasahassasaṅkhyesu bhikkhūsu uccinitvā tipiṭakapariyattidharānaṃ pabhinnapaṭisambhidānaṃ tevijjādibhedānaṃ bhikkhūnaṃ sahassamekaṃ gahetvā yathā mahākassapatthero ca kākaṇḍakaputto yasatthero ca dhammañca vinayañca saṅgāyiṃsu; evameva dhammañca vinayañca saṅgāyanto sabbaṃ sāsanamalaṃ visodhetvā tatiyasaṅgītiṃ akāsi. Saṅgītipariyosāne anekappakāraṃ pathavī akampittha. Ayaṃ saṅgīti navahi māsehi niṭṭhitā. Yā loke –
กตา ภิกฺขุสหเสฺสน, ตสฺมา สหสฺสิกาติ จ;
Katā bhikkhusahassena, tasmā sahassikāti ca;
ปุริมา เทฺว อุปาทาย, ตติยาติ จ วุจฺจตีติฯ
Purimā dve upādāya, tatiyāti ca vuccatīti.
อยํ ตติยสงฺคีติฯ
Ayaṃ tatiyasaṅgīti.
เอตฺตาวตา จ ‘‘เกนาภต’’นฺติ เอตสฺส ปญฺหสฺส วิสฺสชฺชนตฺถํ ยํ อโวจุมฺห – ‘‘ชมฺพุทีเป ตาว อุปาลิเตฺถรมาทิํ กตฺวา อาจริยปรมฺปราย ยาว ตติยสงฺคีติ ตาว อาภตํฯ ตตฺรายํ อาจริยปรมฺปรา –
Ettāvatā ca ‘‘kenābhata’’nti etassa pañhassa vissajjanatthaṃ yaṃ avocumha – ‘‘jambudīpe tāva upālittheramādiṃ katvā ācariyaparamparāya yāva tatiyasaṅgīti tāva ābhataṃ. Tatrāyaṃ ācariyaparamparā –
‘‘อุปาลิ ทาสโก เจว, โสณโก สิคฺคโว ตถา;
‘‘Upāli dāsako ceva, soṇako siggavo tathā;
ติโสฺส โมคฺคลิปุโตฺต จ, ปเญฺจเต วิชิตาวิโนฯ
Tisso moggaliputto ca, pañcete vijitāvino.
‘‘ปรมฺปราย วินยํ, ทีเป ชมฺพุสิริวฺหเย;
‘‘Paramparāya vinayaṃ, dīpe jambusirivhaye;
อจฺฉิชฺชมานมาเนสุํ, ตติโย ยาว สงฺคโห’’ติฯ
Acchijjamānamānesuṃ, tatiyo yāva saṅgaho’’ti.
ตสฺสโตฺถ ปกาสิโตว โหติฯ
Tassattho pakāsitova hoti.
ตติยสงฺคหโต ปน อุทฺธํ อิมํ ทีปํ มหินฺทาทีหิ อาภตํฯ มหินฺทโต อุคฺคเหตฺวา กญฺจิ กาลํ อริฎฺฐเตฺถราทีหิ อาภตํฯ ตโต ยาวชฺชตนา เตสํเยว อเนฺตวาสิกปรมฺปรภูตาย อาจริยปรมฺปราย อาภตนฺติ เวทิตพฺพํฯ ยถาหุ โปราณา –
Tatiyasaṅgahato pana uddhaṃ imaṃ dīpaṃ mahindādīhi ābhataṃ. Mahindato uggahetvā kañci kālaṃ ariṭṭhattherādīhi ābhataṃ. Tato yāvajjatanā tesaṃyeva antevāsikaparamparabhūtāya ācariyaparamparāya ābhatanti veditabbaṃ. Yathāhu porāṇā –
‘‘ตโต มหิโนฺท อิฎฺฎิโย, อุตฺติโย สมฺพโล ตถา;
‘‘Tato mahindo iṭṭiyo, uttiyo sambalo tathā;
ภทฺทนาโม จ ปณฺฑิโตฯ
Bhaddanāmo ca paṇḍito.
‘‘เอเต นาคา มหาปญฺญา, ชมฺพุทีปา อิธาคตา;
‘‘Ete nāgā mahāpaññā, jambudīpā idhāgatā;
วินยํ เต วาจยิํสุ, ปิฎกํ ตมฺพปณฺณิยาฯ
Vinayaṃ te vācayiṃsu, piṭakaṃ tambapaṇṇiyā.
‘‘นิกาเย ปญฺจ วาเจสุํ, สตฺต เจว ปกรเณ;
‘‘Nikāye pañca vācesuṃ, satta ceva pakaraṇe;
ตโต อริโฎฺฐ เมธาวี, ติสฺสทโตฺต จ ปณฺฑิโตฯ
Tato ariṭṭho medhāvī, tissadatto ca paṇḍito.
‘‘วิสารโท กาฬสุมโน, เถโร จ ทีฆนามโก;
‘‘Visārado kāḷasumano, thero ca dīghanāmako;
ทีฆสุมโน จ ปณฺฑิโตฯ
Dīghasumano ca paṇḍito.
‘‘ปุนเทว กาฬสุมโน, นาคเตฺถโร จ พุทฺธรกฺขิโต;
‘‘Punadeva kāḷasumano, nāgatthero ca buddharakkhito;
ติสฺสเตฺถโร จ เมธาวี, เทวเตฺถโร จ ปณฺฑิโตฯ
Tissatthero ca medhāvī, devatthero ca paṇḍito.
‘‘ปุนเทว สุมโน เมธาวี, วินเย จ วิสารโท;
‘‘Punadeva sumano medhāvī, vinaye ca visārado;
พหุสฺสุโต จูฬนาโค, คโชว ทุปฺปธํสิโยฯ
Bahussuto cūḷanāgo, gajova duppadhaṃsiyo.
‘‘ธมฺมปาลิตนาโม จ, โรหเณ สาธุปูชิโต;
‘‘Dhammapālitanāmo ca, rohaṇe sādhupūjito;
ตสฺส สิโสฺส มหาปโญฺญ, เขมนาโม ติเปฎโกฯ
Tassa sisso mahāpañño, khemanāmo tipeṭako.
‘‘ทีเป ตารกราชาว, ปญฺญาย อติโรจถ;
‘‘Dīpe tārakarājāva, paññāya atirocatha;
อุปติโสฺส จ เมธาวี, ผุสฺสเทโว มหากถีฯ
Upatisso ca medhāvī, phussadevo mahākathī.
‘‘ปุนเทว สุมโน เมธาวี, ปุปฺผนาโม พหุสฺสุโต;
‘‘Punadeva sumano medhāvī, pupphanāmo bahussuto;
มหากถี มหาสิโว, ปิฎเก สพฺพตฺถ โกวิโทฯ
Mahākathī mahāsivo, piṭake sabbattha kovido.
‘‘ปุนเทว อุปาลิ เมธาวี, วินเย จ วิสารโท;
‘‘Punadeva upāli medhāvī, vinaye ca visārado;
มหานาโค มหาปโญฺญ, สทฺธมฺมวํสโกวิโทฯ
Mahānāgo mahāpañño, saddhammavaṃsakovido.
‘‘ปุนเทว อภโย เมธาวี, ปิฎเก สพฺพตฺถ โกวิโท;
‘‘Punadeva abhayo medhāvī, piṭake sabbattha kovido;
ติสฺสเตฺถโร จ เมธาวี, วินเย จ วิสารโทฯ
Tissatthero ca medhāvī, vinaye ca visārado.
‘‘ตสฺส สิโสฺส มหาปโญฺญ, ปุปฺผนาโม พหุสฺสุโต;
‘‘Tassa sisso mahāpañño, pupphanāmo bahussuto;
สาสนํ อนุรกฺขโนฺต, ชมฺพุทีเป ปติฎฺฐิโตฯ
Sāsanaṃ anurakkhanto, jambudīpe patiṭṭhito.
‘‘จูฬาภโย จ เมธาวี, วินเย จ วิสารโท;
‘‘Cūḷābhayo ca medhāvī, vinaye ca visārado;
ติสฺสเตฺถโร จ เมธาวี, สทฺธมฺมวํสโกวิโทฯ
Tissatthero ca medhāvī, saddhammavaṃsakovido.
‘‘จูฬเทโว จ เมธาวี, วินเย จ วิสารโท;
‘‘Cūḷadevo ca medhāvī, vinaye ca visārado;
สิวเตฺถโร จ เมธาวี, วินเย สพฺพตฺถ โกวิโทฯ
Sivatthero ca medhāvī, vinaye sabbattha kovido.
‘‘เอเต นาคา มหาปญฺญา, วินยญฺญู มคฺคโกวิทา;
‘‘Ete nāgā mahāpaññā, vinayaññū maggakovidā;
วินยํ ทีเป ปกาเสสุํ, ปิฎกํ ตมฺพปณฺณิยา’’ติฯ
Vinayaṃ dīpe pakāsesuṃ, piṭakaṃ tambapaṇṇiyā’’ti.
ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – โมคฺคลิปุตฺตติสฺสเตฺถโร กิร อิมํ ตติยธมฺมสงฺคีติํ กตฺวา เอวํ จิเนฺตสิ – ‘‘กตฺถ นุ โข อนาคเต สาสนํ สุปฺปติฎฺฐิตํ ภเวยฺยา’’ติ? อถสฺส อุปปริกฺขโต เอตทโหสิ – ‘‘ปจฺจนฺติเมสุ โข ชนปเทสุ สุปฺปติฎฺฐิตํ ภวิสฺสตี’’ติฯ โส เตสํ เตสํ ภิกฺขูนํ ภารํ กตฺวา เต เต ภิกฺขู ตตฺถ ตตฺถ เปเสสิฯ มชฺฌนฺติกเตฺถรํ กสฺมีรคนฺธารรฎฺฐํ เปเสสิ – ‘‘ตฺวํ เอตํ รฎฺฐํ คนฺตฺวา เอตฺถ สาสนํ ปติฎฺฐาเปหี’’ติฯ มหาเทวเตฺถรํ ตเถว วตฺวา มหิํสกมณฺฑลํ เปเสสิฯ รกฺขิตเตฺถรํ วนวาสิํฯ โยนกธมฺมรกฺขิตเตฺถรํ อปรนฺตกํฯ มหาธมฺมรกฺขิตเตฺถรํ มหารฎฺฐํฯ มหารกฺขิตเตฺถรํ โยนกโลกํฯ มชฺฌิมเตฺถรํ หิมวนฺตเทสภาคํฯ โสณเตฺถรญฺจ อุตฺตรเตฺถรญฺจ สุวณฺณภูมิํฯ อตฺตโน สทฺธิวิหาริกํ มหินฺทเตฺถรํ อิฎฺฎิยเตฺถเรน อุตฺติยเตฺถเรน สมฺพลเตฺถเรน ภทฺทสาลเตฺถเรน จ สทฺธิํ ตมฺพปณฺณิทีปํ เปเสสิ – ‘‘ตุเมฺห ตมฺพปณฺณิทีปํ คนฺตฺวา เอตฺถ สาสนํ ปติฎฺฐาเปถา’’ติฯ สเพฺพปิ ตํ ตํ ทิสาภาคํ คจฺฉนฺตา อตฺตปญฺจมา อคมํสุ ‘‘ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ ปญฺจวโคฺค คโณ อลํ อุปสมฺปทกมฺมายา’’ติ มญฺญมานาฯ
Tatrāyaṃ anupubbikathā – moggaliputtatissatthero kira imaṃ tatiyadhammasaṅgītiṃ katvā evaṃ cintesi – ‘‘kattha nu kho anāgate sāsanaṃ suppatiṭṭhitaṃ bhaveyyā’’ti? Athassa upaparikkhato etadahosi – ‘‘paccantimesu kho janapadesu suppatiṭṭhitaṃ bhavissatī’’ti. So tesaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ bhāraṃ katvā te te bhikkhū tattha tattha pesesi. Majjhantikattheraṃ kasmīragandhāraraṭṭhaṃ pesesi – ‘‘tvaṃ etaṃ raṭṭhaṃ gantvā ettha sāsanaṃ patiṭṭhāpehī’’ti. Mahādevattheraṃ tatheva vatvā mahiṃsakamaṇḍalaṃ pesesi. Rakkhitattheraṃ vanavāsiṃ. Yonakadhammarakkhitattheraṃ aparantakaṃ. Mahādhammarakkhitattheraṃ mahāraṭṭhaṃ. Mahārakkhitattheraṃ yonakalokaṃ. Majjhimattheraṃ himavantadesabhāgaṃ. Soṇattherañca uttarattherañca suvaṇṇabhūmiṃ. Attano saddhivihārikaṃ mahindattheraṃ iṭṭiyattherena uttiyattherena sambalattherena bhaddasālattherena ca saddhiṃ tambapaṇṇidīpaṃ pesesi – ‘‘tumhe tambapaṇṇidīpaṃ gantvā ettha sāsanaṃ patiṭṭhāpethā’’ti. Sabbepi taṃ taṃ disābhāgaṃ gacchantā attapañcamā agamaṃsu ‘‘paccantimesu janapadesu pañcavaggo gaṇo alaṃ upasampadakammāyā’’ti maññamānā.
เตน โข ปน สมเยน กสฺมีรคนฺธารรเฎฺฐ สสฺสปากสมเย อรวาโฬ นาม นาคราชา กรกวสฺสํ นาม วสฺสาเปตฺวา สสฺสํ หราเปตฺวา มหาสมุทฺทํ ปาเปติฯ มชฺฌนฺติกเตฺถโร ปน ปาฎลิปุตฺตโต เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา หิมวติ อรวาฬทหสฺส อุปริ โอตริตฺวา อรวาฬทหปิฎฺฐิยํ จงฺกมติปิ ติฎฺฐติปิ นิสีทติปิ เสยฺยมฺปิ กเปฺปติฯ นาคมาณวกา ตํ ทิสฺวา อรวาฬสฺส นาคราชสฺส อาโรเจสุํ – ‘‘มหาราช, เอโก ฉินฺนภินฺนปฎธโร ภณฺฑุ กาสาววสโน อมฺหากํ อุทกํ ทูเสตี’’ติฯ นาคราชา ตาวเทว โกธาภิภูโต นิกฺขมิตฺวา เถรํ ทิสฺวา มกฺขํ อสหมาโน อนฺตลิเกฺข อเนกานิ ภิํสนกานิ นิมฺมินิฯ ตโต ตโต ภุสา วาตา วายนฺติ, รุกฺขา ฉิชฺชนฺติ, ปพฺพตกูฎานิ ปตนฺติ, เมฆา คชฺชนฺติ, วิชฺชุลตา นิจฺฉรนฺติ, อสนิโย ผลนฺติ, ภินฺนํ วิย คคนตลํ อุทกํ ปคฺฆรติฯ ภยานกรูปา นาคกุมารา สนฺนิปตนฺติฯ สยมฺปิ ธูมายติ, ปชฺชลติ, ปหรณวุฎฺฐิโย วิสฺสเชฺชติฯ ‘‘โก อยํ มุณฺฑโก ฉินฺนภินฺนปฎธโร’’ติอาทีหิ ผรุสวจเนหิ เถรํ สนฺตเชฺชสิฯ ‘‘เอถ คณฺหถ หนถ นิทฺธมถ อิมํ สมณ’’นฺติ นาคพลํ อาณาเปสิฯ เถโร สพฺพํ ตํ ภิํสนกํ อตฺตโน อิทฺธิพเลน ปฎิพาหิตฺวา นาคราชานํ อาห –
Tena kho pana samayena kasmīragandhāraraṭṭhe sassapākasamaye aravāḷo nāma nāgarājā karakavassaṃ nāma vassāpetvā sassaṃ harāpetvā mahāsamuddaṃ pāpeti. Majjhantikatthero pana pāṭaliputtato vehāsaṃ abbhuggantvā himavati aravāḷadahassa upari otaritvā aravāḷadahapiṭṭhiyaṃ caṅkamatipi tiṭṭhatipi nisīdatipi seyyampi kappeti. Nāgamāṇavakā taṃ disvā aravāḷassa nāgarājassa ārocesuṃ – ‘‘mahārāja, eko chinnabhinnapaṭadharo bhaṇḍu kāsāvavasano amhākaṃ udakaṃ dūsetī’’ti. Nāgarājā tāvadeva kodhābhibhūto nikkhamitvā theraṃ disvā makkhaṃ asahamāno antalikkhe anekāni bhiṃsanakāni nimmini. Tato tato bhusā vātā vāyanti, rukkhā chijjanti, pabbatakūṭāni patanti, meghā gajjanti, vijjulatā niccharanti, asaniyo phalanti, bhinnaṃ viya gaganatalaṃ udakaṃ paggharati. Bhayānakarūpā nāgakumārā sannipatanti. Sayampi dhūmāyati, pajjalati, paharaṇavuṭṭhiyo vissajjeti. ‘‘Ko ayaṃ muṇḍako chinnabhinnapaṭadharo’’tiādīhi pharusavacanehi theraṃ santajjesi. ‘‘Etha gaṇhatha hanatha niddhamatha imaṃ samaṇa’’nti nāgabalaṃ āṇāpesi. Thero sabbaṃ taṃ bhiṃsanakaṃ attano iddhibalena paṭibāhitvā nāgarājānaṃ āha –
‘‘สเทวโกปิ เจ โลโก, อาคนฺตฺวา ตาสเยยฺย มํ;
‘‘Sadevakopi ce loko, āgantvā tāsayeyya maṃ;
น เม ปฎิพโล อสฺส, ชเนตุํ ภยเภรวํฯ
Na me paṭibalo assa, janetuṃ bhayabheravaṃ.
‘‘สเจปิ ตฺวํ มหิํ สพฺพํ, สสมุทฺทํ สปพฺพตํ;
‘‘Sacepi tvaṃ mahiṃ sabbaṃ, sasamuddaṃ sapabbataṃ;
อุกฺขิปิตฺวา มหานาค, ขิเปยฺยาสิ มมูปริฯ
Ukkhipitvā mahānāga, khipeyyāsi mamūpari.
‘‘เนว เม สกฺกุเณยฺยาสิ, ชเนตุํ ภยเภรวํ;
‘‘Neva me sakkuṇeyyāsi, janetuṃ bhayabheravaṃ;
อญฺญทตฺถุ ตเววสฺส, วิฆาโต อุรคาธิปา’’ติฯ
Aññadatthu tavevassa, vighāto uragādhipā’’ti.
เอวํ วุเตฺต นาคราชา วิหตานุภาโว นิปฺผลวายาโม ทุกฺขี ทุมฺมโน อโหสิฯ ตํ เถโร ตงฺขณานุรูปาย ธมฺมิยา กถาย สนฺทเสฺสตฺวา สมาทเปตฺวา สมุเตฺตเชตฺวา สมฺปหํเสตฺวา ตีสุ สรเณสุ ปญฺจสุ จ สีเลสุ ปติฎฺฐาเปสิ สทฺธิํ จตุราสีติยา นาคสหเสฺสหิฯ อเญฺญปิ พหู หิมวนฺตวาสิโน ยกฺขา จ คนฺธพฺพา จ กุมฺภณฺฑา จ เถรสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฎฺฐหิํสุฯ ปญฺจโกปิ ยโกฺข สทฺธิํ ภริยาย ยกฺขินิยา ปญฺจหิ จ ปุตฺตสเตหิ ปฐเม ผเล ปติฎฺฐิโตฯ อถายสฺมา มชฺฌนฺติกเตฺถโร สเพฺพปิ นาคยกฺขรกฺขเส อามเนฺตตฺวา เอวมาห –
Evaṃ vutte nāgarājā vihatānubhāvo nipphalavāyāmo dukkhī dummano ahosi. Taṃ thero taṅkhaṇānurūpāya dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā tīsu saraṇesu pañcasu ca sīlesu patiṭṭhāpesi saddhiṃ caturāsītiyā nāgasahassehi. Aññepi bahū himavantavāsino yakkhā ca gandhabbā ca kumbhaṇḍā ca therassa dhammakathaṃ sutvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhahiṃsu. Pañcakopi yakkho saddhiṃ bhariyāya yakkhiniyā pañcahi ca puttasatehi paṭhame phale patiṭṭhito. Athāyasmā majjhantikatthero sabbepi nāgayakkharakkhase āmantetvā evamāha –
‘‘มา ทานิ โกธํ ชนยิตฺถ, อิโต อุทฺธํ ยถา ปุเร;
‘‘Mā dāni kodhaṃ janayittha, ito uddhaṃ yathā pure;
สสฺสฆาตญฺจ มา กตฺถ, สุขกามา หิ ปาณิโน;
Sassaghātañca mā kattha, sukhakāmā hi pāṇino;
กโรถ เมตฺตํ สเตฺตสุ, วสนฺตุ มนุชา สุข’’นฺติฯ
Karotha mettaṃ sattesu, vasantu manujā sukha’’nti.
เต สเพฺพปิ ‘‘สาธุ ภเนฺต’’ติ เถรสฺส ปฎิสฺสุณิตฺวา ยถานุสิฎฺฐํ ปฎิปชฺชิํสุฯ ตํทิวสเมว จ นาคราชสฺส ปูชาสมโย โหติฯ อถ นาคราชา อตฺตโน รตนมยํ ปลฺลงฺกํ อาหราเปตฺวา เถรสฺส ปญฺญเปสิฯ นิสีทิ เถโร ปลฺลเงฺกฯ นาคราชาปิ เถรํ พีชยมาโน สมีเป อฎฺฐาสิฯ ตสฺมิํ ขเณ กสฺมีรคนฺธารรฎฺฐวาสิโน อาคนฺตฺวา เถรํ ทิสฺวา ‘‘อมฺหากํ นาคราชโตปิ เถโร มหิทฺธิกตโร’’ติ เถรเมว วนฺทิตฺวา นิสินฺนาฯ เถโร เตสํ อาสีวิโสปมสุตฺตํ กเถสิ ฯ สุตฺตปริโยสาเน อสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ, กุลสตสหสฺสํ ปพฺพชิฯ ตโต ปภุติ จ กสฺมีรคนฺธารา ยาวชฺชตนา กาสาวปโชฺชตา อิสิวาตปฎิวาตา เอวฯ
Te sabbepi ‘‘sādhu bhante’’ti therassa paṭissuṇitvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjiṃsu. Taṃdivasameva ca nāgarājassa pūjāsamayo hoti. Atha nāgarājā attano ratanamayaṃ pallaṅkaṃ āharāpetvā therassa paññapesi. Nisīdi thero pallaṅke. Nāgarājāpi theraṃ bījayamāno samīpe aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe kasmīragandhāraraṭṭhavāsino āgantvā theraṃ disvā ‘‘amhākaṃ nāgarājatopi thero mahiddhikataro’’ti therameva vanditvā nisinnā. Thero tesaṃ āsīvisopamasuttaṃ kathesi . Suttapariyosāne asītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi, kulasatasahassaṃ pabbaji. Tato pabhuti ca kasmīragandhārā yāvajjatanā kāsāvapajjotā isivātapaṭivātā eva.
คนฺตฺวา กสฺมีรคนฺธารํ, อิสิ มชฺฌนฺติโก ตทา;
Gantvā kasmīragandhāraṃ, isi majjhantiko tadā;
ทุฎฺฐํ นาคํ ปสาเทตฺวา, โมเจสิ พนฺธนา พหูติฯ
Duṭṭhaṃ nāgaṃ pasādetvā, mocesi bandhanā bahūti.
มหาเทวเตฺถโรปิ มหิํสกมณฺฑลํ คนฺตฺวา เทวทูตสุตฺตํ กเถสิฯ สุตฺตปริโยสาเน จตฺตาลีส ปาณสหสฺสานิ ธมฺมจกฺขุํ ปฎิลภิํสุ, จตฺตาลีสํเยว ปาณสหสฺสานิ ปพฺพชิํสุฯ
Mahādevattheropi mahiṃsakamaṇḍalaṃ gantvā devadūtasuttaṃ kathesi. Suttapariyosāne cattālīsa pāṇasahassāni dhammacakkhuṃ paṭilabhiṃsu, cattālīsaṃyeva pāṇasahassāni pabbajiṃsu.
คนฺตฺวาน รฎฺฐํ มหิํสํ, มหาเทโว มหิทฺธิโก;
Gantvāna raṭṭhaṃ mahiṃsaṃ, mahādevo mahiddhiko;
โจเทตฺวา เทวทูเตหิ, โมเจสิ พนฺธนา พหูติฯ
Codetvā devadūtehi, mocesi bandhanā bahūti.
รกฺขิตเตฺถโร ปน วนวาสิํ คนฺตฺวา อากาเส ฐตฺวา อนมตคฺคปริยายกถาย วนวาสิเก ปสาเทสิฯ กถาปริโยสาเน ปนสฺส สฎฺฐิสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิฯ สตฺตติสหสฺสมตฺตา ปพฺพชิํสุ, ปญฺจวิหารสตานิ ปติฎฺฐหิํสุฯ เอวํ โส ตตฺถ สาสนํ ปติฎฺฐาเปสิฯ
Rakkhitatthero pana vanavāsiṃ gantvā ākāse ṭhatvā anamataggapariyāyakathāya vanavāsike pasādesi. Kathāpariyosāne panassa saṭṭhisahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Sattatisahassamattā pabbajiṃsu, pañcavihārasatāni patiṭṭhahiṃsu. Evaṃ so tattha sāsanaṃ patiṭṭhāpesi.
คนฺตฺวาน รกฺขิตเตฺถโร, วนวาสิํ มหิทฺธิโก;
Gantvāna rakkhitatthero, vanavāsiṃ mahiddhiko;
อนฺตลิเกฺข ฐิโต ตตฺถ, เทเสสิ อนมตคฺคิยนฺติฯ
Antalikkhe ṭhito tattha, desesi anamataggiyanti.
โยนกธมฺมรกฺขิตเตฺถโรปิ อปรนฺตกํ คนฺตฺวา อคฺคิกฺขโนฺธปมสุตฺตนฺตกถาย อปรนฺตเก ปสาเทตฺวา สตฺตติ ปาณสหสฺสานิ ธมฺมามตํ ปาเยสิฯ ขตฺติยกุลโต เอว ปุริสสหสฺสานิ ปพฺพชิํสุ, สมธิกานิ จ ฉ อิตฺถิสหสฺสานิฯ เอวํ โส ตตฺถ สาสนํ ปติฎฺฐาเปสิฯ
Yonakadhammarakkhitattheropi aparantakaṃ gantvā aggikkhandhopamasuttantakathāya aparantake pasādetvā sattati pāṇasahassāni dhammāmataṃ pāyesi. Khattiyakulato eva purisasahassāni pabbajiṃsu, samadhikāni ca cha itthisahassāni. Evaṃ so tattha sāsanaṃ patiṭṭhāpesi.
อปรนฺตํ วิคาหิตฺวา, โยนโก ธมฺมรกฺขิโต;
Aparantaṃ vigāhitvā, yonako dhammarakkhito;
อคฺคิกฺขโนฺธปเมเนตฺถ, ปสาเทสิ ชเน พหูติฯ
Aggikkhandhopamenettha, pasādesi jane bahūti.
มหาธมฺมรกฺขิตเตฺถโร ปน มหารฎฺฐํ คนฺตฺวา มหานารทกสฺสปชาตกกถาย มหารฎฺฐเก ปสาเทตฺวา จตุราสีติ ปาณสหสฺสานิ มคฺคผเลสุ ปติฎฺฐาเปสิฯ เตรสสหสฺสานิ ปพฺพชิํสุฯ เอวํ โส ตตฺถ สาสนํ ปติฎฺฐาเปสิฯ
Mahādhammarakkhitatthero pana mahāraṭṭhaṃ gantvā mahānāradakassapajātakakathāya mahāraṭṭhake pasādetvā caturāsīti pāṇasahassāni maggaphalesu patiṭṭhāpesi. Terasasahassāni pabbajiṃsu. Evaṃ so tattha sāsanaṃ patiṭṭhāpesi.
มหารฎฺฐํ อิสิ คนฺตฺวา, โส มหาธมฺมรกฺขิโต;
Mahāraṭṭhaṃ isi gantvā, so mahādhammarakkhito;
ชาตกํ กถยิตฺวาน, ปสาเทสิ มหาชนนฺติฯ
Jātakaṃ kathayitvāna, pasādesi mahājananti.
มหารกฺขิตเตฺถโรปิ โยนกรฎฺฐํ คนฺตฺวา กาฬการามสุตฺตนฺตกถาย โยนกโลกํ ปสาเทตฺวา สตฺตติสหสฺสาธิกสฺส ปาณสตสหสฺสสฺส มคฺคผลาลงฺการํ อทาสิฯ สนฺติเก จสฺส ทสสหสฺสานิ ปพฺพชิํสุฯ เอวํ โสปิ ตตฺถ สาสนํ ปติฎฺฐาเปสิฯ
Mahārakkhitattheropi yonakaraṭṭhaṃ gantvā kāḷakārāmasuttantakathāya yonakalokaṃ pasādetvā sattatisahassādhikassa pāṇasatasahassassa maggaphalālaṅkāraṃ adāsi. Santike cassa dasasahassāni pabbajiṃsu. Evaṃ sopi tattha sāsanaṃ patiṭṭhāpesi.
โยนรฎฺฐํ ตทา คนฺตฺวา, โส มหารกฺขิโต อิสิ;
Yonaraṭṭhaṃ tadā gantvā, so mahārakkhito isi;
กาฬการามสุเตฺตน เต ปสาเทสิ โยนเกติฯ
Kāḷakārāmasuttena te pasādesi yonaketi.
มชฺฌิมเตฺถโร ปน กสฺสปโคตฺตเตฺถเรน อฬกเทวเตฺถเรน ทุนฺทุภิสฺสรเตฺถเรน มหาเทวเตฺถเรน จ สทฺธิํ หิมวนฺตเทสภาคํ คนฺตฺวา ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตนฺตกถาย ตํ เทสํ ปสาเทตฺวา อสีติปาณโกฎิโย มคฺคผลรตนานิ ปฎิลาเภสิฯ ปญฺจปิ จ เถรา ปญฺจ รฎฺฐานิ ปสาเทสุํฯ เอกเมกสฺส สนฺติเก สตสหสฺสมตฺตา ปพฺพชิํสุฯ เอวํ เต ตตฺถ สาสนํ ปติฎฺฐาเปสุํฯ
Majjhimatthero pana kassapagottattherena aḷakadevattherena dundubhissarattherena mahādevattherena ca saddhiṃ himavantadesabhāgaṃ gantvā dhammacakkappavattanasuttantakathāya taṃ desaṃ pasādetvā asītipāṇakoṭiyo maggaphalaratanāni paṭilābhesi. Pañcapi ca therā pañca raṭṭhāni pasādesuṃ. Ekamekassa santike satasahassamattā pabbajiṃsu. Evaṃ te tattha sāsanaṃ patiṭṭhāpesuṃ.
คนฺตฺวาน มชฺฌิมเตฺถโร, หิมวนฺตํ ปสาทยิ;
Gantvāna majjhimatthero, himavantaṃ pasādayi;
ยกฺขเสนํ ปกาเสโนฺต, ธมฺมจกฺกปวตฺตนนฺติฯ
Yakkhasenaṃ pakāsento, dhammacakkapavattananti.
โสณเตฺถโรปิ สทฺธิํ อุตฺตรเตฺถเรน สุวณฺณภูมิํ อคมาสิฯ เตน จ สมเยน ตตฺถ เอกา รกฺขสี สมุทฺทโต นิกฺขมิตฺวา ราชกุเล ชาเต ชาเต ทารเก ขาทติฯ ตํทิวสเมว จ ราชกุเล เอโก ทารโก ชาโต โหติฯ มนุสฺสา เถรํ ทิสฺวา ‘‘รกฺขสานํ สหายโก เอโส’’ติ มญฺญมานา อาวุธานิ คเหตฺวา เถรํ ปหริตุกามา อาคจฺฉนฺติฯ เถโร ‘‘กิํ ตุเมฺห อาวุธหตฺถา อาคจฺฉถา’’ติ อาหฯ เต อาหํสุ – ‘‘ราชกุเล ชาเต ชาเต ทารเก รกฺขสา ขาทนฺติ, เตสํ ตุเมฺห สหายกา’’ติฯ เถโร ‘‘น มยํ รกฺขสานํ สหายกา, สมณา นาม มยํ วิรตา ปาณาติปาตา…เป.… วิรตา มชฺชปานา เอกภตฺติกา สีลวโนฺต กลฺยาณธมฺมา’’ติ อาหฯ ตสฺมิํเยว จ ขเณ สา รกฺขสี สปริวารา สมุทฺทโต นิกฺขมิ ‘‘ราชกุเล ทารโก ชาโต ตํ ขาทิสฺสามี’’ติฯ มนุสฺสา ตํ ทิสฺวา ‘‘เอสา, ภเนฺต, รกฺขสี อาคจฺฉตี’’ติ ภีตา วิรวิํสุฯ เถโร รกฺขเสหิ ทิคุเณ อตฺตภาเว นิมฺมินิตฺวา เตหิ อตฺตภาเวหิ ตํ รกฺขสิํ สปริสํ มเชฺฌ กตฺวา อุโภสุ ปเสฺสสุ ปริกฺขิปิ ฯ ตสฺสา สปริสาย เอตทโหสิ – ‘‘อทฺธา อิเมหิ อิทํ ฐานํ ลทฺธํ ภวิสฺสติฯ มยํ ปน อิเมสํ ภกฺขา ภวิสฺสามา’’ติฯ สเพฺพ รกฺขสา ภีตา เวคสา ปลายิํสุฯ เถโรปิ เต ยาว อทสฺสนํ ตาว ปลาเปตฺวา ทีปสฺส สมนฺตโต รกฺขํ ฐเปสิฯ ตสฺมิญฺจ สมเย สนฺนิปติตํ มหาชนกายํ พฺรหฺมชาลสุตฺตนฺตกถาย ปสาเทตฺวา สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฎฺฐาเปสิฯ สฎฺฐิสหสฺสานํ ปเนตฺถ ธมฺมาภิสมโย อโหสิฯ กุลทารกานํ อฑฺฒุฑฺฒานิ สหสฺสานิ ปพฺพชิํสุ, กุลธีตานํ ทิยฑฺฒสหสฺสํฯ เอวํ โส ตตฺถ สาสนํ ปติฎฺฐาเปสิฯ ตโต ปภุติ ราชกุเล ชาตทารกานํ โสณุตฺตรนามเมว กโรนฺติฯ
Soṇattheropi saddhiṃ uttarattherena suvaṇṇabhūmiṃ agamāsi. Tena ca samayena tattha ekā rakkhasī samuddato nikkhamitvā rājakule jāte jāte dārake khādati. Taṃdivasameva ca rājakule eko dārako jāto hoti. Manussā theraṃ disvā ‘‘rakkhasānaṃ sahāyako eso’’ti maññamānā āvudhāni gahetvā theraṃ paharitukāmā āgacchanti. Thero ‘‘kiṃ tumhe āvudhahatthā āgacchathā’’ti āha. Te āhaṃsu – ‘‘rājakule jāte jāte dārake rakkhasā khādanti, tesaṃ tumhe sahāyakā’’ti. Thero ‘‘na mayaṃ rakkhasānaṃ sahāyakā, samaṇā nāma mayaṃ viratā pāṇātipātā…pe… viratā majjapānā ekabhattikā sīlavanto kalyāṇadhammā’’ti āha. Tasmiṃyeva ca khaṇe sā rakkhasī saparivārā samuddato nikkhami ‘‘rājakule dārako jāto taṃ khādissāmī’’ti. Manussā taṃ disvā ‘‘esā, bhante, rakkhasī āgacchatī’’ti bhītā viraviṃsu. Thero rakkhasehi diguṇe attabhāve nimminitvā tehi attabhāvehi taṃ rakkhasiṃ saparisaṃ majjhe katvā ubhosu passesu parikkhipi . Tassā saparisāya etadahosi – ‘‘addhā imehi idaṃ ṭhānaṃ laddhaṃ bhavissati. Mayaṃ pana imesaṃ bhakkhā bhavissāmā’’ti. Sabbe rakkhasā bhītā vegasā palāyiṃsu. Theropi te yāva adassanaṃ tāva palāpetvā dīpassa samantato rakkhaṃ ṭhapesi. Tasmiñca samaye sannipatitaṃ mahājanakāyaṃ brahmajālasuttantakathāya pasādetvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpesi. Saṭṭhisahassānaṃ panettha dhammābhisamayo ahosi. Kuladārakānaṃ aḍḍhuḍḍhāni sahassāni pabbajiṃsu, kuladhītānaṃ diyaḍḍhasahassaṃ. Evaṃ so tattha sāsanaṃ patiṭṭhāpesi. Tato pabhuti rājakule jātadārakānaṃ soṇuttaranāmameva karonti.
สุวณฺณภูมิํ คนฺตฺวาน, โสณุตฺตรา มหิทฺธิกา;
Suvaṇṇabhūmiṃ gantvāna, soṇuttarā mahiddhikā;
ปิสาเจ นิทฺธเมตฺวาน, พฺรหฺมชาลํ อเทสิสุนฺติฯ
Pisāce niddhametvāna, brahmajālaṃ adesisunti.
มหินฺทเตฺถโร ปน ‘‘ตมฺพปณฺณิทีปํ คนฺตฺวา สาสนํ ปติฎฺฐาเปหี’’ติ อุปชฺฌาเยน จ ภิกฺขุสเงฺฆน จ อชฺฌิโฎฺฐ จิเนฺตสิ – ‘‘กาโล นุ โข เม ตมฺพปณฺณิทีปํ คนฺตุํ โน’’ติฯ อถสฺส วีมํสโต ‘‘น ตาว กาโล’’ติ อโหสิฯ กิํ ปนสฺส ทิสฺวา เอตทโหสิ? มุฎสิวรโญฺญ มหลฺลกภาวํฯ ตโต จิเนฺตสิ – ‘‘อยํ ราชา มหลฺลโก, น สกฺกา อิมํ คณฺหิตฺวา สาสนํ ปคฺคเหตุํฯ อิทานิ ปนสฺส ปุโตฺต เทวานํปิยติโสฺส รชฺชํ กาเรสฺสติฯ ตํ คณฺหิตฺวา สกฺกา ภวิสฺสติ สาสนํ ปคฺคเหตุํฯ หนฺท ยาว โส สมโย อาคจฺฉติ, ตาว ญาตเก โอโลเกมฯ ปุน ทานิ มยํ อิมํ ชนปทํ อาคเจฺฉยฺยาม วา น วา’’ติฯ โส เอวํ จิเนฺตตฺวา อุปชฺฌายญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ วนฺทิตฺวา อโสการามโต นิกฺขมฺม เตหิ อิฎฺฎิยาทีหิ จตูหิ เถเรหิ สงฺฆมิตฺตาย ปุเตฺตน สุมนสามเณเรน ภณฺฑุเกน จ อุปาสเกน สทฺธิํ ราชคหนครปริวตฺตเกน ทกฺขิณาคิริชนปเท จาริกํ จรมาโน ญาตเก โอโลเกโนฺต ฉ มาเส อติกฺกาเมสิฯ อถานุปุเพฺพน มาตุ นิเวสนฎฺฐานํ เวทิสนครํ นาม สมฺปโตฺตฯ อโสโก กิร กุมารกาเล ชนปทํ ลภิตฺวา อุเชฺชนิํ คจฺฉโนฺต เวทิสนครํ ปตฺวา เวทิสเสฎฺฐิสฺส ธีตรํ อคฺคเหสิฯ สา ตํทิวสเมว คพฺภํ คณฺหิตฺวา อุเชฺชนิยํ มหินฺทกุมารํ วิชายิฯ กุมารสฺส จุทฺทสวสฺสกาเล ราชา อภิเสกํ ปาปุณิฯ สา ตสฺส มาตา เตน สมเยน ญาติฆเร วสติฯ เตน วุตฺตํ – ‘‘อถานุปุเพฺพน มาตุ นิเวสนฎฺฐานํ เวฎิสนครํ นาม สมฺปโตฺต’’ติฯ
Mahindatthero pana ‘‘tambapaṇṇidīpaṃ gantvā sāsanaṃ patiṭṭhāpehī’’ti upajjhāyena ca bhikkhusaṅghena ca ajjhiṭṭho cintesi – ‘‘kālo nu kho me tambapaṇṇidīpaṃ gantuṃ no’’ti. Athassa vīmaṃsato ‘‘na tāva kālo’’ti ahosi. Kiṃ panassa disvā etadahosi? Muṭasivarañño mahallakabhāvaṃ. Tato cintesi – ‘‘ayaṃ rājā mahallako, na sakkā imaṃ gaṇhitvā sāsanaṃ paggahetuṃ. Idāni panassa putto devānaṃpiyatisso rajjaṃ kāressati. Taṃ gaṇhitvā sakkā bhavissati sāsanaṃ paggahetuṃ. Handa yāva so samayo āgacchati, tāva ñātake olokema. Puna dāni mayaṃ imaṃ janapadaṃ āgaccheyyāma vā na vā’’ti. So evaṃ cintetvā upajjhāyañca bhikkhusaṅghañca vanditvā asokārāmato nikkhamma tehi iṭṭiyādīhi catūhi therehi saṅghamittāya puttena sumanasāmaṇerena bhaṇḍukena ca upāsakena saddhiṃ rājagahanagaraparivattakena dakkhiṇāgirijanapade cārikaṃ caramāno ñātake olokento cha māse atikkāmesi. Athānupubbena mātu nivesanaṭṭhānaṃ vedisanagaraṃ nāma sampatto. Asoko kira kumārakāle janapadaṃ labhitvā ujjeniṃ gacchanto vedisanagaraṃ patvā vedisaseṭṭhissa dhītaraṃ aggahesi. Sā taṃdivasameva gabbhaṃ gaṇhitvā ujjeniyaṃ mahindakumāraṃ vijāyi. Kumārassa cuddasavassakāle rājā abhisekaṃ pāpuṇi. Sā tassa mātā tena samayena ñātighare vasati. Tena vuttaṃ – ‘‘athānupubbena mātu nivesanaṭṭhānaṃ veṭisanagaraṃ nāma sampatto’’ti.
สมฺปตฺตญฺจ ปน เถรํ ทิสฺวา เถรมาตา เทวี ปาเทสุ สิรสา วนฺทิตฺวา ภิกฺขํ ทตฺวา เถรํ อตฺตนา กตํ เวทิสคิริมหาวิหารํ นาม อาโรเปสิฯ เถโร ตสฺมิํ วิหาเร นิสิโนฺน จิเนฺตสิ – ‘‘อมฺหากํ อิธ กตฺตพฺพกิจฺจํ นิฎฺฐิตํ, สมโย นุ โข อิทานิ ลงฺกาทีปํ คนฺตุ’’นฺติฯ ตโต จิเนฺตสิ – ‘‘อนุภวตุ ตาว เม ปิตรา เปสิตํ อภิเสกํ เทวานํปิยติโสฺส, รตนตฺตยคุณญฺจ สุณาตุ, ฉณตฺถญฺจ นครโต นิกฺขมิตฺวา มิสฺสกปพฺพตํ อภิรุหตุ, ตทา ตํ ตตฺถ ทกฺขิสฺสามา’’ติฯ อถาปรํ เอกมาสํ ตเตฺถว วาสํ กเปฺปสิฯ มาสาติกฺกเมน จ เชฎฺฐมูลมาสปุณฺณมายํ อุโปสถทิวเส สนฺนิปติตา สเพฺพปิ – ‘‘กาโล นุ โข อมฺหากํ ตมฺพปณฺณิทีปํ คมนาย, อุทาหุ โน’’ติ มนฺตยิํสุฯ เตนาหุ โปราณา –
Sampattañca pana theraṃ disvā theramātā devī pādesu sirasā vanditvā bhikkhaṃ datvā theraṃ attanā kataṃ vedisagirimahāvihāraṃ nāma āropesi. Thero tasmiṃ vihāre nisinno cintesi – ‘‘amhākaṃ idha kattabbakiccaṃ niṭṭhitaṃ, samayo nu kho idāni laṅkādīpaṃ gantu’’nti. Tato cintesi – ‘‘anubhavatu tāva me pitarā pesitaṃ abhisekaṃ devānaṃpiyatisso, ratanattayaguṇañca suṇātu, chaṇatthañca nagarato nikkhamitvā missakapabbataṃ abhiruhatu, tadā taṃ tattha dakkhissāmā’’ti. Athāparaṃ ekamāsaṃ tattheva vāsaṃ kappesi. Māsātikkamena ca jeṭṭhamūlamāsapuṇṇamāyaṃ uposathadivase sannipatitā sabbepi – ‘‘kālo nu kho amhākaṃ tambapaṇṇidīpaṃ gamanāya, udāhu no’’ti mantayiṃsu. Tenāhu porāṇā –
‘‘มหิโนฺท นาม นาเมน, สงฺฆเตฺถโร ตทา อหุ;
‘‘Mahindo nāma nāmena, saṅghatthero tadā ahu;
อิฎฺฎิโย อุตฺติโย เถโร, ภทฺทสาโล จ สมฺพโลฯ
Iṭṭiyo uttiyo thero, bhaddasālo ca sambalo.
‘‘สามเณโร จ สุมโน, ฉฬภิโญฺญ มหิทฺธิโก;
‘‘Sāmaṇero ca sumano, chaḷabhiñño mahiddhiko;
ภณฺฑุโก สตฺตโม เตสํ, ทิฎฺฐสโจฺจ อุปาสโก;
Bhaṇḍuko sattamo tesaṃ, diṭṭhasacco upāsako;
อิติ เหเต มหานาคา, มนฺตยิํสุ รโหคตา’’ติฯ
Iti hete mahānāgā, mantayiṃsu rahogatā’’ti.
ตทา สโกฺก เทวานมิโนฺท มหินฺทเตฺถรํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ – ‘‘กาลงฺกโต, ภเนฺต, มุฎสิวราชา; อิทานิ เทวานํปิยติสฺสมหาราชา รชฺชํ กาเรติฯ สมฺมาสมฺพุเทฺธน จ ตุเมฺห พฺยากตา – ‘อนาคเต มหิโนฺท นาม ภิกฺขุ ตมฺพปณฺณิทีปํ ปสาเทสฺสตี’ติฯ ตสฺมาติห โว, ภเนฺต, กาโล ทีปวรํ คมนาย; อหมฺปิ โว สหาโย ภวิสฺสามี’’ติฯ กสฺมา ปน สโกฺก เอวมาห? ภควา กิรสฺส โพธิมูเลเยว พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกตฺวา อนาคเต อิมสฺส ทีปสฺส สมฺปตฺติํ ทิสฺวา เอตมตฺถํ อาโรเจสิ – ‘‘ตทา ตฺวมฺปิ สหาโย ภเวยฺยาสี’’ติ จ อาณาเปสิฯ ตสฺมา เอวมาหฯ เถโร ตสฺส วจนํ สมฺปฎิจฺฉิตฺวา อตฺตสตฺตโม เวฎิสกปพฺพตา เวหาสํ อุปฺปติตฺวา อนุราธปุรสฺส ปุรตฺถิมทิสาย มิสฺสกปพฺพเต ปติฎฺฐหิฯ ยํ ปเนตรหิ ‘‘เจติยปพฺพโต’’ติปิ สญฺชานนฺติฯ เตนาหุ โปราณา –
Tadā sakko devānamindo mahindattheraṃ upasaṅkamitvā etadavoca – ‘‘kālaṅkato, bhante, muṭasivarājā; idāni devānaṃpiyatissamahārājā rajjaṃ kāreti. Sammāsambuddhena ca tumhe byākatā – ‘anāgate mahindo nāma bhikkhu tambapaṇṇidīpaṃ pasādessatī’ti. Tasmātiha vo, bhante, kālo dīpavaraṃ gamanāya; ahampi vo sahāyo bhavissāmī’’ti. Kasmā pana sakko evamāha? Bhagavā kirassa bodhimūleyeva buddhacakkhunā lokaṃ voloketvā anāgate imassa dīpassa sampattiṃ disvā etamatthaṃ ārocesi – ‘‘tadā tvampi sahāyo bhaveyyāsī’’ti ca āṇāpesi. Tasmā evamāha. Thero tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā attasattamo veṭisakapabbatā vehāsaṃ uppatitvā anurādhapurassa puratthimadisāya missakapabbate patiṭṭhahi. Yaṃ panetarahi ‘‘cetiyapabbato’’tipi sañjānanti. Tenāhu porāṇā –
‘‘เวฎิสคิริมฺหิ ราชคเห, วสิตฺวา ติํสรตฺติโย;
‘‘Veṭisagirimhi rājagahe, vasitvā tiṃsarattiyo;
กาโลว คมนสฺสาติ, คจฺฉาม ทีปมุตฺตมํฯ
Kālova gamanassāti, gacchāma dīpamuttamaṃ.
‘‘ปฬีนา ชมฺพุทีปา เต, หํสราชาว อมฺพเร;
‘‘Paḷīnā jambudīpā te, haṃsarājāva ambare;
เอวมุปฺปติตา เถรา, นิปติํสุ นคุตฺตเมฯ
Evamuppatitā therā, nipatiṃsu naguttame.
‘‘ปุรโต ปุรเสฎฺฐสฺส, ปพฺพเต เมฆสนฺนิเภ;
‘‘Purato puraseṭṭhassa, pabbate meghasannibhe;
ปติํสุ สีลกูฎมฺหิ, หํสาว นคมุทฺธนี’’ติฯ
Patiṃsu sīlakūṭamhi, haṃsāva nagamuddhanī’’ti.
เอวํ อิฎฺฎิยาทีหิ สทฺธิํ อาคนฺตฺวา ปติฎฺฐหโนฺต จ อายสฺมา มหินฺทเตฺถโร สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปรินิพฺพานโต ทฺวินฺนํ วสฺสสตานํ อุปริ ฉตฺติํสติเม วเสฺส อิมสฺมิํ ทีเป ปติฎฺฐหีติ เวทิตโพฺพฯ อชาตสตฺตุสฺส หิ อฎฺฐเม วเสฺส สมฺมาสมฺพุโทฺธ ปรินิพฺพายิฯ ตสฺมิํเยว วเสฺส สีหกุมารสฺส ปุโตฺต ตมฺพปณฺณิทีปสฺส อาทิราชา วิชยกุมาโร อิมํ ทีปมาคนฺตฺวา มนุสฺสาวาสํ อกาสิฯ ชมฺพุทีเป อุทยภทฺทสฺส จุทฺทสเม วเสฺส อิธ วิชโย กาลมกาสิฯ อุทยภทฺทสฺส ปญฺจทสเม วเสฺส ปณฺฑุวาสุเทโว นาม อิมสฺมิํ ทีเป รชฺชํ ปาปุณิฯ ตตฺถ นาคทาสกรโญฺญ วีสติเม วเสฺส อิธ ปณฺฑุวาสุเทโว กาลมกาสิฯ ตสฺมิํเยว จ วเสฺส อภโย นาม ราชกุมาโร อิมสฺมิํ ทีเป รชฺชํ ปาปุณิฯ ตตฺถ สุสุนาครโญฺญ สตฺตรสเม วเสฺส อิธ อภยรโญฺญ วีสติวสฺสานิ ปริปูริํสุฯ อถ อภยสฺส วีสติเม วเสฺส ปณฺฑุกาภโย นาม ทามริโก รชฺชํ อคฺคเหสิฯ ตตฺถ กาฬาโสกสฺส โสฬสเม วเสฺส อิธ ปณฺฑุกสฺส สตฺตรสวสฺสานิ ปริปูริํสุฯ ตานิ เหฎฺฐา เอเกน วเสฺสน สห อฎฺฐารส โหนฺติฯ ตตฺถ จนฺทคุตฺตสฺส จุทฺทสเม วเสฺส อิธ ปณฺฑุกาภโย กาลมกาสิฯ มุฎสิวราชา รชฺชํ ปาปุณิฯ ตตฺถ อโสกธมฺมราชสฺส สตฺตรสเม วเสฺส อิธ มุฎสิวราชา กาลมกาสิฯ เทวานมฺปิยติโสฺส รชฺชํ ปาปุณิฯ ปรินิพฺพุเต จ สมฺมาสมฺพุเทฺธ อชาตสตฺตุ จตุวีสติ วสฺสานิ รชฺชํ กาเรสิฯ อุทยภโทฺท โสฬส, อนุรุโทฺธ จ มุโณฺฑ จ อฎฺฐ, นาคทาสโก จตุวีสติ, สุสุนาโค อฎฺฐารส, ตเสฺสว ปุโตฺต กาฬาโสโก อฎฺฐวีสติ, ตโต ตสฺส ปุตฺตกา ทส ภาตุกราชาโน เทฺววีสติ วสฺสานิ รชฺชํ กาเรสุํฯ เตสํ ปจฺฉโต นว นนฺทา เทฺววีสติเมว, จนฺทคุโตฺต จตุวีสติ, พินฺทุสาโร อฎฺฐวีสติ ฯ ตสฺสาวสาเน อโสโก รชฺชํ ปาปุณิฯ ตสฺส ปุเร อภิเสกา จตฺตาริ อภิเสกโต อฎฺฐารสเม วเสฺส อิมสฺมิํ ทีเป มหินฺทเตฺถโร ปติฎฺฐิโตฯ เอวเมเตน ราชวํสานุสาเรน เวทิตพฺพเมตํ – ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปรินิพฺพานโต ทฺวินฺนํ วสฺสสตานํ อุปริ ฉตฺติํสติเม วเสฺส อิมสฺมิํ ทีเป ปติฎฺฐหี’’ติฯ
Evaṃ iṭṭiyādīhi saddhiṃ āgantvā patiṭṭhahanto ca āyasmā mahindatthero sammāsambuddhassa parinibbānato dvinnaṃ vassasatānaṃ upari chattiṃsatime vasse imasmiṃ dīpe patiṭṭhahīti veditabbo. Ajātasattussa hi aṭṭhame vasse sammāsambuddho parinibbāyi. Tasmiṃyeva vasse sīhakumārassa putto tambapaṇṇidīpassa ādirājā vijayakumāro imaṃ dīpamāgantvā manussāvāsaṃ akāsi. Jambudīpe udayabhaddassa cuddasame vasse idha vijayo kālamakāsi. Udayabhaddassa pañcadasame vasse paṇḍuvāsudevo nāma imasmiṃ dīpe rajjaṃ pāpuṇi. Tattha nāgadāsakarañño vīsatime vasse idha paṇḍuvāsudevo kālamakāsi. Tasmiṃyeva ca vasse abhayo nāma rājakumāro imasmiṃ dīpe rajjaṃ pāpuṇi. Tattha susunāgarañño sattarasame vasse idha abhayarañño vīsativassāni paripūriṃsu. Atha abhayassa vīsatime vasse paṇḍukābhayo nāma dāmariko rajjaṃ aggahesi. Tattha kāḷāsokassa soḷasame vasse idha paṇḍukassa sattarasavassāni paripūriṃsu. Tāni heṭṭhā ekena vassena saha aṭṭhārasa honti. Tattha candaguttassa cuddasame vasse idha paṇḍukābhayo kālamakāsi. Muṭasivarājā rajjaṃ pāpuṇi. Tattha asokadhammarājassa sattarasame vasse idha muṭasivarājā kālamakāsi. Devānampiyatisso rajjaṃ pāpuṇi. Parinibbute ca sammāsambuddhe ajātasattu catuvīsati vassāni rajjaṃ kāresi. Udayabhaddo soḷasa, anuruddho ca muṇḍo ca aṭṭha, nāgadāsako catuvīsati, susunāgo aṭṭhārasa, tasseva putto kāḷāsoko aṭṭhavīsati, tato tassa puttakā dasa bhātukarājāno dvevīsati vassāni rajjaṃ kāresuṃ. Tesaṃ pacchato nava nandā dvevīsatimeva, candagutto catuvīsati, bindusāro aṭṭhavīsati . Tassāvasāne asoko rajjaṃ pāpuṇi. Tassa pure abhisekā cattāri abhisekato aṭṭhārasame vasse imasmiṃ dīpe mahindatthero patiṭṭhito. Evametena rājavaṃsānusārena veditabbametaṃ – ‘‘sammāsambuddhassa parinibbānato dvinnaṃ vassasatānaṃ upari chattiṃsatime vasse imasmiṃ dīpe patiṭṭhahī’’ti.
ตสฺมิญฺจ ทิวเส ตมฺพปณฺณิทีเป เชฎฺฐมูลนกฺขตฺตํ นาม โหติฯ ราชา นกฺขตฺตํ โฆสาเปตฺวา ‘‘ฉณํ กโรถา’’ติ อมเจฺจ จ อาณาเปตฺวา จตฺตาลีสปุริสสหสฺสปริวาโร นครมฺหา นิกฺขมิตฺวา เยน มิสฺสกปพฺพโต เตน ปายาสิ มิควํ กีฬิตุกาโมฯ อถ ตสฺมิํ ปพฺพเต อธิวตฺถา เอกา เทวตา ‘‘รโญฺญ เถเร ทเสฺสสฺสามี’’ติ โรหิตมิครูปํ คเหตฺวา อวิทูเร ติณปณฺณานิ ขาทมานา วิย จรติฯ ราชา ตํ ทิสฺวา ‘‘อยุตฺตํ ทานิ ปมตฺตํ วิชฺฌิตุ’’นฺติ ชิยํ โผเฎสิฯ มิโค อมฺพตฺถลมคฺคํ คเหตฺวา ปลายิตุํ อารภิฯ ราชา ปิฎฺฐิโต ปิฎฺฐิโต อนุพนฺธโนฺต อมฺพตฺถลเมว อภิรุหิฯ มิโคปิ เถรานํ อวิทูเร อนฺตรธายิฯ มหินฺทเตฺถโร ราชานํ อวิทูเร อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘มมํเยว ราชา ปสฺสตุ, มา อิตเร’’ติ อธิฎฺฐหิตฺวา ‘‘ติสฺส, ติสฺส, อิโต เอหี’’ติ อาหฯ ราชา สุตฺวา จิเนฺตสิ – ‘‘อิมสฺมิํ ทีเป ชาโต มํ ‘ติสฺสา’ติ นามํ คเหตฺวา อาลปิตุํ สมโตฺถ นาม นตฺถิฯ อยํ ปน ฉินฺนภินฺนปฎธโร ภณฺฑุ กาสาววสโน มํ นาเมน อาลปติ, โก นุ โข อยํ ภวิสฺสติ มนุโสฺส วา อมนุโสฺส วา’’ติ? เถโร อาห –
Tasmiñca divase tambapaṇṇidīpe jeṭṭhamūlanakkhattaṃ nāma hoti. Rājā nakkhattaṃ ghosāpetvā ‘‘chaṇaṃ karothā’’ti amacce ca āṇāpetvā cattālīsapurisasahassaparivāro nagaramhā nikkhamitvā yena missakapabbato tena pāyāsi migavaṃ kīḷitukāmo. Atha tasmiṃ pabbate adhivatthā ekā devatā ‘‘rañño there dassessāmī’’ti rohitamigarūpaṃ gahetvā avidūre tiṇapaṇṇāni khādamānā viya carati. Rājā taṃ disvā ‘‘ayuttaṃ dāni pamattaṃ vijjhitu’’nti jiyaṃ phoṭesi. Migo ambatthalamaggaṃ gahetvā palāyituṃ ārabhi. Rājā piṭṭhito piṭṭhito anubandhanto ambatthalameva abhiruhi. Migopi therānaṃ avidūre antaradhāyi. Mahindatthero rājānaṃ avidūre āgacchantaṃ disvā ‘‘mamaṃyeva rājā passatu, mā itare’’ti adhiṭṭhahitvā ‘‘tissa, tissa, ito ehī’’ti āha. Rājā sutvā cintesi – ‘‘imasmiṃ dīpe jāto maṃ ‘tissā’ti nāmaṃ gahetvā ālapituṃ samattho nāma natthi. Ayaṃ pana chinnabhinnapaṭadharo bhaṇḍu kāsāvavasano maṃ nāmena ālapati, ko nu kho ayaṃ bhavissati manusso vā amanusso vā’’ti? Thero āha –
‘‘สมณา มยํ มหาราช, ธมฺมราชสฺส สาวกา;
‘‘Samaṇā mayaṃ mahārāja, dhammarājassa sāvakā;
ตเวว อนุกมฺปาย, ชมฺพุทีปา อิธาคตา’’ติฯ
Taveva anukampāya, jambudīpā idhāgatā’’ti.
เตน จ สมเยน เทวานมฺปิยติสฺสมหาราชา จ อโสกธมฺมราชา จ อทิฎฺฐสหายกา โหนฺติฯ เทวานมฺปิยติสฺสมหาราชสฺส จ ปุญฺญานุภาเวน ฉาตปพฺพตปาเท เอกมฺหิ เวฬุคุเมฺพ ติโสฺส เวฬุยฎฺฐิโย รถยฎฺฐิปฺปมาณา อุปฺปชฺชิํสุ – เอกา ลตายฎฺฐิ นาม, เอกา ปุปฺผยฎฺฐิ นาม, เอกา สกุณยฎฺฐิ นามฯ ตาสุ ลตายฎฺฐิ รชตวณฺณา โหติ, ตํ อลงฺกริตฺวา อุปฺปนฺนลตา กญฺจนวณฺณา ขายติฯ ปุปฺผยฎฺฐิยํ ปน นีลปีตโลหิโตทาตกาฬวณฺณานิ ปุปฺผานิ สุวิภตฺตวณฺฎปตฺตกิญฺชกฺขานิ หุตฺวา ขายนฺติฯ สกุณยฎฺฐิยํ หํสกุกฺกุฎชีวชีวกาทโย สกุณา นานปฺปการานิ จ จตุปฺปทานิ สชีวานิ วิย ขายนฺติฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ ทีปวํเส –
Tena ca samayena devānampiyatissamahārājā ca asokadhammarājā ca adiṭṭhasahāyakā honti. Devānampiyatissamahārājassa ca puññānubhāvena chātapabbatapāde ekamhi veḷugumbe tisso veḷuyaṭṭhiyo rathayaṭṭhippamāṇā uppajjiṃsu – ekā latāyaṭṭhi nāma, ekā pupphayaṭṭhi nāma, ekā sakuṇayaṭṭhi nāma. Tāsu latāyaṭṭhi rajatavaṇṇā hoti, taṃ alaṅkaritvā uppannalatā kañcanavaṇṇā khāyati. Pupphayaṭṭhiyaṃ pana nīlapītalohitodātakāḷavaṇṇāni pupphāni suvibhattavaṇṭapattakiñjakkhāni hutvā khāyanti. Sakuṇayaṭṭhiyaṃ haṃsakukkuṭajīvajīvakādayo sakuṇā nānappakārāni ca catuppadāni sajīvāni viya khāyanti. Vuttampi cetaṃ dīpavaṃse –
‘‘ฉาตปพฺพตปาทมฺหิ , เวฬุยฎฺฐี ตโย อหุ;
‘‘Chātapabbatapādamhi , veḷuyaṭṭhī tayo ahu;
เสตา รชตยฎฺฐีว, ลตา กญฺจนสนฺนิภาฯ
Setā rajatayaṭṭhīva, latā kañcanasannibhā.
‘‘นีลาทิ ยาทิสํ ปุปฺผํ, ปุปฺผยฎฺฐิมฺหิ ตาทิสํ;
‘‘Nīlādi yādisaṃ pupphaṃ, pupphayaṭṭhimhi tādisaṃ;
สกุณา สกุณยฎฺฐิมฺหิ, สรูเปเนว สณฺฐิตา’’ติฯ
Sakuṇā sakuṇayaṭṭhimhi, sarūpeneva saṇṭhitā’’ti.
สมุทฺทโตปิสฺส มุตฺตามณิเวฬุริยาทิ อเนกวิหิตํ รตนํ อุปฺปชฺชิฯ ตมฺพปณฺณิยํ ปน อฎฺฐ มุตฺตา อุปฺปชฺชิํสุ – หยมุตฺตา, คชมุตฺตา, รถมุตฺตา, อามลกมุตฺตา, วลยมุตฺตา, องฺคุลิเวฐกมุตฺตา, กกุธผลมุตฺตา, ปากติกมุตฺตาติฯ โส ตา จ ยฎฺฐิโย ตา จ มุตฺตา อญฺญญฺจ พหุํ รตนํ อโสกสฺส ธมฺมรโญฺญ ปณฺณาการตฺถาย เปเสสิฯ อโสโก ปสีทิตฺวา ตสฺส ปญฺจ ราชกกุธภณฺฑานิ ปหิณิ – ฉตฺตํ, จามรํ, ขคฺคํ, โมฬิํ, รตนปาทุกํ, อญฺญญฺจ อภิเสกตฺถาย พหุวิธํ ปณฺณาการํ; เสยฺยถิทํ – สงฺขํ, คโงฺคทกํ, วฑฺฒมานํ, วฎํสกํ, ภิงฺคารํ, นนฺทิยาวฎฺฎํ, สิวิกํ, กญฺญํ, กฎจฺฉุํ, อโธวิมํ ทุสฺสยุคํ, หตฺถปุญฺฉนํ, หริจนฺทนํ, อรุณวณฺณมตฺติกํ, อญฺชนํ, หรีตกํ, อามลกนฺติฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ ทีปวํเส –
Samuddatopissa muttāmaṇiveḷuriyādi anekavihitaṃ ratanaṃ uppajji. Tambapaṇṇiyaṃ pana aṭṭha muttā uppajjiṃsu – hayamuttā, gajamuttā, rathamuttā, āmalakamuttā, valayamuttā, aṅguliveṭhakamuttā, kakudhaphalamuttā, pākatikamuttāti. So tā ca yaṭṭhiyo tā ca muttā aññañca bahuṃ ratanaṃ asokassa dhammarañño paṇṇākāratthāya pesesi. Asoko pasīditvā tassa pañca rājakakudhabhaṇḍāni pahiṇi – chattaṃ, cāmaraṃ, khaggaṃ, moḷiṃ, ratanapādukaṃ, aññañca abhisekatthāya bahuvidhaṃ paṇṇākāraṃ; seyyathidaṃ – saṅkhaṃ, gaṅgodakaṃ, vaḍḍhamānaṃ, vaṭaṃsakaṃ, bhiṅgāraṃ, nandiyāvaṭṭaṃ, sivikaṃ, kaññaṃ, kaṭacchuṃ, adhovimaṃ dussayugaṃ, hatthapuñchanaṃ, haricandanaṃ, aruṇavaṇṇamattikaṃ, añjanaṃ, harītakaṃ, āmalakanti. Vuttampi cetaṃ dīpavaṃse –
‘‘วาลพีชนิมุณฺหีสํ, ฉตฺตํ ขคฺคญฺจ ปาทุกํ;
‘‘Vālabījanimuṇhīsaṃ, chattaṃ khaggañca pādukaṃ;
เวฐนํ สารปามงฺคํ, ภิงฺคารํ นนฺทิวฎฺฎกํฯ
Veṭhanaṃ sārapāmaṅgaṃ, bhiṅgāraṃ nandivaṭṭakaṃ.
‘‘สิวิกํ สงฺขํ วฎํสญฺจ, อโธวิมํ วตฺถโกฎิกํ;
‘‘Sivikaṃ saṅkhaṃ vaṭaṃsañca, adhovimaṃ vatthakoṭikaṃ;
โสวณฺณปาติํ กฎจฺฉุํ, มหคฺฆํ หตฺถปุญฺฉนํฯ
Sovaṇṇapātiṃ kaṭacchuṃ, mahagghaṃ hatthapuñchanaṃ.
‘‘อโนตโตฺตทกํ กญฺญํ, อุตฺตมํ หริจนฺทนํ;
‘‘Anotattodakaṃ kaññaṃ, uttamaṃ haricandanaṃ;
อรุณวณฺณมตฺติกํ , อญฺชนํ นาคมาหฎํฯ
Aruṇavaṇṇamattikaṃ , añjanaṃ nāgamāhaṭaṃ.
‘‘หรีตกํ อามลกํ, มหคฺฆํ อมโตสธํ;
‘‘Harītakaṃ āmalakaṃ, mahagghaṃ amatosadhaṃ;
สฎฺฐิวาหสตํ สาลิํ, สุคนฺธํ สุวกาหฎํ;
Saṭṭhivāhasataṃ sāliṃ, sugandhaṃ suvakāhaṭaṃ;
ปุญฺญกมฺมาภินิพฺพตฺตํ, ปาเหสิ อโสกวฺหโย’’ติฯ
Puññakammābhinibbattaṃ, pāhesi asokavhayo’’ti.
น เกวลเญฺจตํ อามิสปณฺณาการํ, อิมํ กิร ธมฺมปณฺณาการมฺปิ เปเสสิ –
Na kevalañcetaṃ āmisapaṇṇākāraṃ, imaṃ kira dhammapaṇṇākārampi pesesi –
‘‘อหํ พุทฺธญฺจ ธมฺมญฺจ, สงฺฆญฺจ สรณํ คโต;
‘‘Ahaṃ buddhañca dhammañca, saṅghañca saraṇaṃ gato;
อุปาสกตฺตํ เทเสสิํ, สกฺยปุตฺตสฺส สาสเนฯ
Upāsakattaṃ desesiṃ, sakyaputtassa sāsane.
‘‘อิเมสุ ตีสุ วตฺถูสุ, อุตฺตเม ชินสาสเน;
‘‘Imesu tīsu vatthūsu, uttame jinasāsane;
ตฺวมฺปิ จิตฺตํ ปสาเทหิ, สทฺธา สรณมุเปหี’’ติฯ
Tvampi cittaṃ pasādehi, saddhā saraṇamupehī’’ti.
สฺวายํ ราชา ตํ ทิวสํ อโสกรญฺญา เปสิเตน อภิเสเกน เอกมาสาภิสิโตฺต โหติฯ
Svāyaṃ rājā taṃ divasaṃ asokaraññā pesitena abhisekena ekamāsābhisitto hoti.
วิสาขปุณฺณมายํ หิสฺส อภิเสกมกํสุฯ โส อจิรสฺสุตํ – ตํ สาสนปฺปวตฺติํ อนุสฺสรมาโน ตํ เถรสฺส ‘‘สมณา มยํ มหาราช ธมฺมราชสฺส สาวกา’’ติ วจนํ สุตฺวา ‘‘อยฺยา นุ โข อาคตา’’ติ ตาวเทว อาวุธํ นิกฺขิปิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ สโมฺมทนียํ กถํ กถยมาโนฯ ยถาห –
Visākhapuṇṇamāyaṃ hissa abhisekamakaṃsu. So acirassutaṃ – taṃ sāsanappavattiṃ anussaramāno taṃ therassa ‘‘samaṇā mayaṃ mahārāja dhammarājassa sāvakā’’ti vacanaṃ sutvā ‘‘ayyā nu kho āgatā’’ti tāvadeva āvudhaṃ nikkhipitvā ekamantaṃ nisīdi sammodanīyaṃ kathaṃ kathayamāno. Yathāha –
‘‘อาวุธํ นิกฺขิปิตฺวาน, เอกมนฺตํ อุปาวิสิ;
‘‘Āvudhaṃ nikkhipitvāna, ekamantaṃ upāvisi;
นิสชฺช ราชา สโมฺมทิ, พหุํ อตฺถูปสญฺหิต’’นฺติฯ
Nisajja rājā sammodi, bahuṃ atthūpasañhita’’nti.
สโมฺมทนียกถญฺจ กุรุมาเนเยว ตสฺมิํ ตานิปิ จตฺตาลีสปุริสสหสฺสานิ อาคนฺตฺวา สมฺปริวาเรสุํฯ ตทา เถโร อิตเรปิ ฉ ชเน ทเสฺสสิฯ ราชา ทิสฺวา ‘‘อิเม กทา อาคตา’’ติ อาห ฯ ‘‘มยา สทฺธิํเยว, มหาราชา’’ติฯ ‘‘อิทานิ ปน ชมฺพุทีเป อเญฺญปิ เอวรูปา สมณา สนฺตี’’ติ? ‘‘สนฺติ, มหาราช; เอตรหิ ชมฺพุทีโป กาสาวปโชฺชโต อิสิวาตปฎิวาโตฯ ตสฺมิํ –
Sammodanīyakathañca kurumāneyeva tasmiṃ tānipi cattālīsapurisasahassāni āgantvā samparivāresuṃ. Tadā thero itarepi cha jane dassesi. Rājā disvā ‘‘ime kadā āgatā’’ti āha . ‘‘Mayā saddhiṃyeva, mahārājā’’ti. ‘‘Idāni pana jambudīpe aññepi evarūpā samaṇā santī’’ti? ‘‘Santi, mahārāja; etarahi jambudīpo kāsāvapajjoto isivātapaṭivāto. Tasmiṃ –
‘‘เตวิชฺชา อิทฺธิปตฺตา จ, เจโตปริยายโกวิทา;
‘‘Tevijjā iddhipattā ca, cetopariyāyakovidā;
ขีณาสวา อรหโนฺต, พหู พุทฺธสฺส สาวกาติฯ
Khīṇāsavā arahanto, bahū buddhassa sāvakāti.
‘‘ภเนฺต, เกน อาคตตฺถา’’ติ? ‘‘เนว, มหาราช, อุทเกน น ถเลนา’’ติฯ ‘‘ราชา อากาเสน อาคตา’’ติ อญฺญาสิฯ เถโร ‘‘อตฺถิ นุ โข รโญฺญ ปญฺญาเวยตฺติย’’นฺติ วีมํสนตฺถาย อาสนฺนํ อมฺพรุกฺขํ อารพฺภ ปญฺหํ ปุจฺฉิ – ‘‘กิํ นาโม อยํ, มหาราช, รุโกฺข’’ติ? ‘‘อมฺพรุโกฺข นาม, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘อิมํ ปน, มหาราช, อมฺพํ มุญฺจิตฺวา อโญฺญ อโมฺพ อตฺถิ, นตฺถี’’ติ? ‘‘อตฺถิ, ภเนฺต, อเญฺญปิ พหู อมฺพรุกฺขา’’ติฯ ‘‘อิมญฺจ อมฺพํ เต จ อเมฺพ มุญฺจิตฺวา อตฺถิ นุ โข, มหาราช, อเญฺญ รุกฺขา’’ติ? ‘‘อตฺถิ, ภเนฺต, เต ปน น อมฺพรุกฺขา’’ติฯ ‘‘อเญฺญ อเมฺพ จ อนเมฺพ จ มุญฺจิตฺวา อตฺถิ ปน อโญฺญ รุโกฺข’’ติ? ‘‘อยเมว, ภเนฺต, อมฺพรุโกฺข’’ติฯ ‘‘สาธุ, มหาราช, ปณฺฑิโตสิฯ อตฺถิ ปน เต, มหาราช, ญาตกา’’ติ? ‘‘อตฺถิ, ภเนฺต, พหู ชนา’’ติฯ ‘‘เต มุญฺจิตฺวา อเญฺญ เกจิ อญฺญาตกาปิ อตฺถิ, มหาราชา’’ติ? ‘‘อญฺญาตกา, ภเนฺต, ญาตเกหิ พหุตรา’’ติฯ ‘‘ตว ญาตเก จ อญฺญาตเก จ มุญฺจิตฺวา อตฺถโญฺญ โกจิ, มหาราชา’’ติ ? ‘‘อหเมว, อญฺญาตโก’’ติฯ อถ เถโร ‘‘ปณฺฑิโต ราชา สกฺขิสฺสติ ธมฺมํ อญฺญาตุ’’นฺติ จูฬหตฺถิปโทปมสุตฺตํ กเถสิฯ กถาปริโยสาเน ราชา ตีสุ สรเณสุ ปติฎฺฐหิ สทฺธิํ จตฺตาลีสาย ปาณสหเสฺสหิฯ
‘‘Bhante, kena āgatatthā’’ti? ‘‘Neva, mahārāja, udakena na thalenā’’ti. ‘‘Rājā ākāsena āgatā’’ti aññāsi. Thero ‘‘atthi nu kho rañño paññāveyattiya’’nti vīmaṃsanatthāya āsannaṃ ambarukkhaṃ ārabbha pañhaṃ pucchi – ‘‘kiṃ nāmo ayaṃ, mahārāja, rukkho’’ti? ‘‘Ambarukkho nāma, bhante’’ti. ‘‘Imaṃ pana, mahārāja, ambaṃ muñcitvā añño ambo atthi, natthī’’ti? ‘‘Atthi, bhante, aññepi bahū ambarukkhā’’ti. ‘‘Imañca ambaṃ te ca ambe muñcitvā atthi nu kho, mahārāja, aññe rukkhā’’ti? ‘‘Atthi, bhante, te pana na ambarukkhā’’ti. ‘‘Aññe ambe ca anambe ca muñcitvā atthi pana añño rukkho’’ti? ‘‘Ayameva, bhante, ambarukkho’’ti. ‘‘Sādhu, mahārāja, paṇḍitosi. Atthi pana te, mahārāja, ñātakā’’ti? ‘‘Atthi, bhante, bahū janā’’ti. ‘‘Te muñcitvā aññe keci aññātakāpi atthi, mahārājā’’ti? ‘‘Aññātakā, bhante, ñātakehi bahutarā’’ti. ‘‘Tava ñātake ca aññātake ca muñcitvā atthañño koci, mahārājā’’ti ? ‘‘Ahameva, aññātako’’ti. Atha thero ‘‘paṇḍito rājā sakkhissati dhammaṃ aññātu’’nti cūḷahatthipadopamasuttaṃ kathesi. Kathāpariyosāne rājā tīsu saraṇesu patiṭṭhahi saddhiṃ cattālīsāya pāṇasahassehi.
ตํ ขณเญฺญว จ รโญฺญ ภตฺตํ อาหริยิตฺถ ฯ ราชา จ สุตฺตนฺตํ สุณโนฺต เอว อญฺญาสิ – ‘‘น อิเมสํ อิมสฺมิํ กาเล โภชนํ กปฺปตี’’ติฯ ‘‘อปุจฺฉิตฺวา ปน ภุญฺชิตุํ อยุตฺต’’นฺติ จิเนฺตตฺวา ‘‘ภุญฺชิสฺสถ, ภเนฺต’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘น, มหาราช, อมฺหากํ อิมสฺมิํ กาเล โภชนํ กปฺปตี’’ติฯ ‘‘กสฺมิํ กาเล, ภเนฺต, กปฺปตี’’ติ? ‘‘อรุณุคฺคมนโต ปฎฺฐาย ยาว มชฺฌนฺหิกสมยา, มหาราชา’’ติฯ ‘‘คจฺฉาม, ภเนฺต, นคร’’นฺติ? ‘‘อลํ, มหาราช, อิเธว วสิสฺสามา’’ติฯ ‘‘สเจ, ภเนฺต, ตุเมฺห วสถ, อยํ ทารโก อาคจฺฉตู’’ติฯ ‘‘มหาราช, อยํ ทารโก อาคตผโล วิญฺญาตสาสโน ปพฺพชฺชาเปโกฺข อิทานิ ปพฺพชิสฺสตี’’ติฯ ราชา ‘‘เตน หิ, ภเนฺต, เสฺว รถํ เปเสสฺสามิ; ตํ อภิรุหิตฺวา อาคเจฺฉยฺยาถา’’ติ วตฺวา วนฺทิตฺวา ปกฺกามิฯ
Taṃ khaṇaññeva ca rañño bhattaṃ āhariyittha . Rājā ca suttantaṃ suṇanto eva aññāsi – ‘‘na imesaṃ imasmiṃ kāle bhojanaṃ kappatī’’ti. ‘‘Apucchitvā pana bhuñjituṃ ayutta’’nti cintetvā ‘‘bhuñjissatha, bhante’’ti pucchi. ‘‘Na, mahārāja, amhākaṃ imasmiṃ kāle bhojanaṃ kappatī’’ti. ‘‘Kasmiṃ kāle, bhante, kappatī’’ti? ‘‘Aruṇuggamanato paṭṭhāya yāva majjhanhikasamayā, mahārājā’’ti. ‘‘Gacchāma, bhante, nagara’’nti? ‘‘Alaṃ, mahārāja, idheva vasissāmā’’ti. ‘‘Sace, bhante, tumhe vasatha, ayaṃ dārako āgacchatū’’ti. ‘‘Mahārāja, ayaṃ dārako āgataphalo viññātasāsano pabbajjāpekkho idāni pabbajissatī’’ti. Rājā ‘‘tena hi, bhante, sve rathaṃ pesessāmi; taṃ abhiruhitvā āgaccheyyāthā’’ti vatvā vanditvā pakkāmi.
เถโร อจิรปกฺกนฺตสฺส รโญฺญ สุมนสามเณรํ อามเนฺตสิ – ‘‘เอหิ ตฺวํ, สุมน, ธมฺมสวนสฺส กาลํ โฆเสหี’’ติฯ ‘‘ภเนฺต, กิตฺตกํ ฐานํ สาเวโนฺต โฆเสมี’’ติ? ‘‘สกลํ ตมฺพปณฺณิทีป’’นฺติฯ ‘‘สาธุ, ภเนฺต’’ติ สามเณโร อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฎฺฐาย อธิฎฺฐหิตฺวา สมาหิเตน จิเตฺตน สกลํ ตมฺพปณฺณิทีปํ สาเวโนฺต ติกฺขตฺตุํ ธมฺมสวนสฺส กาลํ โฆเสสิฯ ราชา ตํ สทฺทํ สุตฺวา เถรานํ สนฺติกํ เปเสสิ – ‘‘กิํ, ภเนฺต, อตฺถิ โกจิ อุปทฺทโว’’ติฯ ‘‘นตฺถมฺหากํ โกจิ อุปทฺทโว, ธมฺมสวนสฺส กาลํ โฆสาปยิมฺห พุทฺธวจนํ กเถตุกามมฺหา’’ติ ฯ ตญฺจ ปน สามเณรสฺส สทฺทํ สุตฺวา ภุมฺมา เทวตา สทฺทมนุสฺสาเวสุํฯ เอเตนุปาเยน ยาว พฺรหฺมโลกา สโทฺท อพฺภุคฺคจฺฉิฯ เตน สเทฺทน มหา เทวตาสนฺนิปาโต อโหสิฯ เถโร มหนฺตํ เทวตาสนฺนิปาตํ ทิสฺวา สมจิตฺตสุตฺตนฺตํ กเถสิฯ กถาปริโยสาเน อสเงฺขฺยยฺยานํ เทวตานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิฯ พหู นาคา จ สุปณฺณา จ สรเณสุ ปติฎฺฐหิํสุฯ ยาทิโสว สาริปุตฺตเตฺถรสฺส อิมํ สุตฺตนฺตํ กถยโต เทวตาสนฺนิปาโต อโหสิ, ตาทิโส มหินฺทเตฺถรสฺสาปิ ชาโตฯ อถ ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน ราชา เถรานํ รถํ เปเสสิฯ สารถี รถํ เอกมเนฺต ฐเปตฺวา เถรานํ อาโรเจสิ – ‘‘อาคโต, ภเนฺต, รโถ; อภิรุหถ คจฺฉิสฺสามา’’ติฯ เถรา ‘‘น มยํ รถํ อภิรุหาม; คจฺฉ ตฺวํ, ปจฺฉา มยํ อาคจฺฉิสฺสามา’’ติ วตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา อนุราธปุรสฺส ปุรตฺถิมทิสายํ ปฐมกเจติยฎฺฐาเน โอตริํสุฯ ตญฺหิ เจติยํ เถเรหิ ปฐมํ โอติณฺณฎฺฐาเน กตตฺตาเยว ‘‘ปฐมกเจติย’’นฺติ วุจฺจติฯ
Thero acirapakkantassa rañño sumanasāmaṇeraṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, sumana, dhammasavanassa kālaṃ ghosehī’’ti. ‘‘Bhante, kittakaṃ ṭhānaṃ sāvento ghosemī’’ti? ‘‘Sakalaṃ tambapaṇṇidīpa’’nti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti sāmaṇero abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhahitvā samāhitena cittena sakalaṃ tambapaṇṇidīpaṃ sāvento tikkhattuṃ dhammasavanassa kālaṃ ghosesi. Rājā taṃ saddaṃ sutvā therānaṃ santikaṃ pesesi – ‘‘kiṃ, bhante, atthi koci upaddavo’’ti. ‘‘Natthamhākaṃ koci upaddavo, dhammasavanassa kālaṃ ghosāpayimha buddhavacanaṃ kathetukāmamhā’’ti . Tañca pana sāmaṇerassa saddaṃ sutvā bhummā devatā saddamanussāvesuṃ. Etenupāyena yāva brahmalokā saddo abbhuggacchi. Tena saddena mahā devatāsannipāto ahosi. Thero mahantaṃ devatāsannipātaṃ disvā samacittasuttantaṃ kathesi. Kathāpariyosāne asaṅkhyeyyānaṃ devatānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Bahū nāgā ca supaṇṇā ca saraṇesu patiṭṭhahiṃsu. Yādisova sāriputtattherassa imaṃ suttantaṃ kathayato devatāsannipāto ahosi, tādiso mahindattherassāpi jāto. Atha tassā rattiyā accayena rājā therānaṃ rathaṃ pesesi. Sārathī rathaṃ ekamante ṭhapetvā therānaṃ ārocesi – ‘‘āgato, bhante, ratho; abhiruhatha gacchissāmā’’ti. Therā ‘‘na mayaṃ rathaṃ abhiruhāma; gaccha tvaṃ, pacchā mayaṃ āgacchissāmā’’ti vatvā vehāsaṃ abbhuggantvā anurādhapurassa puratthimadisāyaṃ paṭhamakacetiyaṭṭhāne otariṃsu. Tañhi cetiyaṃ therehi paṭhamaṃ otiṇṇaṭṭhāne katattāyeva ‘‘paṭhamakacetiya’’nti vuccati.
ราชาปิ สารถิํ เปเสตฺวา ‘‘อโนฺตนิเวสเน มณฺฑปํ ปฎิยาเทถา’’ติ อมเจฺจ อาณาเปสิฯ ตาวเทว สเพฺพ หฎฺฐตุฎฺฐา อติวิย ปาสาทิกํ มณฺฑปํ ปฎิยาเทสุํฯ ปุน ราชา จิเนฺตสิ – ‘‘หิโยฺย เถโร สีลกฺขนฺธํ กถยมาโน ‘อุจฺจาสยนมหาสยนํ น กปฺปตี’ติ อาห; ‘นิสีทิสฺสนฺติ นุ โข อยฺยา อาสเนสุ, น นิสีทิสฺสนฺตี’’’ติ? ตเสฺสวํ จินฺตยนฺตเสฺสว โส สารถิ นครทฺวารํ สมฺปโตฺตฯ ตโต อทฺทส เถเร ปฐมตรํ อาคนฺตฺวา กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา จีวรํ ปารุปเนฺตฯ ทิสฺวา อติวิย ปสนฺนจิโตฺต หุตฺวา อาคนฺตฺวา รโญฺญ อาโรเจสิ – ‘‘อาคตา, เทว, เถรา’’ติฯ ราชา ‘‘รถํ อารูฬฺหา’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘น อารูฬฺหา, เทว, อปิ จ มม ปจฺฉโต นิกฺขมิตฺวา ปฐมตรํ อาคนฺตฺวา ปาจีนทฺวาเร ฐิตา’’ติฯ ราชา ‘‘รถมฺปิ นาภิรูหิํสู’’ติ สุตฺวา ‘‘น ทานิ อยฺยา อุจฺจาสยนมหาสยนํ สาทิยิสฺสนฺตี’’ติ จิเนฺตตฺวา ‘‘เตน หิ, ภเณ, เถรานํ ภูมตฺถรณสเงฺขเปน อาสนานิ ปญฺญเปถา’’ติ วตฺวา ปฎิปถํ อคมาสิฯ อมจฺจา ปถวิยํ ตฎฺฎิกํ ปญฺญเปตฺวา อุปริ โกชวกาทีนิ จิตฺตตฺถรณานิ ปญฺญเปสุํฯ อุปฺปาตปาฐกา ทิสฺวา ‘‘คหิตา ทานิ อิเมหิ ปถวี, อิเม ตมฺพปณฺณิทีปสฺส สามิกา ภวิสฺสนฺตี’’ติ พฺยากริํสุฯ ราชาปิ คนฺตฺวา เถเร วนฺทิตฺวา มหินฺทเตฺถรสฺส หตฺถโต ปตฺตํ คเหตฺวา มหติยา ปูชาย จ สกฺกาเรน จ เถเร นครํ ปเวเสตฺวา อโนฺตนิเวสนํ ปเวเสสิฯ เถโร อาสนปญฺญตฺติํ ทิสฺวา ‘‘อมฺหากํ สาสนํ สกลลงฺกาทีเป ปถวี วิย ปตฺถฎํ นิจฺจลญฺจ หุตฺวา ปติฎฺฐหิสฺสตี’’ติ จิเนฺตโนฺต นิสีทิฯ ราชา เถเร ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน สหตฺถา สนฺตเปฺปตฺวา สมฺปวาเรตฺวา ‘‘อนุฬาเทวีปมุขานิ ปญฺจ อิตฺถิสตานิ เถรานํ อภิวาทนํ ปูชาสกฺการญฺจ กโรนฺตู’’ติ ปโกฺกสาเปตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิฯ เถโร ภตฺตกิจฺจาวสาเน รโญฺญ สปริชนสฺส ธมฺมรตนวสฺสํ วเสฺสโนฺต เปตวตฺถุํ วิมานวตฺถุํ สจฺจสํยุตฺตญฺจ กเถสิฯ ตํ เถรสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ตานิ ปญฺจปิ อิตฺถิสตานิ โสตาปตฺติผลํ สจฺฉากํสุฯ
Rājāpi sārathiṃ pesetvā ‘‘antonivesane maṇḍapaṃ paṭiyādethā’’ti amacce āṇāpesi. Tāvadeva sabbe haṭṭhatuṭṭhā ativiya pāsādikaṃ maṇḍapaṃ paṭiyādesuṃ. Puna rājā cintesi – ‘‘hiyyo thero sīlakkhandhaṃ kathayamāno ‘uccāsayanamahāsayanaṃ na kappatī’ti āha; ‘nisīdissanti nu kho ayyā āsanesu, na nisīdissantī’’’ti? Tassevaṃ cintayantasseva so sārathi nagaradvāraṃ sampatto. Tato addasa there paṭhamataraṃ āgantvā kāyabandhanaṃ bandhitvā cīvaraṃ pārupante. Disvā ativiya pasannacitto hutvā āgantvā rañño ārocesi – ‘‘āgatā, deva, therā’’ti. Rājā ‘‘rathaṃ ārūḷhā’’ti pucchi. ‘‘Na ārūḷhā, deva, api ca mama pacchato nikkhamitvā paṭhamataraṃ āgantvā pācīnadvāre ṭhitā’’ti. Rājā ‘‘rathampi nābhirūhiṃsū’’ti sutvā ‘‘na dāni ayyā uccāsayanamahāsayanaṃ sādiyissantī’’ti cintetvā ‘‘tena hi, bhaṇe, therānaṃ bhūmattharaṇasaṅkhepena āsanāni paññapethā’’ti vatvā paṭipathaṃ agamāsi. Amaccā pathaviyaṃ taṭṭikaṃ paññapetvā upari kojavakādīni cittattharaṇāni paññapesuṃ. Uppātapāṭhakā disvā ‘‘gahitā dāni imehi pathavī, ime tambapaṇṇidīpassa sāmikā bhavissantī’’ti byākariṃsu. Rājāpi gantvā there vanditvā mahindattherassa hatthato pattaṃ gahetvā mahatiyā pūjāya ca sakkārena ca there nagaraṃ pavesetvā antonivesanaṃ pavesesi. Thero āsanapaññattiṃ disvā ‘‘amhākaṃ sāsanaṃ sakalalaṅkādīpe pathavī viya patthaṭaṃ niccalañca hutvā patiṭṭhahissatī’’ti cintento nisīdi. Rājā there paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappetvā sampavāretvā ‘‘anuḷādevīpamukhāni pañca itthisatāni therānaṃ abhivādanaṃ pūjāsakkārañca karontū’’ti pakkosāpetvā ekamantaṃ nisīdi. Thero bhattakiccāvasāne rañño saparijanassa dhammaratanavassaṃ vassento petavatthuṃvimānavatthuṃ saccasaṃyuttañca kathesi. Taṃ therassa dhammadesanaṃ sutvā tāni pañcapi itthisatāni sotāpattiphalaṃ sacchākaṃsu.
เยปิ เต มนุสฺสา ปุริมทิวเส มิสฺสกปพฺพเต เถเร อทฺทสํสุ, เต เตสุ เตสุ ฐาเนสุ เถรานํ คุเณ กเถนฺติฯ เตสํ สุตฺวา มหาชนกาโย ราชงฺคเณ สนฺนิปติตฺวา มหาสทฺทํ อกาสิฯ ราชา ‘‘กิํ เอโส สโทฺท’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘นาครา, เทว, ‘เถเร ทฎฺฐุํ น ลภามา’ติ วิรวนฺตี’’ติฯ ราชา ‘‘สเจ อิธ ปวิสิสฺสนฺติ, โอกาโส น ภวิสฺสตี’’ติ จิเนฺตตฺวา ‘‘คจฺฉถ, ภเณ, หตฺถิสาลํ ปฎิชคฺคิตฺวา วาลุกํ อากิริตฺวา ปญฺจวณฺณานิ ปุปฺผานิ วิกิริตฺวา เจลวิตานํ พนฺธิตฺวา มงฺคลหตฺถิฎฺฐาเน เถรานํ อาสนานิ ปญฺญเปถา’’ติ อาหฯ อมจฺจา ตถา อกํสุฯ เถโร ตตฺถ คนฺตฺวา นิสีทิตฺวา เทวทูตสุตฺตนฺตํ กเถสิฯ กถาปริโยสาเน ปาณสหสฺสํ โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิฯ ตโต ‘‘หตฺถิสาลา อติสมฺพาธา’’ติ ทกฺขิณทฺวาเร นนฺทนวนุยฺยาเน อาสนํ ปญฺญเปสุํฯ เถโร ตตฺถ นิสีทิตฺวา อาสีวิโสปมสุตฺตํ กเถสิฯ ตมฺปิ สุตฺวา ปาณสหสฺสํ โสตาปตฺติผลํ ปฎิลภิฯ
Yepi te manussā purimadivase missakapabbate there addasaṃsu, te tesu tesu ṭhānesu therānaṃ guṇe kathenti. Tesaṃ sutvā mahājanakāyo rājaṅgaṇe sannipatitvā mahāsaddaṃ akāsi. Rājā ‘‘kiṃ eso saddo’’ti pucchi. ‘‘Nāgarā, deva, ‘there daṭṭhuṃ na labhāmā’ti viravantī’’ti. Rājā ‘‘sace idha pavisissanti, okāso na bhavissatī’’ti cintetvā ‘‘gacchatha, bhaṇe, hatthisālaṃ paṭijaggitvā vālukaṃ ākiritvā pañcavaṇṇāni pupphāni vikiritvā celavitānaṃ bandhitvā maṅgalahatthiṭṭhāne therānaṃ āsanāni paññapethā’’ti āha. Amaccā tathā akaṃsu. Thero tattha gantvā nisīditvā devadūtasuttantaṃ kathesi. Kathāpariyosāne pāṇasahassaṃ sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tato ‘‘hatthisālā atisambādhā’’ti dakkhiṇadvāre nandanavanuyyāne āsanaṃ paññapesuṃ. Thero tattha nisīditvā āsīvisopamasuttaṃ kathesi. Tampi sutvā pāṇasahassaṃ sotāpattiphalaṃ paṭilabhi.
เอวํ อาคตทิวสโต ทุติยทิวเส อฑฺฒเตยฺยสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิฯ เถรสฺส นนฺทนวเน อาคตาคตาหิ กุลิตฺถีหิ กุลสุณฺหาหิ กุลกุมารีหิ สทฺธิํ สโมฺมทมานเสฺสว สายนฺหสมโย ชาโตฯ เถโร กาลํ สลฺลเกฺขตฺวา ‘‘คจฺฉาม ทานิ มิสฺสกปพฺพต’’นฺติ อุฎฺฐหิฯ อมจฺจา – ‘‘กตฺถ, ภเนฺต, คจฺฉถา’’ติ? ‘‘อมฺหากํ นิวาสนฎฺฐาน’’นฺติฯ เต รโญฺญ สํวิทิตํ กตฺวา ราชานุมเตน อาหํสุ – ‘‘อกาโล, ภเนฺต, อิทานิ ตตฺถ คนฺตุํ; อิทเมว นนฺทนวนุยฺยานํ อยฺยานํ อาวาสฎฺฐานํ โหตู’’ติฯ ‘‘อลํ, คจฺฉามา’’ติฯ ปุน รโญฺญ วจเนนาหํสุ – ‘‘ราชา, ภเนฺต, อาห – ‘เอตํ เมฆวนํ นาม อุยฺยานํ มม ปิตุ สนฺตกํ นครโต นาติทูรํ นาจฺจาสนฺนํ คมนาคมนสมฺปนฺนํ, เอตฺถ เถรา วาสํ กเปฺปนฺตู’’’ติฯ วสิํสุ เถรา เมฆวเน อุยฺยาเนฯ
Evaṃ āgatadivasato dutiyadivase aḍḍhateyyasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Therassa nandanavane āgatāgatāhi kulitthīhi kulasuṇhāhi kulakumārīhi saddhiṃ sammodamānasseva sāyanhasamayo jāto. Thero kālaṃ sallakkhetvā ‘‘gacchāma dāni missakapabbata’’nti uṭṭhahi. Amaccā – ‘‘kattha, bhante, gacchathā’’ti? ‘‘Amhākaṃ nivāsanaṭṭhāna’’nti. Te rañño saṃviditaṃ katvā rājānumatena āhaṃsu – ‘‘akālo, bhante, idāni tattha gantuṃ; idameva nandanavanuyyānaṃ ayyānaṃ āvāsaṭṭhānaṃ hotū’’ti. ‘‘Alaṃ, gacchāmā’’ti. Puna rañño vacanenāhaṃsu – ‘‘rājā, bhante, āha – ‘etaṃ meghavanaṃ nāma uyyānaṃ mama pitu santakaṃ nagarato nātidūraṃ nāccāsannaṃ gamanāgamanasampannaṃ, ettha therā vāsaṃ kappentū’’’ti. Vasiṃsu therā meghavane uyyāne.
ราชาปิ โข ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน เถรสฺส สมีปํ คนฺตฺวา สุขสยิตภาวํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘กปฺปติ, ภเนฺต, ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาราโม’’ติ ปุจฺฉิฯ เถโร ‘‘กปฺปติ, มหาราชา’’ติ วตฺวา อิมํ สุตฺตํ อาหริ – ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, อาราม’’นฺติฯ ราชา ตุโฎฺฐ สุวณฺณภิงฺคารํ คเหตฺวา เถรสฺส หเตฺถ อุทกํ ปาเตตฺวา มหาเมฆวนุยฺยานํ อทาสิฯ สห อุทกปาเตน ปถวี กมฺปิฯ อยํ มหาวิหาเร ปฐโม ปถวีกโมฺป อโหสิฯ ราชา ภีโต เถรํ ปุจฺฉิ – ‘‘กสฺมา, ภเนฺต, ปถวี กมฺปตี’’ติ? ‘‘มา ภายิ, มหาราช, อิมสฺมิํ ทีเป ทสพลสฺส สาสนํ ปติฎฺฐหิสฺสติ; อิทญฺจ ปฐมํ วิหารฎฺฐานํ ภวิสฺสติ, ตเสฺสตํ ปุพฺพนิมิตฺต’’นฺติฯ ราชา ภิโยฺยโสมตฺตาย ปสีทิฯ เถโร ปุนทิวเสปิ ราชเคเหเยว ภุญฺชิตฺวา นนฺทนวเน อนมตคฺคิยานิ กเถสิฯ ปุนทิวเส อคฺคิกฺขโนฺธปมสุตฺตํ กเถสิฯ เอเตเนวุปาเยน สตฺต ทิวสานิ กเถสิฯ เทสนาปริโยสาเน อฑฺฒนวมานํ ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิฯ ตโต ปฎฺฐาย จ นนฺทนวนํ สาสนสฺส โชติปาตุภาวฎฺฐานนฺติ กตฺวา ‘‘โชติวน’’นฺติ นามํ ลภิฯ สตฺตเม ปน ทิวเส เถรา อเนฺตปุเร รโญฺญ อปฺปมาทสุตฺตํ กถยิตฺวา เจติยคิริเมว อคมํสุฯ
Rājāpi kho tassā rattiyā accayena therassa samīpaṃ gantvā sukhasayitabhāvaṃ pucchitvā ‘‘kappati, bhante, bhikkhusaṅghassa ārāmo’’ti pucchi. Thero ‘‘kappati, mahārājā’’ti vatvā imaṃ suttaṃ āhari – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, ārāma’’nti. Rājā tuṭṭho suvaṇṇabhiṅgāraṃ gahetvā therassa hatthe udakaṃ pātetvā mahāmeghavanuyyānaṃ adāsi. Saha udakapātena pathavī kampi. Ayaṃ mahāvihāre paṭhamo pathavīkampo ahosi. Rājā bhīto theraṃ pucchi – ‘‘kasmā, bhante, pathavī kampatī’’ti? ‘‘Mā bhāyi, mahārāja, imasmiṃ dīpe dasabalassa sāsanaṃ patiṭṭhahissati; idañca paṭhamaṃ vihāraṭṭhānaṃ bhavissati, tassetaṃ pubbanimitta’’nti. Rājā bhiyyosomattāya pasīdi. Thero punadivasepi rājageheyeva bhuñjitvā nandanavane anamataggiyāni kathesi. Punadivase aggikkhandhopamasuttaṃ kathesi. Etenevupāyena satta divasāni kathesi. Desanāpariyosāne aḍḍhanavamānaṃ pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Tato paṭṭhāya ca nandanavanaṃ sāsanassa jotipātubhāvaṭṭhānanti katvā ‘‘jotivana’’nti nāmaṃ labhi. Sattame pana divase therā antepure rañño appamādasuttaṃ kathayitvā cetiyagirimeva agamaṃsu.
อถ โข ราชา อมเจฺจ ปุจฺฉิ – ‘‘เถโร, อเมฺห คาเฬฺหน โอวาเทน โอวทติ; คเจฺฉยฺย นุ โข’’ติ? อมจฺจา ‘‘ตุเมฺหหิ, เทว, เถโร อยาจิโต สยเมว อาคโต; ตสฺมา ตสฺส อนาปุจฺฉาว คมนมฺปิ ภเวยฺยา’’ติ อาหํสุฯ ตโต ราชา รถํ อภิรุหิตฺวา เทฺว จ เทวิโย อาโรเปตฺวา เจติยคิริํ อคมาสิ มหญฺจราชานุภาเวนฯ คนฺตฺวา เทวิโย เอกมนฺตํ อปกฺกมาเปตฺวา สยเมว เถรานํ สมีปํ อุปสงฺกมโนฺต อติวิย กิลนฺตรูโป หุตฺวา อุปสงฺกมิฯ ตโต นํ เถโร อาห – ‘‘กสฺมา ตฺวํ, มหาราช, เอวํ กิลมมาโน อาคโต’’ติ? ‘‘‘ตุเมฺห มม คาฬฺหํ โอวาทํ ทตฺวา อิทานิ คนฺตุกามา นุ โข’ติ ชานนตฺถํ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘น มยํ, มหาราช, คนฺตุกามา; อปิจ วสฺสูปนายิกกาโล นามายํ มหาราช, ตตฺร สมเณน วสฺสูปนายิกฎฺฐานํ ญาตุํ วฎฺฎตี’’ติฯ ตํทิวสเมว อริโฎฺฐ นาม อมโจฺจ ปญฺจปณฺณาสาย เชฎฺฐกนิฎฺฐภาตุเกหิ สทฺธิํ รโญฺญ สมีเป ฐิโต อาห – ‘‘อิจฺฉามหํ, เทว, เถรานํ สนฺติเก ปพฺพชิตุ’’นฺติฯ ‘‘สาธุ, ภเณ, ปพฺพชสฺสู’’ติ ราชา อนุชานิตฺวา เถรํ สมฺปฎิจฺฉาเปสิฯ เถโร ตทเหว ปพฺพาเชสิฯ สเพฺพ ขุรเคฺคเยว อรหตฺตํ ปาปุณิํสุฯ
Atha kho rājā amacce pucchi – ‘‘thero, amhe gāḷhena ovādena ovadati; gaccheyya nu kho’’ti? Amaccā ‘‘tumhehi, deva, thero ayācito sayameva āgato; tasmā tassa anāpucchāva gamanampi bhaveyyā’’ti āhaṃsu. Tato rājā rathaṃ abhiruhitvā dve ca deviyo āropetvā cetiyagiriṃ agamāsi mahañcarājānubhāvena. Gantvā deviyo ekamantaṃ apakkamāpetvā sayameva therānaṃ samīpaṃ upasaṅkamanto ativiya kilantarūpo hutvā upasaṅkami. Tato naṃ thero āha – ‘‘kasmā tvaṃ, mahārāja, evaṃ kilamamāno āgato’’ti? ‘‘‘Tumhe mama gāḷhaṃ ovādaṃ datvā idāni gantukāmā nu kho’ti jānanatthaṃ, bhante’’ti. ‘‘Na mayaṃ, mahārāja, gantukāmā; apica vassūpanāyikakālo nāmāyaṃ mahārāja, tatra samaṇena vassūpanāyikaṭṭhānaṃ ñātuṃ vaṭṭatī’’ti. Taṃdivasameva ariṭṭho nāma amacco pañcapaṇṇāsāya jeṭṭhakaniṭṭhabhātukehi saddhiṃ rañño samīpe ṭhito āha – ‘‘icchāmahaṃ, deva, therānaṃ santike pabbajitu’’nti. ‘‘Sādhu, bhaṇe, pabbajassū’’ti rājā anujānitvā theraṃ sampaṭicchāpesi. Thero tadaheva pabbājesi. Sabbe khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇiṃsu.
ราชาปิ โข ตงฺขเณเยว กณฺฎเกน เจติยงฺคณํ ปริกฺขิปิตฺวา ทฺวาสฎฺฐิยา เลเณสุ กมฺมํ ปฎฺฐเปตฺวา นครเมว อคมาสิฯ เตปิ เถรา ทสภาติกสมากุลํ ราชกุลํ ปสาเทตฺวา มหาชนํ โอวทมานา เจติยคิริมฺหิ วสฺสํ วสิํสุฯ ตทาปิ เจติยคิริมฺหิ ปฐมํ วสฺสํ อุปคตา ทฺวาสฎฺฐิ อรหโนฺต อเหสุํฯ อถายสฺมา มหามหิโนฺท วุตฺถวโสฺส ปวาเรตฺวา กตฺติกปุณฺณมายํ อุโปสถทิวเส ราชานํ เอตทโวจ – ‘‘มหาราช, อเมฺหหิ จิรทิโฎฺฐ สมฺมาสมฺพุโทฺธ, อนาถวาสํ วสิมฺห, อิจฺฉาม มยํ ชมฺพุทีปํ คนฺตุ’’นฺติฯ ราชา อาห – ‘‘อหํ, ภเนฺต, ตุเมฺห จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฎฺฐหามิ, อยญฺจ มหาชโน ตุเมฺห นิสฺสาย ตีสุ สรเณสุ ปติฎฺฐิโต, กสฺมา ตุเมฺห อุกฺกณฺฐิตตฺถา’’ติ? ‘‘จิรทิโฎฺฐ โน, มหาราช, สมฺมาสมฺพุโทฺธ, อภิวาทนปจฺจุฎฺฐานอญฺชลิกมฺมสามีจิกมฺมกรณฎฺฐานํ นตฺถิ, เตนมฺห อุกฺกณฺฐิตา’’ติฯ ‘‘นนุ, ภเนฺต, ตุเมฺห อโวจุตฺถ – ‘ปรินิพฺพุโต สมฺมาสมฺพุโทฺธ’’’ติฯ ‘‘กิญฺจาปิ, มหาราช, ปรินิพฺพุโต; อถ ขฺวสฺส สรีรธาตุโย ติฎฺฐนฺตี’’ติฯ ‘‘อญฺญาตํ, ภเนฺต, ถูปปติฎฺฐานํ ตุเมฺห อากงฺขถาติฯ กโรมิ , ภเนฺต, ถูปํ, ภูมิภาคํ ทานิ วิจินาถ; อปิจ, ภเนฺต, ธาตุโย กุโต ลจฺฉามา’’ติ? ‘‘สุมเนน สทฺธิํ มเนฺตหิ, มหาราชา’’ติฯ
Rājāpi kho taṅkhaṇeyeva kaṇṭakena cetiyaṅgaṇaṃ parikkhipitvā dvāsaṭṭhiyā leṇesu kammaṃ paṭṭhapetvā nagarameva agamāsi. Tepi therā dasabhātikasamākulaṃ rājakulaṃ pasādetvā mahājanaṃ ovadamānā cetiyagirimhi vassaṃ vasiṃsu. Tadāpi cetiyagirimhi paṭhamaṃ vassaṃ upagatā dvāsaṭṭhi arahanto ahesuṃ. Athāyasmā mahāmahindo vutthavasso pavāretvā kattikapuṇṇamāyaṃ uposathadivase rājānaṃ etadavoca – ‘‘mahārāja, amhehi ciradiṭṭho sammāsambuddho, anāthavāsaṃ vasimha, icchāma mayaṃ jambudīpaṃ gantu’’nti. Rājā āha – ‘‘ahaṃ, bhante, tumhe catūhi paccayehi upaṭṭhahāmi, ayañca mahājano tumhe nissāya tīsu saraṇesu patiṭṭhito, kasmā tumhe ukkaṇṭhitatthā’’ti? ‘‘Ciradiṭṭho no, mahārāja, sammāsambuddho, abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammakaraṇaṭṭhānaṃ natthi, tenamha ukkaṇṭhitā’’ti. ‘‘Nanu, bhante, tumhe avocuttha – ‘parinibbuto sammāsambuddho’’’ti. ‘‘Kiñcāpi, mahārāja, parinibbuto; atha khvassa sarīradhātuyo tiṭṭhantī’’ti. ‘‘Aññātaṃ, bhante, thūpapatiṭṭhānaṃ tumhe ākaṅkhathāti. Karomi , bhante, thūpaṃ, bhūmibhāgaṃ dāni vicinātha; apica, bhante, dhātuyo kuto lacchāmā’’ti? ‘‘Sumanena saddhiṃ mantehi, mahārājā’’ti.
‘‘สาธุ, ภเนฺต’’ติ ราชา สุมนํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘กุโต ทานิ, ภเนฺต, ธาตุโย ลจฺฉามา’’ติ? สุมโน อาห – ‘‘อโปฺปสฺสุโกฺก ตฺวํ, มหาราช, วีถิโย โสธาเปตฺวา ธชปฎากปุณฺณฆฎาทีหิ อลงฺการาเปตฺวา สปริชโน อุโปสถํ สมาทิยิตฺวา สพฺพตาฬาวจเร อุปฎฺฐาเปตฺวา มงฺคลหตฺถิํ สพฺพาลงฺการปฎิมณฺฑิตํ การาเปตฺวา อุปริ จสฺส เสตจฺฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา สายนฺหสมเย มหานาควนุยฺยานาภิมุโข ยาหิฯ อทฺธา ตสฺมิํ ฐาเน ธาตุโย ลจฺฉสี’’ติฯ ราชา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฎิจฺฉิฯ เถรา เจติยคิริเมว อคมํสุฯ ตตฺรายสฺมา มหินฺทเตฺถโร สุมนสามเณรํ อาห – ‘‘คจฺฉ ตฺวํ, สามเณร, ชมฺพุทีเป ตว อยฺยกํ อโสกํ ธมฺมราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา มม วจเนน เอวํ วเทหิ – ‘สหาโย โว, มหาราช, เทวานมฺปิยติโสฺส พุทฺธสาสเน ปสโนฺน ถูปํ ปติฎฺฐาเปตุกาโม, ตุมฺหากํ กิร หเตฺถ ธาตุ อตฺถิ ตํ เม เทถา’ติฯ ตํ คเหตฺวา สกฺกํ เทวราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวํ วเทหิ – ‘ตุมฺหากํ กิร, มหาราช, หเตฺถ เทฺว ธาตุโย อตฺถิ – ทกฺขิณทาฐา จ ทกฺขิณกฺขกญฺจ; ตโต ตุเมฺห ทกฺขิณทาฐํ ปูเชถ, ทกฺขิณกฺขกํ ปน มยฺหํ เทถา’ติฯ เอวญฺจ นํ วเทหิ – ‘กสฺมา ตฺวํ, มหาราช, อเมฺห ตมฺพปณฺณิทีปํ ปหิณิตฺวา ปมชฺชสี’’’ติ?
‘‘Sādhu, bhante’’ti rājā sumanaṃ upasaṅkamitvā pucchi – ‘‘kuto dāni, bhante, dhātuyo lacchāmā’’ti? Sumano āha – ‘‘appossukko tvaṃ, mahārāja, vīthiyo sodhāpetvā dhajapaṭākapuṇṇaghaṭādīhi alaṅkārāpetvā saparijano uposathaṃ samādiyitvā sabbatāḷāvacare upaṭṭhāpetvā maṅgalahatthiṃ sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ kārāpetvā upari cassa setacchattaṃ ussāpetvā sāyanhasamaye mahānāgavanuyyānābhimukho yāhi. Addhā tasmiṃ ṭhāne dhātuyo lacchasī’’ti. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Therā cetiyagirimeva agamaṃsu. Tatrāyasmā mahindatthero sumanasāmaṇeraṃ āha – ‘‘gaccha tvaṃ, sāmaṇera, jambudīpe tava ayyakaṃ asokaṃ dhammarājānaṃ upasaṅkamitvā mama vacanena evaṃ vadehi – ‘sahāyo vo, mahārāja, devānampiyatisso buddhasāsane pasanno thūpaṃ patiṭṭhāpetukāmo, tumhākaṃ kira hatthe dhātu atthi taṃ me dethā’ti. Taṃ gahetvā sakkaṃ devarājānaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadehi – ‘tumhākaṃ kira, mahārāja, hatthe dve dhātuyo atthi – dakkhiṇadāṭhā ca dakkhiṇakkhakañca; tato tumhe dakkhiṇadāṭhaṃ pūjetha, dakkhiṇakkhakaṃ pana mayhaṃ dethā’ti. Evañca naṃ vadehi – ‘kasmā tvaṃ, mahārāja, amhe tambapaṇṇidīpaṃ pahiṇitvā pamajjasī’’’ti?
‘‘สาธุ, ภเนฺต’’ติ โข สุมโน เถรสฺส วจนํ สมฺปฎิจฺฉิตฺวา ตาวเทว ปตฺตจีวรมาทาย เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปาฎลิปุตฺตทฺวาเร โอรุยฺห รโญฺญ สนฺติกํ คนฺตฺวา เอตมตฺถํ อาโรเจสิฯ ราชา ตุโฎฺฐ สามเณรสฺส หตฺถโต ปตฺตํ คเหตฺวา คเนฺธหิ อุพฺพเฎฺฎตฺวา วรมุตฺตสทิสานํ ธาตูนํ ปูเรตฺวา อทาสิฯ โส ตํ คเหตฺวา สกฺกํ เทวราชานํ อุปสงฺกมิฯ สโกฺก เทวราชา สามเณรํ ทิสฺวาว ‘‘กิํ, ภเนฺต สุมน, อาหิณฺฑสี’’ติ อาหฯ ‘‘ตฺวํ, มหาราช, อเมฺห ตมฺพปณฺณิทีปํ เปเสตฺวา กสฺมา ปมชฺชสี’’ติ? ‘‘นปฺปมชฺชามิ, ภเนฺต, วเทหิ – ‘กิํ กโรมี’’’ติ? ‘‘ตุมฺหากํ กิร หเตฺถ เทฺว ธาตุโย อตฺถิ – ทกฺขิณทาฐา จ ทกฺขิณกฺขกญฺจ; ตโต ตุเมฺห ทกฺขิณทาฐํ ปูเชถ, ทกฺขิณกฺขกํ ปน มยฺหํ เทถา’’ติฯ ‘‘สาธุ, ภเนฺต’’ติ โข สโกฺก เทวานมิโนฺท โยชนปฺปมาณํ มณิถูปํ อุคฺฆาเฎตฺวา ทกฺขิณกฺขกธาตุํ นีหริตฺวา สุมนสฺส อทาสิฯ โส ตํ คเหตฺวา เจติยคิริมฺหิเยว ปติฎฺฐาสิฯ
‘‘Sādhu, bhante’’ti kho sumano therassa vacanaṃ sampaṭicchitvā tāvadeva pattacīvaramādāya vehāsaṃ abbhuggantvā pāṭaliputtadvāre oruyha rañño santikaṃ gantvā etamatthaṃ ārocesi. Rājā tuṭṭho sāmaṇerassa hatthato pattaṃ gahetvā gandhehi ubbaṭṭetvā varamuttasadisānaṃ dhātūnaṃ pūretvā adāsi. So taṃ gahetvā sakkaṃ devarājānaṃ upasaṅkami. Sakko devarājā sāmaṇeraṃ disvāva ‘‘kiṃ, bhante sumana, āhiṇḍasī’’ti āha. ‘‘Tvaṃ, mahārāja, amhe tambapaṇṇidīpaṃ pesetvā kasmā pamajjasī’’ti? ‘‘Nappamajjāmi, bhante, vadehi – ‘kiṃ karomī’’’ti? ‘‘Tumhākaṃ kira hatthe dve dhātuyo atthi – dakkhiṇadāṭhā ca dakkhiṇakkhakañca; tato tumhe dakkhiṇadāṭhaṃ pūjetha, dakkhiṇakkhakaṃ pana mayhaṃ dethā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho sakko devānamindo yojanappamāṇaṃ maṇithūpaṃ ugghāṭetvā dakkhiṇakkhakadhātuṃ nīharitvā sumanassa adāsi. So taṃ gahetvā cetiyagirimhiyeva patiṭṭhāsi.
อถ โข มหินฺทปมุขา สเพฺพปิ เต มหานาคา อโสกธมฺมราเชน ทินฺนธาตุโย เจติยคิริมฺหิเยว ปติฎฺฐาเปตฺวา ทกฺขิณกฺขกํ อาทาย วฑฺฒมานกจฺฉายาย มหานาควนุยฺยานมคมํสุ ฯ ราชาปิ โข สุมเนน วุตฺตปฺปการํ ปูชาสกฺการํ กตฺวา หตฺถิกฺขนฺธวรคโต สยํ มงฺคลหตฺถิมตฺถเก เสตจฺฉตฺตํ ธารยมาโน มหานาควนํ สมฺปาปุณิฯ อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘สเจ อยํ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ธาตุ, ฉตฺตํ อปนมตุ, มงฺคลหตฺถี ชณฺณุเกหิ ภูมิยํ ปติฎฺฐหตุ, ธาตุจโงฺกฎกํ มยฺหํ มตฺถเก ปติฎฺฐาตู’’ติฯ สห รโญฺญ จิตฺตุปฺปาเทน ฉตฺตํ อปนมิ, หตฺถี ชณฺณุเกหิ ปติฎฺฐหิ, ธาตุจโงฺกฎกํ รโญฺญ มตฺถเก ปติฎฺฐหิฯ ราชา อมเตเนว อภิสิตฺตคโตฺต วิย ปรเมน ปีติปาโมเชฺชน สมนฺนาคโต หุตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘ธาตุํ, ภเนฺต, กิํ กโรมา’’ติ? ‘‘หตฺถิกุมฺภมฺหิเยว ตาว, มหาราช, ฐเปหี’’ติฯ ราชา ธาตุจโงฺกฎกํ คเหตฺวา หตฺถิกุเมฺภ ฐเปสิฯ ปมุทิโต นาโค โกญฺจนาทํ นทิฯ มหาเมโฆ อุฎฺฐหิตฺวา โปกฺขรวสฺสํ วสฺสิฯ อุทกปริยนฺตํ กตฺวา มหาภูมิจาโล อโหสิฯ ‘‘ปจฺจเนฺตปิ นาม สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ธาตุ ปติฎฺฐหิสฺสตี’’ติ เทวมนุสฺสา ปโมทิํสุฯ เอวํ อิทฺธานุภาวสิริยา เทวมนุสฺสานํ ปีติํ ชนยโนฺต –
Atha kho mahindapamukhā sabbepi te mahānāgā asokadhammarājena dinnadhātuyo cetiyagirimhiyeva patiṭṭhāpetvā dakkhiṇakkhakaṃ ādāya vaḍḍhamānakacchāyāya mahānāgavanuyyānamagamaṃsu . Rājāpi kho sumanena vuttappakāraṃ pūjāsakkāraṃ katvā hatthikkhandhavaragato sayaṃ maṅgalahatthimatthake setacchattaṃ dhārayamāno mahānāgavanaṃ sampāpuṇi. Athassa etadahosi – ‘‘sace ayaṃ sammāsambuddhassa dhātu, chattaṃ apanamatu, maṅgalahatthī jaṇṇukehi bhūmiyaṃ patiṭṭhahatu, dhātucaṅkoṭakaṃ mayhaṃ matthake patiṭṭhātū’’ti. Saha rañño cittuppādena chattaṃ apanami, hatthī jaṇṇukehi patiṭṭhahi, dhātucaṅkoṭakaṃ rañño matthake patiṭṭhahi. Rājā amateneva abhisittagatto viya paramena pītipāmojjena samannāgato hutvā pucchi – ‘‘dhātuṃ, bhante, kiṃ karomā’’ti? ‘‘Hatthikumbhamhiyeva tāva, mahārāja, ṭhapehī’’ti. Rājā dhātucaṅkoṭakaṃ gahetvā hatthikumbhe ṭhapesi. Pamudito nāgo koñcanādaṃ nadi. Mahāmegho uṭṭhahitvā pokkharavassaṃ vassi. Udakapariyantaṃ katvā mahābhūmicālo ahosi. ‘‘Paccantepi nāma sammāsambuddhassa dhātu patiṭṭhahissatī’’ti devamanussā pamodiṃsu. Evaṃ iddhānubhāvasiriyā devamanussānaṃ pītiṃ janayanto –
ปุณฺณมายํ มหาวีโร, จาตุมาสินิยา อิธ;
Puṇṇamāyaṃ mahāvīro, cātumāsiniyā idha;
อาคนฺตฺวา เทวโลกมฺหา, หตฺถิกุเมฺภ ปติฎฺฐิโตติฯ
Āgantvā devalokamhā, hatthikumbhe patiṭṭhitoti.
อถสฺส โส หตฺถินาโค อเนกตาฬาวจรปริวาริโต อติวิย อุฬาเรน ปูชาสกฺกาเรน สกฺกริยมาโน ปจฺฉิมทิสาภิมุโขว หุตฺวา, อปสกฺกโนฺต ยาว นครสฺส ปุรตฺถิมทฺวารํ ตาว คนฺตฺวา ปุรตฺถิเมน ทฺวาเรน นครํ ปวิสิตฺวา สกลนาคเรน อุฬาราย ปูชาย กรียมานาย ทกฺขิณทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา ถูปารามสฺส ปจฺฉิมทิสาภาเค มเหชวตฺถุ นาม กิร อตฺถิ, ตตฺถ คนฺตฺวา ปุน ถูปารามาภิมุโขเยว ปฎินิวตฺติฯ เตน จ สมเยน ถูปาราเม ปุริมกานํ ติณฺณํ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ ปริโภคเจติยฎฺฐานํ โหติฯ
Athassa so hatthināgo anekatāḷāvacaraparivārito ativiya uḷārena pūjāsakkārena sakkariyamāno pacchimadisābhimukhova hutvā, apasakkanto yāva nagarassa puratthimadvāraṃ tāva gantvā puratthimena dvārena nagaraṃ pavisitvā sakalanāgarena uḷārāya pūjāya karīyamānāya dakkhiṇadvārena nikkhamitvā thūpārāmassa pacchimadisābhāge mahejavatthu nāma kira atthi, tattha gantvā puna thūpārāmābhimukhoyeva paṭinivatti. Tena ca samayena thūpārāme purimakānaṃ tiṇṇaṃ sammāsambuddhānaṃ paribhogacetiyaṭṭhānaṃ hoti.
อตีเต กิร อยํ ทีโป โอชทีโป นาม อโหสิ, ราชา อภโย นาม, นครํ อภยปุรํ นาม, เจติยปพฺพโต เทวกูฎปพฺพโต นาม, ถูปาราโม ปฎิยาราโม นามฯ เตน โข ปน สมเยน กกุสโนฺธ ภควา โลเก อุปฺปโนฺน โหติฯ ตสฺส สาวโก มหาเทโว นาม เถโร ภิกฺขุสหเสฺสน สทฺธิํ เทวกูเฎ ปติฎฺฐาสิ, มหินฺทเตฺถโร วิย เจติยปพฺพเตฯ เตน โข ปน สมเยน โอชทีเป สตฺตา ปชฺชรเกน อนยพฺยสนํ อาปชฺชนฺติฯ อทฺทสา โข กกุสโนฺธ ภควา พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โอโลเกโนฺต เต สเตฺต อนยพฺยสนมาปชฺชเนฺตฯ ทิสฺวา จตฺตาลีสาย ภิกฺขุสหเสฺสหิ ปริวุโต อคมาสิฯ ตสฺสานุภาเวน ตาวเทว ปชฺชรโก วูปสโนฺตฯ โรเค วูปสเนฺต ภควา ธมฺมํ เทเสสิฯ จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิฯ ภควา ธมกรณํ ทตฺวา ปกฺกามิฯ ตํ อโนฺต ปกฺขิปิตฺวา ปฎิยาราเม เจติยํ อกํสุฯ มหาเทโว ทีปํ อนุสาสโนฺต วิหาสิฯ
Atīte kira ayaṃ dīpo ojadīpo nāma ahosi, rājā abhayo nāma, nagaraṃ abhayapuraṃ nāma, cetiyapabbato devakūṭapabbato nāma, thūpārāmo paṭiyārāmo nāma. Tena kho pana samayena kakusandho bhagavā loke uppanno hoti. Tassa sāvako mahādevo nāma thero bhikkhusahassena saddhiṃ devakūṭe patiṭṭhāsi, mahindatthero viya cetiyapabbate. Tena kho pana samayena ojadīpe sattā pajjarakena anayabyasanaṃ āpajjanti. Addasā kho kakusandho bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ olokento te satte anayabyasanamāpajjante. Disvā cattālīsāya bhikkhusahassehi parivuto agamāsi. Tassānubhāvena tāvadeva pajjarako vūpasanto. Roge vūpasante bhagavā dhammaṃ desesi. Caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Bhagavā dhamakaraṇaṃ datvā pakkāmi. Taṃ anto pakkhipitvā paṭiyārāme cetiyaṃ akaṃsu. Mahādevo dīpaṃ anusāsanto vihāsi.
โกณาคมนสฺส ปน ภควโต กาเล อยํ ทีโป วรทีโป นาม อโหสิ, ราชา สเมณฺฑี นาม, นครํ วฑฺฒมานํ นาม , ปพฺพโต สุวณฺณกูโฎ นามฯ เตน โข ปน สมเยน วรทีเป ทุพฺพุฎฺฐิกา โหติ ทุพฺภิกฺขํ ทุสฺสสฺสํฯ สตฺตา ฉาตกโรเคน อนยพฺยสนํ อาปชฺชนฺติฯ อทฺทสา โข โกณาคมโน ภควา พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โอโลเกโนฺต เต สเตฺต อนยพฺยสนํ อาปชฺชเนฺตฯ ทิสฺวา ติํสภิกฺขุสหสฺสปริวุโต อคมาสิฯ พุทฺธานุภาเวน เทโว สมฺมาธารํ อนุปฺปเวจฺฉิฯ สุภิกฺขํ อโหสิฯ ภควา ธมฺมํ เทเสสิฯ จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิฯ ภควา ภิกฺขุสหสฺสปริวารํ มหาสุมนํ นาม เถรํ ทีเป ฐเปตฺวา กายพนฺธนํ ทตฺวา ปกฺกามิฯ ตํ อโนฺต ปกฺขิปิตฺวา เจติยํ อกํสุฯ
Koṇāgamanassa pana bhagavato kāle ayaṃ dīpo varadīpo nāma ahosi, rājā sameṇḍī nāma, nagaraṃ vaḍḍhamānaṃ nāma , pabbato suvaṇṇakūṭo nāma. Tena kho pana samayena varadīpe dubbuṭṭhikā hoti dubbhikkhaṃ dussassaṃ. Sattā chātakarogena anayabyasanaṃ āpajjanti. Addasā kho koṇāgamano bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ olokento te satte anayabyasanaṃ āpajjante. Disvā tiṃsabhikkhusahassaparivuto agamāsi. Buddhānubhāvena devo sammādhāraṃ anuppavecchi. Subhikkhaṃ ahosi. Bhagavā dhammaṃ desesi. Caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Bhagavā bhikkhusahassaparivāraṃ mahāsumanaṃ nāma theraṃ dīpe ṭhapetvā kāyabandhanaṃ datvā pakkāmi. Taṃ anto pakkhipitvā cetiyaṃ akaṃsu.
กสฺสปสฺส ปน ภควโต กาเล อยํ ทีโป มณฺฑทีโป นาม อโหสิ, ราชา ชยโนฺต นาม, นครํ วิสาลํ นาม, ปพฺพโต สุภกูโฎ นาม ฯ เตน โข ปน สมเยน มณฺฑทีเป มหาวิวาโท โหติฯ พหู สตฺตา กลหวิคฺคหชาตา อนยพฺยสนํ อาปชฺชนฺติฯ อทฺทสา โข กสฺสโป ภควา พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โอโลเกโนฺต เต สเตฺต อนยพฺยสนํ อาปชฺชเนฺตฯ ทิสฺวา วีสติภิกฺขุสหสฺสปริวุโต อาคนฺตฺวา วิวาทํ วูปสเมตฺวา ธมฺมํ เทเสสิฯ จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิฯ ภควา ภิกฺขุสหสฺสปริวารํ สพฺพนนฺทํ นาม เถรํ ทีเป ปติฎฺฐาเปตฺวา อุทกสาฎกํ ทตฺวา ปกฺกามิฯ ตํ อโนฺต ปกฺขิปิตฺวา เจติยํ อกํสุฯ เอวํ ถูปาราเม ปุริมกานํ ติณฺณํ พุทฺธานํ เจติยานิ ปติฎฺฐหิํสุฯ ตานิ สาสนนฺตรธาเนน นสฺสนฺติ, ฐานมตฺตํ อวสิสฺสติฯ ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘เตน จ สมเยน ถูปาราเม ปุริมกานํ ติณฺณํ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ ปริโภคเจติยฎฺฐานํ โหตี’’ติฯ ตเทตํ วินเฎฺฐสุ เจติเยสุ เทวตานุภาเวน กณฺฎกสมากิณฺณสาเขหิ นานาคเจฺฉหิ ปริวุตํ ติฎฺฐติ – ‘‘มา นํ โกจิ อุจฺฉิฎฺฐาสุจิมลกจวเรหิ ปทูเสสี’’ติฯ
Kassapassa pana bhagavato kāle ayaṃ dīpo maṇḍadīpo nāma ahosi, rājā jayanto nāma, nagaraṃ visālaṃ nāma, pabbato subhakūṭo nāma . Tena kho pana samayena maṇḍadīpe mahāvivādo hoti. Bahū sattā kalahaviggahajātā anayabyasanaṃ āpajjanti. Addasā kho kassapo bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ olokento te satte anayabyasanaṃ āpajjante. Disvā vīsatibhikkhusahassaparivuto āgantvā vivādaṃ vūpasametvā dhammaṃ desesi. Caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Bhagavā bhikkhusahassaparivāraṃ sabbanandaṃ nāma theraṃ dīpe patiṭṭhāpetvā udakasāṭakaṃ datvā pakkāmi. Taṃ anto pakkhipitvā cetiyaṃ akaṃsu. Evaṃ thūpārāme purimakānaṃ tiṇṇaṃ buddhānaṃ cetiyāni patiṭṭhahiṃsu. Tāni sāsanantaradhānena nassanti, ṭhānamattaṃ avasissati. Tasmā vuttaṃ – ‘‘tena ca samayena thūpārāme purimakānaṃ tiṇṇaṃ sammāsambuddhānaṃ paribhogacetiyaṭṭhānaṃ hotī’’ti. Tadetaṃ vinaṭṭhesu cetiyesu devatānubhāvena kaṇṭakasamākiṇṇasākhehi nānāgacchehi parivutaṃ tiṭṭhati – ‘‘mā naṃ koci ucchiṭṭhāsucimalakacavarehi padūsesī’’ti.
อถ ขฺวสฺส หตฺถิโน ปุรโต ปุรโต คนฺตฺวา ราชปุริสา สพฺพคเจฺฉ ฉินฺทิตฺวา ภูมิํ โสเธตฺวา ตํ หตฺถตลสทิสํ อกํสุฯ หตฺถินาโค คนฺตฺวา ตํ ฐานํ ปุรโต กตฺวา ตสฺส ปจฺฉิมทิสาภาเค โพธิรุกฺขฎฺฐาเน อฎฺฐาสิฯ อถสฺส มตฺถกโต ธาตุํ โอโรเปตุํ อารภิํสุฯ นาโค โอโรเปตุํ น เทติฯ ราชา เถรํ ปุจฺฉิ – ‘‘กสฺมา, ภเนฺต, นาโค ธาตุํ โอโรเปตุํ น เทตี’’ติ? ‘‘อารูฬฺหํ, มหาราช, โอโรเปตุํ น วฎฺฎตี’’ติฯ ตสฺมิญฺจ กาเล อภยวาปิยา อุทกํ ฉินฺนํ โหติฯ สมนฺตา ภูมิ ผลิตา โหติ, สุอุทฺธรา มตฺติกาปิณฺฑาฯ ตโต มหาชโน สีฆํ สีฆํ มตฺติกํ อาหริตฺวา หตฺถิกุมฺภปฺปมาณํ วตฺถุมกาสิฯ ตาวเทว จ ถูปกรณตฺถํ อิฎฺฐกา กาตุํ อารภิํสุฯ น ยาว อิฎฺฐกา ปรินิฎฺฐนฺติ ตาว หตฺถินาโค กติปาหํ ทิวา โพธิรุกฺขฎฺฐาเน หตฺถิสาลายํ ติฎฺฐติ, รตฺติํ ถูปปติฎฺฐานภูมิํ ปริยายติฯ อถ วตฺถุํ จินาเปตฺวา ราชา เถรํ ปุจฺฉิ – ‘‘กีทิโส, ภเนฺต, ถูโป กาตโพฺพ’’ติ? ‘‘วีหิราสิสทิโส, มหาราชา’’ติฯ
Atha khvassa hatthino purato purato gantvā rājapurisā sabbagacche chinditvā bhūmiṃ sodhetvā taṃ hatthatalasadisaṃ akaṃsu. Hatthināgo gantvā taṃ ṭhānaṃ purato katvā tassa pacchimadisābhāge bodhirukkhaṭṭhāne aṭṭhāsi. Athassa matthakato dhātuṃ oropetuṃ ārabhiṃsu. Nāgo oropetuṃ na deti. Rājā theraṃ pucchi – ‘‘kasmā, bhante, nāgo dhātuṃ oropetuṃ na detī’’ti? ‘‘Ārūḷhaṃ, mahārāja, oropetuṃ na vaṭṭatī’’ti. Tasmiñca kāle abhayavāpiyā udakaṃ chinnaṃ hoti. Samantā bhūmi phalitā hoti, suuddharā mattikāpiṇḍā. Tato mahājano sīghaṃ sīghaṃ mattikaṃ āharitvā hatthikumbhappamāṇaṃ vatthumakāsi. Tāvadeva ca thūpakaraṇatthaṃ iṭṭhakā kātuṃ ārabhiṃsu. Na yāva iṭṭhakā pariniṭṭhanti tāva hatthināgo katipāhaṃ divā bodhirukkhaṭṭhāne hatthisālāyaṃ tiṭṭhati, rattiṃ thūpapatiṭṭhānabhūmiṃ pariyāyati. Atha vatthuṃ cināpetvā rājā theraṃ pucchi – ‘‘kīdiso, bhante, thūpo kātabbo’’ti? ‘‘Vīhirāsisadiso, mahārājā’’ti.
‘‘สาธุ, ภเนฺต’’ติ ราชา ชงฺฆปฺปมาณํ ถูปํ จินาเปตฺวา ธาตุโอโรปนตฺถาย มหาสกฺการํ กาเรสิฯ สกลนครญฺจ ชนปโท จ ธาตุมหทสฺสนตฺถํ สนฺนิปติฯ สนฺนิปติเต จ ปน ตสฺมิํ มหาชนกาเย ทสพลสฺส ธาตุ หตฺถิกุมฺภโต สตฺตตาลปฺปมาณํ เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ยมกปาฎิหาริยํ ทเสฺสสิฯ เตหิ เตหิ ธาตุปฺปเทเสหิ ฉนฺนํ วณฺณานํ อุทกธารา จ อคฺคิกฺขนฺธา จ ปวตฺตนฺติ, สาวตฺถิยํ กณฺฑมฺพมูเล ภควตา ทสฺสิตปาฎิหาริยสทิสเมว ปาฎิหาริยํ อโหสิฯ ตญฺจ โข เนว เถรานุภาเวน, น เทวตานุภาเวน; อปิจ โข พุทฺธานุภาเวเนวฯ ภควา กิร ธรมาโนว อธิฎฺฐาสิ – ‘‘มยิ ปรินิพฺพุเต ตมฺพปณฺณิทีเป อนุราธปุรสฺส ทกฺขิณทิสาภาเค ปุริมกานํ ติณฺณํ พุทฺธานํ ปริโภคเจติยฎฺฐาเน มม ทกฺขิณกฺขกธาตุ ปติฎฺฐานทิวเส ยมกปาฎิหาริยํ โหตู’’ติฯ
‘‘Sādhu, bhante’’ti rājā jaṅghappamāṇaṃ thūpaṃ cināpetvā dhātuoropanatthāya mahāsakkāraṃ kāresi. Sakalanagarañca janapado ca dhātumahadassanatthaṃ sannipati. Sannipatite ca pana tasmiṃ mahājanakāye dasabalassa dhātu hatthikumbhato sattatālappamāṇaṃ vehāsaṃ abbhuggantvā yamakapāṭihāriyaṃ dassesi. Tehi tehi dhātuppadesehi channaṃ vaṇṇānaṃ udakadhārā ca aggikkhandhā ca pavattanti, sāvatthiyaṃ kaṇḍambamūle bhagavatā dassitapāṭihāriyasadisameva pāṭihāriyaṃ ahosi. Tañca kho neva therānubhāvena, na devatānubhāvena; apica kho buddhānubhāveneva. Bhagavā kira dharamānova adhiṭṭhāsi – ‘‘mayi parinibbute tambapaṇṇidīpe anurādhapurassa dakkhiṇadisābhāge purimakānaṃ tiṇṇaṃ buddhānaṃ paribhogacetiyaṭṭhāne mama dakkhiṇakkhakadhātu patiṭṭhānadivase yamakapāṭihāriyaṃ hotū’’ti.
‘‘เอวํ อจินฺติยา พุทฺธา, พุทฺธธมฺมา อจินฺติยา;
‘‘Evaṃ acintiyā buddhā, buddhadhammā acintiyā;
อจินฺติเย ปสนฺนานํ, วิปาโก โหติ อจินฺติโย’’ติฯ (อป. เถร ๑.๑.๘๒);
Acintiye pasannānaṃ, vipāko hoti acintiyo’’ti. (apa. thera 1.1.82);
สมฺมาสมฺพุโทฺธ กิร อิมํ ทีปํ ธรมานกาเลปิ ติกฺขตฺตุํ อาคมาสิฯ ปฐมํ – ยกฺขทมนตฺถํ เอกโกว อาคนฺตฺวา ยเกฺข ทเมตฺวา ‘‘มยิ ปรินิพฺพุเต อิมสฺมิํ ทีเป สาสนํ ปติฎฺฐหิสฺสตี’’ติ ตมฺพปณฺณิทีเป รกฺขํ กโรโนฺต ติกฺขตฺตุํ ทีปํ อาวิชฺชิฯ ทุติยํ – มาตุลภาคิเนยฺยานํ นาคราชูนํ ทมนตฺถาย เอกโกว อาคนฺตฺวา เต ทเมตฺวา อคมาสิฯ ตติยํ – ปญฺจภิกฺขุสตปริวาโร อาคนฺตฺวา มหาเจติยฎฺฐาเน จ ถูปารามเจติยฎฺฐาเน จ มหาโพธิปติฎฺฐิตฎฺฐาเน จ มหิยงฺคณเจติยฎฺฐาเน จ มุติยงฺคณเจติยฎฺฐาเน จ ทีฆวาปิเจติยฎฺฐาเน จ กลฺยาณิยเจติยฎฺฐาเน จ นิโรธสมาปตฺติํ สมาปชฺชิตฺวา นิสีทิฯ อิทมสฺส จตุตฺถํ ธาตุสรีเรน อาคมนํฯ
Sammāsambuddho kira imaṃ dīpaṃ dharamānakālepi tikkhattuṃ āgamāsi. Paṭhamaṃ – yakkhadamanatthaṃ ekakova āgantvā yakkhe dametvā ‘‘mayi parinibbute imasmiṃ dīpe sāsanaṃ patiṭṭhahissatī’’ti tambapaṇṇidīpe rakkhaṃ karonto tikkhattuṃ dīpaṃ āvijji. Dutiyaṃ – mātulabhāgineyyānaṃ nāgarājūnaṃ damanatthāya ekakova āgantvā te dametvā agamāsi. Tatiyaṃ – pañcabhikkhusataparivāro āgantvā mahācetiyaṭṭhāne ca thūpārāmacetiyaṭṭhāne ca mahābodhipatiṭṭhitaṭṭhāne ca mahiyaṅgaṇacetiyaṭṭhāne ca mutiyaṅgaṇacetiyaṭṭhāne ca dīghavāpicetiyaṭṭhāne ca kalyāṇiyacetiyaṭṭhāne ca nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā nisīdi. Idamassa catutthaṃ dhātusarīrena āgamanaṃ.
ธาตุสรีรโต จ ปนสฺส นิกฺขนฺตอุทกผุสิเตหิ สกลตมฺพปณฺณิตเล น โกจิ อผุโฎฺฐกาโส นาม อโหสิฯ เอวมสฺส ตํ ธาตุสรีรํ อุทกผุสิเตหิ ตมฺพปณฺณิตลสฺส ปริฬาหํ วูปสเมตฺวา มหาชนสฺส ปาฎิหาริยํ ทเสฺสตฺวา โอตริตฺวา รโญฺญ มตฺถเก ปติฎฺฐาสิ ฯ ราชา สผลํ มนุสฺสปฎิลาภํ มญฺญมาโน มหนฺตํ สกฺการํ กริตฺวา ธาตุํ ปติฎฺฐาเปสิฯ สห ธาตุปติฎฺฐาปเนน มหาภูมิจาโล อโหสิฯ ตสฺมิญฺจ ปน ธาตุปาฎิหาริเย จิตฺตํ ปสาเทตฺวา รโญฺญ ภาตา อภโย นาม ราชกุมาโร ปุริสสหเสฺสน สทฺธิํ ปพฺพชิฯ เจตรฎฺฐคามโต ปญฺจ ทารกสตานิ ปพฺพชิํสุ, ตถา ทฺวารมณฺฑลาทีหิ คามเกหิ นิกฺขมิตฺวา ปญฺจปญฺจ ทารกสตานิ สพฺพานิปิ อโนฺตนครโต จ พหินครโต จ ปพฺพชิตานิ ติํสภิกฺขุสหสฺสานิ อเหสุํฯ นิฎฺฐิเต ปน ถูปสฺมิํ ราชา จ ราชภาติกา จ เทวิโย จ เทวนาคยกฺขานมฺปิ วิมฺหยกรํ ปเจฺจกํ ปเจฺจกํ ปูชํ อกํสุฯ นิฎฺฐิตาย ปน ธาตุปูชาย ปติฎฺฐิเต ธาตุวเร มหินฺทเตฺถโร เมฆวนุยฺยานเมว คนฺตฺวา วาสํ กเปฺปสิฯ
Dhātusarīrato ca panassa nikkhantaudakaphusitehi sakalatambapaṇṇitale na koci aphuṭṭhokāso nāma ahosi. Evamassa taṃ dhātusarīraṃ udakaphusitehi tambapaṇṇitalassa pariḷāhaṃ vūpasametvā mahājanassa pāṭihāriyaṃ dassetvā otaritvā rañño matthake patiṭṭhāsi . Rājā saphalaṃ manussapaṭilābhaṃ maññamāno mahantaṃ sakkāraṃ karitvā dhātuṃ patiṭṭhāpesi. Saha dhātupatiṭṭhāpanena mahābhūmicālo ahosi. Tasmiñca pana dhātupāṭihāriye cittaṃ pasādetvā rañño bhātā abhayo nāma rājakumāro purisasahassena saddhiṃ pabbaji. Cetaraṭṭhagāmato pañca dārakasatāni pabbajiṃsu, tathā dvāramaṇḍalādīhi gāmakehi nikkhamitvā pañcapañca dārakasatāni sabbānipi antonagarato ca bahinagarato ca pabbajitāni tiṃsabhikkhusahassāni ahesuṃ. Niṭṭhite pana thūpasmiṃ rājā ca rājabhātikā ca deviyo ca devanāgayakkhānampi vimhayakaraṃ paccekaṃ paccekaṃ pūjaṃ akaṃsu. Niṭṭhitāya pana dhātupūjāya patiṭṭhite dhātuvare mahindatthero meghavanuyyānameva gantvā vāsaṃ kappesi.
ตสฺมิํ โข ปน สมเย อนุฬา เทวี ปพฺพชิตุกามา หุตฺวา รโญฺญ อาโรเจสิฯ ราชา ตสฺสา วจนํ สุตฺวา เถรํ เอตทโวจ – ‘‘อนุฬา, ภเนฺต, เทวี ปพฺพชิตุกามา, ปพฺพาเชถ น’’นฺติฯ ‘‘น, มหาราช, อมฺหากํ มาตุคามํ ปพฺพาเชตุํ กปฺปติฯ ปาฎลิปุเตฺต ปน มยฺหํ ภคินี สงฺฆมิตฺตเตฺถรี นาม อตฺถิ, ตํ ปโกฺกสาเปหิฯ อิมสฺมิญฺจ ปน, มหาราช, ทีเป ปุริมกานํ ติณฺณํ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ โพธิ ปติฎฺฐาสิฯ อมฺหากมฺปิ ภควโต สรสรํสิชาลวิสฺสชฺชนเกน โพธินา อิธ ปติฎฺฐาตพฺพํ, ตสฺมา ตถา สาสนํ ปหิเณยฺยาสิ ยถา สงฺฆมิตฺตา โพธิํ คเหตฺวา อาคเจฺฉยฺยา’’ติฯ
Tasmiṃ kho pana samaye anuḷā devī pabbajitukāmā hutvā rañño ārocesi. Rājā tassā vacanaṃ sutvā theraṃ etadavoca – ‘‘anuḷā, bhante, devī pabbajitukāmā, pabbājetha na’’nti. ‘‘Na, mahārāja, amhākaṃ mātugāmaṃ pabbājetuṃ kappati. Pāṭaliputte pana mayhaṃ bhaginī saṅghamittattherī nāma atthi, taṃ pakkosāpehi. Imasmiñca pana, mahārāja, dīpe purimakānaṃ tiṇṇaṃ sammāsambuddhānaṃ bodhi patiṭṭhāsi. Amhākampi bhagavato sarasaraṃsijālavissajjanakena bodhinā idha patiṭṭhātabbaṃ, tasmā tathā sāsanaṃ pahiṇeyyāsi yathā saṅghamittā bodhiṃ gahetvā āgaccheyyā’’ti.
‘‘สาธุ, ภเนฺต’’ติ ราชา เถรสฺส วจนํ สมฺปฎิจฺฉิตฺวา อมเจฺจหิ สทฺธิํ มเนฺตโนฺต อริฎฺฐํ นาม อตฺตโน ภาคิเนยฺยํ อาห – ‘‘สกฺขิสฺสสิ ตฺวํ, ตาต, ปาฎลิปุตฺตํ คนฺตฺวา มหาโพธินา สทฺธิํ อยฺยํ สงฺฆมิตฺตเตฺถริํ อาเนตุ’’นฺติ? ‘‘สกฺขิสฺสามิ, เทว, สเจ เม ปพฺพชฺชํ อนุชานิสฺสสี’’ติฯ ‘‘คจฺฉ, ตาต , เถริํ อาเนตฺวา ปพฺพชาหี’’ติฯ โส รโญฺญ จ เถรสฺส จ สาสนํ คเหตฺวา เถรสฺส อธิฎฺฐานวเสน เอกทิวเสเนว ชมฺพุโกลปฎฺฎนํ คนฺตฺวา นาวํ อภิรุหิตฺวา สมุทฺทํ อติกฺกมิตฺวา ปาฎลิปุตฺตเมว อคมาสิฯ อนุฬาปิ โข เทวี ปญฺจหิ กญฺญาสเตหิ ปญฺจหิ จ อเนฺตปุริกาสเตหิ สทฺธิํ ทส สีลานิ สมาทิยิตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา นครสฺส เอกเทเส อุปสฺสยํ การาเปตฺวา นิวาสํ กเปฺปสิฯ อริโฎฺฐปิ ตํทิวสเมว รโญฺญ สาสนํ อเปฺปสิ, เอวญฺจ อโวจ – ‘‘ปุโตฺต เต, เทว, มหินฺทเตฺถโร เอวมาห – ‘สหายกสฺส กิร เต เทวานมฺปิยติสฺสสฺส รโญฺญ ภาตุ ชายา อนุฬา นาม เทวี ปพฺพชิตุกามา , ตํ ปพฺพาเชตุํ อยฺยํ สงฺฆมิตฺตเตฺถริํ ปหิณถ, อยฺยาเยว จ สทฺธิํ มหาโพธิ’’’นฺติฯ เถรสฺส สาสนํ อาโรเจตฺวา สงฺฆมิตฺตเตฺถริํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวมาห – ‘‘อเยฺย, ตุมฺหากํ ภาตา มหินฺทเตฺถโร มํ ตุมฺหากํ สนฺติกํ เปเสสิ, เทวานมฺปิยติสฺสสฺส รโญฺญ ภาตุ ชายา อนุฬา นาม เทวี ปญฺจหิ กญฺญาสเตหิ, ปญฺจหิ จ อเนฺตปุริกาสเตหิ สทฺธิํ ปพฺพชิตุกามา, ตํ กิร อาคนฺตฺวา ปพฺพาเชถา’’ติฯ สา ตาวเทว ตุริตตุริตา รโญฺญ สนฺติกํ คนฺตฺวา เอวมาห – ‘‘มหาราช, มยฺหํ ภาตา มหินฺทเตฺถโร เอวํ ปหิณิ, ‘รโญฺญ กิร ภาตุ ชายา อนุฬา นาม เทวี ปญฺจหิ กญฺญาสเตหิ ปญฺจหิ จ อเนฺตปุริกาสเตหิ สทฺธิํ ปพฺพชิตุกามา มยฺหํ อาคมนํ อุทิกฺขติ’ฯ คจฺฉามหํ, มหาราช, ตมฺพปณฺณิทีป’’นฺติฯ
‘‘Sādhu, bhante’’ti rājā therassa vacanaṃ sampaṭicchitvā amaccehi saddhiṃ mantento ariṭṭhaṃ nāma attano bhāgineyyaṃ āha – ‘‘sakkhissasi tvaṃ, tāta, pāṭaliputtaṃ gantvā mahābodhinā saddhiṃ ayyaṃ saṅghamittattheriṃ ānetu’’nti? ‘‘Sakkhissāmi, deva, sace me pabbajjaṃ anujānissasī’’ti. ‘‘Gaccha, tāta , theriṃ ānetvā pabbajāhī’’ti. So rañño ca therassa ca sāsanaṃ gahetvā therassa adhiṭṭhānavasena ekadivaseneva jambukolapaṭṭanaṃ gantvā nāvaṃ abhiruhitvā samuddaṃ atikkamitvā pāṭaliputtameva agamāsi. Anuḷāpi kho devī pañcahi kaññāsatehi pañcahi ca antepurikāsatehi saddhiṃ dasa sīlāni samādiyitvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā nagarassa ekadese upassayaṃ kārāpetvā nivāsaṃ kappesi. Ariṭṭhopi taṃdivasameva rañño sāsanaṃ appesi, evañca avoca – ‘‘putto te, deva, mahindatthero evamāha – ‘sahāyakassa kira te devānampiyatissassa rañño bhātu jāyā anuḷā nāma devī pabbajitukāmā , taṃ pabbājetuṃ ayyaṃ saṅghamittattheriṃ pahiṇatha, ayyāyeva ca saddhiṃ mahābodhi’’’nti. Therassa sāsanaṃ ārocetvā saṅghamittattheriṃ upasaṅkamitvā evamāha – ‘‘ayye, tumhākaṃ bhātā mahindatthero maṃ tumhākaṃ santikaṃ pesesi, devānampiyatissassa rañño bhātu jāyā anuḷā nāma devī pañcahi kaññāsatehi, pañcahi ca antepurikāsatehi saddhiṃ pabbajitukāmā, taṃ kira āgantvā pabbājethā’’ti. Sā tāvadeva turitaturitā rañño santikaṃ gantvā evamāha – ‘‘mahārāja, mayhaṃ bhātā mahindatthero evaṃ pahiṇi, ‘rañño kira bhātu jāyā anuḷā nāma devī pañcahi kaññāsatehi pañcahi ca antepurikāsatehi saddhiṃ pabbajitukāmā mayhaṃ āgamanaṃ udikkhati’. Gacchāmahaṃ, mahārāja, tambapaṇṇidīpa’’nti.
ราชา อาห – ‘‘อมฺม, ปุโตฺตปิ เม มหินฺทเตฺถโร นตฺตา จ เม สุมนสามเณโร มํ ฉินฺนหตฺถํ วิย กโรนฺตา ตมฺพปณฺณิทีปํ คตาฯ ตสฺส มยฺหํ เตปิ อปสฺสนฺตสฺส อุปฺปโนฺน โสโก ตว มุขํ ปสฺสนฺตสฺส วูปสมฺมติ! อลํ, อมฺม, มา ตฺวํ อคมาสี’’ติฯ ‘‘ภาริยํ เม, มหาราช, ภาตุ วจนํ; อนุฬาปิ ขตฺติยา อิตฺถิสหสฺสปริวุตา ปพฺพชฺชาปุเรกฺขารา มํ ปฎิมาเนติ; คจฺฉามหํ, มหาราชา’’ติฯ ‘‘เตน หิ, อมฺม, มหาโพธิํ คเหตฺวา คจฺฉาหี’’ติฯ กุโต รโญฺญ มหาโพธิ? ราชา กิร ตโต ปุเพฺพ เอว ธาตุคฺคหณตฺถาย อนาคเต สุมเน ลงฺกาทีปํ มหาโพธิํ เปเสตุกาโม, ‘‘กถํ นุ โข อสตฺถฆาตารหํ มหาโพธิํ เปเสสฺสามี’’ติ อุปายํ อปสฺสโนฺต มหาเทวํ นาม อมจฺจํ ปุจฺฉิฯ โส อาห – ‘‘สนฺติ, เทว, พหู ปณฺฑิตา ภิกฺขู’’ติฯ ตํ สุตฺวา ราชา ภิกฺขุสงฺฆสฺส ภตฺตํ ปฎิยาเทตฺวา ภตฺตกิจฺจาวสาเน สงฺฆํ ปุจฺฉิ – ‘‘คนฺตพฺพํ นุ โข, ภเนฺต, ภควโต มหาโพธินา ลงฺกาทีปํ โน’’ติ? สโงฺฆ โมคฺคลิปุตฺตติสฺสเตฺถรสฺส ภารํ อกาสิฯ
Rājā āha – ‘‘amma, puttopi me mahindatthero nattā ca me sumanasāmaṇero maṃ chinnahatthaṃ viya karontā tambapaṇṇidīpaṃ gatā. Tassa mayhaṃ tepi apassantassa uppanno soko tava mukhaṃ passantassa vūpasammati! Alaṃ, amma, mā tvaṃ agamāsī’’ti. ‘‘Bhāriyaṃ me, mahārāja, bhātu vacanaṃ; anuḷāpi khattiyā itthisahassaparivutā pabbajjāpurekkhārā maṃ paṭimāneti; gacchāmahaṃ, mahārājā’’ti. ‘‘Tena hi, amma, mahābodhiṃ gahetvā gacchāhī’’ti. Kuto rañño mahābodhi? Rājā kira tato pubbe eva dhātuggahaṇatthāya anāgate sumane laṅkādīpaṃ mahābodhiṃ pesetukāmo, ‘‘kathaṃ nu kho asatthaghātārahaṃ mahābodhiṃ pesessāmī’’ti upāyaṃ apassanto mahādevaṃ nāma amaccaṃ pucchi. So āha – ‘‘santi, deva, bahū paṇḍitā bhikkhū’’ti. Taṃ sutvā rājā bhikkhusaṅghassa bhattaṃ paṭiyādetvā bhattakiccāvasāne saṅghaṃ pucchi – ‘‘gantabbaṃ nu kho, bhante, bhagavato mahābodhinā laṅkādīpaṃ no’’ti? Saṅgho moggaliputtatissattherassa bhāraṃ akāsi.
เถโร ‘‘คนฺตพฺพํ, มหาราช, มหาโพธินา ลงฺกาทีป’’นฺติ วตฺวา ภควโต ปญฺจ มหาอธิฎฺฐานานิ กเถสิฯ กตมานิ ปญฺจ? ภควา กิร มหาปรินิพฺพานมเญฺจ นิปโนฺน ลงฺกาทีเป มหาโพธิปติฎฺฐาปนตฺถาย ‘‘อโสกมหาราชา มหาโพธิคฺคหณตฺถํ คมิสฺสติ, ตทา มหาโพธิสฺส ทกฺขิณสาขา สยเมว ฉิชฺชิตฺวา สุวณฺณกฎาเห ปติฎฺฐาตู’’ติ อธิฎฺฐาสิ – อิทเมกมธิฎฺฐานํฯ
Thero ‘‘gantabbaṃ, mahārāja, mahābodhinā laṅkādīpa’’nti vatvā bhagavato pañcamahāadhiṭṭhānāni kathesi. Katamāni pañca? Bhagavā kira mahāparinibbānamañce nipanno laṅkādīpe mahābodhipatiṭṭhāpanatthāya ‘‘asokamahārājā mahābodhiggahaṇatthaṃ gamissati, tadā mahābodhissa dakkhiṇasākhā sayameva chijjitvā suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhātū’’ti adhiṭṭhāsi – idamekamadhiṭṭhānaṃ.
ตตฺถ ปติฎฺฐานกาเล จ ‘‘มหาโพธิ หิมวลาหกคพฺภํ ปวิสิตฺวา ปติฎฺฐาตู’’ติ อธิฎฺฐาสิ – อิทํ ทุติยมธิฎฺฐานํฯ
Tattha patiṭṭhānakāle ca ‘‘mahābodhi himavalāhakagabbhaṃ pavisitvā patiṭṭhātū’’ti adhiṭṭhāsi – idaṃ dutiyamadhiṭṭhānaṃ.
‘‘สตฺตเม ทิวเส หิมวลาหกคพฺภโต โอรุยฺห สุวณฺณกฎาเห ปติฎฺฐหโนฺต ปเตฺตหิ จ ผเลหิ จ ฉพฺพณฺณรํสิโย มุญฺจตู’’ติ อธิฎฺฐาสิ – อิทํ ตติยมธิฎฺฐานํฯ
‘‘Sattame divase himavalāhakagabbhato oruyha suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhahanto pattehi ca phalehi ca chabbaṇṇaraṃsiyo muñcatū’’ti adhiṭṭhāsi – idaṃ tatiyamadhiṭṭhānaṃ.
‘‘ถูปาราเม ทกฺขิณกฺขกธาตุ เจติยมฺหิ ปติฎฺฐานทิวเส ยมกปาฎิหาริยํ กโรตู’’ติ อธิฎฺฐาสิ – อิทํ จตุตฺถํ อธิฎฺฐานํฯ
‘‘Thūpārāme dakkhiṇakkhakadhātu cetiyamhi patiṭṭhānadivase yamakapāṭihāriyaṃ karotū’’ti adhiṭṭhāsi – idaṃ catutthaṃ adhiṭṭhānaṃ.
ลงฺกาทีปมฺหิเยว เม โทณมตฺตา ธาตุโย มหาเจติยมฺหิ ปติฎฺฐานกาเล พุทฺธเวสํ คเหตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ยมกปาฎิหาริยํ กโรนฺตู’’ติ อธิฎฺฐาสิ – อิทํ ปญฺจมํ อธิฎฺฐานนฺติฯ
Laṅkādīpamhiyeva me doṇamattā dhātuyo mahācetiyamhi patiṭṭhānakāle buddhavesaṃ gahetvā vehāsaṃ abbhuggantvā yamakapāṭihāriyaṃ karontū’’ti adhiṭṭhāsi – idaṃ pañcamaṃ adhiṭṭhānanti.
ราชา อิมานิ ปญฺจ มหาอธิฎฺฐานานิ สุตฺวา ปสนฺนจิโตฺต ปาฎลิปุตฺตโต ยาว มหาโพธิ ตาว มคฺคํ ปฎิชคฺคาเปตฺวา สุวณฺณกฎาหตฺถาย พหุํ สุวณฺณํ นีหราเปสิฯ ตาวเทว จ รโญฺญ จิตฺตํ ญตฺวา วิสฺสกมฺมเทวปุโตฺต กมฺมารวณฺณํ นิมฺมินิตฺวา ปุรโต อฎฺฐาสิฯ ราชา ตํ ทิสฺวา ‘‘ตาต, อิมํ สุวณฺณํ คเหตฺวา กฎาหํ กโรหี’’ติ อาหฯ ‘‘ปมาณํ, เทว, ชานาถา’’ติ? ‘‘ตฺวเมว, ตาต, ญตฺวา กโรหี’’ติฯ ‘‘สาธุ, เทว, กริสฺสามี’’ติ สุวณฺณํ คเหตฺวา อตฺตโน อานุภาเวน หเตฺถน ปริมชฺชิตฺวา สุวณฺณกฎาหํ นิมฺมินิ นวหตฺถปริเกฺขปํ ปญฺจหตฺถุเพฺพธํ ติหตฺถวิกฺขมฺภํ อฎฺฐงฺคุลพหลํ หตฺถิโสณฺฑปฺปมาณมุขวฎฺฎิํฯ อถ ราชา สตฺตโยชนายามาย ติโยชนวิตฺถาราย มหติยา เสนาย ปาฎลิปุตฺตโต นิกฺขมิตฺวา อริยสงฺฆมาทาย มหาโพธิสมีปํ อคมาสิฯ เสนา สมุสฺสิตธชปฎากํ นานารตนวิจิตฺตํ อเนกาลงฺการปอมณฺฑิตํ นานาวิธกุสุมสมากิณฺณํ อเนกตูริยสงฺฆุฎฺฐํ มหาโพธิํ ปริกฺขิปิฯ ราชา สหสฺสมเตฺต คณปาโมเกฺข มหาเถเร คเหตฺวา สกลชมฺพุทีเป ปตฺตาภิเสกานํ ราชูนํ สหเสฺสน อตฺตานญฺจ มหาโพธิญฺจ ปริวาราเปตฺวา มหาโพธิมูเล ฐตฺวา มหาโพธิํ อุโลฺลเกสิฯ มหาโพธิสฺส ขนฺธญฺจ ทกฺขิณมหาสาขาย จตุหตฺถปฺปมาณปฺปเทสญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสํ อทสฺสนํ อคมาสิฯ
Rājā imāni pañca mahāadhiṭṭhānāni sutvā pasannacitto pāṭaliputtato yāva mahābodhi tāva maggaṃ paṭijaggāpetvā suvaṇṇakaṭāhatthāya bahuṃ suvaṇṇaṃ nīharāpesi. Tāvadeva ca rañño cittaṃ ñatvā vissakammadevaputto kammāravaṇṇaṃ nimminitvā purato aṭṭhāsi. Rājā taṃ disvā ‘‘tāta, imaṃ suvaṇṇaṃ gahetvā kaṭāhaṃ karohī’’ti āha. ‘‘Pamāṇaṃ, deva, jānāthā’’ti? ‘‘Tvameva, tāta, ñatvā karohī’’ti. ‘‘Sādhu, deva, karissāmī’’ti suvaṇṇaṃ gahetvā attano ānubhāvena hatthena parimajjitvā suvaṇṇakaṭāhaṃ nimmini navahatthaparikkhepaṃ pañcahatthubbedhaṃ tihatthavikkhambhaṃ aṭṭhaṅgulabahalaṃ hatthisoṇḍappamāṇamukhavaṭṭiṃ. Atha rājā sattayojanāyāmāya tiyojanavitthārāya mahatiyā senāya pāṭaliputtato nikkhamitvā ariyasaṅghamādāya mahābodhisamīpaṃ agamāsi. Senā samussitadhajapaṭākaṃ nānāratanavicittaṃ anekālaṅkārapaamaṇḍitaṃ nānāvidhakusumasamākiṇṇaṃ anekatūriyasaṅghuṭṭhaṃ mahābodhiṃ parikkhipi. Rājā sahassamatte gaṇapāmokkhe mahāthere gahetvā sakalajambudīpe pattābhisekānaṃ rājūnaṃ sahassena attānañca mahābodhiñca parivārāpetvā mahābodhimūle ṭhatvā mahābodhiṃ ullokesi. Mahābodhissa khandhañca dakkhiṇamahāsākhāya catuhatthappamāṇappadesañca ṭhapetvā avasesaṃ adassanaṃ agamāsi.
ราชา ตํ ปาฎิหาริยํ ทิสฺวา อุปฺปนฺนปีติปาโมโชฺช ‘‘อหํ, ภเนฺต, อิมํ ปาฎิหาริยํ ทิสฺวา ตุโฎฺฐ มหาโพธิํ สกลชมฺพุทีปรเชฺชน ปูเชมี’’ติ ภิกฺขุสงฺฆสฺส วตฺวา อภิเสกํ อทาสิฯ ตโต ปุปฺผคนฺธาทีหิ ปูเชตฺวา ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อฎฺฐสุ ฐาเนสุ วนฺทิตฺวา อุฎฺฐาย อญฺชลิํ ปคฺคยฺห ฐตฺวา สจฺจวจนกิริยาย โพธิํ คณฺหิตุกาโม ภูมิโต ยาว มหาโพธิสฺส ทกฺขิณสาขา ตาว อุจฺจํ กตฺวา ฐปิตสฺส สพฺพรตนมยปีฐสฺส อุปริ สุวณฺณกฎาหํ ฐปาเปตฺวา รตนปีฐํ อารุยฺห สุวณฺณตุลิกํ คเหตฺวา มโนสิลาย เลขํ กตฺวา ‘‘ยทิ มหาโพธินา ลงฺกาทีเป ปติฎฺฐาตพฺพํ, ยทิ จาหํ พุทฺธสาสเน นิเพฺพมติโก ภเวยฺยํ, มหาโพธิ สยเมว อิมสฺมิํ สุวณฺณกฎาเห โอรุยฺห ปติฎฺฐาตู’’ติ สจฺจวจนกิริยมกาสิฯ สห สจฺจกิริยาย โพธิสาขา มโนสิลาย ปริจฺฉินฺนฎฺฐาเน ฉิชฺชิตฺวา คนฺธกลลปูรสฺส สุวณฺณกฎาหสฺส อุปริ อฎฺฐาสิฯ ตสฺส อุเพฺพเธน ทสหโตฺถ ขโนฺธ โหติ จตุหตฺถา ปญฺจ มหาสาขา ปญฺจหิเยว ผเลหิ ปฎิมณฺฑิตา, ขุทฺทกสาขานํ ปน สหสฺสํฯ อถ ราชา มูลเลขาย อุปริ ติวงฺคุลปฺปเทเส อญฺญํ เลขํ ปริจฺฉินฺทิฯ ตโต ตาวเทว ปุปฺผุฬกา หุตฺวา ทส มหามูลานิ นิกฺขมิํสุฯ ปุน อุปรูปริ ติวงฺคุเล ติวงฺคุเล อญฺญา นว เลขา ปริจฺฉินฺทิฯ ตาหิปิ ทส ทส ปุปฺผุฬกา หุตฺวา นวุติ มูลานิ นิกฺขมิํสุฯ ปฐมกา ทส มหามูลา จตุรงฺคุลมตฺตํ นิกฺขนฺตาฯ อิตเรปิ ควกฺขชาลสทิสํ อนุสิพฺพนฺตา นิกฺขนฺตาฯ เอตฺตกํ ปาฎิหาริยํ ราชา รตนปีฐมตฺถเก ฐิโตเยว ทิสฺวา อญฺชลิํ ปคฺคยฺห มหานาทํ นทิฯ อเนกานิ ภิกฺขุสหสฺสานิ สาธุการมกํสุฯ สกลราชเสนา อุนฺนาทินี อโหสิฯ เจลุเกฺขปสตสหสฺสานิ ปวตฺตยิํสุฯ ภูมฎฺฐกเทเว อาทิํ กตฺวา ยาว พฺรหฺมกายิกา เทวา ตาว สาธุการํ ปวตฺตยิํสุฯ รโญฺญ อิมํ ปาฎิหาริยํ ปสฺสนฺตสฺส ปีติยา นิรนฺตรํ ผุฎสรีรสฺส อญฺชลิํ ปคฺคเหตฺวา ฐิตเสฺสว มหาโพธิ มูลสเตน สุวณฺณกฎาเห ปติฎฺฐาสิฯ ทส มหามูลานิ สุวณฺณกฎาหตลํ อาหจฺจ อฎฺฐํสุฯ อวเสสานิ นวุติ ขุทฺทกมูลานิ อนุปุเพฺพน วฑฺฒนกานิ หุตฺวา คนฺธกลเล โอรุยฺห ฐิตานิฯ
Rājā taṃ pāṭihāriyaṃ disvā uppannapītipāmojjo ‘‘ahaṃ, bhante, imaṃ pāṭihāriyaṃ disvā tuṭṭho mahābodhiṃ sakalajambudīparajjena pūjemī’’ti bhikkhusaṅghassa vatvā abhisekaṃ adāsi. Tato pupphagandhādīhi pūjetvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā aṭṭhasu ṭhānesu vanditvā uṭṭhāya añjaliṃ paggayha ṭhatvā saccavacanakiriyāya bodhiṃ gaṇhitukāmo bhūmito yāva mahābodhissa dakkhiṇasākhā tāva uccaṃ katvā ṭhapitassa sabbaratanamayapīṭhassa upari suvaṇṇakaṭāhaṃ ṭhapāpetvā ratanapīṭhaṃ āruyha suvaṇṇatulikaṃ gahetvā manosilāya lekhaṃ katvā ‘‘yadi mahābodhinā laṅkādīpe patiṭṭhātabbaṃ, yadi cāhaṃ buddhasāsane nibbematiko bhaveyyaṃ, mahābodhi sayameva imasmiṃ suvaṇṇakaṭāhe oruyha patiṭṭhātū’’ti saccavacanakiriyamakāsi. Saha saccakiriyāya bodhisākhā manosilāya paricchinnaṭṭhāne chijjitvā gandhakalalapūrassa suvaṇṇakaṭāhassa upari aṭṭhāsi. Tassa ubbedhena dasahattho khandho hoti catuhatthā pañca mahāsākhā pañcahiyeva phalehi paṭimaṇḍitā, khuddakasākhānaṃ pana sahassaṃ. Atha rājā mūlalekhāya upari tivaṅgulappadese aññaṃ lekhaṃ paricchindi. Tato tāvadeva pupphuḷakā hutvā dasa mahāmūlāni nikkhamiṃsu. Puna uparūpari tivaṅgule tivaṅgule aññā nava lekhā paricchindi. Tāhipi dasa dasa pupphuḷakā hutvā navuti mūlāni nikkhamiṃsu. Paṭhamakā dasa mahāmūlā caturaṅgulamattaṃ nikkhantā. Itarepi gavakkhajālasadisaṃ anusibbantā nikkhantā. Ettakaṃ pāṭihāriyaṃ rājā ratanapīṭhamatthake ṭhitoyeva disvā añjaliṃ paggayha mahānādaṃ nadi. Anekāni bhikkhusahassāni sādhukāramakaṃsu. Sakalarājasenā unnādinī ahosi. Celukkhepasatasahassāni pavattayiṃsu. Bhūmaṭṭhakadeve ādiṃ katvā yāva brahmakāyikā devā tāva sādhukāraṃ pavattayiṃsu. Rañño imaṃ pāṭihāriyaṃ passantassa pītiyā nirantaraṃ phuṭasarīrassa añjaliṃ paggahetvā ṭhitasseva mahābodhi mūlasatena suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhāsi. Dasa mahāmūlāni suvaṇṇakaṭāhatalaṃ āhacca aṭṭhaṃsu. Avasesāni navuti khuddakamūlāni anupubbena vaḍḍhanakāni hutvā gandhakalale oruyha ṭhitāni.
เอวํ สุวณฺณกฎาเห ปติฎฺฐิตมเตฺต มหาโพธิมฺหิ มหาปถวี จลิฯ อากาเส เทวทุนฺทุภิโย ผลิํสุฯ ปพฺพตานํ นเจฺจหิ เทวานํ สาธุกาเรหิ ยกฺขานํ หิงฺกาเรหิ อสุรานํ ถุติชเปฺปหิ พฺรหฺมานํ อโปฺผฎเนหิ เมฆานํ คชฺชิเตหิ จตุปฺปทานํ รเวหิ ปกฺขีนํ รุเตหิ สพฺพตาฬาวจรานํ สกสกปฎิภาเนหิ ปถวีตลโต ยาว พฺรหฺมโลกา ตาว เอกโกลาหลํ เอกนินฺนาทํ อโหสิฯ ปญฺจสุ สาขาสุ ผลโต ผลโต ฉพฺพณฺณรํสิโย นิกฺขมิตฺวา สกลจกฺกวาฬํ รตนโคปานสีวินทฺธํ วิย กุรุมานา ยาว พฺรหฺมโลกา อพฺภุคฺคจฺฉิํสุฯ ตํ ขณโต จ ปน ปภุติ สตฺต ทิวสานิ มหาโพธิ หิมวลาหกคพฺภํ ปวิสิตฺวา อฎฺฐาสิฯ น โกจิ มหาโพธิํ ปสฺสติฯ ราชา รตนปีฐโต โอรุยฺห สตฺต ทิวสานิ มหาโพธิปูชํ กาเรสิฯ สตฺตเม ทิวเส สพฺพทิสาหิ หิมา จ ฉพฺพณฺณรํสิโย จ อาวตฺติตฺวา มหาโพธิเมว ปวิสิํสุฯ วิคตหิมวลาหเก วิปฺปสเนฺน จกฺกวาฬคเพฺภ มหาโพธิ ปริปุณฺณขนฺธสาขาปสาโข ปญฺจผลปฎิมณฺฑิโต สุวณฺณกฎาเห ปติฎฺฐิโตว ปญฺญายิตฺถฯ ราชา มหาโพธิํ ทิสฺวา เตหิ ปาฎิหาริเยหิ สญฺชาตปีติปาโมโชฺช ‘‘สกลชมฺพุทีปรเชฺชน ตรุณมหาโพธิํ ปูเชสฺสามี’’ติ อภิเสกํ ทตฺวา สตฺต ทิวสานิ มหาโพธิฎฺฐาเนเยว อฎฺฐาสิฯ
Evaṃ suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhitamatte mahābodhimhi mahāpathavī cali. Ākāse devadundubhiyo phaliṃsu. Pabbatānaṃ naccehi devānaṃ sādhukārehi yakkhānaṃ hiṅkārehi asurānaṃ thutijappehi brahmānaṃ apphoṭanehi meghānaṃ gajjitehi catuppadānaṃ ravehi pakkhīnaṃ rutehi sabbatāḷāvacarānaṃ sakasakapaṭibhānehi pathavītalato yāva brahmalokā tāva ekakolāhalaṃ ekaninnādaṃ ahosi. Pañcasu sākhāsu phalato phalato chabbaṇṇaraṃsiyo nikkhamitvā sakalacakkavāḷaṃ ratanagopānasīvinaddhaṃ viya kurumānā yāva brahmalokā abbhuggacchiṃsu. Taṃ khaṇato ca pana pabhuti satta divasāni mahābodhi himavalāhakagabbhaṃ pavisitvā aṭṭhāsi. Na koci mahābodhiṃ passati. Rājā ratanapīṭhato oruyha satta divasāni mahābodhipūjaṃ kāresi. Sattame divase sabbadisāhi himā ca chabbaṇṇaraṃsiyo ca āvattitvā mahābodhimeva pavisiṃsu. Vigatahimavalāhake vippasanne cakkavāḷagabbhe mahābodhi paripuṇṇakhandhasākhāpasākho pañcaphalapaṭimaṇḍito suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhitova paññāyittha. Rājā mahābodhiṃ disvā tehi pāṭihāriyehi sañjātapītipāmojjo ‘‘sakalajambudīparajjena taruṇamahābodhiṃ pūjessāmī’’ti abhisekaṃ datvā satta divasāni mahābodhiṭṭhāneyeva aṭṭhāsi.
มหาโพธิ ปุพฺพกตฺติกปวารณาทิวเส สายนฺหสมเย ปฐมํ สุวณฺณกฎาเห ปติฎฺฐหิฯ ตโต หิมคพฺภสตฺตาหํ อภิเสกสตฺตาหญฺจ วีตินาเมตฺวา กาฬปกฺขสฺส อุโปสถทิวเส ราชา เอกทิวเสเนว ปาฎลิปุตฺตํ ปวิสิตฺวา กตฺติกชุณฺหปกฺขสฺส ปาฎิปททิวเส มหาโพธิํ ปาจีนมหาสาลมูเล ฐเปสิฯ สุวณฺณกฎาเห ปติฎฺฐิตทิวสโต สตฺตรสเม ทิวเส มหาโพธิสฺส อภินวงฺกุรา ปาตุรเหสุํฯ เต ทิสฺวาปิ ปสโนฺน ราชา ปุน มหาโพธิํ รเชฺชน ปูเชโนฺต สกลชมฺพุทีปาภิเสกมทาสิฯ ตทา สุมนสามเณโร กตฺติกปุณฺณมทิวเส ธาตุคฺคหณตฺถํ คโต มหาโพธิสฺส กตฺติกฉณปูชํ อทฺทสฯ เอวํ มหาโพธิมณฺฑโต อาเนตฺวา ปาฎลิปุเตฺต ฐปิตํ มหาโพธิํ สนฺธาย อาห – ‘‘เตน หิ, อมฺม, มหาโพธิํ คเหตฺวา คจฺฉาหี’’ติฯ สา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฎิจฺฉิฯ
Mahābodhi pubbakattikapavāraṇādivase sāyanhasamaye paṭhamaṃ suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhahi. Tato himagabbhasattāhaṃ abhisekasattāhañca vītināmetvā kāḷapakkhassa uposathadivase rājā ekadivaseneva pāṭaliputtaṃ pavisitvā kattikajuṇhapakkhassa pāṭipadadivase mahābodhiṃ pācīnamahāsālamūle ṭhapesi. Suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhitadivasato sattarasame divase mahābodhissa abhinavaṅkurā pāturahesuṃ. Te disvāpi pasanno rājā puna mahābodhiṃ rajjena pūjento sakalajambudīpābhisekamadāsi. Tadā sumanasāmaṇero kattikapuṇṇamadivase dhātuggahaṇatthaṃ gato mahābodhissa kattikachaṇapūjaṃ addasa. Evaṃ mahābodhimaṇḍato ānetvā pāṭaliputte ṭhapitaṃ mahābodhiṃ sandhāya āha – ‘‘tena hi, amma, mahābodhiṃ gahetvā gacchāhī’’ti. Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi.
ราชา มหาโพธิรกฺขณตฺถาย อฎฺฐารส เทวตากุลานิ, อฎฺฐ อมจฺจกุลานิ, อฎฺฐ พฺราหฺมณกุลานิ, อฎฺฐ กุฎุมฺพิยกุลานิ, อฎฺฐ โคปกกุลานิ, อฎฺฐ ตรจฺฉกุลานิ, อฎฺฐ จ กาลิงฺคกุลานิ ทตฺวา อุทกสิญฺจนตฺถาย จ อฎฺฐ สุวณฺณฆเฎ, อฎฺฐ จ รชตฆเฎ ทตฺวา อิมินา ปริวาเรน มหาโพธิํ คงฺคาย นาวํ อาโรเปตฺวา สยมฺปิ นครโต นิกฺขมิตฺวา วิชฺฌาฎวิํ สมติกฺกมฺม อนุปุเพฺพน สตฺตหิ ทิวเสหิ ตามลิตฺติํ อนุปฺปโตฺตฯ อนฺตรามเคฺค เทวนาคมนุสฺสา อุฬารํ มหาโพธิปูชํ อกํสุฯ ราชาปิ สมุทฺทตีเร สตฺต ทิวสานิ มหาโพธิํ ฐเปตฺวา สกลชมฺพุทีปมหารชฺชํ อทาสิฯ อิทมสฺส ตติยํ ชมฺพุทีปรชฺชสมฺปทานํ โหติฯ
Rājā mahābodhirakkhaṇatthāya aṭṭhārasa devatākulāni, aṭṭha amaccakulāni, aṭṭha brāhmaṇakulāni, aṭṭha kuṭumbiyakulāni, aṭṭha gopakakulāni, aṭṭha taracchakulāni, aṭṭha ca kāliṅgakulāni datvā udakasiñcanatthāya ca aṭṭha suvaṇṇaghaṭe, aṭṭha ca rajataghaṭe datvā iminā parivārena mahābodhiṃ gaṅgāya nāvaṃ āropetvā sayampi nagarato nikkhamitvā vijjhāṭaviṃ samatikkamma anupubbena sattahi divasehi tāmalittiṃ anuppatto. Antarāmagge devanāgamanussā uḷāraṃ mahābodhipūjaṃ akaṃsu. Rājāpi samuddatīre satta divasāni mahābodhiṃ ṭhapetvā sakalajambudīpamahārajjaṃ adāsi. Idamassa tatiyaṃ jambudīparajjasampadānaṃ hoti.
เอวํ มหารเชฺชน ปูเชตฺวา มาคสิรมาสสฺส ปฐมปาฎิปททิวเส อโสโก ธมฺมราชา มหาโพธิํ อุกฺขิปิตฺวา คลปฺปมาณํ อุทกํ โอรุยฺห นาวายํ ปติฎฺฐาเปตฺวา สงฺฆมิตฺตเตฺถริมฺปิ สปริวารํ นาวํ อาโรเปตฺวา อริฎฺฐํ อมจฺจํ เอตทโวจ – ‘‘อหํ, ตาต, มหาโพธิํ ติกฺขตฺตุํ สกลชมฺพุทีปรเชฺชน ปูเชตฺวา คลปฺปมาณํ อุทกํ โอรุยฺห มม สหายกสฺส เปเสสิํ, โสปิ เอวเมว มหาโพธิํ ปูเชตู’’ติฯ เอวํ สหายกสฺส สาสนํ ทตฺวา ‘‘คจฺฉติ วตเร, ทสพลสฺส สรสรํสิชาลํ วิมุญฺจโนฺต มหาโพธิรุโกฺข’’ติ วนฺทิตฺวา อญฺชลิํ ปคฺคเหตฺวา อสฺสูนิ ปวตฺตยมาโน อฎฺฐาสิฯ สาปิ โข มหาโพธิสมารูฬฺหา นาวา ปสฺสโต ปสฺสโต มหาราชสฺส มหาสมุทฺทตลํ ปกฺขนฺตาฯ มหาสมุเทฺทปิ สมนฺตา โยชนํ วีจิโย วูปสนฺตา; ปญฺจ วณฺณานิ ปทุมานิ ปุปฺผิตานิ; อนฺตลิเกฺข ทิพฺพานิ ตูริยานิ ปวชฺชิํสุ; อากาเส ชลชถลชรุกฺขาทิสนฺนิสฺสิตาหิ เทวตาหิ ปวตฺติตา อติวิย อุฬารา ปูชา อโหสิฯ สงฺฆมิตฺตเตฺถรีปิ สุปณฺณรูเปน มหาสมุเทฺท นาคกุลานิ สนฺตาเสสิฯ เต จ อุตฺรสฺตรูปา นาคา อาคนฺตฺวา ตํ วิภูติํ ปสฺสิตฺวา เถริํ ยาจิตฺวา มหาโพธิํ นาคภวนํ อติหริตฺวา สตฺต ทิวสานิ นาครเชฺชน ปูเชตฺวา ปุน นาวายํ ปติฎฺฐาเปสุํฯ ตํทิวสเมว นาวา ชมฺพุโกลปฎฺฎนํ อคมาสิฯ อโสกมหาราชาปิ มหาโพธิวิโยคทุกฺขิโต กนฺทิตฺวา โรทิตฺวา ยาว ทสฺสนวิสยํ โอโลเกตฺวา ปฎินิวตฺติฯ
Evaṃ mahārajjena pūjetvā māgasiramāsassa paṭhamapāṭipadadivase asoko dhammarājā mahābodhiṃ ukkhipitvā galappamāṇaṃ udakaṃ oruyha nāvāyaṃ patiṭṭhāpetvā saṅghamittattherimpi saparivāraṃ nāvaṃ āropetvā ariṭṭhaṃ amaccaṃ etadavoca – ‘‘ahaṃ, tāta, mahābodhiṃ tikkhattuṃ sakalajambudīparajjena pūjetvā galappamāṇaṃ udakaṃ oruyha mama sahāyakassa pesesiṃ, sopi evameva mahābodhiṃ pūjetū’’ti. Evaṃ sahāyakassa sāsanaṃ datvā ‘‘gacchati vatare, dasabalassa sarasaraṃsijālaṃ vimuñcanto mahābodhirukkho’’ti vanditvā añjaliṃ paggahetvā assūni pavattayamāno aṭṭhāsi. Sāpi kho mahābodhisamārūḷhā nāvā passato passato mahārājassa mahāsamuddatalaṃ pakkhantā. Mahāsamuddepi samantā yojanaṃ vīciyo vūpasantā; pañca vaṇṇāni padumāni pupphitāni; antalikkhe dibbāni tūriyāni pavajjiṃsu; ākāse jalajathalajarukkhādisannissitāhi devatāhi pavattitā ativiya uḷārā pūjā ahosi. Saṅghamittattherīpi supaṇṇarūpena mahāsamudde nāgakulāni santāsesi. Te ca utrastarūpā nāgā āgantvā taṃ vibhūtiṃ passitvā theriṃ yācitvā mahābodhiṃ nāgabhavanaṃ atiharitvā satta divasāni nāgarajjena pūjetvā puna nāvāyaṃ patiṭṭhāpesuṃ. Taṃdivasameva nāvā jambukolapaṭṭanaṃ agamāsi. Asokamahārājāpi mahābodhiviyogadukkhito kanditvā roditvā yāva dassanavisayaṃ oloketvā paṭinivatti.
เทวานมฺปิยติโสฺส มหาราชาปิ โข สุมนสามเณรสฺส วจเนน มาคสิรมาสสฺส ปฐมปาฎิปททิวสโต ปภุติ อุตฺตรทฺวารโต ปฎฺฐาย ยาว ชมฺพุโกลปฎฺฎนํ ตาว มคฺคํ โสธาเปตฺวา อลงฺการาเปตฺวา นครโต นิกฺขมนทิวเส อุตฺตรทฺวารสมีเป สมุทฺทสาลวตฺถุสฺมิํ ฐิโตเยว ตาย วิภูติยา มหาสมุเทฺท อาคจฺฉนฺตํเยว มหาโพธิํ เถรสฺส อานุภาเวน ทิสฺวา ตุฎฺฐมานโส นิกฺขมิตฺวา สพฺพํ มคฺคํ ปญฺจวเณฺณหิ ปุเปฺผหิ โอกิราเปโนฺต อนฺตรนฺตเร ปุปฺผอคฺฆิยานิ ฐเปโนฺต เอกาเหเนว ชมฺพุโกลปฎฺฎนํ คนฺตฺวา สพฺพตาฬาวจรปริวุโต ปุปฺผธูมคนฺธวาสาทีหิ ปูชยมาโน คลปฺปมาณํ อุทกํ โอรุยฺห ‘‘อาคโต วตเร, ทสพลสฺส สรสรํสิชาลวิสฺสชฺชนโก มหาโพธิรุโกฺข’’ติ ปสนฺนจิโตฺต มหาโพธิํ อุกฺขิปิตฺวา อุตฺตมเงฺค สิรสฺมิํ ปติฎฺฐาเปตฺวา มหาโพธิํ ปริวาเรตฺวา อาคเตหิ โสฬสหิ ชาติสมฺปนฺนกุเลหิ สทฺธิํ สมุทฺทโต ปจฺจุตฺตริตฺวา สมุทฺทตีเร มหาโพธิํ ฐเปตฺวา ตีณิ ทิวสานิ สกลตมฺพปณฺณิทีปรเชฺชน ปูเชสิ, โสฬสนฺนํ ชาติสมฺปนฺนกุลานํ รชฺชํ วิจาเรสิฯ อถ จตุเตฺถ ทิวเส มหาโพธิํ อาทาย อุฬารํ ปูชํ กุรุมาโน อนุปุเพฺพน อนุราธปุรํ สมฺปโตฺตฯ อนุราธปุเรปิ มหาสกฺการํ กตฺวา จาตุทฺทสีทิวเส วฑฺฒมานกจฺฉายาย มหาโพธิํ อุตฺตรทฺวาเรน ปเวเสตฺวา นครมเชฺฌน อติหรโนฺต ทกฺขิณทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา ทกฺขิณทฺวารโต ปญฺจธนุสติเก ฐาเน ยตฺถ อมฺหากํ สมฺมาสมฺพุโทฺธ นิโรธสมาปตฺติํ สมาปชฺชิตฺวา นิสีทิ, ปุริมกา จ ตโย สมฺมาสมฺพุทฺธา สมาปตฺติํ อเปฺปตฺวา นิสีทิํสุ, ยตฺถ กกุสนฺธสฺส ภควโต มหาสิรีสโพธิ, โกนาคมนสฺส ภควโต อุทุมฺพรโพธิ, กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส จ นิโคฺรธโพธิ ปติฎฺฐาสิ, ตสฺมิํ มหาเมฆวนุยฺยานสฺส ติลกภูเต สุมนสามเณรสฺส วจเนน ปฐมเมว กตภูมิปริกเมฺม ราชวตฺถุทฺวารโกฎฺฐกฎฺฐาเน มหาโพธิํ ปติฎฺฐาเปสิฯ
Devānampiyatisso mahārājāpi kho sumanasāmaṇerassa vacanena māgasiramāsassa paṭhamapāṭipadadivasato pabhuti uttaradvārato paṭṭhāya yāva jambukolapaṭṭanaṃ tāva maggaṃ sodhāpetvā alaṅkārāpetvā nagarato nikkhamanadivase uttaradvārasamīpe samuddasālavatthusmiṃ ṭhitoyeva tāya vibhūtiyā mahāsamudde āgacchantaṃyeva mahābodhiṃ therassa ānubhāvena disvā tuṭṭhamānaso nikkhamitvā sabbaṃ maggaṃ pañcavaṇṇehi pupphehi okirāpento antarantare pupphaagghiyāni ṭhapento ekāheneva jambukolapaṭṭanaṃ gantvā sabbatāḷāvacaraparivuto pupphadhūmagandhavāsādīhi pūjayamāno galappamāṇaṃ udakaṃ oruyha ‘‘āgato vatare, dasabalassa sarasaraṃsijālavissajjanako mahābodhirukkho’’ti pasannacitto mahābodhiṃ ukkhipitvā uttamaṅge sirasmiṃ patiṭṭhāpetvā mahābodhiṃ parivāretvā āgatehi soḷasahi jātisampannakulehi saddhiṃ samuddato paccuttaritvā samuddatīre mahābodhiṃ ṭhapetvā tīṇi divasāni sakalatambapaṇṇidīparajjena pūjesi, soḷasannaṃ jātisampannakulānaṃ rajjaṃ vicāresi. Atha catutthe divase mahābodhiṃ ādāya uḷāraṃ pūjaṃ kurumāno anupubbena anurādhapuraṃ sampatto. Anurādhapurepi mahāsakkāraṃ katvā cātuddasīdivase vaḍḍhamānakacchāyāya mahābodhiṃ uttaradvārena pavesetvā nagaramajjhena atiharanto dakkhiṇadvārena nikkhamitvā dakkhiṇadvārato pañcadhanusatike ṭhāne yattha amhākaṃ sammāsambuddho nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā nisīdi, purimakā ca tayo sammāsambuddhā samāpattiṃ appetvā nisīdiṃsu, yattha kakusandhassa bhagavato mahāsirīsabodhi, konāgamanassa bhagavato udumbarabodhi, kassapasammāsambuddhassa ca nigrodhabodhi patiṭṭhāsi, tasmiṃ mahāmeghavanuyyānassa tilakabhūte sumanasāmaṇerassa vacanena paṭhamameva katabhūmiparikamme rājavatthudvārakoṭṭhakaṭṭhāne mahābodhiṃ patiṭṭhāpesi.
กถํ? ตานิ กิร โพธิํ ปริวาเรตฺวา อาคตานิ โสฬส ชาติสมฺปนฺนกุลานิ ราชเวสํ คณฺหิํสุฯ ราชา โทวาริกเวสํ คณฺหิฯ โสฬส กุลานิ มหาโพธิํ คเหตฺวา โอโรปยิํสุฯ มหาโพธิ เตสํ หตฺถโต มุตฺตสมนนฺตรเมว อสีติหตฺถปฺปมาณํ เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ฉพฺพณฺณรํสิโย มุญฺจิฯ รํสิโย สกลทีปํ ปตฺถริตฺวา อุปริ พฺรหฺมโลกํ อาหจฺจ อฎฺฐํสุฯ มหาโพธิปาฎิหาริยํ ทิสฺวา สญฺชาตปฺปสาทานิ ทสปุริสสหสฺสานิ อนุปุพฺพวิปสฺสนํ ปฎฺฐเปตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา ปพฺพชิํสุฯ ยาว สูริยตฺถงฺคมา มหาโพธิ อนฺตลิเกฺข อฎฺฐาสิฯ อตฺถงฺคมิเต ปน สูริเย โรหิณินกฺขเตฺตน ปถวิยํ ปติฎฺฐาสิฯ สห โพธิปติฎฺฐานา อุทกปริยนฺตํ กตฺวา มหาปถวี อกมฺปิฯ ปติฎฺฐหิตฺวา จ ปน มหาโพธิ สตฺต ทิวสานิ หิมคเพฺภ สนฺนิสีทิฯ โลกสฺส อทสฺสนํ อคมาสิฯ สตฺตเม ทิวเส วิคตวลาหกํ นภํ อโหสิฯ ฉพฺพณฺณรํสิโย ชลนฺตา วิปฺผุรนฺตา นิจฺฉริํสุฯ มหาโพธิสฺส ขโนฺธ จ สาขาโย จ ปตฺตานิ จ ปญฺจ ผลานิ จ ทสฺสิํสุฯ มหินฺทเตฺถโร จ สงฺฆมิตฺตเตฺถรี จ ราชา จ สปริวารา มหาโพธิฎฺฐานเมว อคมํสุฯ เยภุเยฺยน จ สเพฺพ ทีปวาสิโน สนฺนิปติํสุฯ เตสํ ปสฺสนฺตานํเยว อุตฺตรสาขโต เอกํ ผลํ ปจฺจิตฺวา สาขโต มุจฺจิฯ เถโร หตฺถํ อุปนาเมสิฯ ผลํ เถรสฺส หเตฺถ ปติฎฺฐาสิฯ ตํ เถโร ‘‘โรปย, มหาราชา’’ติ รโญฺญ อทาสิฯ ราชา คเหตฺวา สุวณฺณกฎาเห มธุรปํสุํ อากิริตฺวา คนฺธกลลํ ปูเรตฺวา โรเปตฺวา มหาโพธิอาสนฺนฎฺฐาเน ฐเปสิฯ สเพฺพสํ ปสฺสนฺตานํเยว จตุหตฺถปฺปมาณา อฎฺฐ ตรุณโพธิรุกฺขา อุฎฺฐหิํสุฯ ราชา ตํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา อฎฺฐ ตรุณโพธิรุเกฺข เสตจฺฉเตฺตน ปูเชตฺวา อภิเสกํ อทาสิฯ ตโต เอกํ โพธิรุกฺขํ อาคมนกาเล มหาโพธินา ปฐมปติฎฺฐิโตกาเส ชมฺพุโกลปฎฺฎเน โรปยิํสุ, เอกํ ตวกฺกพฺราหฺมณสฺส คามทฺวาเร, เอกํ ถูปาราเม, เอกํ อิสฺสรนิมฺมานวิหาเร, เอกํ ปฐมเจติยฎฺฐาเน, เอกํ เจติยปพฺพเต, เอกํ โรหณชนปทมฺหิ กาชรคาเม, เอกํ โรหณชนปทมฺหิเยว จนฺทนคาเมฯ อิตเรสํ จตุนฺนํ ผลานํ พีเชหิ ชาเต ทฺวตฺติํส โพธิตรุเณ โยชนิยอาราเมสุ ปติฎฺฐาเปสุํฯ
Kathaṃ? Tāni kira bodhiṃ parivāretvā āgatāni soḷasa jātisampannakulāni rājavesaṃ gaṇhiṃsu. Rājā dovārikavesaṃ gaṇhi. Soḷasa kulāni mahābodhiṃ gahetvā oropayiṃsu. Mahābodhi tesaṃ hatthato muttasamanantarameva asītihatthappamāṇaṃ vehāsaṃ abbhuggantvā chabbaṇṇaraṃsiyo muñci. Raṃsiyo sakaladīpaṃ pattharitvā upari brahmalokaṃ āhacca aṭṭhaṃsu. Mahābodhipāṭihāriyaṃ disvā sañjātappasādāni dasapurisasahassāni anupubbavipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā pabbajiṃsu. Yāva sūriyatthaṅgamā mahābodhi antalikkhe aṭṭhāsi. Atthaṅgamite pana sūriye rohiṇinakkhattena pathaviyaṃ patiṭṭhāsi. Saha bodhipatiṭṭhānā udakapariyantaṃ katvā mahāpathavī akampi. Patiṭṭhahitvā ca pana mahābodhi satta divasāni himagabbhe sannisīdi. Lokassa adassanaṃ agamāsi. Sattame divase vigatavalāhakaṃ nabhaṃ ahosi. Chabbaṇṇaraṃsiyo jalantā vipphurantā nicchariṃsu. Mahābodhissa khandho ca sākhāyo ca pattāni ca pañca phalāni ca dassiṃsu. Mahindatthero ca saṅghamittattherī ca rājā ca saparivārā mahābodhiṭṭhānameva agamaṃsu. Yebhuyyena ca sabbe dīpavāsino sannipatiṃsu. Tesaṃ passantānaṃyeva uttarasākhato ekaṃ phalaṃ paccitvā sākhato mucci. Thero hatthaṃ upanāmesi. Phalaṃ therassa hatthe patiṭṭhāsi. Taṃ thero ‘‘ropaya, mahārājā’’ti rañño adāsi. Rājā gahetvā suvaṇṇakaṭāhe madhurapaṃsuṃ ākiritvā gandhakalalaṃ pūretvā ropetvā mahābodhiāsannaṭṭhāne ṭhapesi. Sabbesaṃ passantānaṃyeva catuhatthappamāṇā aṭṭha taruṇabodhirukkhā uṭṭhahiṃsu. Rājā taṃ acchariyaṃ disvā aṭṭha taruṇabodhirukkhe setacchattena pūjetvā abhisekaṃ adāsi. Tato ekaṃ bodhirukkhaṃ āgamanakāle mahābodhinā paṭhamapatiṭṭhitokāse jambukolapaṭṭane ropayiṃsu, ekaṃ tavakkabrāhmaṇassa gāmadvāre, ekaṃ thūpārāme, ekaṃ issaranimmānavihāre, ekaṃ paṭhamacetiyaṭṭhāne, ekaṃ cetiyapabbate, ekaṃ rohaṇajanapadamhi kājaragāme, ekaṃ rohaṇajanapadamhiyeva candanagāme. Itaresaṃ catunnaṃ phalānaṃ bījehi jāte dvattiṃsa bodhitaruṇe yojaniyaārāmesu patiṭṭhāpesuṃ.
เอวํ ปุตฺตนตฺตุปรมฺปราย สมนฺตา ทีปวาสีนํ หิตาย สุขาย ปติฎฺฐิเต ทสพลสฺส ธมฺมธชภูเต มหาโพธิมฺหิ อนุฬา เทวี ปญฺจหิ กญฺญาสเตหิ ปญฺจหิ จ อเนฺตปุริกาสเตหีติ มาตุคามสหเสฺสน สทฺธิํ สงฺฆมิตฺตเตฺถริยา สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา นจิรเสฺสว สปริวารา อรหเตฺต ปติฎฺฐาสิฯ อริโฎฺฐปิ โข รโญฺญ ภาคิเนโยฺย ปญฺจหิ ปุริสสเตหิ สทฺธิํ เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา นจิรเสฺสว สปริวาโร อรหเตฺต ปติฎฺฐาสิฯ
Evaṃ puttanattuparamparāya samantā dīpavāsīnaṃ hitāya sukhāya patiṭṭhite dasabalassa dhammadhajabhūte mahābodhimhi anuḷā devī pañcahi kaññāsatehi pañcahi ca antepurikāsatehīti mātugāmasahassena saddhiṃ saṅghamittattheriyā santike pabbajitvā nacirasseva saparivārā arahatte patiṭṭhāsi. Ariṭṭhopi kho rañño bhāgineyyo pañcahi purisasatehi saddhiṃ therassa santike pabbajitvā nacirasseva saparivāro arahatte patiṭṭhāsi.
อเถกทิวสํ ราชา มหาโพธิํ วนฺทิตฺวา เถเรน สทฺธิํ ถูปารามํ คจฺฉติฯ ตสฺส โลหปาสาทฎฺฐานํ สมฺปตฺตสฺส ปุริสา ปุปฺผานิ อภิหริํสุฯ ราชา เถรสฺส ปุปฺผานิ อทาสิฯ เถโร ปุเปฺผหิ โลหปาสาทฎฺฐานํ ปูเชสิฯ ปุเปฺผสุ ภูมิยํ ปติตมเตฺตสุ มหาภูมิจาโล อโหสิฯ ราชา ‘‘กสฺมา, ภเนฺต, ภูมิ จลิตา’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘อิสฺมิํ, มหาราช, โอกาเส สงฺฆสฺส อนาคเต อุโปสถาคารํ ภวิสฺสติ, ตเสฺสตํ ปุพฺพนิมิตฺต’’นฺติฯ
Athekadivasaṃ rājā mahābodhiṃ vanditvā therena saddhiṃ thūpārāmaṃ gacchati. Tassa lohapāsādaṭṭhānaṃ sampattassa purisā pupphāni abhihariṃsu. Rājā therassa pupphāni adāsi. Thero pupphehi lohapāsādaṭṭhānaṃ pūjesi. Pupphesu bhūmiyaṃ patitamattesu mahābhūmicālo ahosi. Rājā ‘‘kasmā, bhante, bhūmi calitā’’ti pucchi. ‘‘Ismiṃ, mahārāja, okāse saṅghassa anāgate uposathāgāraṃ bhavissati, tassetaṃ pubbanimitta’’nti.
ราชา ปุน เถเรน สทฺธิํ คจฺฉโนฺต อมฺพงฺคณฎฺฐานํ ปโตฺตฯ ตตฺถสฺส วณฺณคนฺธสมฺปนฺนํ อติมธุรรสํ เอกํ อมฺพปกฺกํ อาหรียิตฺถฯ ราชา ตํ เถรสฺส ปริโภคตฺถาย อทาสิฯ เถโร ตเตฺถว ปริภุญฺชิตฺวา ‘‘อิทํ เอเตฺถว โรเปถา’’ติ อาหฯ ราชา ตํ อมฺพฎฺฐิํ คเหตฺวา ตเตฺถว โรเปตฺวา อุทกํ อาสิญฺจิฯ สห อมฺพพีชโรปเนน ปถวี อกมฺปิฯ ราชา ‘‘กสฺมา, ภเนฺต, ปถวี กมฺปิตฺถา’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘อิมสฺมิํ, มหาราช, โอกาเส สงฺฆสฺส อนาคเต ‘อมฺพงฺคณํ’ นาม สนฺนิปาตฎฺฐานํ ภวิสฺสติ, ตเสฺสตํ ปุพฺพนิมิตฺต’’นฺติฯ
Rājā puna therena saddhiṃ gacchanto ambaṅgaṇaṭṭhānaṃ patto. Tatthassa vaṇṇagandhasampannaṃ atimadhurarasaṃ ekaṃ ambapakkaṃ āharīyittha. Rājā taṃ therassa paribhogatthāya adāsi. Thero tattheva paribhuñjitvā ‘‘idaṃ ettheva ropethā’’ti āha. Rājā taṃ ambaṭṭhiṃ gahetvā tattheva ropetvā udakaṃ āsiñci. Saha ambabījaropanena pathavī akampi. Rājā ‘‘kasmā, bhante, pathavī kampitthā’’ti pucchi. ‘‘Imasmiṃ, mahārāja, okāse saṅghassa anāgate ‘ambaṅgaṇaṃ’ nāma sannipātaṭṭhānaṃ bhavissati, tassetaṃ pubbanimitta’’nti.
ราชา ตตฺถ อฎฺฐ ปุปฺผมุฎฺฐิโย โอกิริตฺวา วนฺทิตฺวา ปุน เถเรน สทฺธิํ คจฺฉโนฺต มหาเจติยฎฺฐานํ ปโตฺตฯ ตตฺถสฺส ปุริสา จมฺปกปุปฺผานิ อภิหริํสุฯ ตานิ ราชา เถรสฺส อทาสิฯ เถโร มหาเจติยฎฺฐานํ ปุเปฺผหิ ปูเชตฺวา วนฺทิฯ ตาวเทว มหาปถวี สงฺกมฺปิฯ ราชา ‘‘กสฺมา, ภเนฺต, ปถวี กมฺปิตฺถา’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘อิมสฺมิํ, มหาราช, โอกาเส อนาคเต พุทฺธสฺส ภควโต อสทิโส มหาถูโป ภวิสฺสติ, ตเสฺสตํ ปุพฺพนิมิตฺต’’นฺติฯ ‘‘อหเมว กโรมิ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘อลํ, มหาราช, ตุมฺหากํ อญฺญํ พหุกมฺมํ อตฺถิ, ตุมฺหากํ ปน นตฺตา ทุฎฺฐคามณี อภโย นาม กาเรสฺสตี’’ติฯ อถ ราชา ‘‘สเจ, ภเนฺต, มยฺหํ นตฺตา กริสฺสติ, กตํเยว มยา’’ติ ทฺวาทสหตฺถํ ปาสาณตฺถมฺภํ อาหราเปตฺวา ‘‘เทวานมฺปิยติสฺสสฺส รโญฺญ นตฺตา ทุฎฺฐคามณี อภโย นาม อิมสฺมิํ ปเทเส ถูปํ กโรตู’’ติ อกฺขรานิ ลิขาเปตฺวา ปติฎฺฐาเปตฺวา วนฺทิตฺวา เถรํ ปุจฺฉิ – ‘‘ปติฎฺฐิตํ นุ โข, ภเนฺต, ตมฺพปณฺณิทีเป สาสน’’นฺติ? ‘‘ปติฎฺฐิตํ, มหาราช, สาสนํ; มูลานิ ปนสฺส น ตาว โอตรนฺตี’’ติฯ ‘‘กทา ปน, ภเนฺต มูลานิ โอติณฺณานิ นาม ภวิสฺสนฺตี’’ติ? ‘‘ยทา, มหาราช, ตมฺพปณฺณิทีปกานํ มาตาปิตูนํ ตมฺพปณฺณิทีเป ชาโต ทารโก ตมฺพปณฺณิทีเป ปพฺพชิตฺวา ตมฺพปณฺณิทีปมฺหิเยว วินยํ อุคฺคเหตฺวา ตมฺพปณฺณิทีเป วาเจสฺสติ, ตทา สาสนสฺส มูลานิ โอติณฺณานิ นาม ภวิสฺสนฺตี’’ติฯ ‘‘อตฺถิ ปน, ภเนฺต, เอทิโส ภิกฺขู’’ติ? ‘‘อตฺถิ, มหาราช, มหาอริโฎฺฐ ภิกฺขุ ปฎิพโล เอตสฺมิํ กเมฺม’’ติฯ ‘‘มยา เอตฺถ, ภเนฺต, กิํ กตฺตพฺพ’’นฺติ? ‘‘มณฺฑปํ, มหาราช, กาตุํ วฎฺฎตี’’ติฯ ‘‘สาธุ, ภเนฺต’’ติ ราชา เมฆวณฺณาภยสฺส อมจฺจสฺส ปริเวณฎฺฐาเน มหาสงฺคีติกาเล อชาตสตฺตุมหาราเชน กตมณฺฑปปฺปการํ ราชานุภาเวน มณฺฑปํ กาเรตฺวา สพฺพตาฬาวจเร สกสกสิเปฺปสุ ปโยเชตฺวา ‘‘สาสนสฺส มูลานิ โอตรนฺตานิ ปสฺสิสฺสามี’’ติ อเนกปุริสสหสฺสปริวุโต ถูปารามํ อนุปฺปโตฺตฯ
Rājā tattha aṭṭha pupphamuṭṭhiyo okiritvā vanditvā puna therena saddhiṃ gacchanto mahācetiyaṭṭhānaṃ patto. Tatthassa purisā campakapupphāni abhihariṃsu. Tāni rājā therassa adāsi. Thero mahācetiyaṭṭhānaṃ pupphehi pūjetvā vandi. Tāvadeva mahāpathavī saṅkampi. Rājā ‘‘kasmā, bhante, pathavī kampitthā’’ti pucchi. ‘‘Imasmiṃ, mahārāja, okāse anāgate buddhassa bhagavato asadiso mahāthūpo bhavissati, tassetaṃ pubbanimitta’’nti. ‘‘Ahameva karomi, bhante’’ti. ‘‘Alaṃ, mahārāja, tumhākaṃ aññaṃ bahukammaṃ atthi, tumhākaṃ pana nattā duṭṭhagāmaṇī abhayo nāma kāressatī’’ti. Atha rājā ‘‘sace, bhante, mayhaṃ nattā karissati, kataṃyeva mayā’’ti dvādasahatthaṃ pāsāṇatthambhaṃ āharāpetvā ‘‘devānampiyatissassa rañño nattā duṭṭhagāmaṇī abhayo nāma imasmiṃ padese thūpaṃ karotū’’ti akkharāni likhāpetvā patiṭṭhāpetvā vanditvā theraṃ pucchi – ‘‘patiṭṭhitaṃ nu kho, bhante, tambapaṇṇidīpe sāsana’’nti? ‘‘Patiṭṭhitaṃ, mahārāja, sāsanaṃ; mūlāni panassa na tāva otarantī’’ti. ‘‘Kadā pana, bhante mūlāni otiṇṇāni nāma bhavissantī’’ti? ‘‘Yadā, mahārāja, tambapaṇṇidīpakānaṃ mātāpitūnaṃ tambapaṇṇidīpe jāto dārako tambapaṇṇidīpe pabbajitvā tambapaṇṇidīpamhiyeva vinayaṃ uggahetvā tambapaṇṇidīpe vācessati, tadā sāsanassa mūlāni otiṇṇāni nāma bhavissantī’’ti. ‘‘Atthi pana, bhante, ediso bhikkhū’’ti? ‘‘Atthi, mahārāja, mahāariṭṭho bhikkhu paṭibalo etasmiṃ kamme’’ti. ‘‘Mayā ettha, bhante, kiṃ kattabba’’nti? ‘‘Maṇḍapaṃ, mahārāja, kātuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti rājā meghavaṇṇābhayassa amaccassa pariveṇaṭṭhāne mahāsaṅgītikāle ajātasattumahārājena katamaṇḍapappakāraṃ rājānubhāvena maṇḍapaṃ kāretvā sabbatāḷāvacare sakasakasippesu payojetvā ‘‘sāsanassa mūlāni otarantāni passissāmī’’ti anekapurisasahassaparivuto thūpārāmaṃ anuppatto.
เตน โข ปน สมเยน ถูปาราเม อฎฺฐสฎฺฐิ ภิกฺขุสหสฺสานิ สนฺนิปติํสุฯ มหามหินฺทเตฺถรสฺส อาสนํ ทกฺขิณาภิมุขํ ปญฺญตฺตํ โหติฯ มหาอริฎฺฐเตฺถรสฺส ธมฺมาสนํ อุตฺตราภิมุขํ ปญฺญตฺตํ โหติฯ อถ โข มหาอริฎฺฐเตฺถโร มหินฺทเตฺถเรน อชฺฌิโฎฺฐ อตฺตโน อนุรูเปน ปตฺตานุกฺกเมน ธมฺมาสเน นิสีทิฯ มหินฺทเตฺถรปมุขา อฎฺฐสฎฺฐิ มหาเถรา ธมฺมาสนํ ปริวาเรตฺวา นิสีทิํสุฯ รโญฺญปิ กนิฎฺฐภาตา มตฺตาภยเตฺถโร นาม ‘‘ธุรคฺคาโห หุตฺวา วินยํ อุคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธิํ มหาอริฎฺฐเตฺถรสฺส ธมฺมาสนเมว ปริวาเรตฺวา นิสีทิฯ อวเสสาปิ ภิกฺขู สราชิกา จ ปริสา อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตาสเน นิสีทิํสุฯ
Tena kho pana samayena thūpārāme aṭṭhasaṭṭhi bhikkhusahassāni sannipatiṃsu. Mahāmahindattherassa āsanaṃ dakkhiṇābhimukhaṃ paññattaṃ hoti. Mahāariṭṭhattherassa dhammāsanaṃ uttarābhimukhaṃ paññattaṃ hoti. Atha kho mahāariṭṭhatthero mahindattherena ajjhiṭṭho attano anurūpena pattānukkamena dhammāsane nisīdi. Mahindattherapamukhā aṭṭhasaṭṭhi mahātherā dhammāsanaṃ parivāretvā nisīdiṃsu. Raññopi kaniṭṭhabhātā mattābhayatthero nāma ‘‘dhuraggāho hutvā vinayaṃ uggaṇhissāmī’’ti pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ mahāariṭṭhattherassa dhammāsanameva parivāretvā nisīdi. Avasesāpi bhikkhū sarājikā ca parisā attano attano pattāsane nisīdiṃsu.
อถายสฺมา มหาอริฎฺฐเตฺถโร เตน สมเยน พุโทฺธ ภควา เวรญฺชายํ วิหรติ นเฬรุปุจิมนฺทมูเลติ วินยนิทานํ อภาสิฯ ภาสิเต จ ปนายสฺมตา อริฎฺฐเตฺถเรน วินยนิทาเน อากาสํ มหาวิรวํ รวิฯ อกาลวิชฺชุลตา นิจฺฉริํสุฯ เทวตา สาธุการํ อทํสุฯ มหาปถวี อุทกปริยนฺตํ กตฺวา สงฺกมฺปิฯ เอวํ อเนเกสุ ปาฎิหาริเยสุ วตฺตมาเนสุ อายสฺมา อริฎฺฐเตฺถโร มหามหินฺทปมุเขหิ อฎฺฐสฎฺฐิยา ปเจฺจกคณีหิ ขีณาสวมหาเถเรหิ ตทเญฺญหิ จ อฎฺฐสฎฺฐิภิกฺขุสหเสฺสหิ ปริวุโต ปฐมกตฺติกปวารณาทิวเส ถูปารามวิหารมเชฺฌ สตฺถุ กรุณาคุณทีปกํ ภควโต อนุสิฎฺฐิกรานํ กายกมฺมวจีกมฺมวิปฺผนฺทิตวินยนํ วินยปิฎกํ ปกาเสสิฯ ปกาเสตฺวา จ ยาวตายุกํ ติฎฺฐมาโน พหูนํ วาเจตฺวา พหูนํ หทเย ปติฎฺฐาเปตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิฯ เตปิ โข มหามหินฺทปฺปมุขา ตสฺมิํ สมาคเม –
Athāyasmā mahāariṭṭhatthero tena samayena buddho bhagavā verañjāyaṃ viharati naḷerupucimandamūleti vinayanidānaṃ abhāsi. Bhāsite ca panāyasmatā ariṭṭhattherena vinayanidāne ākāsaṃ mahāviravaṃ ravi. Akālavijjulatā nicchariṃsu. Devatā sādhukāraṃ adaṃsu. Mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā saṅkampi. Evaṃ anekesu pāṭihāriyesu vattamānesu āyasmā ariṭṭhatthero mahāmahindapamukhehi aṭṭhasaṭṭhiyā paccekagaṇīhi khīṇāsavamahātherehi tadaññehi ca aṭṭhasaṭṭhibhikkhusahassehi parivuto paṭhamakattikapavāraṇādivase thūpārāmavihāramajjhe satthu karuṇāguṇadīpakaṃ bhagavato anusiṭṭhikarānaṃ kāyakammavacīkammavipphanditavinayanaṃ vinayapiṭakaṃ pakāsesi. Pakāsetvā ca yāvatāyukaṃ tiṭṭhamāno bahūnaṃ vācetvā bahūnaṃ hadaye patiṭṭhāpetvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. Tepi kho mahāmahindappamukhā tasmiṃ samāgame –
‘‘อฎฺฐสฎฺฐิ มหาเถรา, ธุรคฺคาหา สมาคตา;
‘‘Aṭṭhasaṭṭhi mahātherā, dhuraggāhā samāgatā;
ปเจฺจกคณิโน สเพฺพ, ธมฺมราชสฺส สาวกาฯ
Paccekagaṇino sabbe, dhammarājassa sāvakā.
‘‘ขีณาสวา วสิปฺปตฺตา, เตวิชฺชา อิทฺธิโกวิทา;
‘‘Khīṇāsavā vasippattā, tevijjā iddhikovidā;
อุตฺตมตฺถมภิญฺญาย, อนุสาสิํสุ ราชิโนฯ
Uttamatthamabhiññāya, anusāsiṃsu rājino.
‘‘อาโลกํ ทสฺสยิตฺวาน, โอภาเสตฺวา มหิํ อิมํ;
‘‘Ālokaṃ dassayitvāna, obhāsetvā mahiṃ imaṃ;
ชลิตฺวา อคฺคิกฺขนฺธาว, นิพฺพายิํสุ มเหสโย’’ฯ
Jalitvā aggikkhandhāva, nibbāyiṃsu mahesayo’’.
เตสํ ปรินิพฺพานโต อปรภาเค อเญฺญปิ เตสํ เถรานํ อเนฺตวาสิกา ติสฺสทตฺตกาฬสุมน-ทีฆสุมนาทโย จ มหาอริฎฺฐเตฺถรสฺส อเนฺตวาสิกา, อเนฺตวาสิกานํ อเนฺตวาสิกา จาติ เอวํ ปุเพฺพ วุตฺตปฺปการา อาจริยปรมฺปรา อิมํ วินยปิฎกํ ยาวชฺชตนา อาเนสุํฯ เตน วุตฺตํ –
Tesaṃ parinibbānato aparabhāge aññepi tesaṃ therānaṃ antevāsikā tissadattakāḷasumana-dīghasumanādayo ca mahāariṭṭhattherassa antevāsikā, antevāsikānaṃ antevāsikā cāti evaṃ pubbe vuttappakārā ācariyaparamparā imaṃ vinayapiṭakaṃ yāvajjatanā ānesuṃ. Tena vuttaṃ –
‘‘ตติยสงฺคหโต ปน อุทฺธํ อิมํ ทีปํ มหินฺทาทีหิ อาภตํ, มหินฺทโต อุคฺคเหตฺวา กญฺจิ กาลํ อริฎฺฐเตฺถราทีหิ อาภตํ, ตโต ยาวชฺชตนา เตสํเยว อเนฺตวาสิกปรมฺปรภูตาย อาจริยปรมฺปราย อาภต’’นฺติฯ
‘‘Tatiyasaṅgahato pana uddhaṃ imaṃ dīpaṃ mahindādīhi ābhataṃ, mahindato uggahetvā kañci kālaṃ ariṭṭhattherādīhi ābhataṃ, tato yāvajjatanā tesaṃyeva antevāsikaparamparabhūtāya ācariyaparamparāya ābhata’’nti.
กตฺถ ปติฎฺฐิตนฺติ? เยสํ ปาฬิโต จ อตฺถโต จ อนูนํ วตฺตติ, มณิฆเฎ ปกฺขิตฺตเตลมิว อีสกมฺปิ น ปคฺฆรติ, เอวรูเปสุ อธิมตฺตสติ-คติ-ธิติ-มเนฺตสุ ลชฺชีสุ กุกฺกุจฺจเกสุ สิกฺขากาเมสุ ปุคฺคเลสุ ปติฎฺฐิตนฺติ เวทิตพฺพํฯ ตสฺมา วินยปติฎฺฐาปนตฺถํ วินยปริยตฺติยา อานิสํสํ สลฺลเกฺขตฺวา สิกฺขากาเมน ภิกฺขุนา วินโย ปริยาปุณิตโพฺพฯ
Kattha patiṭṭhitanti? Yesaṃ pāḷito ca atthato ca anūnaṃ vattati, maṇighaṭe pakkhittatelamiva īsakampi na paggharati, evarūpesu adhimattasati-gati-dhiti-mantesu lajjīsu kukkuccakesu sikkhākāmesu puggalesu patiṭṭhitanti veditabbaṃ. Tasmā vinayapatiṭṭhāpanatthaṃ vinayapariyattiyā ānisaṃsaṃ sallakkhetvā sikkhākāmena bhikkhunā vinayo pariyāpuṇitabbo.
ตตฺรายํ วินยปริยตฺติยา อานิสํโส – วินยปริยตฺติกุสโล หิ ปุคฺคโล สาสเน ปฎิลทฺธสทฺธานํ กุลปุตฺตานํ มาตาปิตุฎฺฐานิโย โหติ, ตทายตฺตา หิ เนสํ ปพฺพชฺชา อุปสมฺปทา วตฺตานุวตฺตปฎิปตฺติ อาจารโคจรกุสลตาฯ อปิ จสฺส วินยปริยตฺติํ นิสฺสาย อตฺตโน สีลกฺขโนฺธ สุคุโตฺต โหติ สุรกฺขิโต; กุกฺกุจฺจปกตานํ ภิกฺขูนํ ปฎิสรณํ โหติ; วิสารโท สงฺฆมเชฺฌ โวหรติ; ปจฺจตฺถิเก สหธเมฺมน สุนิคฺคหิตํ นิคฺคณฺหาติ; สทฺธมฺมฎฺฐิติยา ปฎิปโนฺน โหติฯ เตนาห ภควา – ‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, อานิสํสา วินยธเร ปุคฺคเล; อตฺตโน สีลกฺขโนฺธ สุคุโตฺต โหติ สุรกฺขิโต…เป.… สทฺธมฺมฎฺฐิติยา ปฎิปโนฺน โหตี’’ติ (ปริ. ๓๒๕)ฯ
Tatrāyaṃ vinayapariyattiyā ānisaṃso – vinayapariyattikusalo hi puggalo sāsane paṭiladdhasaddhānaṃ kulaputtānaṃ mātāpituṭṭhāniyo hoti, tadāyattā hi nesaṃ pabbajjā upasampadā vattānuvattapaṭipatti ācāragocarakusalatā. Api cassa vinayapariyattiṃ nissāya attano sīlakkhandho sugutto hoti surakkhito; kukkuccapakatānaṃ bhikkhūnaṃ paṭisaraṇaṃ hoti; visārado saṅghamajjhe voharati; paccatthike sahadhammena suniggahitaṃ niggaṇhāti; saddhammaṭṭhitiyā paṭipanno hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā vinayadhare puggale; attano sīlakkhandho sugutto hoti surakkhito…pe… saddhammaṭṭhitiyā paṭipanno hotī’’ti (pari. 325).
เย จาปิ สํวรมูลกา กุสลา ธมฺมา วุตฺตา ภควตา, วินยธโร ปุคฺคโล เตสํ ทายาโท; วินยมูลกตฺตา เตสํ ธมฺมานํฯ วุตฺตมฺปิ เหตํ ภควตา – ‘‘วินโย สํวรตฺถาย, สํวโร อวิปฺปฎิสารตฺถาย, อวิปฺปฎิสาโร ปาโมชฺชตฺถาย, ปาโมชฺชํ ปีตตฺถาย, ปีติ ปสฺสทฺธตฺถาย, ปสฺสทฺธิ สุขตฺถาย, สุขํ สมาธตฺถาย, สมาธิ ยถาภูตญาณทสฺสนตฺถาย, ยถาภูตญาณทสฺสนํ นิพฺพิทตฺถาย, นิพฺพิทา วิราคตฺถาย, วิราโค วิมุตฺตตฺถาย , วิมุตฺติ วิมุตฺติญาณทสฺสนตฺถาย, วิมุตฺติญาณทสฺสนํ อนุปาทาปรินิพฺพานตฺถายฯ เอตทตฺถา กถา, เอตทตฺถา มนฺตนา, เอตทตฺถา อุปนิสา, เอตทตฺถํ โสตาวธานํ – ยทิทํ อนุปาทาจิตฺตสฺส วิโมโกฺข’’ติ (ปริ. ๓๖๖)ฯ ตสฺมา วินยปริยตฺติยา อาโยโค กรณีโยติฯ
Ye cāpi saṃvaramūlakā kusalā dhammā vuttā bhagavatā, vinayadharo puggalo tesaṃ dāyādo; vinayamūlakattā tesaṃ dhammānaṃ. Vuttampi hetaṃ bhagavatā – ‘‘vinayo saṃvaratthāya, saṃvaro avippaṭisāratthāya, avippaṭisāro pāmojjatthāya, pāmojjaṃ pītatthāya, pīti passaddhatthāya, passaddhi sukhatthāya, sukhaṃ samādhatthāya, samādhi yathābhūtañāṇadassanatthāya, yathābhūtañāṇadassanaṃ nibbidatthāya, nibbidā virāgatthāya, virāgo vimuttatthāya , vimutti vimuttiñāṇadassanatthāya, vimuttiñāṇadassanaṃ anupādāparinibbānatthāya. Etadatthā kathā, etadatthā mantanā, etadatthā upanisā, etadatthaṃ sotāvadhānaṃ – yadidaṃ anupādācittassa vimokkho’’ti (pari. 366). Tasmā vinayapariyattiyā āyogo karaṇīyoti.
เอตฺตาวตา จ ยา สา วินยสํวณฺณนตฺถํ มาติกา ฐปิตา ตตฺถ –
Ettāvatā ca yā sā vinayasaṃvaṇṇanatthaṃ mātikā ṭhapitā tattha –
‘‘วุตฺตํ เยน ยทา ยสฺมา, ธาริตํ เยน จาภตํ;
‘‘Vuttaṃ yena yadā yasmā, dhāritaṃ yena cābhataṃ;
ยตฺถปฺปติฎฺฐิตํ เจตเมตํ, วตฺวา วิธิํ ตโต’’ติฯ
Yatthappatiṭṭhitaṃ cetametaṃ, vatvā vidhiṃ tato’’ti.
อิมิสฺสา ตาว คาถาย อโตฺถ ปกาสิโต วินยสฺส จ พาหิรนิทานวณฺณนา ยถาธิปฺปายํ สํวณฺณิตา โหตีติฯ
Imissā tāva gāthāya attho pakāsito vinayassa ca bāhiranidānavaṇṇanā yathādhippāyaṃ saṃvaṇṇitā hotīti.
ตติยสงฺคีติกถา นิฎฺฐิตาฯ
Tatiyasaṅgītikathā niṭṭhitā.
พาหิรนิทานกถา นิฎฺฐิตาฯ
Bāhiranidānakathā niṭṭhitā.
