| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / មជ្ឈិមនិកាយ (ដីកា) • Majjhimanikāya (ṭīkā) |
៧. សឡាយតនវិភង្គសុត្តវណ្ណនា
7. Saḷāyatanavibhaṅgasuttavaṇṇanā
៣០៤. វេទិតព្ពានីតិ ឯត្ថ យថា វិទិតានិ ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ វដ្ដទុក្ខសមតិក្កមាយ ហោន្តិ, តថា វេទនំ អធិប្បេតន្តិ អាហ – ‘‘សហវិបស្សនេន មគ្គេន ជានិតព្ពានី’’តិ។ តត្ថ វិបស្សនាយ អារម្មណតោ មគ្គេន អសម្មោហតោ ជាននំ ទដ្ឋព្ពំ។ សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ។ មនោ សវិសេសំ ឧបវិចរតិ អារម្មណេ បវត្តតិ ឯតេហីតិ មនោបវិចារា, វិតក្កវិចារា។ អារម្មណេ ហិ អភិនិរោបនានុមជ្ជនេហិ វិតក្កវិចារេហិ សហ ចិត្តំ បវត្តតិ, ន តព្ពិរហិតំ។ តេនាហ ‘‘វិតក្កវិចារា’’តិអាទិ។ សត្តា បជ្ជន្តិ ឯតេហិ យថារហំ វដ្ដំ វិវដ្ដញ្ចាតិ សត្តបទា , គេហនិស្សិតា វដ្ដបទា។ យោគ្គានំ ទមនអាចរិយា យោគ្គាចរិយា។ តេនាហ ‘‘ទមេតព្ពទមកាន’’ន្តិ។ សេសន្តិ វុត្តាវសេសំ ឯកសត្តតិវិធវិញ្ញាណំ សផស្សរូបកស្សេវ អធិប្បេតត្តា។
304.Veditabbānīti ettha yathā viditāni cha ajjhattikāni āyatanāni vaṭṭadukkhasamatikkamāya honti, tathā vedanaṃ adhippetanti āha – ‘‘sahavipassanena maggena jānitabbānī’’ti. Tattha vipassanāya ārammaṇato maggena asammohato jānanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Mano savisesaṃ upavicarati ārammaṇe pavattati etehīti manopavicārā, vitakkavicārā. Ārammaṇe hi abhiniropanānumajjanehi vitakkavicārehi saha cittaṃ pavattati, na tabbirahitaṃ. Tenāha ‘‘vitakkavicārā’’tiādi. Sattā pajjanti etehi yathārahaṃ vaṭṭaṃ vivaṭṭañcāti sattapadā, gehanissitā vaṭṭapadā. Yoggānaṃ damanaācariyā yoggācariyā. Tenāha ‘‘dametabbadamakāna’’nti. Sesanti vuttāvasesaṃ ekasattatividhaviññāṇaṃ saphassarūpakasseva adhippetattā.
៣០៥. ឥធាតិ ឥមិស្សំ ឆវិញ្ញាណកាយទេសនាយំ។ មនោធាតុត្តយវិនិមុត្តមេវ មនោវិញ្ញាណធាតូតិ វេទិតព្ពំ។
305.Idhāti imissaṃ chaviññāṇakāyadesanāyaṃ. Manodhātuttayavinimuttameva manoviññāṇadhātūti veditabbaṃ.
ចក្ខុម្ហិ សម្ផស្សោតិ ចក្ខុំ និស្សាយ ឧប្បន្នោ សម្ផស្សោ។ តេនាហ – ‘‘ចក្ខុវិញាណសម្បយុត្តសម្ផស្សស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ។
Cakkhumhi samphassoti cakkhuṃ nissāya uppanno samphasso. Tenāha – ‘‘cakkhuviñāṇasampayuttasamphassassetaṃ adhivacana’’nti.
យថា កេវលេន វិញ្ញាណេន រូបទស្សនំ ន ហោតិ, ឯវំ កេវលេន ចក្ខុបសាទេនបីតិ វុត្តំ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណេនា’’តិ។ តេន បាឡិយំ ចក្ខុនាតិ និស្សយមុខេន និស្សិតកិច្ចំ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ។ អារម្មណវសេនាតិ អារម្មណបច្ចយភាវេន។ ‘‘ឧបវិចរតិ’’ច្ចេវ កស្មា វុត្តំ, ននុ តត្ថ វិតក្កព្យាបារោបិ អត្ថីតិ? សច្ចំ អត្ថិ។ សោ បនេត្ថ តគ្គតិកោតិ អាហ – ‘‘វិតក្កោ តំសម្បយុត្តោ ចា’’តិ។ សម្បយុត្តធម្មានម្បិ ឧបវិចរណំ វិតក្កវិចារានំយេវេត្ថ កិច្ចន្តិ ‘‘វិតក្កវិចារសង្ខាតា មនោបវិចារា’’តិ វុត្តំ។ សោមនស្សយុត្តោ ឧបវិចារោ សោមនស្សូបវិចារោ យថា ‘‘អាជញ្ញរថោ’’តិ អាហ ‘‘សោមនស្សេន សទ្ធិ’’ន្តិអាទិ។
Yathā kevalena viññāṇena rūpadassanaṃ na hoti, evaṃ kevalena cakkhupasādenapīti vuttaṃ ‘‘cakkhuviññāṇenā’’ti. Tena pāḷiyaṃ cakkhunāti nissayamukhena nissitakiccaṃ vuttanti dasseti. Ārammaṇavasenāti ārammaṇapaccayabhāvena. ‘‘Upavicarati’’cceva kasmā vuttaṃ, nanu tattha vitakkabyāpāropi atthīti? Saccaṃ atthi. So panettha taggatikoti āha – ‘‘vitakko taṃsampayutto cā’’ti. Sampayuttadhammānampi upavicaraṇaṃ vitakkavicārānaṃyevettha kiccanti ‘‘vitakkavicārasaṅkhātā manopavicārā’’ti vuttaṃ. Somanassayutto upavicāro somanassūpavicāro yathā ‘‘ājaññaratho’’ti āha ‘‘somanassena saddhi’’ntiādi.
៣០៦. ឧបវិចារានំ ឧបស្សយដ្ឋេន គេហំ វិយាតិ គេហំ, រូបាទយោតិ អាហ – ‘‘គេហស្សិតានីតិ កាមគុណនិស្សិតានី’’តិ។ និច្ចសញ្ញាទិនិក្ខមនតោ នេក្ខម្មំ វិបស្សនាតិ, ‘‘នេក្ខម្មស្សិតានីតិ វិបស្សនានិស្សិតានី’’តិ វុត្តំ។ ឥដ្ឋានន្តិ កសិវណិជ្ជាទិវសេន បរិយិដ្ឋានន្តិ អាហ ‘‘បរិយេសិតាន’’ន្តិ។ បិយភាវោ បន កន្តសទ្ទេនេវ កថិតោតិ កាមិតព្ពានំ មនោ រមេតីតិ មនោរមានំ។ លោកេន អាមសីយតីតិ លោកាមិសំ, តណ្ហា។ តាយ គហេតព្ពតាយ ឥដ្ឋភាវាបាទនេន បដិសង្ខតតាយ ច បដិសំយុត្តានំ។ អតីតេ កតំ ឧប្បជ្ជតិ អារម្មណិកអនុភវនស្ស អសម្ភវតោតិ អធិប្បាយោ។ ឯទិសំ អនុស្សរណំ ទិដ្ឋគ្គហណានុស្សរេន ច ហោតីតិ ទស្សេតុំ, ‘‘យថាហ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ។
306. Upavicārānaṃ upassayaṭṭhena gehaṃ viyāti gehaṃ, rūpādayoti āha – ‘‘gehassitānīti kāmaguṇanissitānī’’ti. Niccasaññādinikkhamanato nekkhammaṃ vipassanāti, ‘‘nekkhammassitānītivipassanānissitānī’’ti vuttaṃ. Iṭṭhānanti kasivaṇijjādivasena pariyiṭṭhānanti āha ‘‘pariyesitāna’’nti. Piyabhāvo pana kantasaddeneva kathitoti kāmitabbānaṃ mano rametīti manoramānaṃ. Lokena āmasīyatīti lokāmisaṃ, taṇhā. Tāya gahetabbatāya iṭṭhabhāvāpādanena paṭisaṅkhatatāya ca paṭisaṃyuttānaṃ. Atīte kataṃ uppajjati ārammaṇikaanubhavanassa asambhavatoti adhippāyo. Edisaṃ anussaraṇaṃ diṭṭhaggahaṇānussarena ca hotīti dassetuṃ, ‘‘yathāha’’ntiādi vuttaṃ.
អនិច្ចាការន្តិ ហុត្វា អភាវាការំ។ វិបរិណាមវិរាគនិរោធន្តិ ជរាយ មរណេន ចាតិ ទ្វេធា វិបរិណាមេតព្ពញ្ចេវ, តតោ ឯវ បលោកិតំ ភង្គញ្ច។ អដ្ឋកថាយំ បន យស្មា ឧប្បន្នំ រូបំ តេនេវាការេន ន តិដ្ឋតិ , អថ ខោ ឧប្បាទាវត្ថាសង្ខាតំ បកតិំ វិជហតិ, វិជហិតញ្ច ជរាវត្ថាយ តតោ វិគច្ឆតិ, វិគច្ឆន្តញ្ច ភង្គុប្បត្តិយា និរុជ្ឈតីតិ ឥមំ វិសេសំ ទស្សេតុំ, ‘‘បកតិវិជហនេនា’’តិអាទិ វុត្តំ។ កាមញ្ចេត្ថ ‘‘យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ’’តិ វុត្តំ, អនុពោធញាណំ បន អធិប្បេតំ វីថិបដិបន្នាយ វិបស្សនាយ វសេនាតិ ‘‘វិបស្សនាបញ្ញាយា’’តិ វុត្តំ ឧបវិចារនិទ្ទេសភាវតោ។ តថា ហិ វក្ខតិ – ‘‘ឆសុទ្វារេសុ ឥដ្ឋារម្មណេ អាបាថគតេ’’តិអាទិ។ សង្ខារានំ ភេទំ បស្សតោតិ សព្ពេសំ សង្ខារានំ ខណេ ខណេ ភិជ្ជនសភាវំ វីថិបដិបន្នេន វិបស្សនាញាណេន បស្សតោ។ តេនាហ ‘‘សង្ខារគតម្ហិ តិក្ខេ’’តិអាទិ។ តត្ថ សង្ខាគតម្ហីតិ សង្ខារគតេ វិសយភូតេ។ តិក្ខេតិ ភាវនាពលេន ឥន្ទ្រិយានញ្ច សមតាយ តិព្ពេ។ សូរេតិ បដិបក្ខេហិ អនភិភូតតាយ, តេសញ្ច អភិភវនសមត្ថតាយ វិសទេ បដុភូតេ បវត្តន្តេ។
Aniccākāranti hutvā abhāvākāraṃ. Vipariṇāmavirāganirodhanti jarāya maraṇena cāti dvedhā vipariṇāmetabbañceva, tato eva palokitaṃ bhaṅgañca. Aṭṭhakathāyaṃ pana yasmā uppannaṃ rūpaṃ tenevākārena na tiṭṭhati , atha kho uppādāvatthāsaṅkhātaṃ pakatiṃ vijahati, vijahitañca jarāvatthāya tato vigacchati, vigacchantañca bhaṅguppattiyā nirujjhatīti imaṃ visesaṃ dassetuṃ, ‘‘pakativijahanenā’’tiādi vuttaṃ. Kāmañcettha ‘‘yathābhūtaṃ sammappaññāya passato’’ti vuttaṃ, anubodhañāṇaṃ pana adhippetaṃ vīthipaṭipannāya vipassanāya vasenāti ‘‘vipassanāpaññāyā’’ti vuttaṃ upavicāraniddesabhāvato. Tathā hi vakkhati – ‘‘chasudvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate’’tiādi. Saṅkhārānaṃ bhedaṃ passatoti sabbesaṃ saṅkhārānaṃ khaṇe khaṇe bhijjanasabhāvaṃ vīthipaṭipannena vipassanāñāṇena passato. Tenāha ‘‘saṅkhāragatamhi tikkhe’’tiādi. Tattha saṅkhāgatamhīti saṅkhāragate visayabhūte. Tikkheti bhāvanābalena indriyānañca samatāya tibbe. Sūreti paṭipakkhehi anabhibhūtatāya, tesañca abhibhavanasamatthatāya visade paṭubhūte pavattante.
កិលេសានំ វិក្ខម្ភនវសេន វូបសន្តតាយ សន្តចិត្តស្ស, សំសារេ ភយស្ស ឥក្ខនតោ ភិក្ខុនោ, ឧត្តរិមនុស្សធម្មសន្និស្សិតត្តា អមានុសី រតីតិ វិវេករតិ នេក្ខម្មរតិ។ យតោ យតោតិ យថា យថា នយវិបស្សនាទីសុ យេន យេន សម្មសនាការេនាតិ អត្ថោ។ ខន្ធានំ ឧទយព្ពយន្តិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធានំ ឧប្បាទញ្ច ភង្គញ្ច។ អមតន្តំ វិជានតន្តិ វិជានន្តានំ វិញ្ញូនំ អារទ្ធវិបស្សនានំ តំ បីតិបាមោជ្ជំ អមតាធិគមហេតុតាយ អមតន្តិ វេទិតព្ពំ។
Kilesānaṃ vikkhambhanavasena vūpasantatāya santacittassa, saṃsāre bhayassa ikkhanato bhikkhuno, uttarimanussadhammasannissitattā amānusī ratīti vivekarati nekkhammarati. Yato yatoti yathā yathā nayavipassanādīsu yena yena sammasanākārenāti attho. Khandhānaṃ udayabbayanti pañcupādānakkhandhānaṃ uppādañca bhaṅgañca. Amatantaṃ vijānatanti vijānantānaṃ viññūnaṃ āraddhavipassanānaṃ taṃ pītipāmojjaṃ amatādhigamahetutāya amatanti veditabbaṃ.
ឆសុ ទ្វារេសុ ឥដ្ឋារម្មណេ អាបាថគតេតិ រូបាទិវសេន ឆព្ពិធេ ឥដ្ឋារម្មណេ យថារហំ ឆសុ ទ្វារេសុ អាបាថគតេ។ វិសយេ ចេតំ ភុម្មវចនំ។
Chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagateti rūpādivasena chabbidhe iṭṭhārammaṇe yathārahaṃ chasu dvāresu āpāthagate. Visaye cetaṃ bhummavacanaṃ.
៣០៧. បច្ចុប្បន្នន្តិ សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ។ អនុត្តរវិមោក្ខោ នាម អរហត្តំ ឥធ អធិប្បេតំ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន។ កថំ បន តត្ថ បិហំ ឧបដ្ឋបេតិ, ន ហិ អធិគតំ អរហត្តំ អារម្មណំ ហោតិ, ន ច តំ អារព្ភ បិហា បវត្តតីតិ? កោ វា ឯវមាហ – ‘‘អរហត្តំ អារម្មណំ កត្វា បិហំ ឧបដ្ឋបេតី’’តិ។ អនុស្សុតិលទ្ធំ បន បរិកប្បសិទ្ធំ អរហត្តំ ឧទ្ទិស្ស បត្ថនំ ឋបេតិ, តត្ថ ចិត្តំ បណិទហតិ។ តេនាហ ភគវា – ‘‘កុទាស្សុ នាមាហំ តទាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សាមី’’តិ។ អាយតនន្តិ អរហត្តមេវ ឆឡង្គសមន្នាគមាទិការណភាវតោ, មនាយតនធម្មាយតនភាវតោ ច តថា វុត្តំ, តំ បនេតំ ទោមនស្សំ បត្ថនំ បដ្ឋបេន្តស្ស ឧប្បជ្ជតិ បត្ថនាយ សហាវត្តនតោ។ ន ហិ លោភទោសានំ សហ វុត្តិ អត្ថិ។ បត្ថនាមូលកត្តាតិ ឥមិនា ឧបដ្ឋាបយតោ បទស្ស ហេតុអត្ថជោតកតមាហ។ ឯវន្តិ ‘‘កុទាស្សុនាមា’’តិអាទិនា វុត្តាការេន។ ឧស្សុក្កាបេតុន្តិ យថា មគ្គេន ឃដេតិ, ឯវំ ឧស្សុក្កាបេតុំ។
307.Paccuppannanti santatipaccuppannaṃ. Anuttaravimokkho nāma arahattaṃ idha adhippetaṃ ukkaṭṭhaniddesena. Kathaṃ pana tattha pihaṃ upaṭṭhapeti, na hi adhigataṃ arahattaṃ ārammaṇaṃ hoti, na ca taṃ ārabbha pihā pavattatīti? Ko vā evamāha – ‘‘arahattaṃ ārammaṇaṃ katvā pihaṃ upaṭṭhapetī’’ti. Anussutiladdhaṃ pana parikappasiddhaṃ arahattaṃ uddissa patthanaṃ ṭhapeti, tattha cittaṃ paṇidahati. Tenāha bhagavā – ‘‘kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmī’’ti. Āyatananti arahattameva chaḷaṅgasamannāgamādikāraṇabhāvato, manāyatanadhammāyatanabhāvato ca tathā vuttaṃ, taṃ panetaṃ domanassaṃ patthanaṃ paṭṭhapentassa uppajjati patthanāya sahāvattanato. Na hi lobhadosānaṃ saha vutti atthi. Patthanāmūlakattāti iminā upaṭṭhāpayato padassa hetuatthajotakatamāha. Evanti ‘‘kudāssunāmā’’tiādinā vuttākārena. Ussukkāpetunti yathā maggena ghaṭeti, evaṃ ussukkāpetuṃ.
៣០៨. អញ្ញាណុបេក្ខាតិ អញ្ញាណសហិតា ឧបេក្ខា អសមបេក្ខនបវត្តា។ តេន តេន មគ្គោធិនា តស្ស តស្ស អបាយគមនីយកិលេសោធិស្ស អនវសេសតោ ជិតត្តា ខីណាសវោ និប្បរិយាយតោ ឱធិជិនោ នាម; តទភាវតោ បុថុជ្ជនោ និប្បរិយាយតោវ អនោធិជិនោ នាម; សេខោ បន សិយា បរិយាយតោ ឱធិជិនោតិ។ តម្បិ និវត្តេន្តោ, ‘‘អខីណាសវស្សាតិ អត្ថោ’’តិ អាហ។ អាយតិំ វិបាកំ ជិនិត្វាតិ អប្បវត្តិករណវសេន សព្ពសោ អាយតិំ វិបាកំ ជិនិត្វា ឋិតត្តា ខីណាសវោវ និប្បរិយាយតោ វិបាកជិនោ នាម; តទភាវតោ បុថុជ្ជនោ និប្បរិយាយតោ អវិបាកជិនោ នាម; សេខោ បន សិយា បរិយាយតោ វិបាកជិនោតិ។ តម្បិ និវត្តេន្តោ ‘‘អខីណាសវស្សេវាតិ អត្ថោ’’តិ អាហ។ អបស្សន្តស្ស រូបន្តិ បាឡិតោ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ។ បាឡិយំ បុព្ពេ ‘‘បុថុជ្ជនស្សា’’តិ វត្វា បុន ‘‘អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្សា’’តិ វចនំ អន្ធបុថុជ្ជនស្សាយំ ឧបេក្ខា, ន កល្យាណបុថុជ្ជនស្សាតិ ទស្សនត្ថំ។ គេហស្សិតា ឧបេក្ខា ហិ យំ កិញ្ចិ អារម្មណវត្ថុំ អបេក្ខស្សេវ, ន និរបេក្ខស្សាតិ ឥដ្ឋេ, ឥដ្ឋមជ្ឈត្តេ វា អារម្មណេ សិយាតិ វុត្តំ ‘‘ឥដ្ឋារម្មណេ អាបាថគតេ’’តិ។ អញ្ញាណេន បន តត្ថ អជ្ឈុបេក្ខនាការប្បត្តិ ហោតិ។ តេនាហ ‘‘គុឡបិណ្ឌកេ’’តិអាទិ។
308.Aññāṇupekkhāti aññāṇasahitā upekkhā asamapekkhanapavattā. Tena tena maggodhinā tassa tassa apāyagamanīyakilesodhissa anavasesato jitattā khīṇāsavo nippariyāyato odhijino nāma; tadabhāvato puthujjano nippariyāyatova anodhijino nāma; sekho pana siyā pariyāyato odhijinoti. Tampi nivattento, ‘‘akhīṇāsavassāti attho’’ti āha. Āyatiṃ vipākaṃ jinitvāti appavattikaraṇavasena sabbaso āyatiṃ vipākaṃ jinitvā ṭhitattā khīṇāsavova nippariyāyato vipākajino nāma; tadabhāvato puthujjano nippariyāyato avipākajino nāma; sekho pana siyā pariyāyato vipākajinoti. Tampi nivattento ‘‘akhīṇāsavassevāti attho’’ti āha. Apassantassa rūpanti pāḷito padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Pāḷiyaṃ pubbe ‘‘puthujjanassā’’ti vatvā puna ‘‘assutavato puthujjanassā’’ti vacanaṃ andhaputhujjanassāyaṃ upekkhā, na kalyāṇaputhujjanassāti dassanatthaṃ. Gehassitā upekkhā hi yaṃ kiñci ārammaṇavatthuṃ apekkhasseva, na nirapekkhassāti iṭṭhe, iṭṭhamajjhatte vā ārammaṇe siyāti vuttaṃ ‘‘iṭṭhārammaṇe āpāthagate’’ti. Aññāṇena pana tattha ajjhupekkhanākārappatti hoti. Tenāha ‘‘guḷapiṇḍake’’tiādi.
ឥដ្ឋេ អរជ្ជន្តស្ស អនិដ្ឋេ អទុស្សន្តស្សាតិ ឥទំ យេភុយ្យេន សត្តានំ ឥដ្ឋេ រជ្ជនំ, អនិដ្ឋេ ទុស្សនន្តិ កត្វា វុត្តំ។ អយោនិយោមនសិការោ ហិ តំតំអារម្មណវសេន ន កត្ថចិបិ ជវននិយមំ ករោតីតិ វុត្តវិបរីតេបិ អារម្មណេ រជ្ជនទុស្សនំ សម្ភវតិ, តថាបិស្ស រជ្ជនទុស្សនំ អត្ថតោ បដិក្ខិត្តមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ។ អសមបេក្ខនេតិ អសមំ អយុត្តទស្សនេ អយោនិសោ សម្មោហបុព្ពកំ អារម្មណស្ស គហណេ។
Iṭṭhe arajjantassa aniṭṭhe adussantassāti idaṃ yebhuyyena sattānaṃ iṭṭhe rajjanaṃ, aniṭṭhe dussananti katvā vuttaṃ. Ayoniyomanasikāro hi taṃtaṃārammaṇavasena na katthacipi javananiyamaṃ karotīti vuttaviparītepi ārammaṇe rajjanadussanaṃ sambhavati, tathāpissa rajjanadussanaṃ atthato paṭikkhittamevāti daṭṭhabbaṃ. Asamapekkhaneti asamaṃ ayuttadassane ayoniso sammohapubbakaṃ ārammaṇassa gahaṇe.
៣០៩. បវត្តនវសេនាតិ ឧប្បាទនវសេន ចេវ ពហុលីករណវសេន ច។ និស្សាយ ចេវ អាគម្ម ចាតិ អាគមនដ្ឋានភូតេ និស្សយបច្ចយភូតេ ច កត្វា។ អតិក្កន្តានិ នាម ហោន្តិ វិក្ខម្ភនេន ឧស្សារេន្តា សមុស្សារេន្តា។
309.Pavattanavasenāti uppādanavasena ceva bahulīkaraṇavasena ca. Nissāya ceva āgammacāti āgamanaṭṭhānabhūte nissayapaccayabhūte ca katvā. Atikkantāni nāma honti vikkhambhanena ussārentā samussārentā.
សោមនស្សភាវសាមញ្ញំ គហេត្វា, ‘‘សរិក្ខកេនេវ សរិក្ខកំ ជហាបេត្វា’’តិ វុត្តំ។ ឥធាបិ បហាយកំ នាម បហាតព្ពតោ ពលវមេវ, សំកិលេសធម្មានំ ពលវភាវតោ សាតិសយំ បន ពលវភាវំ សន្ធាយ ‘‘ឥទានិ ពលវតា’’តិអាទិ វុត្តំ។ ពលវភាវតោ វោទានធម្មានំ អធិគមស្ស អធិប្បេតត្តា ហេត្ថ នេក្ខម្មស្សិតទោមនស្សានម្បិ បហានំ ជោតិតំ។
Somanassabhāvasāmaññaṃ gahetvā, ‘‘sarikkhakeneva sarikkhakaṃ jahāpetvā’’ti vuttaṃ. Idhāpi pahāyakaṃ nāma pahātabbato balavameva, saṃkilesadhammānaṃ balavabhāvato sātisayaṃ pana balavabhāvaṃ sandhāya ‘‘idāni balavatā’’tiādi vuttaṃ. Balavabhāvato vodānadhammānaṃ adhigamassa adhippetattā hettha nekkhammassitadomanassānampi pahānaṃ jotitaṃ.
ឧបេក្ខាយ បហាយកភាវេន អធិប្បេតត្តា ‘‘ឧបេក្ខាកថា វេទិតព្ពា’’តិ វុត្តំ។ ឈានស្ស អលាភិនោ ច លាភិនោ ច បកិណ្ណកសង្ខារសម្មសនំ សន្ធាយ, ‘‘សុទ្ធសង្ខារេ ច បាទកេ កត្វា’’តិ។ ឧបេក្ខាសហគតាតិ ភាវនាយ បគុណភាវំ អាគម្ម កទាចិ អជ្ឈុបេក្ខនវសេនបិ ហិ សម្មសនំ ហោតីតិ។ បាទកជ្ឈានវសេន, សម្មសិតធម្មវសេន វា អាគមនវិបស្សនាយ ពហុលំ សោមនស្សសហគតភាវតោ ‘‘វុដ្ឋានគាមិនី បន វិបស្សនា សោមនស្សសហគតាវា’’តិ និយមេត្វា វុត្តំ។ ឧបេក្ខាសហគតា ហោតីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ។ ចតុត្ថជ្ឈានាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន អរូបជ្ឈានានិ សង្គណ្ហាតិ។ បុរិមសទិសាវាតិ បុរិមសទិសា ឯវ, ឧបេក្ខាសហគតា វា ហោតិ សោមនស្សសហគតា វាតិ អត្ថោ។ ឥទំ សន្ធាយាតិ យំ ចតុត្ថជ្ឈានាទិបាទកតោ ឯវ ឧបេក្ខាសហគតំ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនំ និស្សាយ សោមនស្សសហគតាយ វិបស្សនាយ បហានំ, ឥទំ សន្ធាយ។ បហានន្តិ ចេត្ថ សមតិក្កមលក្ខណំ វេទិតព្ពំ។
Upekkhāya pahāyakabhāvena adhippetattā ‘‘upekkhākathā veditabbā’’ti vuttaṃ. Jhānassa alābhino ca lābhino ca pakiṇṇakasaṅkhārasammasanaṃ sandhāya, ‘‘suddhasaṅkhāre ca pādake katvā’’ti. Upekkhāsahagatāti bhāvanāya paguṇabhāvaṃ āgamma kadāci ajjhupekkhanavasenapi hi sammasanaṃ hotīti. Pādakajjhānavasena, sammasitadhammavasena vā āgamanavipassanāya bahulaṃ somanassasahagatabhāvato ‘‘vuṭṭhānagāminī pana vipassanā somanassasahagatāvā’’ti niyametvā vuttaṃ. Upekkhāsahagatā hotīti etthāpi eseva nayo. Catutthajjhānādīnīti ādi-saddena arūpajjhānāni saṅgaṇhāti. Purimasadisāvāti purimasadisā eva, upekkhāsahagatā vā hoti somanassasahagatā vāti attho. Idaṃ sandhāyāti yaṃ catutthajjhānādipādakato eva upekkhāsahagataṃ vuṭṭhānagāminivipassanaṃ nissāya somanassasahagatāya vipassanāya pahānaṃ, idaṃ sandhāya. Pahānanti cettha samatikkamalakkhaṇaṃ veditabbaṃ.
ឯតំ វិសេសំ វិបស្សនាយ អាវជ្ជនដ្ឋានភូតំ។ វុដ្ឋានគាមិនិយា អាសន្នេ សមាបន្នជ្ឈានវិបស្សនា បាទកជ្ឈានវិបស្សនា, សម្មសិតធម្មោតិ វិបស្សនាយ អារម្មណភូតា ខន្ធា។ បុគ្គលជ្ឈាសយោតិ បាទកជ្ឈានស្ស សម្មសិតជ្ឈានស្ស ច ភេទេ សតិ បដិបជ្ជនកស្ស បុគ្គលស្ស, ‘‘អហោ វត មយ្ហំ បញ្ចង្គិកំ ឈានំ ភវេយ្យ ចតុរង្គិក’’ន្តិអាទិនា បុព្ពេ បវត្តអជ្ឈាសយោ។ តេសម្បិ វាទេតិ ឯត្ថ បឋមថេរវាទេ។ អយមេវ…បេ.… និយមេតិ តតោ តតោ ទុតិយាទិបាទកជ្ឈានតោ ឧប្បន្នស្ស សង្ខារុបេក្ខាញាណស្ស បាទកជ្ឈានាតិក្កន្តានំ អង្គានំ អសមាបជ្ជិតុកាមតា វិរាគភាវនាភាវតោ ឥតរស្ស ច អតព្ភាវតោ។ ឯតេនេវ ហិ បឋមថេរវាទេ អបាទកបឋមជ្ឈានបាទកមគ្គា បឋមជ្ឈានិកាវ ហោន្តិ, ឥតរេ ច ទុតិយជ្ឈានិកាទិមគ្គា បាទកជ្ឈានវិបស្សនានិយមេហិ តំតំឈានិកាវ។ ឯវំ សេសវាទេសុបិ វិបស្សនានិយមោ យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពោ។ តេនាហ – ‘‘តេសម្បិ វាទេ អយមេវ បុព្ពភាគេ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាវ និយមេតី’’តិ។ វុត្តាវ, តស្មា ន ឥធ វត្តព្ពាតិ អធិប្បាយោ។
Etaṃ visesaṃ vipassanāya āvajjanaṭṭhānabhūtaṃ. Vuṭṭhānagāminiyā āsanne samāpannajjhānavipassanā pādakajjhānavipassanā, sammasitadhammoti vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā. Puggalajjhāsayoti pādakajjhānassa sammasitajjhānassa ca bhede sati paṭipajjanakassa puggalassa, ‘‘aho vata mayhaṃ pañcaṅgikaṃ jhānaṃ bhaveyya caturaṅgika’’ntiādinā pubbe pavattaajjhāsayo. Tesampi vādeti ettha paṭhamatheravāde. Ayameva…pe… niyameti tato tato dutiyādipādakajjhānato uppannassa saṅkhārupekkhāñāṇassa pādakajjhānātikkantānaṃ aṅgānaṃ asamāpajjitukāmatā virāgabhāvanābhāvato itarassa ca atabbhāvato. Eteneva hi paṭhamatheravāde apādakapaṭhamajjhānapādakamaggā paṭhamajjhānikāva honti, itare ca dutiyajjhānikādimaggā pādakajjhānavipassanāniyamehi taṃtaṃjhānikāva. Evaṃ sesavādesupi vipassanāniyamo yathāsambhavaṃ yojetabbo. Tenāha – ‘‘tesampi vāde ayameva pubbabhāge vuṭṭhānagāminivipassanāva niyametī’’ti. Vuttāva, tasmā na idha vattabbāti adhippāyo.
៣១០. នានត្តាទិ កាមាវចរាទិកុសលាទិវិភាគតោ នានាវិធា។ តេនាហ ‘‘អនេកប្បការា’’តិ។ នានត្តសិតាតិ រូបសទ្ទាទិនានារម្មណនិស្សយា។ ឯកត្តា ឯកសភាវា ជាតិភូមិអាទិវិភាគាភាវតោ។ ឯការម្មណនិស្សិតាតិ ឯកប្បការេនេវ អារម្មណេ បវត្តា។ ហេដ្ឋា អញ្ញាណុបេក្ខា វុត្តា ‘‘ពាលស្ស មុឡ្ហស្សា’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.៣០៨)។ ឧបរិ ឆឡង្គុបេក្ខា វក្ខតិ ‘‘ឧបេក្ខកោ វិហរតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.៣១១)។ ទ្វេ ឧបេក្ខា គហិតា ទ្វិន្នម្បិ ឯកត្តា, ឯកជ្ឈំ គហេតព្ពតោ, នានត្តសិតាយ ឧបេក្ខាយ បកាសិតភាវតោ ច។
310.Nānattādi kāmāvacarādikusalādivibhāgato nānāvidhā. Tenāha ‘‘anekappakārā’’ti. Nānattasitāti rūpasaddādinānārammaṇanissayā. Ekattā ekasabhāvā jātibhūmiādivibhāgābhāvato. Ekārammaṇanissitāti ekappakāreneva ārammaṇe pavattā. Heṭṭhā aññāṇupekkhā vuttā ‘‘bālassa muḷhassā’’tiādinā (ma. ni. 3.308). Upari chaḷaṅgupekkhā vakkhati ‘‘upekkhako viharatī’’tiādinā (ma. ni. 3.311). Dve upekkhā gahitā dvinnampi ekattā, ekajjhaṃ gahetabbato, nānattasitāya upekkhāya pakāsitabhāvato ca.
អញ្ញាណុបេក្ខា អញ្ញា សទ្ទាទីសុ តត្ថ តត្ថេវ វិជ្ជមានត្តា។ រូបេសូតិ ច ឥមិនា ន កេវលំ រូបាយតនវិសេសា ឯវ គហិតា, អថ ខោ កសិណរូបានិបីតិ អាហ – ‘‘រូបេ ឧបេក្ខាភាវញ្ច អញ្ញា’’តិអាទិ។ ឯកត្តសិតភាវោបិ ឥធ ឯកត្តវិសយសម្បយោគវសេនេវ ឥច្ឆិតោ, ន អារម្មណវសេន ចាតិ ទស្សេតុំ, ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ។ តេនេវាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ។ សម្បយុត្តវសេនាតិ សម្បយោគវសេន។ អាកាសានញ្ចាយតនំ និស្សយតីតិ អាកាសានញ្ចាយតននិស្សិតា, អាកាសានញ្ចាយតនខន្ធនិស្សិតា។ សេសាសុបីតិ វិញ្ញាណញ្ចាយតននិស្សិតាទីសុបិ។
Aññāṇupekkhā aññā saddādīsu tattha tattheva vijjamānattā. Rūpesūti ca iminā na kevalaṃ rūpāyatanavisesā eva gahitā, atha kho kasiṇarūpānipīti āha – ‘‘rūpe upekkhābhāvañca aññā’’tiādi. Ekattasitabhāvopi idha ekattavisayasampayogavaseneva icchito, na ārammaṇavasena cāti dassetuṃ, ‘‘yasmā panā’’tiādi vuttaṃ. Tenevāha ‘‘tatthā’’tiādi. Sampayuttavasenāti sampayogavasena. Ākāsānañcāyatanaṃ nissayatīti ākāsānañcāyatananissitā, ākāsānañcāyatanakhandhanissitā. Sesāsupīti viññāṇañcāyatananissitādīsupi.
អរូបាវចរវិបស្សនុបេក្ខាយាតិ អរូបាវចរធម្មារម្មណាយ វិបស្សនុបេក្ខាយ។ រូបាវចរវិបស្សនុបេក្ខន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ។ តាយ កាមរូបារូបភេទាយ តណ្ហាយ និព្ពត្តាតិ តម្មយា, តេភូមកធម្មា, តេសំ ភាវោ តម្មយតា, តណ្ហា យស្ស គុណស្ស វសេន អត្ថេ សទ្ទនិវេសោ, តទភិធានកោតិ អាហ – ‘‘តម្មយតា នាម តណ្ហា’’តិ ។ អតម្មយតា តម្មយតាយ បដិបក្ខោតិ កត្វា។ វិបស្សនុបេក្ខន្តិ, ‘‘យទត្ថិ យំ ភូតំ, តំ បជហតិ ឧបេក្ខំ បដិលភតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៧១; អ. និ. ៧.៥៥) ឯវមាគតំ សង្ខារវិចិននេ មជ្ឈត្តភូតំ ឧបេក្ខំ។
Arūpāvacaravipassanupekkhāyāti arūpāvacaradhammārammaṇāya vipassanupekkhāya. Rūpāvacaravipassanupekkhanti etthāpi eseva nayo. Tāya kāmarūpārūpabhedāya taṇhāya nibbattāti tammayā, tebhūmakadhammā, tesaṃ bhāvo tammayatā, taṇhā yassa guṇassa vasena atthe saddaniveso, tadabhidhānakoti āha – ‘‘tammayatā nāma taṇhā’’ti . Atammayatā tammayatāya paṭipakkhoti katvā. Vipassanupekkhanti, ‘‘yadatthi yaṃ bhūtaṃ, taṃ pajahati upekkhaṃ paṭilabhatī’’ti (dī. ni. 3.71; a. ni. 7.55) evamāgataṃ saṅkhāravicinane majjhattabhūtaṃ upekkhaṃ.
៣១១. យទរិយោតិ ឯត្ថ ទ-ការោ បទសន្ធិករោ, ឧបយោគបុថុវចនេ ច យ-សទ្ទោតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘យេ សតិបដ្ឋានេ អរិយោ’’តិ អាហ។ កាមំ ‘‘អរិយោ’’តិ បទំ សព្ពេសម្បិ បដិវិទ្ធសច្ចានំ សាធារណំ, វក្ខមានស្ស បន វិសេសស្ស ពុទ្ធាវេណិកត្តា, ‘‘អរិយោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ វុត្តំ។ ន ហិ បច្ចេកពុទ្ធាទីនំ អយមានុភាវោ អត្ថិ។ តីសុ ឋានេសូតិ ន សុស្សូសន្តីតិ វា, ឯកច្ចេ ន សុស្សូសន្តិ ឯកច្ចេ សុស្សូសន្តីតិ វា, សុស្សូសន្តីតិ វា, បដិបន្នាបដិបន្នានំ សាវកានំ បដិបត្តិសង្ខាតេសុ តីសុ សតិបដ្ឋានេសុ។ សតិំ បដ្ឋបេន្តោតិ បដិឃានុនយេហិ អនវស្សុតត្តា តទុភយនិវត្តត្តា សព្ពទា សតិំ ឧបដ្ឋបេន្តោ។ ពុទ្ធានមេវ សា និច្ចំ ឧបដ្ឋិតសតិតា, ន ឥតរេសំ អាវេណិកធម្មភាវតោ។ អាទរេន សោតុមិច្ឆា ឥធ សុស្សូសាតិ តទភាវំ ទស្សេន្តោ, ‘‘សទ្ទហិត្វា សោតុំ ន ឥច្ឆន្តី’’តិ អាហ។ ន អញ្ញាតិ ‘‘ន អញ្ញាយា’’តិ វត្តព្ពេ យការលោបេន និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘ន ជាននត្ថាយា’’តិ។ សត្ថុ ឱវាទស្ស អនាទិយនមេវ វោក្កមនន្តិ អាហ – ‘‘អតិក្កមិត្វា…បេ.… មញ្ញន្តី’’តិ។
311.Yadariyoti ettha da-kāro padasandhikaro, upayogaputhuvacane ca ya-saddoti dassento, ‘‘ye satipaṭṭhāne ariyo’’ti āha. Kāmaṃ ‘‘ariyo’’ti padaṃ sabbesampi paṭividdhasaccānaṃ sādhāraṇaṃ, vakkhamānassa pana visesassa buddhāveṇikattā, ‘‘ariyo sammāsambuddho’’ti vuttaṃ. Na hi paccekabuddhādīnaṃ ayamānubhāvo atthi. Tīsu ṭhānesūti na sussūsantīti vā, ekacce na sussūsanti ekacce sussūsantīti vā, sussūsantīti vā, paṭipannāpaṭipannānaṃ sāvakānaṃ paṭipattisaṅkhātesu tīsu satipaṭṭhānesu. Satiṃ paṭṭhapentoti paṭighānunayehi anavassutattā tadubhayanivattattā sabbadā satiṃ upaṭṭhapento. Buddhānameva sā niccaṃ upaṭṭhitasatitā, na itaresaṃ āveṇikadhammabhāvato. Ādarena sotumicchā idha sussūsāti tadabhāvaṃ dassento, ‘‘saddahitvā sotuṃ na icchantī’’ti āha. Na aññāti ‘‘na aññāyā’’ti vattabbe yakāralopena niddesoti āha ‘‘na jānanatthāyā’’ti. Satthu ovādassa anādiyanameva vokkamananti āha – ‘‘atikkamitvā…pe… maññantī’’ti.
គេហស្សិតទោមនស្សវសេនាតិ ឥទំ ឥធ បដិក្ខិបិតព្ពមត្តទស្សនបទំ ទដ្ឋព្ពំ។ នេក្ខម្មស្សិតទោមនស្សស្សបិ សត្ថុ បសង្គវសេន ‘‘ន ចេវ អត្តមនោ ហោតី’’តិ អត្តមនបដិក្ខេបេន អនត្តមនតា វុត្តា វិយ ហោតីតិ តំ បដិសេធេន្តោ – ‘‘អប្បតីតោ ហោតីតិ ន ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ។ តស្ស សេតុឃាតោ ហិ តថាគតានំ។ យទិ ឯវំ កស្មា អត្តមនតាបដិក្ខេបោតិ អាហ – ‘‘អប្បដិបន្នកេសុ បន អនត្តមនតាការណស្ស អភាវេនេតំ វុត្ត’’ន្តិ។ បដិឃអវស្សវេនាតិ ឆហិ ទ្វារេហិ បដិឃវិស្សន្ទនេន, បដិឃប្បវត្តិយាតិ អត្ថោ។ ឧប្បិលាវិតោតិ ន ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ ឧប្បិលាវិតត្តស្ស ពោធិមូលេ ឯវ បហីនត្តា។ បដិបន្នកេសូតិ ឥទំ អធិការវសេន វុត្តំ, អប្បដិបន្នកេសុបិ តថាគតស្ស អនត្តមនតាការណំ នត្ថេវ។ ឯតំ វុត្តន្តិ ឯតំ ‘‘អត្តមនោ ចេវ ហោតី’’តិអាទិវចនំ វុត្តំ សាវកានំ សម្មាបដិបត្តិយា សត្ថុ អនវជ្ជាយ ចិត្តារាធនាយ សម្ភវតោ។
Gehassitadomanassavasenāti idaṃ idha paṭikkhipitabbamattadassanapadaṃ daṭṭhabbaṃ. Nekkhammassitadomanassassapi satthu pasaṅgavasena ‘‘na ceva attamano hotī’’ti attamanapaṭikkhepena anattamanatā vuttā viya hotīti taṃ paṭisedhento – ‘‘appatīto hotīti na evamattho daṭṭhabbo’’ti. Tassa setughāto hi tathāgatānaṃ. Yadi evaṃ kasmā attamanatāpaṭikkhepoti āha – ‘‘appaṭipannakesu pana anattamanatākāraṇassa abhāvenetaṃ vutta’’nti. Paṭighaavassavenāti chahi dvārehi paṭighavissandanena, paṭighappavattiyāti attho. Uppilāvitoti na evamattho daṭṭhabbo uppilāvitattassa bodhimūle eva pahīnattā. Paṭipannakesūti idaṃ adhikāravasena vuttaṃ, appaṭipannakesupi tathāgatassa anattamanatākāraṇaṃ nattheva. Etaṃ vuttanti etaṃ ‘‘attamano ceva hotī’’tiādivacanaṃ vuttaṃ sāvakānaṃ sammāpaṭipattiyā satthu anavajjāya cittārādhanāya sambhavato.
៣១២. ទមិតោតិ និព្ពិសេវនភាវាបាទនេន សិក្ខាបិតោ។ ឥរិយាបថបរិវត្តនវសេន អបរិវត្តិត្វា ឯកទិសាយ ឯវ សត្តទិសាវិធាវនស្ស ឥធាធិប្បេតត្តា សារិតានំ ហត្ថិទម្មាទីនំ ឯកទិសាធាវនម្បិ អនិវត្តនវសេនេវ យុត្តន្តិ អាហ – ‘‘អនិវត្តិត្វា ធាវន្តោ ឯកំយេវ ទិសំ ធាវតី’’តិ។ កាយេន អនិវត្តិត្វាវាតិ កាយេន អបរិវត្តិត្វា ឯវ។ វិមោក្ខវសេន អដ្ឋ ទិសា វិធាវតិ, ន បុរត្ថិមាទិទិសាវសេន។ ឯកប្បហារេនេវាតិ ឯកនីហារេនេវ, ឯកស្មិំយេវ វា ទិវសេ ឯកភាគេន។ ‘‘បហារោ’’តិ ហិ ទិវសស្ស តតិយោ ភាគោ វុច្ចតិ។ វិធាវនញ្ចេត្ថ ឈានសមាបជ្ជនវសេន អកលង្កមប្បតិសាតំ ជវនចិត្តបវត្តន្តិ អាហ ‘‘សមាបជ្ជតិយេវា’’តិ។ សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ។
312.Damitoti nibbisevanabhāvāpādanena sikkhāpito. Iriyāpathaparivattanavasena aparivattitvā ekadisāya eva sattadisāvidhāvanassa idhādhippetattā sāritānaṃ hatthidammādīnaṃ ekadisādhāvanampi anivattanavaseneva yuttanti āha – ‘‘anivattitvā dhāvanto ekaṃyeva disaṃ dhāvatī’’ti. Kāyena anivattitvāvāti kāyena aparivattitvā eva. Vimokkhavasena aṭṭha disā vidhāvati, na puratthimādidisāvasena. Ekappahārenevāti ekanīhāreneva, ekasmiṃyeva vā divase ekabhāgena. ‘‘Pahāro’’ti hi divasassa tatiyo bhāgo vuccati. Vidhāvanañcettha jhānasamāpajjanavasena akalaṅkamappatisātaṃ javanacittapavattanti āha ‘‘samāpajjatiyevā’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.
សឡាយតនវិភង្គសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា។
Saḷāyatanavibhaṅgasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / មជ្ឈិមនិកាយ • Majjhimanikāya / ៧. សឡាយតនវិភង្គសុត្តំ • 7. Saḷāyatanavibhaṅgasuttaṃ
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / សុត្តបិដក (អដ្ឋកថា) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / មជ្ឈិមនិកាយ (អដ្ឋកថា) • Majjhimanikāya (aṭṭhakathā) / ៧. សឡាយតនវិភង្គសុត្តវណ្ណនា • 7. Saḷāyatanavibhaṅgasuttavaṇṇanā
