| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / មជ្ឈិមនិកាយ (ដីកា) • Majjhimanikāya (ṭīkā) |
៤. សាមគាមសុត្តវណ្ណនា
4. Sāmagāmasuttavaṇṇanā
៤១. ទ្វេធិកជាតាតិ ជាតទ្វេធិកា សញ្ជាតភេទា។ ទ្វេជ្ឈជាតាតិ ទុវិធភាវំ បត្តា។ ភណ្ឌន្តិ បរិភាសន្តិ ឯតេនាតិ ភណ្ឌនំ, វិរុទ្ធចិត្តតា។ តន្តិ ភណ្ឌនំ។ ធម្មវិនយន្តិ បាវចនំ។ វិតុជ្ជន្តា មុខសត្តីហិ។ សហិតំ មេតិ មយ្ហំ វចនំ សហិតំ សិលិដ្ឋំ បុព្ពាបរសម្ពន្ធំ អត្ថយុត្តំ។ តេនាហ ‘‘អត្ថសំហិត’’ន្តិ។ អធិចិណ្ណន្តិ អាចិណ្ណំ។ វិបរាវត្តន្តិ វិរោធទស្សនវសេន បរាវត្តិតំ, បរាវត្តំ ទូសិតន្តិ អត្ថោ។ តេនាហ – ‘‘ចិរកាលវសេន…បេ.… និវត្ត’’ន្តិ។ បរិយេសមានោ ចរ, តត្ថ តត្ថ គន្ត្វា សិក្ខាហីតិ អត្ថោ។ សចេ សក្កោសិ, ឥទានិមេវ មយា វេឋិតទោសំ និព្ពេឋេហិ។ មរណមេវាតិ អញ្ញមញ្ញឃាតវសេន មរណមេវ។
41.Dvedhikajātāti jātadvedhikā sañjātabhedā. Dvejjhajātāti duvidhabhāvaṃ pattā. Bhaṇḍanti paribhāsanti etenāti bhaṇḍanaṃ, viruddhacittatā. Tanti bhaṇḍanaṃ. Dhammavinayanti pāvacanaṃ. Vitujjantā mukhasattīhi. Sahitaṃ meti mayhaṃ vacanaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ pubbāparasambandhaṃ atthayuttaṃ. Tenāha ‘‘atthasaṃhita’’nti. Adhiciṇṇanti āciṇṇaṃ. Viparāvattanti virodhadassanavasena parāvattitaṃ, parāvattaṃ dūsitanti attho. Tenāha – ‘‘cirakālavasena…pe… nivatta’’nti. Pariyesamāno cara, tattha tattha gantvā sikkhāhīti attho. Sace sakkosi, idānimeva mayā veṭhitadosaṃ nibbeṭhehi. Maraṇamevāti aññamaññaghātavasena maraṇameva.
នាដបុត្តស្ស ឥមេតិ នាដបុត្តិយា។ តេ បន តស្ស សិស្សាតិ អាហ ‘‘អន្តេវាសិកេសូ’’តិ។ បុរិមបដិបត្តិតោ បដិនិវត្តនំ បដិវានំ, តំ រូបំ សភាវោ ឯតេសន្តិ បដិវានរូបា។ តេនាហ ‘‘និវត្តនសភាវា’’តិ។ កថនំ អត្ថស្ស អាចិក្ខនំ។ បវេទនំ តស្ស ហេតុទាហរណានិ អាហរិត្វា ពោធនំ។ ន ឧបសមាយ សំវត្តតីតិ អនុបសមសំវត្តនំ, តទេវ អនុបសមសំវត្តនិកំ, តស្មិំ។ សមុស្សិតំ ហុត្វា បតិដ្ឋាហេតុភាវតោ ថូបំ បតិដ្ឋាតិ អាហ – ‘‘ភិន្នថូបេតិ ភិន្នបតិដ្ឋេ’’តិ។ ថូបោតិ វា ធម្មស្ស និយ្យានភាវោ វេទិតព្ពោ, អញ្ញធម្មេ អភិភុយ្យ សមុស្សិតដ្ឋេន។ សោ និគណ្ឋស្ស សមយេ កេហិចិ អភិន្នសម្មតោបិ ភិន្នោ វិនដ្ឋោយេវ សព្ពេន សព្ពំ អភាវតោតិ ភិន្នថូបោ។ សោ ឯវ និយ្យានភាវោ វដ្ដទុក្ខតោ មុច្ចិតុកាមានំ បដិសរណំ, តំ ឯត្ថ នត្ថីតិ អប្បដិសរណោ, តស្មិំ ភិន្នថូបេ អប្បដិសរណេតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ។
Nāṭaputtassa imeti nāṭaputtiyā. Te pana tassa sissāti āha ‘‘antevāsikesū’’ti. Purimapaṭipattito paṭinivattanaṃ paṭivānaṃ, taṃ rūpaṃ sabhāvo etesanti paṭivānarūpā. Tenāha ‘‘nivattanasabhāvā’’ti. Kathanaṃ atthassa ācikkhanaṃ. Pavedanaṃ tassa hetudāharaṇāni āharitvā bodhanaṃ. Na upasamāya saṃvattatīti anupasamasaṃvattanaṃ, tadeva anupasamasaṃvattanikaṃ, tasmiṃ. Samussitaṃ hutvā patiṭṭhāhetubhāvato thūpaṃ patiṭṭhāti āha – ‘‘bhinnathūpeti bhinnapatiṭṭhe’’ti. Thūpoti vā dhammassa niyyānabhāvo veditabbo, aññadhamme abhibhuyya samussitaṭṭhena. So nigaṇṭhassa samaye kehici abhinnasammatopi bhinno vinaṭṭhoyeva sabbena sabbaṃ abhāvatoti bhinnathūpo. So eva niyyānabhāvo vaṭṭadukkhato muccitukāmānaṃ paṭisaraṇaṃ, taṃ ettha natthīti appaṭisaraṇo, tasmiṃ bhinnathūpe appaṭisaraṇeti evamettha attho veditabbo.
អាចរិយប្បមាណន្តិ អាចរិយមុដ្ឋិ ហុត្វា បមាណភូតំ។ នានានីហារេនាតិ នានាការេន។ ‘‘វិវាទោ ន ឧប្បជ្ជី’’តិ វត្វា តស្ស អនុប្បត្តិការណំ ទស្សេន្តោ, ‘‘សត្ថា ហិ…បេ.… អវិវាទការណំ កត្វាវ បរិនិព្ពាយី’’តិ វត្វា តំ វិវរិតុំ ‘‘ភគវតា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ។ បតិដ្ឋា ច អវស្សយោ ច, ‘‘អយំ ធម្មោ អយំ វិនយោ ឥទំ សត្ថុសាសន’’ន្តិ វិនិច្ឆយនេ មហាបទេសា, បញ្ហព្យាករណានិ ច, យស្មា តេសុ បតិដ្ឋាយ តេ អវស្សាយ ធម្មវិនយធរា ច និច្ឆយំ គច្ឆន្តិ។ តថា ហិ សុត្តន្តមហាបទេសតោ វិនយេ កេនចិ បុច្ឆិតោ អត្ថោ ចតុន្នំ បញ្ហព្យាករណានំ វសេន សុវិនិច្ឆិតរូបោ, តស្មា ធម្មវិនយោ ឥធ សត្ថុ កិច្ចំ កាតុំ សក្កោតីតិ អាហ – ‘‘តេនេវា’’តិអាទិ, តស្មា ឧឡារាយ ទេសនាយ ភាជនន្តិ អធិប្បាយោ។
Ācariyappamāṇanti ācariyamuṭṭhi hutvā pamāṇabhūtaṃ. Nānānīhārenāti nānākārena. ‘‘Vivādo na uppajjī’’ti vatvā tassa anuppattikāraṇaṃ dassento, ‘‘satthā hi…pe… avivādakāraṇaṃ katvāva parinibbāyī’’ti vatvā taṃ vivarituṃ ‘‘bhagavatā hī’’tiādi vuttaṃ. Patiṭṭhā ca avassayo ca, ‘‘ayaṃ dhammo ayaṃ vinayo idaṃ satthusāsana’’nti vinicchayane mahāpadesā, pañhabyākaraṇāni ca, yasmā tesu patiṭṭhāya te avassāya dhammavinayadharā ca nicchayaṃ gacchanti. Tathā hi suttantamahāpadesato vinaye kenaci pucchito attho catunnaṃ pañhabyākaraṇānaṃ vasena suvinicchitarūpo, tasmā dhammavinayo idha satthu kiccaṃ kātuṃ sakkotīti āha – ‘‘tenevā’’tiādi, tasmā uḷārāya desanāya bhājananti adhippāyo.
៤២. បដិបវិដ្ឋំ កត្វា អាហរិតព្ពតោ, សច្ចំ ការិតព្ពតោ បាភតំ មូលន្តិ អាហ – ‘‘កថាបាភត’’ន្តិ, ធម្មកថាយ មូលការណន្តិ អត្ថោ។ យេសំ វសេន វិវាទោ ឧប្បន្នោ, តេយេវ អធម្មវាទិនោ, តេសំ តាវ សោ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តតុ, តតោ អញ្ញេសំ ទេវមនុស្សានំ កថន្តិ, ចោទនា បរម្បរាយ សំកិលេសវត្ថុភាវតោតិ បរិហារោ។ តេនាហ – ‘‘កោសម្ពកក្ខន្ធកេ វិយា’’តិអាទិ។
42. Paṭipaviṭṭhaṃ katvā āharitabbato, saccaṃ kāritabbato pābhataṃ mūlanti āha – ‘‘kathāpābhata’’nti, dhammakathāya mūlakāraṇanti attho. Yesaṃ vasena vivādo uppanno, teyeva adhammavādino, tesaṃ tāva so ahitāya dukkhāya saṃvattatu, tato aññesaṃ devamanussānaṃ kathanti, codanā paramparāya saṃkilesavatthubhāvatoti parihāro. Tenāha – ‘‘kosambakakkhandhake viyā’’tiādi.
៤៣. អភិញ្ញា ទេសិតាតិ អភិវិសិដ្ឋាយ បញ្ញាយ ជានិត្វា ពោធិតា។ បតិស្សយមានរូបាតិ អបទិស្ស បតិស្សយមានា គរុកវសេន និស្សយមានសភាវា។ តេនាហ – ‘‘ឧបនិស្សាយ វិហរន្តី’’តិ, គរុតរំ និស្សយំ កត្វា វិហរន្តីតិ អត្ថោ។ បរិវារេ បញ្ញត្តានីតិ, ‘‘អាជីវហេតុ អាជីវការណា’’តិ, ឯវំ និទ្ធារេត្វា បរិវារបាឡិយំ (បរិ. ៣៣៦) អាសង្ករវសេន ឋបិតានិ។ ‘‘ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យា’’តិ (បារា. ៣៩, ៤២, ៤៣) វិភង្គបាឋវសេនេវ ហិ តានិ ភគវតា បញ្ញត្តានិ។ តានិ ឋបេត្វា សេសានិ សព្ពសិក្ខាបទានិ អធិបាតិមោក្ខំ នាមាតិ, ឥទំ គោពលីពទ្ទញាយេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ តេសម្បិ អធិបាតិមោក្ខភាវតោ។
43.Abhiññā desitāti abhivisiṭṭhāya paññāya jānitvā bodhitā. Patissayamānarūpāti apadissa patissayamānā garukavasena nissayamānasabhāvā. Tenāha – ‘‘upanissāya viharantī’’ti, garutaraṃ nissayaṃ katvā viharantīti attho. Parivāre paññattānīti, ‘‘ājīvahetu ājīvakāraṇā’’ti, evaṃ niddhāretvā parivārapāḷiyaṃ (pari. 336) āsaṅkaravasena ṭhapitāni. ‘‘Evañca pana, bhikkhave, imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyā’’ti (pārā. 39, 42, 43) vibhaṅgapāṭhavaseneva hi tāni bhagavatā paññattāni. Tāni ṭhapetvā sesāni sabbasikkhāpadāni adhipātimokkhaṃ nāmāti, idaṃ gobalībaddañāyena vuttanti daṭṭhabbaṃ tesampi adhipātimokkhabhāvato.
តត្រាយំ នយោតិ តស្មិំ សុប្បជហនាយ អប្បមត្តកភាវេ អយំ វក្ខមានោ។ តានីតិ បណីតភោជនានិ។ យោ កោចីតិ ភិក្ខុ វា ភិក្ខុនី វា។ ទុក្កដវត្ថុកន្តិ យំ កិញ្ចិ ទុក្កដាបត្តិវត្ថុកំ។ តេនាតិ សុប្បជហនភាវេន មូលាបត្តិវីតិក្កមស្ស អណុមត្តតាយ។
Tatrāyaṃ nayoti tasmiṃ suppajahanāya appamattakabhāve ayaṃ vakkhamāno. Tānīti paṇītabhojanāni. Yo kocīti bhikkhu vā bhikkhunī vā. Dukkaṭavatthukanti yaṃ kiñci dukkaṭāpattivatthukaṃ. Tenāti suppajahanabhāvena mūlāpattivītikkamassa aṇumattatāya.
បុព្ពភាគមគ្គន្តិ លោកិយមគ្គំ។ តត្រាតិ តស្មិំ បុព្ពភាគមគ្គំ និស្សាយ វិវាទុប្បាទេ។ ឱភាសញាណន្តិ ឱភាសស្ស ឧប្បត្តិហេតុភូតំ ញាណំ។ តត្ថ បន សោ មគ្គសញ្ញិភាវេន មគ្គោ ច ចតុព្ពិធោតិ សុតត្តា, ‘‘បដ្ឋមមគ្គោ នាមា’’តិអាទិមាហ។ ឯវន្តិ ឯវំ អសន្ទិទ្ធំ អបរិសង្កិតំ បរិច្ចត្តំ កត្វា កម្មដ្ឋានំ កថេតុំ ន សក្កោតិ។
Pubbabhāgamagganti lokiyamaggaṃ. Tatrāti tasmiṃ pubbabhāgamaggaṃ nissāya vivāduppāde. Obhāsañāṇanti obhāsassa uppattihetubhūtaṃ ñāṇaṃ. Tattha pana so maggasaññibhāvena maggo ca catubbidhoti sutattā, ‘‘paṭṭhamamaggo nāmā’’tiādimāha. Evanti evaṃ asandiddhaṃ aparisaṅkitaṃ pariccattaṃ katvā kammaṭṭhānaṃ kathetuṃ na sakkoti.
ចេតិយំ ន ទិដ្ឋន្តិ តស្ស កតំ ថូបំ វទតិ។ និន្ទិយេ បុថុជ្ជនភាវេ ឋិតំ បាសំសំ អរិយភាវំ អារោបេត្វា តំ មិច្ឆាលទ្ធិំ អភិនិវិស្ស បគ្គយ្ហ វោហរណតោ សគ្គោបិ មគ្គោបិ វារិតោយេវាតិ។ វុត្តញ្ហេតំ –
Cetiyaṃ na diṭṭhanti tassa kataṃ thūpaṃ vadati. Nindiye puthujjanabhāve ṭhitaṃ pāsaṃsaṃ ariyabhāvaṃ āropetvā taṃ micchāladdhiṃ abhinivissa paggayha voharaṇato saggopi maggopi vāritoyevāti. Vuttañhetaṃ –
‘‘យោ និន្ទិយំ បសំសតិ, តំ វា និន្ទតិ យោ បសំសិយោ;
‘‘Yo nindiyaṃ pasaṃsati, taṃ vā nindati yo pasaṃsiyo;
វិចិនាតិ មុខេន សោ កលិំ, កលិនា តេន សុខំ ន វិន្ទតី’’តិ។ (សុ. និ. ៦៦៣; សំ. និ. ១.១៨០-១៨១; អ. និ. ៤.៣; នេត្តិ. ៩២);
Vicināti mukhena so kaliṃ, kalinā tena sukhaṃ na vindatī’’ti. (su. ni. 663; saṃ. ni. 1.180-181; a. ni. 4.3; netti. 92);
‘‘ខណេនេវ អរហត្តំ បាបុណិតុំ សមត្ថកម្មដ្ឋានកថំ អាចិក្ខិស្សាមី’’តិ ហិ ឥមិនា តត្ថ កោហញ្ញម្បិ ទិស្សតិ; ឥតរេសុ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ។ ឧប្បាដេត្វាតិ ឧទ្ធរិត្វា។ ‘‘អថ តេ ភិក្ខូ’’តិអាទិ សេសំ នាម។ ‘‘អមតំ តេ បរិភុញ្ជន្តិ, យេ កាយគតាសតិំ បរិភុញ្ជន្តី’’តិ (អ. និ. ១.៦០០) វចនំ ទុគ្គហិតំ គណ្ហាបេត្វា, ‘‘ឯត្តាវតា វោ អមតំ បរិភុត្តំ នាម ភវិស្សតី’’តិ អាហ។
‘‘Khaṇeneva arahattaṃ pāpuṇituṃ samatthakammaṭṭhānakathaṃ ācikkhissāmī’’ti hi iminā tattha kohaññampi dissati; itaresu pana vattabbameva natthi. Uppāṭetvāti uddharitvā. ‘‘Atha te bhikkhū’’tiādi sesaṃ nāma. ‘‘Amataṃ te paribhuñjanti, ye kāyagatāsatiṃ paribhuñjantī’’ti (a. ni. 1.600) vacanaṃ duggahitaṃ gaṇhāpetvā, ‘‘ettāvatā vo amataṃ paribhuttaṃ nāma bhavissatī’’ti āha.
៤៤. ឯវន្តិ អាការលក្ខណមេតំ, ន អាការនិយមនំ។ តេន ឥមិនាវ ការណេន ច យោ វិវាទោ ឧប្បជ្ជេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ។ គរុស្មិំ គរូតិ បវត្តំ ចិត្តំ គរុវិសយត្តា តំសហចរិតត្តា គរុ, តស្ស ភាវោ គារវំ, គរុករណំ, តំ ឯត្ថ នត្ថីតិ អគារវោ។ តេនាហ ‘‘គារវវិរហិតោ’’តិ។ គរុស្ស គារវវសេន បតិស្សយនំ បតិស្សោតិ វុច្ចតិ នីចវុត្តិតា, តប្បដិបក្ខតោ អប្បតិស្សោតិ អាហ – ‘‘អប្បតិស្សយោ អនីចវុត្តី’’តិ។ ឯត្ថ យថាយំ បុគ្គលោ សត្ថរិ អគារវោ នាម ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ, ‘‘ឯត្ថ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ តីសុកាលេសុ ឧបដ្ឋានំ ន យាតីតិអាទិ សមុទាយកិត្តនអនវសេសទស្សនំ, អវយវតោ បន អគារវសិទ្ធិ យថា តំ សាមញ្ញតោ សិក្ខាបទសមាទានំ តព្ពិសេសោ ភេទោ។ ឯស នយោ សេសេសុបិ។
44.Evanti ākāralakkhaṇametaṃ, na ākāraniyamanaṃ. Tena imināva kāraṇena ca yo vivādo uppajjeyyāti vuttaṃ hoti. Garusmiṃ garūti pavattaṃ cittaṃ garuvisayattā taṃsahacaritattā garu, tassa bhāvo gāravaṃ, garukaraṇaṃ, taṃ ettha natthīti agāravo. Tenāha ‘‘gāravavirahito’’ti. Garussa gāravavasena patissayanaṃ patissoti vuccati nīcavuttitā, tappaṭipakkhato appatissoti āha – ‘‘appatissayo anīcavuttī’’ti. Ettha yathāyaṃ puggalo satthari agāravo nāma hoti, taṃ dassetuṃ, ‘‘ettha panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tīsukālesu upaṭṭhānaṃ na yātītiādi samudāyakittanaanavasesadassanaṃ, avayavato pana agāravasiddhi yathā taṃ sāmaññato sikkhāpadasamādānaṃ tabbiseso bhedo. Esa nayo sesesupi.
សក្កច្ចំ ន គច្ឆតីតិ អាទរវសេន ន គច្ឆតិ។ សង្ឃេ កតោយេវ ហោតិ សង្ឃបរិយាបន្នត្តា តស្ស, យថា សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស ទិន្នំ ឯកេន ភិក្ខុនា បដិគ្គហិតំ សង្ឃស្ស ទិន្នមេវ ហោតិ។ អបរិបូរយមានោវ សិក្ខាយ អគារវោ។ តេនាហ ភគវា – ‘‘សិក្ខាយ ន បរិបូរការី’’តិ (ម. និ. ២.១៣៥)។ អត្តនោ បរិសាយ ឧប្បន្នំ វិវាទមូលំ វិសេសតោ អត្តនា វូបសមេតព្ពតោ អត្តនោ ច អនត្ថាវហតោ ‘‘អជ្ឈត្ត’’ន្ត្វេវ វុត្តំ។ ឯស នយោ ពហិទ្ធាតិ ឯត្ថាបិ។
Sakkaccaṃ na gacchatīti ādaravasena na gacchati. Saṅghe katoyeva hoti saṅghapariyāpannattā tassa, yathā saṅghaṃ uddissa dinnaṃ ekena bhikkhunā paṭiggahitaṃ saṅghassa dinnameva hoti. Aparipūrayamānova sikkhāya agāravo. Tenāha bhagavā – ‘‘sikkhāya na paripūrakārī’’ti (ma. ni. 2.135). Attano parisāya uppannaṃ vivādamūlaṃ visesato attanā vūpasametabbato attano ca anatthāvahato ‘‘ajjhatta’’ntveva vuttaṃ. Esa nayo bahiddhāti etthāpi.
៤៦. ឆឋានានីតិ ឆមូលានិ។ យថា សមនវសេន សមថានំ វិវាទាទីសុ អធិកត្តុភាវោ, ឯវំ វិវាទាទីនំ តេហិ អធិកត្តព្ពតាបីតិ អាហ – ‘‘វូបសមនត្ថាយ…បេ.… អធិករណានី’’តិ។ តេន អធិករណសទ្ទស្ស កម្មត្ថតំ អាហ។ សមថា វា សមនវសេន អធិករីយន្តិ ឯត្ថាតិ អធិករណានិ, វិវាទាទយោ។
46.Chaṭhānānīti chamūlāni. Yathā samanavasena samathānaṃ vivādādīsu adhikattubhāvo, evaṃ vivādādīnaṃ tehi adhikattabbatāpīti āha – ‘‘vūpasamanatthāya…pe… adhikaraṇānī’’ti. Tena adhikaraṇasaddassa kammatthataṃ āha. Samathā vā samanavasena adhikarīyanti etthāti adhikaraṇāni, vivādādayo.
វិវាទោ ឧប្បន្នមត្តោវ ហុត្វា បរតោ កក្ខឡត្ថាយ សំវត្តនតោ យំ វត្ថុំ និស្សាយ បឋមំ ឧប្បន្នោ វិវាទានុសារេន មូលកំ វិយ អនុពន្ធរោគោ តមេវ តទញ្ញំ វា វត្ថុំ កត្វា បវឌ្ឍន្តោ វិវាទាធិករណំ បត្វា ឧបរិ វឌ្ឍតិ នាម, អនុវាទាបត្តិកិច្ចាធិករណំ បត្វា វិវាទស្ស ច វឌ្ឍនំ បាកដមេវ។ តេន វុត្តំ – ‘‘ចត្តារិ អធិករណានិ បត្វា ឧបរិ វឌ្ឍន្តោ សោ វិវាទោ’’តិ។ ឧប្បន្នានំ ឧប្បន្នានន្តិ (ទី. និ. ដី. ៣.៣៣១) ឧដ្ឋិតានំ ឧដ្ឋិតានំ។ សមថត្ថន្តិ សមនត្ថំ។
Vivādo uppannamattova hutvā parato kakkhaḷatthāya saṃvattanato yaṃ vatthuṃ nissāya paṭhamaṃ uppanno vivādānusārena mūlakaṃ viya anubandharogo tameva tadaññaṃ vā vatthuṃ katvā pavaḍḍhanto vivādādhikaraṇaṃ patvā upari vaḍḍhati nāma, anuvādāpattikiccādhikaraṇaṃ patvā vivādassa ca vaḍḍhanaṃ pākaṭameva. Tena vuttaṃ – ‘‘cattāri adhikaraṇāni patvā upari vaḍḍhanto so vivādo’’ti. Uppannānaṃ uppannānanti (dī. ni. ṭī. 3.331) uṭṭhitānaṃ uṭṭhitānaṃ. Samathatthanti samanatthaṃ.
អដ្ឋារសហិ វត្ថូហីតិ លក្ខណវចនមេតំ យថា ‘‘យទិ មេ ព្យាធី ទាហេយ្យុំ។ ទាតព្ពមិទមោសធ’’ន្តិ (សំ. និ. ដី. ២.៣.៣៩-៤២; កង្ខា. អភិ. ដី. អធិករណសមថវណ្ណនា), តស្មា តេសុ អញ្ញតរេន វិវទន្តា, ‘‘អដ្ឋារសហិ វត្ថូហិ វិវទន្តី’’តិ វុច្ចន្តិ។ ឧបវទនាតិ អក្កោសោ។ ចោទនាតិ អនុយោគោ។
Aṭṭhārasahi vatthūhīti lakkhaṇavacanametaṃ yathā ‘‘yadi me byādhī dāheyyuṃ. Dātabbamidamosadha’’nti (saṃ. ni. ṭī. 2.3.39-42; kaṅkhā. abhi. ṭī. adhikaraṇasamathavaṇṇanā), tasmā tesu aññatarena vivadantā, ‘‘aṭṭhārasahi vatthūhi vivadantī’’ti vuccanti. Upavadanāti akkoso. Codanāti anuyogo.
អធិករណស្ស សម្មុខាវ វិនយនតោ សម្មុខាវិនយោ។ សន្និបតិតបរិសាយ ធម្មវាទីនំ យេភុយ្យតាយ យេភុយ្យសិកកម្មស្ស ករណំ យេភុយ្យសិកា។ ការកសង្ឃស្ស សាមគ្គិវសេន សម្មុខីភាវោ, ន យថា តថា ការកបុគ្គលានំ សម្មុខតាមត្តំ។ ភូតតាតិ តច្ឆតា។ សច្ចបរិយាយោ ហិ ឥធ ធម្ម-សទ្ទោ ‘‘ធម្មវាទី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៩) វិយ។ វិនេតិ ឯតេនាតិ វិនយោ, តស្ស តស្ស អធិករណស្ស វូបសមាយ ភគវតា វុត្តវិធិ, តស្ស វិនយស្ស សម្មុខតា វិនយសម្មុខតា។ វិវាទវត្ថុសង្ខាតេ អត្ថេ បច្ចត្ថិកា អត្ថបច្ចត្ថិកា, តេសំ អត្ថបច្ចត្ថិកានំ។ សង្ឃសម្មុខតា បរិហាយតិ សម្មតបុគ្គលេហេវ វូបសមនតោ។
Adhikaraṇassa sammukhāva vinayanato sammukhāvinayo. Sannipatitaparisāya dhammavādīnaṃ yebhuyyatāya yebhuyyasikakammassa karaṇaṃ yebhuyyasikā. Kārakasaṅghassa sāmaggivasena sammukhībhāvo, na yathā tathā kārakapuggalānaṃ sammukhatāmattaṃ. Bhūtatāti tacchatā. Saccapariyāyo hi idha dhamma-saddo ‘‘dhammavādī’’tiādīsu (dī. ni. 1.9) viya. Vineti etenāti vinayo, tassa tassa adhikaraṇassa vūpasamāya bhagavatā vuttavidhi, tassa vinayassa sammukhatā vinayasammukhatā. Vivādavatthusaṅkhāte atthe paccatthikā atthapaccatthikā, tesaṃ atthapaccatthikānaṃ. Saṅghasammukhatā parihāyati sammatapuggaleheva vūpasamanato.
នន្តិ វិវាទាធិករណំ។ ‘‘ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតី’’តិអាទិនា (បរិ. ៣៨៣) វុត្តំ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ។ គុឡ្ហកាទីសុ អលជ្ជុស្សន្នាយ បរិសាយ គុឡ្ហកោ សលាកគ្គាហោ កាតព្ពោ; លជ្ជុស្សន្នាយ វិវដកោ, ពាលុស្សន្នាយ សកណ្ណជប្បកោ។ យស្សា កិរិយាយ ធម្មវាទិនោ ពហុតរា, សា យេភុយ្យសិកាតិ អាហ – ‘‘ធម្មវាទីនំ យេភុយ្យតាយា’’តិអាទិ។
Nanti vivādādhikaraṇaṃ. ‘‘Na chandāgatiṃ gacchatī’’tiādinā (pari. 383) vuttaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ. Guḷhakādīsu alajjussannāya parisāya guḷhako salākaggāho kātabbo; lajjussannāya vivaṭako, bālussannāya sakaṇṇajappako. Yassā kiriyāya dhammavādino bahutarā, sā yebhuyyasikāti āha – ‘‘dhammavādīnaṃ yebhuyyatāyā’’tiādi.
ឯវំ វិនិច្ឆិតន្តិ អាបត្តិំ ទស្សេត្វា រោបនវសេន វិនិច្ឆិតំ, បដិកម្មំ បន អាបត្តាធិករណសមថេ បរតោ អាគមិស្សតិ។ ន សមណសារុប្បំ អស្សាមណកំ, សមណេហិ អកាតព្ពំ, តស្មិំ។ អជ្ឈាចារេ វីតិក្កមេសតិ។ បដិចរតោតិ បដិច្ឆាទេន្តស្ស។ បាបុស្សន្នតាយ បាបិយោ, បុគ្គលោ, តស្ស កាតព្ពកម្មំ តស្សបាបិយសិកំ។
Evaṃ vinicchitanti āpattiṃ dassetvā ropanavasena vinicchitaṃ, paṭikammaṃ pana āpattādhikaraṇasamathe parato āgamissati. Na samaṇasāruppaṃ assāmaṇakaṃ, samaṇehi akātabbaṃ, tasmiṃ. Ajjhācāre vītikkamesati. Paṭicaratoti paṭicchādentassa. Pāpussannatāya pāpiyo, puggalo, tassa kātabbakammaṃ tassapāpiyasikaṃ.
សម្មុខាវិនយេនេវ វូបសមោ នត្ថិ បដិញ្ញាយ, តថារូបាយ ខន្តិយា វា វិនា អវូបសមនតោ ។ ឯត្ថាតិ អាបត្តិទេសនាយំ។ បដិញ្ញាតេ អាបន្នភាវាទិកេ ករណកិរិយា, ‘‘អាយតិំ សំវរេយ្យាសី’’តិ, បរិវាសទានាទិវសេន ច បវត្តំ វចីកម្មំ បដិញ្ញាតករណំ។
Sammukhāvinayeneva vūpasamo natthi paṭiññāya, tathārūpāya khantiyā vā vinā avūpasamanato . Etthāti āpattidesanāyaṃ. Paṭiññāte āpannabhāvādike karaṇakiriyā, ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti, parivāsadānādivasena ca pavattaṃ vacīkammaṃ paṭiññātakaraṇaṃ.
យថានុរូបន្តិ ‘‘ទ្វីហិ ចតូហិ តិហិ ឯកេនា’’តិ ឯវំ វុត្តនយេន យថានុរូបំ។ ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ, ឯតស្មិំ វា សមថវិចារេ។ វិនិច្ឆយនយោតិ វិនិច្ឆយេ នយមត្តំ។ តេនាហ ‘‘វិត្ថារោ បនា’’តិអាទិ។
Yathānurūpanti ‘‘dvīhi catūhi tihi ekenā’’ti evaṃ vuttanayena yathānurūpaṃ. Etthāti imasmiṃ sutte, etasmiṃ vā samathavicāre. Vinicchayanayoti vinicchaye nayamattaṃ. Tenāha ‘‘vitthāro panā’’tiādi.
៤៧. សង្ខេបតោវ វុត្តោ, ន សមថក្ខន្ធកេ វិយ វិត្ថារតោ។ តថាតិ ឥមិនា ‘‘ធម្មា’’តិ បទំ អាកឌ្ឍតិ, ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, ឯវមាទិនា ឥមិនា បការេនាតិ វាតិ វុត្តំ ហោតិ។ ពោធិបក្ខិយធម្មានំ ឯកន្តានវជ្ជភាវតោ នត្ថិ អធម្មភាវោ, ភគវតោ ទេសិតាការំ ហាបេត្វា វឌ្ឍេត្វា វា កថនំ យថាធម្មំ អកតន្តិ កត្វា អធម្មភាវោតិ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘តយោ សតិបដ្ឋានា’’តិអាទិ។
47.Saṅkhepatova vutto, na samathakkhandhake viya vitthārato. Tathāti iminā ‘‘dhammā’’ti padaṃ ākaḍḍhati, ettha iti-saddo ādiattho, evamādinā iminā pakārenāti vāti vuttaṃ hoti. Bodhipakkhiyadhammānaṃ ekantānavajjabhāvato natthi adhammabhāvo, bhagavato desitākāraṃ hāpetvā vaḍḍhetvā vā kathanaṃ yathādhammaṃ akatanti katvā adhammabhāvoti dassento āha – ‘‘tayo satipaṭṭhānā’’tiādi.
និយ្យានិកន្តិ សបាដិហីរំ អប្បដិវានំ ហុត្វា បវត្តតិ។ តថេវាតិ ឥមិនា ‘‘ឯវំ អម្ហាក’’ន្តិអាទិនា វុត្តមត្ថំ អាកឌ្ឍតិ។ ភូតេន…បេ.… កាតព្ពកម្មំ ធម្មោ នាម យថាធម្មំ ករណតោ, វុត្តវិបរិយាយតោ ឥតោ បរំ អធម្មោ។ អយំ វិនយោ នាម រាគាទីនំ សំវរណតោ បហានតោ បដិសង្ខានតោ ច។ អយំ អវិនយោ នាម រាគាទីនំ អវិនយនតោ។ អយំ វិនយោ នាម យថាវិនយករណតោ, វុត្តវិបរិយាយេន ឥតរោ អវិនយោ។ វត្ថុសម្បត្តិអាទិនា ឯវ សព្ពេសំ វិនយកម្មានំ អកុប្បតាតិ អាហ – ‘‘វត្ថុសម្បត្តិ…បេ.… អយំ វិនយោ នាមា’’តិ, តប្បដិបក្ខតោ អវិនយោ វេទិតព្ពោ។ តេនាហ ‘‘វត្ថុវិបត្តី’’តិអាទិ។
Niyyānikanti sapāṭihīraṃ appaṭivānaṃ hutvā pavattati. Tathevāti iminā ‘‘evaṃ amhāka’’ntiādinā vuttamatthaṃ ākaḍḍhati. Bhūtena…pe… kātabbakammaṃ dhammo nāma yathādhammaṃ karaṇato, vuttavipariyāyato ito paraṃ adhammo. Ayaṃ vinayo nāma rāgādīnaṃ saṃvaraṇato pahānato paṭisaṅkhānato ca. Ayaṃ avinayo nāma rāgādīnaṃ avinayanato. Ayaṃ vinayo nāma yathāvinayakaraṇato, vuttavipariyāyena itaro avinayo. Vatthusampattiādinā eva sabbesaṃ vinayakammānaṃ akuppatāti āha – ‘‘vatthusampatti…pe… ayaṃ vinayo nāmā’’ti, tappaṭipakkhato avinayo veditabbo. Tenāha ‘‘vatthuvipattī’’tiādi.
សម្មាបដិបត្តិយា នយនដ្ឋេន យថាវុត្តោ ធម្មោ ឯវ នេត្តិ, តតោ ឯវ សត្តស្ស វិយ រជ្ជុ អសិថិលបវត្តិហេតុតាយ ធម្មរជ្ជូតិ អត្ថោ វុត្តោ។ សុត្តន្តបរិយាយេន តាវ ទស កុសលកម្មបថា ធម្មោតិ ឯវំ វុត្តា។ សា ឯវ វា ហោតុ ធម្មនេត្តិ, យោ ឥធ ឥមិស្សា វណ្ណនាយ, ‘‘ឆត្តិំស ពោធិបក្ខិយធម្មា’’តិអាទិនា ធម្មេន ច វិនយេន ច វុត្តោ, សោ ឯវ វា ធម្មនេត្តិ ហោតូតិ អានេត្វា យោជនា។ តាយ ធម្មនេត្តិយា សមេតិ តាយ យថាវុត្តាយ ធម្មនេត្តិយា សំសន្ទតិ, ឯកលក្ខណមេវ ហោតីតិ អត្ថោ។ ឯវំ វិវាទវត្ថុភូតោ ធម្មោ ចេ ‘‘ធម្មោ’’តិ, អធម្មោ ចេ ‘‘អធម្មោ’’តិ, វិនយោ ចេ ‘‘វិនយោ’’តិ, អវិនយោ ចេ ‘‘អវិនយោ’’តិ និច្ឆិនន្តេន ឯកច្ចានំ វិវាទាធិករណមេវ ទស្សិតំ តស្ស វូបសមធម្មានំ អបរិយោសាបិតត្តា។
Sammāpaṭipattiyā nayanaṭṭhena yathāvutto dhammo eva netti, tato eva sattassa viya rajju asithilapavattihetutāya dhammarajjūti attho vutto. Suttantapariyāyena tāva dasa kusalakammapathā dhammoti evaṃ vuttā. Sā eva vā hotu dhammanetti, yo idha imissā vaṇṇanāya, ‘‘chattiṃsa bodhipakkhiyadhammā’’tiādinā dhammena ca vinayena ca vutto, so eva vā dhammanetti hotūti ānetvā yojanā. Tāya dhammanettiyā sameti tāya yathāvuttāya dhammanettiyā saṃsandati, ekalakkhaṇameva hotīti attho. Evaṃ vivādavatthubhūto dhammo ce ‘‘dhammo’’ti, adhammo ce ‘‘adhammo’’ti, vinayo ce ‘‘vinayo’’ti, avinayo ce ‘‘avinayo’’ti nicchinantena ekaccānaṃ vivādādhikaraṇameva dassitaṃ tassa vūpasamadhammānaṃ apariyosāpitattā.
៤៨. តំ បនេតន្តិ វិវាទាធិករណំ បច្ចាមសតិ។ វារេ អត្ថសំវណ្ណនាវសេន បត្តេបិ។ ទ្វីហីតិ យស្មិំ អាវាសេ វិវាទាធិករណំ ឧប្បន្នំ, តត្ថ វាសីហិ ទ្វីហិបិ ភិក្ខូហិ អតិរេកតរា។
48.Taṃ panetanti vivādādhikaraṇaṃ paccāmasati. Vāre atthasaṃvaṇṇanāvasena pattepi. Dvīhīti yasmiṃ āvāse vivādādhikaraṇaṃ uppannaṃ, tattha vāsīhi dvīhipi bhikkhūhi atirekatarā.
៤៩. ខន្ធសាមន្តន្តិ អាបត្តិក្ខន្ធភាវេន សមីបំ។ អាបត្តិសាមន្តំ នាម បុព្ពភាគា អាបជ្ជិតព្ពអាបត្តិ។ មេថុនរាគវសេន កាយសំសគ្គេ ទុក្កដស្ស វត្ថូតិ អាហ – ‘‘បឋមបារាជិកស្ស បុព្ពភាគេ ទុក្កដ’’ន្តិ។ សេសានំ តិណ្ណំ បារាជិកានំ បុព្ពភាគេ ថុល្លច្ចយមេវ។
49.Khandhasāmantanti āpattikkhandhabhāvena samīpaṃ. Āpattisāmantaṃ nāma pubbabhāgā āpajjitabbaāpatti. Methunarāgavasena kāyasaṃsagge dukkaṭassa vatthūti āha – ‘‘paṭhamapārājikassa pubbabhāge dukkaṭa’’nti. Sesānaṃ tiṇṇaṃ pārājikānaṃ pubbabhāge thullaccayameva.
៥០. បរិក្កមិត្វា ឧបក្កមិត្វា។ អាបត្តាធិករណំ ទស្សិតំ តត្ថេវ វិសេសតោ បដិញ្ញាយ ការេតព្ពតាយ ឥច្ឆិតព្ពត្តា។
50.Parikkamitvā upakkamitvā. Āpattādhikaraṇaṃ dassitaṃ tattheva visesato paṭiññāya kāretabbatāya icchitabbattā.
៥២. កម្មស្ស វត្ថុ ទស្សិតំ ន សមថោតិ អធិប្បាយោ។ ននុ ចាយំ សមថាធិការោតិ? សច្ចំ, សមថស្ស បន ការណេ ទស្សិតេ សមថោ ទស្សិតោវ ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវរូបស្ស ហី’’តិអាទិ វុត្តំ។
52.Kammassa vatthu dassitaṃ na samathoti adhippāyo. Nanu cāyaṃ samathādhikāroti? Saccaṃ, samathassa pana kāraṇe dassite samatho dassitova hotīti dassetuṃ ‘‘evarūpassa hī’’tiādi vuttaṃ.
៥៣. ឥទំ កម្មន្តិ ‘‘ឥទំ អម្ហាកំ ភណ្ឌនជាតាន’’ន្តិអាទិនា វុត្តកម្មំ។ តិណវត្ថារកសទិសត្តាតិ តំសទិសតាយ តព្ពោហារោតិ ទស្សេតិ យថា – ‘‘ឯស ព្រហ្មទត្តោ’’តិ។ អាការមត្តមេវ តិណវត្ថារកកម្មំ នាម, ន បន តស្ស សព្ពសោ ករណវិធានំ។ តេនាហ ‘‘ខន្ធកេ’’តិអាទិ។ គិហីនំ ហីនេន ខុំសនវម្ភនំ យថា ‘‘តិលសំគុឡិកា នត្ថី’’តិ។ ធម្មិកបដិស្សវេសុ វិសំវាទនវសេន អាបន្នា អាបត្តិ។ អស្សាតិ កិច្ចាធិករណស្ស។ សម្មុខាវិនយេនេវ វូបសមោ សង្ឃសម្មុខតាទិនាវ វូបសមនតោ។
53.Idaṃ kammanti ‘‘idaṃ amhākaṃ bhaṇḍanajātāna’’ntiādinā vuttakammaṃ. Tiṇavatthārakasadisattāti taṃsadisatāya tabbohāroti dasseti yathā – ‘‘esa brahmadatto’’ti. Ākāramattameva tiṇavatthārakakammaṃ nāma, na pana tassa sabbaso karaṇavidhānaṃ. Tenāha ‘‘khandhake’’tiādi. Gihīnaṃ hīnena khuṃsanavambhanaṃ yathā ‘‘tilasaṃguḷikā natthī’’ti. Dhammikapaṭissavesu visaṃvādanavasena āpannā āpatti. Assāti kiccādhikaraṇassa. Sammukhāvinayeneva vūpasamo saṅghasammukhatādināva vūpasamanato.
៥៤. សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយវចនតោ កោសម្ពិយសុត្តេ (ម. និ. ១.៤៩២) សោតាបត្តិមគ្គសម្មាទិដ្ឋិ កថិតា, ឥធ បន ‘‘ទិដ្ឋិសាមញ្ញគតោ វិហរតិ’’ច្ចេវ វុត្តត្តា, ‘‘ឥមស្មិំ សុត្តេ សោតាបត្តិផលសម្មាទិដ្ឋិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា’’តិ វុត្តំ។ បាបកម្មស្ស អប្បតា មហន្តតា សាវជ្ជភាវស្ស មុទុតិក្ខភាវេន វេទិតព្ពាតិ អាហ ‘‘អណុន្តិ អប្បសាវជ្ជំ។ ថូលន្តិ មហាសាវជ្ជ’’ន្តិ។ សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ។
54. Sotāpattiphalasacchikiriyavacanato kosambiyasutte (ma. ni. 1.492) sotāpattimaggasammādiṭṭhi kathitā, idha pana ‘‘diṭṭhisāmaññagato viharati’’cceva vuttattā, ‘‘imasmiṃ sutte sotāpattiphalasammādiṭṭhi vuttāti veditabbā’’ti vuttaṃ. Pāpakammassa appatā mahantatā sāvajjabhāvassa mudutikkhabhāvena veditabbāti āha ‘‘aṇunti appasāvajjaṃ. Thūlanti mahāsāvajja’’nti. Sesaṃ suviññeyyameva.
សាមគាមសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា។
Sāmagāmasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / មជ្ឈិមនិកាយ • Majjhimanikāya / ៤. សាមគាមសុត្តំ • 4. Sāmagāmasuttaṃ
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / សុត្តបិដក (អដ្ឋកថា) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / មជ្ឈិមនិកាយ (អដ្ឋកថា) • Majjhimanikāya (aṭṭhakathā) / ៤. សាមគាមសុត្តវណ្ណនា • 4. Sāmagāmasuttavaṇṇanā
