| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / មជ្ឈិមនិកាយ (ដីកា) • Majjhimanikāya (ṭīkā) |
៤. រថវិនីតសុត្តវណ្ណនា
4. Rathavinītasuttavaṇṇanā
២៥២. មហាគោវិន្ទេន បរិគ្គហិតតាកិត្តនំ តទា មគធរាជេន បរិគ្គហិតូបលក្ខណំ។ តស្ស ហិ សោ បុរោហិតោ។ មហាគោវិន្ទោតិ បុរាតនោ ឯកោ មគធរាជាតិ កេចិ។ គយ្ហតីតិ គហោ, រាជូនំ គហោ រាជគហំ។ នគរ-សទ្ទាបេក្ខាយ នបុំសកនិទ្ទេសោ។ អញ្ញេបេត្ថ បការេតិ រាជូហិ ទិស្វា សម្មា បតិដ្ឋាបិតត្តា តេសំ គហំ គេហភូតន្តិបិ រាជគហំ។ អារក្ខសម្បត្តិអាទិនា អនត្ថុប្បត្តិហេតុតាយ ឧបគតានំ បដិរាជូនំ គហំ គហភូតន្តិបិ រាជគហំ, អារាមរាមណីយកាទីហិ រាជតេ, និវាសសុខតាទិនា សត្តេហិ មមត្តវសេន គយ្ហតិ, បរិគ្គយ្ហតីតិ វា រាជគហន្តិ ឯវមាទិកេ បការេ។ ពុទ្ធកាលេ ច ចក្កវត្តិកាលេ ចាតិ ឥទំ យេភុយ្យវសេន វុត្តំ។ វេឡូហិ បរិក្ខិត្តំ អហោសិ, ន បន កេវលំ កដ្ឋកបវនមេវ។ រញ្ញោ ឧយ្យានកាលេ បតិដ្ឋាបិតអដ្ដាលកវសេន អដ្ដាលកយុត្តំ។
252. Mahāgovindena pariggahitatākittanaṃ tadā magadharājena pariggahitūpalakkhaṇaṃ. Tassa hi so purohito. Mahāgovindoti purātano eko magadharājāti keci. Gayhatīti gaho, rājūnaṃ gaho rājagahaṃ. Nagara-saddāpekkhāya napuṃsakaniddeso. Aññepettha pakāreti rājūhi disvā sammā patiṭṭhāpitattā tesaṃ gahaṃ gehabhūtantipi rājagahaṃ. Ārakkhasampattiādinā anatthuppattihetutāya upagatānaṃ paṭirājūnaṃ gahaṃ gahabhūtantipi rājagahaṃ, ārāmarāmaṇīyakādīhi rājate, nivāsasukhatādinā sattehi mamattavasena gayhati, pariggayhatīti vā rājagahanti evamādike pakāre. Buddhakāle ca cakkavattikāle cāti idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ. Veḷūhi parikkhittaṃ ahosi, na pana kevalaṃ kaṭṭhakapavanameva. Rañño uyyānakāle patiṭṭhāpitaaṭṭālakavasena aṭṭālakayuttaṃ.
ជននំ ជាតិ, ជាតិយា ភូមិ ជាតិភូមំ, ជាយិ វា មហាពោធិសត្តោ ឯត្ថាភិ ជាតិ, សា ឯវ ភូមីតិ ជាតិភូមំ, សា ឥមេសំ និវាសោតិ ជាតិភូមកាតិ អាហ ‘‘ជាតិភូមកាតិ ជាតិភូមិវាសិនោ’’តិ។ កស្ស បនាយំ ជាតិភូមីតិ អាហ ‘‘តំ ខោ បនា’’តិអាទិ។ តេន អនញ្ញសាធារណាយ ជាតិយា អធិប្បេតត្តា សទេវកេ លោកេ សុបាកដភាវតោ វិសេសនេន វិនាបិ វិសិដ្ឋវិសយោវ ឥធ ជាតិ-សទ្ទោ វិញ្ញាយតីតិ ទស្សេតិ។ តេនាហ ‘‘សព្ពញ្ញុពោធិសត្តស្ស ជាតដ្ឋានសាកិយជនបទោ’’តិ។ តត្ថបិ កបិលវត្ថុសន្និស្សយោ បទេសោតិ អាហ ‘‘កបិលវត្ថាហារោ’’តិ។
Jananaṃ jāti, jātiyā bhūmi jātibhūmaṃ, jāyi vā mahābodhisatto etthābhi jāti, sā eva bhūmīti jātibhūmaṃ, sā imesaṃ nivāsoti jātibhūmakāti āha ‘‘jātibhūmakāti jātibhūmivāsino’’ti. Kassa panāyaṃ jātibhūmīti āha ‘‘taṃ kho panā’’tiādi. Tena anaññasādhāraṇāya jātiyā adhippetattā sadevake loke supākaṭabhāvato visesanena vināpi visiṭṭhavisayova idha jāti-saddo viññāyatīti dasseti. Tenāha ‘‘sabbaññubodhisattassa jātaṭṭhānasākiyajanapado’’ti. Tatthapi kapilavatthusannissayo padesoti āha ‘‘kapilavatthāhāro’’ti.
គរុធម្មភាវវណ្ណនា
Garudhammabhāvavaṇṇanā
សាកិយមណ្ឌលស្សាតិ សាកិយរាជសមូហស្ស។ ទសន្នំ អប្បិច្ឆកថាទីនំ វត្ថុ ទសកថាវត្ថុ, អប្បិច្ឆតាទិ។ តត្ថ សុប្បតិដ្ឋិតតាយ តស្ស លាភី ទសកថាវត្ថុលាភី។ តត្ថាតិ ទសកថាវត្ថុស្មិំ។
Sākiyamaṇḍalassāti sākiyarājasamūhassa. Dasannaṃ appicchakathādīnaṃ vatthu dasakathāvatthu, appicchatādi. Tattha suppatiṭṭhitatāya tassa lābhī dasakathāvatthulābhī. Tatthāti dasakathāvatthusmiṃ.
គរុករណីយតាយ ធម្មោ គរុ ឯតស្សាតិ ធម្មគរុ, តស្ស ភាវោ ធម្មគរុតា, តាយ។ ‘‘អជ្ឈាសយេន វេទិតព្ពោ’’តិ វត្វា ន កេវលំ អជ្ឈាសយេនេវ, អថ ខោ កាយវចីបយោគេហិបិ វេទិតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ធម្មគរុតាយេវ ហី’’តិអាទិមាហ។ តិយាមរត្តិំ ធម្មកថំ កត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘កុម្ភការស្ស និវេសនេ តិយាមរត្តិំ វសន្តោ ធម្មកថំ កត្វា’’តិ ឯវំ វចនសេសវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ។ អញ្ញថា យថាលាភវសេន អត្ថេ គយ្ហមានេ តិយាមរត្តិំ ធម្មកថា កតាតិ អាបជ្ជតិ, ន ច តំ អត្ថិ។ វក្ខតិ ហិ ‘‘ពហុទេវ រត្តិន្តិ ទិយឌ្ឍយាមមត្ត’’ន្តិ។ ទសពលាទិគុណវិសេសា វិយ ធម្មគារវហេតុកា បរហិតបដិបត្តិបិ សព្ពពុទ្ធានំ មជ្ឈេ ភិន្នសុវណ្ណំ វិយ សទិសា ឯវាតិ ឥមស្ស ភគវតោ ធម្មគារវកិត្តនេ ‘‘កស្សបោបិ ភគវា’’តិអាទិនា កស្សបភគវតោ ធម្មគារវំ ទស្សេតិ។
Garukaraṇīyatāya dhammo garu etassāti dhammagaru, tassa bhāvo dhammagarutā, tāya. ‘‘Ajjhāsayena veditabbo’’ti vatvā na kevalaṃ ajjhāsayeneva, atha kho kāyavacīpayogehipi veditabboti dassento ‘‘dhammagarutāyeva hī’’tiādimāha. Tiyāmarattiṃ dhammakathaṃ katvāti ettha ‘‘kumbhakārassa nivesane tiyāmarattiṃ vasanto dhammakathaṃ katvā’’ti evaṃ vacanasesavasena attho veditabbo. Aññathā yathālābhavasena atthe gayhamāne tiyāmarattiṃ dhammakathā katāti āpajjati, na ca taṃ atthi. Vakkhati hi ‘‘bahudeva rattinti diyaḍḍhayāmamatta’’nti. Dasabalādiguṇavisesā viya dhammagāravahetukā parahitapaṭipattipi sabbabuddhānaṃ majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya sadisā evāti imassa bhagavato dhammagāravakittane ‘‘kassapopi bhagavā’’tiādinā kassapabhagavato dhammagāravaṃ dasseti.
ចារិកំ និក្ខមីតិ ជនបទចារិកំ ចរិតុំ និក្ខមិ។ ជនបទចារិកាយ អកាលេ និក្ខន្តត្តា កោសលរាជាទយោ វារេតុំ អារភិំសុ។ បវារេត្វា ហិ ចរណំ ពុទ្ធាចិណ្ណំ។ បុណ្ណាយ សម្មាបដិបត្តិំ បច្ចាសីសន្តោ ភគវា ‘‘កិំ មេ ករិស្សសី’’តិ អាហ។
Cārikaṃ nikkhamīti janapadacārikaṃ carituṃ nikkhami. Janapadacārikāya akāle nikkhantattā kosalarājādayo vāretuṃ ārabhiṃsu. Pavāretvā hi caraṇaṃ buddhāciṇṇaṃ. Puṇṇāya sammāpaṭipattiṃ paccāsīsanto bhagavā ‘‘kiṃ me karissasī’’ti āha.
អនហាតោវាតិ ធម្មសវនុស្សុក្កេន សាយន្ហេ ពុទ្ធាចិណ្ណំ ន្ហានំ អកត្វាវ។ អត្តហិតបរហិតបដិបត្តីសុ ឯកិស្សា ទ្វិន្នញ្ច អត្ថិតាសិទ្ធា ចតុព្ពិធតា បដិបត្តិកតា ឯវ នាម ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘បដិបន្នកោ ច នាម…បេ.… ចតុព្ពិធោ ហោតី’’តិ។ បដិក្ខេបបុព្ពកោបិ ហិ បដិបន្នោ អត្ថតោ បដិបន្នត្ថោ ឯវាតិ។ កាមំ អត្តហិតាយ បដិបន្នោ តាយ សម្មាបដិបត្តិយា សាសនំ សោភតិ, ន បន សាសនំ វឌ្ឍេតិ អប្បោស្សុក្កភាវតោ, ន ច ការុណិកស្ស ភគវតោ សព្ពថា មនោរថំ បូរេតិ។ តថា ហិ ភគវា បឋមពោធិយំ ឯកសដ្ឋិយា ច អរហន្តេសុ ជាតេសុ – ‘‘ចរថ, ភិក្ខវេ, ពហុជនហិតាយា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៨៦-៨៨; មហាវ. ៣២) ភិក្ខូ បរហិតបដិបត្តិយំ និយោជេសិ។ តេន វុត្តំ ‘‘ឯវរូបំ ភិក្ខុំ ភគវា ន បុច្ឆតិ, កស្មា? ន មយ្ហំ សាសនស្ស វុឌ្ឍិបក្ខេ ឋិតោ’’តិ។
Anahātovāti dhammasavanussukkena sāyanhe buddhāciṇṇaṃ nhānaṃ akatvāva. Attahitaparahitapaṭipattīsu ekissā dvinnañca atthitāsiddhā catubbidhatā paṭipattikatā eva nāma hotīti vuttaṃ ‘‘paṭipannako ca nāma…pe… catubbidho hotī’’ti. Paṭikkhepapubbakopi hi paṭipanno atthato paṭipannattho evāti. Kāmaṃ attahitāya paṭipanno tāya sammāpaṭipattiyā sāsanaṃ sobhati, na pana sāsanaṃ vaḍḍheti appossukkabhāvato, na ca kāruṇikassa bhagavato sabbathā manorathaṃ pūreti. Tathā hi bhagavā paṭhamabodhiyaṃ ekasaṭṭhiyā ca arahantesu jātesu – ‘‘caratha, bhikkhave, bahujanahitāyā’’tiādinā (dī. ni. 2.86-88; mahāva. 32) bhikkhū parahitapaṭipattiyaṃ niyojesi. Tena vuttaṃ ‘‘evarūpaṃ bhikkhuṃ bhagavā na pucchati, kasmā? Na mayhaṃ sāsanassa vuḍḍhipakkhe ṭhito’’ti.
សមុទាយោ អប្បកេន ឩនោបិ អនូនោ វិយ ហោតីតិ ពាកុលត្ថេរំ ចតុត្ថរាសិតោ ពហិ កត្វាបិ ‘‘អសីតិមហាថេរា វិយា’’តិ វុត្តំ។ អសីតិមហាថេរសមញ្ញា វា អវយវេបិ អដ្ឋសមាបត្តិសាមញ្ញា វិយ ទដ្ឋព្ពា។ ឦទិសេ ឋានេ ពហូនំ ឯកតោ កថនំ មហតា កណ្ឋេន ច កថនំ សត្ថុ ចិត្តារាធនមេវាតិ តេហិ ភិក្ខូហិ តថា បដិបន្នន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តេ ភិក្ខូ មេឃសទ្ទំ សុត្វា’’តិអាទិមាហ។ គុណសម្ភាវនាយាតិ វក្ខមានគុណហេតុកាយ សម្ភាវនាយ សម្ភាវិតោ, ន យេន កេនចិ កិច្ចសមត្ថតាទិនា។
Samudāyo appakena ūnopi anūno viya hotīti bākulattheraṃ catuttharāsito bahi katvāpi ‘‘asītimahātherā viyā’’ti vuttaṃ. Asītimahātherasamaññā vā avayavepi aṭṭhasamāpattisāmaññā viya daṭṭhabbā. Īdise ṭhāne bahūnaṃ ekato kathanaṃ mahatā kaṇṭhena ca kathanaṃ satthu cittārādhanamevāti tehi bhikkhūhi tathā paṭipannanti dassento ‘‘te bhikkhū meghasaddaṃ sutvā’’tiādimāha. Guṇasambhāvanāyāti vakkhamānaguṇahetukāya sambhāvanāya sambhāvito, na yena kenaci kiccasamatthatādinā.
គរុធម្មភាវវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Garudhammabhāvavaṇṇanā niṭṭhitā.
អប្បិច្ឆតាទិវណ្ណនា
Appicchatādivaṇṇanā
អប្ប-សទ្ទស្ស បរិត្តបរិយាយតំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘ព្យញ្ជនំ សាវសេសំ វិយា’’តិ។ តេនាហ ‘‘ន ហិ តស្សា’’តិអាទិ។ អប្ប-សទ្ទោ បនេត្ថ អភាវត្ថោតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ ‘‘អប្បាពាធតញ្ច សញ្ជានាមី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២២៥; ២.១៣៤) វិយ។
Appa-saddassa parittapariyāyataṃ manasi katvā āha ‘‘byañjanaṃ sāvasesaṃ viyā’’ti. Tenāha ‘‘na hi tassā’’tiādi. Appa-saddo panettha abhāvatthoti sakkā viññātuṃ ‘‘appābādhatañca sañjānāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.225; 2.134) viya.
អត្រិច្ឆតា នាម (អ. និ. ដី. ១.១.៦៣) អត្រ អត្រ ឥច្ឆាតិ កត្វា។ អសន្តគុណសម្ភាវនតាតិ អត្តនិ អវិជ្ជមានំ គុណានំ វិជ្ជមានានំ វិយ បរេសំ បកាសនា។ សទ្ធោតិ មំ ជនោ ជានាតូតិ វត្តបដិបត្តិការកវិសេសលាភីតិ ជានាតុ ‘‘វត្តបដិបត្តិអាបាថកជ្ឈាយិតា’’តិ ឯវមាទិនា។ សន្តគុណសម្ភាវនាតិ ឥច្ឆាចារេ ឋត្វា អត្តនិ វិជ្ជមានសីលធុតធម្មាទិគុណវិភាវនា។ តាទិសស្ស ហិ បដិគ្គហណេ អមត្តញ្ញុតាបិ ហោតិ។
Atricchatā nāma (a. ni. ṭī. 1.1.63) atra atra icchāti katvā. Asantaguṇasambhāvanatāti attani avijjamānaṃ guṇānaṃ vijjamānānaṃ viya paresaṃ pakāsanā. Saddhoti maṃ jano jānātūti vattapaṭipattikārakavisesalābhīti jānātu ‘‘vattapaṭipattiāpāthakajjhāyitā’’ti evamādinā. Santaguṇasambhāvanāti icchācāre ṭhatvā attani vijjamānasīladhutadhammādiguṇavibhāvanā. Tādisassa hi paṭiggahaṇe amattaññutāpi hoti.
គណ្ហន្តោយេវ ឧម្មុជ្ជិ អញ្ញេសំ អជានន្តានំយេវាតិ អធិប្បាយោ។
Gaṇhantoyeva ummujji aññesaṃ ajānantānaṃyevāti adhippāyo.
អប្បិច្ឆតាបធានំ បុគ្គលាធិដ្ឋានេន ចតុព្ពិធំ ឥច្ឆាបភេទំ ទស្សេត្វា បុនបិ បុគ្គលាធិដ្ឋានេន ចតុព្ពិធំ ឥច្ឆាបភេទំ ទស្សេន្តោ ‘‘អបរោបិ ចតុព្ពិធោ អប្បិច្ឆោ’’តិអាទិមាហ។ ទាយកស្ស វសន្តិ ទាយកស្ស ចិត្តវសំ។ ទេយ្យធម្មស្ស វសន្តិ ទេយ្យធម្មស្ស អប្បពហុភាវំ។ អត្តនោ ថាមន្តិ អត្តនោ យាបនមត្តកថាមំ។
Appicchatāpadhānaṃ puggalādhiṭṭhānena catubbidhaṃ icchāpabhedaṃ dassetvā punapi puggalādhiṭṭhānena catubbidhaṃ icchāpabhedaṃ dassento ‘‘aparopi catubbidhoappiccho’’tiādimāha. Dāyakassa vasanti dāyakassa cittavasaṃ. Deyyadhammassa vasanti deyyadhammassa appabahubhāvaṃ. Attano thāmanti attano yāpanamattakathāmaṃ.
ឯកភិក្ខុបិ ន អញ្ញាសិ សោសានិកវត្តេ សម្មទេវ វុត្តិត្តា។ អព្ពោកិណ្ណន្តិ អវិច្ឆេទំ។ ទុតិយោ មំ ន ជានេយ្យាតិ ទុតិយោ សហាយភូតោបិ យថា មំ ជានិតុំ ន សក្កុណេយ្យ, តថា សដ្ឋិ វស្សានិ និរន្តរំ សុសានេ វសាមិ, តស្មា អហំ អហោ សោសានិកុត្តមោ។
Ekabhikkhupi na aññāsi sosānikavatte sammadeva vuttittā. Abbokiṇṇanti avicchedaṃ. Dutiyo maṃ na jāneyyāti dutiyo sahāyabhūtopi yathā maṃ jānituṃ na sakkuṇeyya, tathā saṭṭhi vassāni nirantaraṃ susāne vasāmi, tasmā ahaṃ aho sosānikuttamo.
ធម្មកថាយ ជនតំ ខោភេត្វាតិ លោមហំសនសាធុការទានចេលុក្ខេបាទិវសេន សន្និបតិតំ ឥតរញ្ច ‘‘កថំ នុ ខោ អយ្យស្ស សន្តិកេវ ធម្មំ សោស្សាមា’’តិ កោលាហលវសេន មហាជនំ ខោភេត្វា។ គតោតិ ‘‘អយំ សោ, តេន រត្តិយំ ធម្មកថា កតា’’តិ ជាននភយេន បរិយត្តិអប្បិច្ឆតាយ បរិវេណំ គតោ។
Dhammakathāya janataṃ khobhetvāti lomahaṃsanasādhukāradānacelukkhepādivasena sannipatitaṃ itarañca ‘‘kathaṃ nu kho ayyassa santikeva dhammaṃ sossāmā’’ti kolāhalavasena mahājanaṃ khobhetvā. Gatoti ‘‘ayaṃ so, tena rattiyaṃ dhammakathā katā’’ti jānanabhayena pariyattiappicchatāya pariveṇaṃ gato.
តយោ កុលបុត្តា វិយាតិ បាចីនវំសទាយេ សមគ្គវាសំ វុត្ថា តយោ កុលបុត្តា វិយ។ បហាយាតិ បុព្ពភាគេ តទង្គាទិវសេន បច្ឆា អគ្គមគ្គេនេវ បជហិត្វា។
Tayokulaputtā viyāti pācīnavaṃsadāye samaggavāsaṃ vutthā tayo kulaputtā viya. Pahāyāti pubbabhāge tadaṅgādivasena pacchā aggamaggeneva pajahitvā.
អប្បិច្ឆតាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Appicchatādivaṇṇanā niṭṭhitā.
ទ្វាទសវិធសន្តោសវណ្ណនា
Dvādasavidhasantosavaṇṇanā
បកតិទុព្ពលាទីនំ គរុចីវរាទីនិ នផាសុភាវាវហានិ សរីរខេទាវហានិ ច ហោន្តីតិ បយោជនវសេន នអត្រិច្ឆតាទិវសេន តានិ បរិវត្តេត្វា លហុកចីវរបរិភោគោ ន សន្តោសវិរោធីតិ អាហ ‘‘លហុកេន យាបេន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតី’’តិ។ មហគ្ឃចីវរំ, ពហូនិ វា ចីវរានិ លភិត្វាបិ តានិ វិស្សជ្ជេត្វា តទញ្ញស្ស គហណំ យថាសារុប្បនយេ ឋិតត្តា ន សន្តោសវិរោធីតិ អាហ ‘‘តេសំ…បេ.… ធារេន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតី’’តិ។ ឯវំ សេសបច្ចយេសុបិ យថាពលយថាសារុប្បសន្តោសនិទ្ទេសេសុ អបិសទ្ទគ្គហណេ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ។ យថាសារុប្បសន្តោសោយេវ អគ្គោ អលោភជ្ឈាសយស្ស ឧក្កំសនតោ។
Pakatidubbalādīnaṃ garucīvarādīni naphāsubhāvāvahāni sarīrakhedāvahāni ca hontīti payojanavasena naatricchatādivasena tāni parivattetvā lahukacīvaraparibhogo na santosavirodhīti āha ‘‘lahukena yāpentopi santuṭṭhova hotī’’ti. Mahagghacīvaraṃ, bahūni vā cīvarāni labhitvāpi tāni vissajjetvā tadaññassa gahaṇaṃ yathāsāruppanaye ṭhitattā na santosavirodhīti āha ‘‘tesaṃ…pe… dhārentopi santuṭṭhova hotī’’ti. Evaṃ sesapaccayesupi yathābalayathāsāruppasantosaniddesesu apisaddaggahaṇe adhippāyo veditabbo. Yathāsāruppasantosoyeva aggo alobhajjhāsayassa ukkaṃsanato.
ទ្វាទសវិធសន្តោសវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Dvādasavidhasantosavaṇṇanā niṭṭhitā.
តិវិធបវិវេកវណ្ណនា
Tividhapavivekavaṇṇanā
ឯកោតិ ឯកាកី។ គច្ឆតីតិ ចុណ្ណិកឥរិយាបថវសេន វុត្តំ។ ចរតីតិ វិហារតោ ពហិ សញ្ចារវសេន, វិហរតីតិ ទិវាវិហារាទិវសេន។ កាយវិវេកោតិ ច នេក្ខម្មាធិមុត្តស្ស ភាវនានុយោគវសេន វិវេកដ្ឋកាយតា, ន ឈានវិវេកមត្តំ។ តេនាហ ‘‘នេក្ខម្មាភិរតាន’’ន្តិ។ បរិសុទ្ធចិត្តានន្តិ នីវរណាទិសំកិលេសតោ វិសុទ្ធចិត្តានំ។ បរមវោទានប្បត្តានន្តិ វិតក្កាទិតំតំឈានបដិបក្ខវិគមេន បរមំ ឧត្តមំ វោទានំ បត្តានំ។ និរុបធីនន្តិ កិលេសុបធិអាទីនំ វិគមេន និរុបធីនំ។
Ekoti ekākī. Gacchatīti cuṇṇikairiyāpathavasena vuttaṃ. Caratīti vihārato bahi sañcāravasena, viharatīti divāvihārādivasena. Kāyavivekoti ca nekkhammādhimuttassa bhāvanānuyogavasena vivekaṭṭhakāyatā, na jhānavivekamattaṃ. Tenāha ‘‘nekkhammābhiratāna’’nti. Parisuddhacittānanti nīvaraṇādisaṃkilesato visuddhacittānaṃ. Paramavodānappattānanti vitakkāditaṃtaṃjhānapaṭipakkhavigamena paramaṃ uttamaṃ vodānaṃ pattānaṃ. Nirupadhīnanti kilesupadhiādīnaṃ vigamena nirupadhīnaṃ.
តិវិធបវិវេកវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Tividhapavivekavaṇṇanā niṭṭhitā.
បញ្ចវិធសំសគ្គវណ្ណនា
Pañcavidhasaṃsaggavaṇṇanā
សំសីទតិ ឯតេនាតិ សំសគ្គោ, រាគោ។ សវនហេតុកោ, សវនវសេន វា បវត្តោ សំសគ្គោ សវនសំសគ្គោ។ ឯស នយោ សេសេសុបិ។ កាយសំសគ្គោ បន កាយបរាមាសោ។ ឥត្ថី វាតិ វធូ, យុវតី វា។ សន្ធានេតុន្តិ បុព្ពេនាបរំ ឃដេតុំ។ សោតវិញ្ញាណវីថិវសេនាតិ ឥទំ មូលភូតំ សវនំ សន្ធាយ វុត្តំ, តស្ស បិដ្ឋិវត្តកមនោទ្វារិកជវនវីថីសុ ឧប្បន្នោបិ រាគោ សវនសំសគ្គោយេវ។ ទស្សនសំសគ្គេបិ ឯសេវ នយោ។ អនិត្ថិគន្ធពោធិសត្តោ បរេហិ កថិយមានវសេន បវត្តសវនសំសគ្គស្ស និទស្សនំ។ តិស្សទហរោ អត្តនា សុយ្យមានវសេន។ តត្ថ បឋមំ ជាតកេ វេទិតព្ពន្តិ ឥតរំ ទស្សេន្តោ ‘‘ទហរោ កិរា’’តិអាទិមាហ។ កាមរាគេន វិទ្ធោតិ រាគសល្លេន ហទយេ អប្បិតោ អន្តោ អនុវិទ្ធោ។
Saṃsīdati etenāti saṃsaggo, rāgo. Savanahetuko, savanavasena vā pavatto saṃsaggo savanasaṃsaggo. Esa nayo sesesupi. Kāyasaṃsaggo pana kāyaparāmāso. Itthī vāti vadhū, yuvatī vā. Sandhānetunti pubbenāparaṃ ghaṭetuṃ. Sotaviññāṇavīthivasenāti idaṃ mūlabhūtaṃ savanaṃ sandhāya vuttaṃ, tassa piṭṭhivattakamanodvārikajavanavīthīsu uppannopi rāgo savanasaṃsaggoyeva. Dassanasaṃsaggepi eseva nayo. Anitthigandhabodhisatto parehi kathiyamānavasena pavattasavanasaṃsaggassa nidassanaṃ. Tissadaharo attanā suyyamānavasena. Tattha paṭhamaṃ jātake veditabbanti itaraṃ dassento ‘‘daharo kirā’’tiādimāha. Kāmarāgena viddhoti rāgasallena hadaye appito anto anuviddho.
សោតិ ទស្សនសំសគ្គោ។ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ វត្ថុវសេន បាកដំ ករោតិ។ តស្មិំ កិរ គាមេ យេភុយ្យេន ឥត្ថិយោ អភិរូបា ទស្សនីយា បាសាទិកា, តស្មា ថេរោ ‘‘សចេ អន្តោគាមេ ន ចរិស្សសី’’តិ អាហ។ កាលស្សេវ បវិដ្ឋត្តា យាគុំ អទាសិ, តស្មា យាគុមេវ គហេត្វា គច្ឆន្តំ ‘‘និវត្តថ, ភន្តេ, ភិក្ខំ គណ្ហាហី’’តិ អាហំសុ។ យាចិត្វាតិ ‘‘ន មយំ, ភន្តេ, ភិក្ខំ ទាតុកាមា និវត្តេម, អបិច ឥទំ ភន្តេ ការណ’’ន្តិ យាចិត្វា។
Soti dassanasaṃsaggo. Evaṃ veditabboti vatthuvasena pākaṭaṃ karoti. Tasmiṃ kira gāme yebhuyyena itthiyo abhirūpā dassanīyā pāsādikā, tasmā thero ‘‘sace antogāme na carissasī’’ti āha. Kālasseva paviṭṭhattā yāguṃ adāsi, tasmā yāgumeva gahetvā gacchantaṃ ‘‘nivattatha, bhante, bhikkhaṃ gaṇhāhī’’ti āhaṃsu. Yācitvāti ‘‘na mayaṃ, bhante, bhikkhaṃ dātukāmā nivattema, apica idaṃ bhante kāraṇa’’nti yācitvā.
អាទិតោ លបនំ អាលាបោ, វចនបដិវចនវសេន បវត្តោ លាបោ សល្លាបោ។ ភិក្ខុនិយាតិ ឥទំ និទស្សនមត្តំ។ យាយ កាយចិបិ ឥត្ថិយា សន្តកបរិភោគវសេន ឧប្បន្នរាគោបិ សម្ភោគសំសគ្គោវ។
Ādito lapanaṃ ālāpo, vacanapaṭivacanavasena pavatto lāpo sallāpo. Bhikkhuniyāti idaṃ nidassanamattaṃ. Yāya kāyacipi itthiyā santakaparibhogavasena uppannarāgopi sambhogasaṃsaggova.
បញ្ចវិធសំសគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Pañcavidhasaṃsaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
គាហគាហកាទិវណ្ណនា
Gāhagāhakādivaṇṇanā
ភិក្ខុនោ ភិក្ខូហិ កាយបរាមាសោ កាយសម្ពាហនាទិវសេន។ កាយសំសគ្គន្តិ កាយបរាមាសសំសគ្គំ។ គាហគាហកោតិ គណ្ហនកានំ គណ្ហនកោតិ អត្ថោ។ គាហមុត្តកោតិ អយោនិសោ អាមិសេហិ សង្គណ្ហនកេហិ សយំ មុច្ចនកោ។ មុត្តគាហកោតិ យថាវុត្តសង្គហតោ មុត្តានំ សង្គណ្ហនកោ។ មុត្តមុត្តកោតិ មុច្ចនកេហិ សយម្បិ មុច្ចនកោ។ គហណវសេន សង្គណ្ហនវសេន។ ឧបសង្កមន្តិ តតោ កិញ្ចិ លោកាមិសំ បច្ចាសីសន្តា, ន ទក្ខិណេយ្យវសេន។ ភិក្ខុបក្ខេ គហណវសេនាតិ បច្ចយលាភាយ សង្គណ្ហនវសេនាតិ យោជេតព្ពំ។ វុត្តនយេនាតិ ‘‘អាមិសេនា’’តិអាទិនា វុត្តនយេន។
Bhikkhuno bhikkhūhi kāyaparāmāso kāyasambāhanādivasena. Kāyasaṃsagganti kāyaparāmāsasaṃsaggaṃ. Gāhagāhakoti gaṇhanakānaṃ gaṇhanakoti attho. Gāhamuttakoti ayoniso āmisehi saṅgaṇhanakehi sayaṃ muccanako. Muttagāhakoti yathāvuttasaṅgahato muttānaṃ saṅgaṇhanako. Muttamuttakoti muccanakehi sayampi muccanako. Gahaṇavasena saṅgaṇhanavasena. Upasaṅkamanti tato kiñci lokāmisaṃ paccāsīsantā, na dakkhiṇeyyavasena. Bhikkhupakkhe gahaṇavasenāti paccayalābhāya saṅgaṇhanavasenāti yojetabbaṃ. Vuttanayenāti ‘‘āmisenā’’tiādinā vuttanayena.
ឋានន្តិ អត្តនោ ឋានាវត្ថំ។ បាបុណិតុំ ន ទេតិ ឧប្បន្នមេវ តំ បដិសង្ខានពលេន នីហរន្តោ វិក្ខម្ភេតិ។ តេនាហ ‘‘មន្តេនា’’តិអាទិ។ យថា ជីវិតុកាមោ បុរិសោ កណ្ហសប្បេន, អមិត្តេន វា សហ ន សំវសតិ, ឯវំ ខណមត្តម្បិ កិលេសេហិ សហ ន សំវសតីតិ អត្ថោ។
Ṭhānanti attano ṭhānāvatthaṃ. Pāpuṇituṃ na deti uppannameva taṃ paṭisaṅkhānabalena nīharanto vikkhambheti. Tenāha ‘‘mantenā’’tiādi. Yathā jīvitukāmo puriso kaṇhasappena, amittena vā saha na saṃvasati, evaṃ khaṇamattampi kilesehi saha na saṃvasatīti attho.
ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ លោកិយំ លោកុត្តរញ្ច។ តថា សមាធិបិ។ វិបស្សនាយ បាទកា វិបស្សនាបាទកាតិ អដ្ឋសមាបត្តិគ្គហណេន យថា លោកិយសមាធិ គហិតោ, ឯវំ វិបស្សនាបាទកា ឯតេសន្តិ វិបស្សនាបាទកាតិ អដ្ឋសមាបត្តិគ្គហណេនេវ លោកុត្តរោ សមាធិ គហិតោ។ យថា ហិ ចត្តារិ រូបជ្ឈានានិ អធិដ្ឋានំ កត្វា បវត្តោ មគ្គសមាធិ វិបស្សនាបាទកោ, ឯវំ ចត្តារិ អរូបជ្ឈានានិ អធិដ្ឋានំ កត្វា បវត្តោបិ។ សមាបត្តិបរិយាយោ បន បុព្ពវោហារេន វេទិតព្ពោ។ បដិបក្ខសមុច្ឆេទនេន សម្មា អាបជ្ជនតោ វា យថា ‘‘សោតាបត្តិមគ្គោ’’តិ។ ឯវមេត្ថ សីលសមាធីនម្បិ មិស្សកភាវោ វេទិតព្ពោ, ន បញ្ញាយ ឯវ។ វិមុត្តីតិ អរិយផលន្តិ វុត្តំ ‘‘វិមុត្តិសម្បន្នោ’’តិ វុត្តត្តា។ តញ្ហិ និប្ផាទនដ្ឋេន សម្បាទេតព្ពំ, ន និព្ពានន្តិ។
Catupārisuddhisīlaṃ lokiyaṃ lokuttarañca. Tathā samādhipi. Vipassanāya pādakā vipassanāpādakāti aṭṭhasamāpattiggahaṇena yathā lokiyasamādhi gahito, evaṃ vipassanāpādakā etesanti vipassanāpādakāti aṭṭhasamāpattiggahaṇeneva lokuttaro samādhi gahito. Yathā hi cattāri rūpajjhānāni adhiṭṭhānaṃ katvā pavatto maggasamādhi vipassanāpādako, evaṃ cattāri arūpajjhānāni adhiṭṭhānaṃ katvā pavattopi. Samāpattipariyāyo pana pubbavohārena veditabbo. Paṭipakkhasamucchedanena sammā āpajjanato vā yathā ‘‘sotāpattimaggo’’ti. Evamettha sīlasamādhīnampi missakabhāvo veditabbo, na paññāya eva. Vimuttīti ariyaphalanti vuttaṃ ‘‘vimuttisampanno’’ti vuttattā. Tañhi nipphādanaṭṭhena sampādetabbaṃ, na nibbānanti.
ឯត្ថ ច អប្បិច្ឆតាយ លទ្ធបច្ចយេន បរិតុស្សតិ, សន្តុដ្ឋតាយ លទ្ធា តេ អគធិតោ អមុច្ឆិតោអាទីនវទស្សី និស្សរណបញ្ញោ បរិភុញ្ជតិ, ឯវំភូតោ ច កត្ថចិ អលគ្គមានសតាយ បវិវេកំ បរិព្រូហេន្តោ កេនចិ អសំសដ្ឋោ វិហរតិ គហដ្ឋេន វា បព្ពជិតេន វា។ សោ ឯវំ អជ្ឈាសយសម្បន្នោ វីរិយំ អារភតិ អប្បត្តស្ស បត្តិយា, អនធិគមស្ស អធិគមាយ។ អារភន្តោ ច យថាសមាទិន្នំ អត្តនោ សីលំ បច្ចវេក្ខតិ, តស្ស សីលស្ស សុបរិសុទ្ធតំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជតិ អវិប្បដិសារោ, អយមស្ស សីលសម្បទា។ តស្ស អវិប្បដិសារមូលកេហិ បាមោជ្ជបីតិបស្សទ្ធិសុខេហិ សម្មា ព្រូហិតំ ចិត្តំ សម្មទេវ សមាធិយតិ, អយមស្ស សមាធិសម្បទា។ តតោ យថាភូតំ ជានំ បស្សំ និព្ពិន្ទតិ, និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ, វិរាគា វិមុច្ចតិ, អយមស្ស បញ្ញាសម្បទា។ វិមុត្តចិត្តតា បនស្ស វិមុត្តិសម្បទា, តតោ វិមុត្តិតោ ញាណទស្សនន្តិ ឯតេសំ ទសន្នំ កថាវត្ថូនំ អនុបុព្ពី វេទិតព្ពា។ តស្ស យោ ទសហិ កថាវត្ថូហិ សមន្នាគមោ, អយំ អត្តហិតាយ បដិបត្តិ។ យា នេសំ បរេសំ សំកិត្តនំ, អយំ បរហិតាយ បដិបត្តិ។ តាសុ បុរិមា ញាណបុព្ពង្គមា ញាណសម្បយុត្តា ច, ឥតរា ករុណាបុព្ពង្គមា ករុណាសម្បយុត្តា ចាតិ សព្ពំ ញាណករុណាកណ្ឌំ វត្តព្ពំ។
Ettha ca appicchatāya laddhapaccayena paritussati, santuṭṭhatāya laddhā te agadhito amucchitoādīnavadassī nissaraṇapañño paribhuñjati, evaṃbhūto ca katthaci alaggamānasatāya pavivekaṃ paribrūhento kenaci asaṃsaṭṭho viharati gahaṭṭhena vā pabbajitena vā. So evaṃ ajjhāsayasampanno vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā, anadhigamassa adhigamāya. Ārabhanto ca yathāsamādinnaṃ attano sīlaṃ paccavekkhati, tassa sīlassa suparisuddhataṃ nissāya uppajjati avippaṭisāro, ayamassa sīlasampadā. Tassa avippaṭisāramūlakehi pāmojjapītipassaddhisukhehi sammā brūhitaṃ cittaṃ sammadeva samādhiyati, ayamassa samādhisampadā. Tato yathābhūtaṃ jānaṃ passaṃ nibbindati, nibbindaṃ virajjati, virāgā vimuccati, ayamassa paññāsampadā. Vimuttacittatā panassa vimuttisampadā, tato vimuttito ñāṇadassananti etesaṃ dasannaṃ kathāvatthūnaṃ anupubbī veditabbā. Tassa yo dasahi kathāvatthūhi samannāgamo, ayaṃ attahitāya paṭipatti. Yā nesaṃ paresaṃ saṃkittanaṃ, ayaṃ parahitāya paṭipatti. Tāsu purimā ñāṇapubbaṅgamā ñāṇasampayuttā ca, itarā karuṇāpubbaṅgamā karuṇāsampayuttā cāti sabbaṃ ñāṇakaruṇākaṇḍaṃ vattabbaṃ.
ទសហិ កថាវត្ថូហិ ករណភូតេហិ ភិក្ខូនំ ឱវាទំ ទេតិ, ‘‘ភិក្ខុនា នាម អត្រិច្ឆតាទិកេ ទូរតោ វជ្ជេត្វា សម្មទេវ អប្បិច្ឆេន ភវិតព្ព’’ន្តិអាទិនា តំ តំ កថាវត្ថុំ ភិក្ខូនំ ឧបទិសតីតិ អត្ថោ។ ឧបទិសន្តោ ហិ តានិ ‘‘តេហិ ភិក្ខូ ឱវទតី’’តិ វុត្តោ។ ឱវទតិយេវ សរូបទស្សនមត្តេន។ សុខុមំ អត្ថំ បរិវត្តេត្វាតិ ឯវម្បិ អប្បិច្ឆតា ហោតិ ឯវម្បីតិ អប្បិច្ឆតាទិវសេន អបរាបរំ អប្បិច្ឆតាវុត្តិំ ទស្សេត្វា តត្ថ សុខុមនិបុណំ អប្បិច្ឆតាសង្ខាតំ អត្ថំ ជានាបេតុំ ន សក្កោតិ។ វិញ្ញាបេតីតិ យថាវុត្តេហិ វិសេសេហិ វិញ្ញាបេតិ។ ការណន្តិ យេន ការណេន អប្បិច្ឆតា ឥជ្ឈតិ, តំ បន ‘‘មហិច្ឆតាទីសុ ឯតេ ទោសា, អប្បិច្ឆតាយ អយមានិសំសោ’’តិអាទីនវានិសំសទស្សនំ ទដ្ឋព្ពំ។ សម្មា ហេតុនា អប្បិច្ឆតំ ទស្សេតីតិ សន្ទស្សកោ។ គាហេតុន្តិ យថា គណ្ហតិ, តថា កាតុំ, តត្ថ បដ្ឋបេតុន្តិ អត្ថោ។ ឧស្សាហជននវសេនាតិ យថា តំ សមាទានំ និច្ចលំ ហោតិ, ឯវំ ឧស្សោឡ្ហិយា ឧប្បាទនវសេន សម្មទេវ ឧត្តេជេតីតិ សមុត្តេជកោ។ ឧស្សាហជាតេតិ អប្បិច្ឆតាយ ជាតុស្សាហេ។ វណ្ណំ វត្វា តត្ថ សម្បត្តិំ អាយតិញ្ច លព្ភមានគុណំ កិត្តេត្វា សម្បហំសេតិ សម្មទេវ បការេហិ តោសេតីតិ សម្បហំសកោ។ ឯវំ សន្តុដ្ឋិអាទីសុ យថារហំ យោជនា កាតព្ពា។
Dasahikathāvatthūhi karaṇabhūtehi bhikkhūnaṃ ovādaṃ deti, ‘‘bhikkhunā nāma atricchatādike dūrato vajjetvā sammadeva appicchena bhavitabba’’ntiādinā taṃ taṃ kathāvatthuṃ bhikkhūnaṃ upadisatīti attho. Upadisanto hi tāni ‘‘tehi bhikkhū ovadatī’’ti vutto. Ovadatiyeva sarūpadassanamattena. Sukhumaṃ atthaṃ parivattetvāti evampi appicchatā hoti evampīti appicchatādivasena aparāparaṃ appicchatāvuttiṃ dassetvā tattha sukhumanipuṇaṃ appicchatāsaṅkhātaṃ atthaṃ jānāpetuṃ na sakkoti. Viññāpetīti yathāvuttehi visesehi viññāpeti. Kāraṇanti yena kāraṇena appicchatā ijjhati, taṃ pana ‘‘mahicchatādīsu ete dosā, appicchatāya ayamānisaṃso’’tiādīnavānisaṃsadassanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sammā hetunā appicchataṃ dassetīti sandassako. Gāhetunti yathā gaṇhati, tathā kātuṃ, tattha paṭṭhapetunti attho. Ussāhajananavasenāti yathā taṃ samādānaṃ niccalaṃ hoti, evaṃ ussoḷhiyā uppādanavasena sammadeva uttejetīti samuttejako. Ussāhajāteti appicchatāya jātussāhe. Vaṇṇaṃ vatvā tattha sampattiṃ āyatiñca labbhamānaguṇaṃ kittetvā sampahaṃseti sammadeva pakārehi tosetīti sampahaṃsako. Evaṃ santuṭṭhiādīsu yathārahaṃ yojanā kātabbā.
គាហគាហកាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Gāhagāhakādivaṇṇanā niṭṭhitā.
បញ្ចលាភវណ្ណនា
Pañcalābhavaṇṇanā
២៥៣. សត្ថុ សម្មុខា ឯវំ វណ្ណោ អព្ភុគ្គតោតិ។ ឥមិនា តស្ស វណ្ណស្ស យថាភូតគុណសមុដ្ឋិតតំ ទស្សេតិ។ មន្ទមន្ទោ វិយាតិ អតិ វិយ អឆេកោ វិយ។ អពលពលោ វិយាតិ អតិ វិយ អពលោ វិយ។ ភាកុដិកភាកុដិកោ វិយាតិ អតិ វិយ ទុម្មុខោ វិយ។ អនុមស្សាតិ អនុមសិត្វា, ទស កថាវត្ថូនិ សរូបតោ វិសេសតោ ច អនុបរិគ្គហេត្វាតិ អត្ថោ។ បរិគ្គណ្ហនំ បន នេសំ អនុបវិសនំ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អនុបវិសិត្វា’’តិ។ សព្រហ្មចារីហិ វណ្ណភាសនំ ឯកោ លាភោតិ យោជនា។ ឯវំ សេសេសុបិ។ បត្ថយមានោ ឯវមាហ ធម្មគរុតាយាតិ អធិប្បាយោ។
253.Satthu sammukhā evaṃ vaṇṇo abbhuggatoti. Iminā tassa vaṇṇassa yathābhūtaguṇasamuṭṭhitataṃ dasseti. Mandamando viyāti ati viya acheko viya. Abalabalo viyāti ati viya abalo viya. Bhākuṭikabhākuṭiko viyāti ati viya dummukho viya. Anumassāti anumasitvā, dasa kathāvatthūni sarūpato visesato ca anupariggahetvāti attho. Pariggaṇhanaṃ pana nesaṃ anupavisanaṃ viya hotīti vuttaṃ ‘‘anupavisitvā’’ti. Sabrahmacārīhi vaṇṇabhāsanaṃ eko lābhoti yojanā. Evaṃ sesesupi. Patthayamāno evamāha dhammagarutāyāti adhippāyo.
បញ្ចលាភវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Pañcalābhavaṇṇanā niṭṭhitā.
ចារិកាទិវណ្ណនា
Cārikādivaṇṇanā
២៥៤. អភិរមនំ អភិរតំ, តទេវ អនុនាសិកលោបំ អកត្វា វុត្តំ ‘‘អភិរន្ត’’ន្តិ។ ភាវនបុំសកញ្ចេតំ។ អនភិរតិ នាម នត្ថិ, អភិរមិត្វា ចិរវិហារោបិ នត្ថិ សម្មទេវ បរិញ្ញាតវត្ថុកត្តា។ សព្ពសហា ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ អសយ្ហលាភិនោ។
254. Abhiramanaṃ abhirataṃ, tadeva anunāsikalopaṃ akatvā vuttaṃ ‘‘abhiranta’’nti. Bhāvanapuṃsakañcetaṃ. Anabhirati nāma natthi, abhiramitvā ciravihāropi natthi sammadeva pariññātavatthukattā. Sabbasahā hi buddhā bhagavanto asayhalābhino.
បុព្ពេ ធម្មគរុតាកិត្តនបសង្គេន គហិតំ អគ្គហិតញ្ច មហាកស្សបបច្ចុគ្គមនាទិំ ឯកទេសេន ទស្សេត្វា វនវាសិតិស្សសាមណេរស្ស វត្ថុំ វិត្ថារេត្វា ជនបទចារិកំ កថេតុំ ‘‘ភគវា ហី’’តិអាទិ អារទ្ធំ។ អាកាសគាមីហិ សទ្ធិំ គន្តុកាមោ ‘‘ឆឡភិញ្ញានំ អារោចេហី’’តិ អាហ។ សង្ឃកម្មេន សិជ្ឈមានាបិ ឧបសម្បទា សត្ថុ អាណាវសេនេវ សិជ្ឈនតោ ‘‘ពុទ្ធទាយជ្ជំ តេ ទស្សាមី’’តិ វុត្តន្តិ វទន្តិ។ អបរេ ‘‘អបរិបុណ្ណវីសតិវស្សស្សេវ តស្ស ឧបសម្បទំ អនុជានន្តោ សត្ថា ‘ពុទ្ធទាយជ្ជំ តេ ទស្សាមី’តិ អវោចា’’តិ វទន្តិ។ ឧបសម្បាទេត្វាតិ ធម្មសេនាបតិនា ឧបជ្ឈាយេន ឧបសម្បាទេត្វា។
Pubbe dhammagarutākittanapasaṅgena gahitaṃ aggahitañca mahākassapapaccuggamanādiṃ ekadesena dassetvā vanavāsitissasāmaṇerassa vatthuṃ vitthāretvā janapadacārikaṃ kathetuṃ ‘‘bhagavā hī’’tiādi āraddhaṃ. Ākāsagāmīhi saddhiṃ gantukāmo ‘‘chaḷabhiññānaṃ ārocehī’’ti āha. Saṅghakammena sijjhamānāpi upasampadā satthu āṇāvaseneva sijjhanato ‘‘buddhadāyajjaṃ te dassāmī’’ti vuttanti vadanti. Apare ‘‘aparipuṇṇavīsativassasseva tassa upasampadaṃ anujānanto satthā ‘buddhadāyajjaṃ tedassāmī’ti avocā’’ti vadanti. Upasampādetvāti dhammasenāpatinā upajjhāyena upasampādetvā.
នវយោជនសតិកំ មជ្ឈិមទេសបរិយាបន្នមេវ, តតោ បរំ នាធិប្បេតំ ទន្ធតាវសេន គមនតោ។ សមន្តាតិ គតគតដ្ឋានស្ស ចតូសុ បស្សេសុ។ អញ្ញេនបិ ការណេនាតិ ភិក្ខូនំ សមថវិបស្សនាតរុណភាវតោ អញ្ញេនបិ មជ្ឈិមមណ្ឌលេ វេនេយ្យានំ ញាណបរិបាកាទិការណេន និក្ខមតិ, អន្តោមណ្ឌលំ ឱតរតិ។ សត្តហិ វាតិអាទិ ‘‘ឯកំ មាសំ វា’’តិអាទិនា វុត្តានុក្កមេន យោជេតព្ពំ។
Navayojanasatikaṃ majjhimadesapariyāpannameva, tato paraṃ nādhippetaṃ dandhatāvasena gamanato. Samantāti gatagataṭṭhānassa catūsu passesu. Aññenapi kāraṇenāti bhikkhūnaṃ samathavipassanātaruṇabhāvato aññenapi majjhimamaṇḍale veneyyānaṃ ñāṇaparipākādikāraṇena nikkhamati, antomaṇḍalaṃ otarati. Sattahi vātiādi ‘‘ekaṃ māsaṃ vā’’tiādinā vuttānukkamena yojetabbaṃ.
សរីរផាសុកត្ថាយាតិ ឯកស្មិំយេវ ឋានេ និពទ្ធវាសេន ឧស្សន្នធាតុកស្ស សរីរស្ស វិរេចនេន ផាសុភាវត្ថាយ។ អដ្ឋុប្បត្តិកាលាភិកង្ខនត្ថាយាតិ អគ្គិក្ខន្ធូបមសុត្ត (អ. និ. ៧.៧២) មឃទេវជាតកាទិទេសនានំ (ជា. ១.១.៩) វិយ ធម្មទេសនាយ អដ្ឋុប្បត្តិកាលស្ស អាកង្ខនេន។ សុរាបានសិក្ខាបទបញ្ញាបនេ (បាចិ. ៣២៦) វិយ សិក្ខាបទបញ្ញាបនត្ថាយ។ ពោធនេយ្យសត្តេ អង្គុលិមាលាទិកេ ពោធនត្ថាយ។ និពទ្ធវាសញ្ច បុគ្គលំ ឧទ្ទិស្ស ចារិកា និពទ្ធចារិកា។
Sarīraphāsukatthāyāti ekasmiṃyeva ṭhāne nibaddhavāsena ussannadhātukassa sarīrassa virecanena phāsubhāvatthāya. Aṭṭhuppattikālābhikaṅkhanatthāyāti aggikkhandhūpamasutta (a. ni. 7.72) maghadevajātakādidesanānaṃ (jā. 1.1.9) viya dhammadesanāya aṭṭhuppattikālassa ākaṅkhanena. Surāpānasikkhāpadapaññāpane (pāci. 326) viya sikkhāpadapaññāpanatthāya. Bodhaneyyasatte aṅgulimālādike bodhanatthāya. Nibaddhavāsañca puggalaṃ uddissa cārikā nibaddhacārikā.
២៥៥. អបរិគ្គហភាវំ កត្ថចិ អលគ្គភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘យូថំ បហាយ…បេ.… មត្តហត្ថី វិយា’’តិ វុត្តំ។ អសហាយកិច្ចោតិ សហាយកិច្ចរហិតោ សីហោ វិយ។ តេនស្ស ឯកវិហារិតំ តេជវន្តតញ្ច ទស្សេតិ។ តទា បន កាយវិវេកោ ន សក្កា លទ្ធុន្តិ ឥទមេត្ថ ការណំ ទដ្ឋព្ពំ។ ពហូហីតិអាទិ បន សភាវទស្សនវសេន វុត្តំ។ ថេរស្ស បរិសា សុវិនីតា ចិណ្ណគរុវាសា គរុនោ ឥច្ឆានុរូបមេវ វត្តតិ។
255. Apariggahabhāvaṃ katthaci alaggabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘yūthaṃ pahāya…pe… mattahatthī viyā’’ti vuttaṃ. Asahāyakiccoti sahāyakiccarahito sīho viya. Tenassa ekavihāritaṃ tejavantatañca dasseti. Tadā pana kāyaviveko na sakkā laddhunti idamettha kāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Bahūhītiādi pana sabhāvadassanavasena vuttaṃ. Therassa parisā suvinītā ciṇṇagaruvāsā garuno icchānurūpameva vattati.
វុត្តការណយុត្តេ អទ្ធានគមនេ ចារិកានំ វោហារោ សាសនេ និរុឡ្ហោតិ អាហ ‘‘កិញ្ចាបី’’តិអាទិ។ កេនចិទេវ និមិត្តេន កិស្មិញ្ចិ អត្ថេ បវត្តាយ សញ្ញាយ តន្និមិត្តរហិតេបិ អញ្ញស្មិំ បវត្តិ រុឡ្ហី នាម។ វិជិតមារត្តា សង្គាមវិជយមហាយោធោ វិយ។ អញ្ញំ សេវិត្វាតិ ‘‘មម អាគតភាវំ សត្ថុ អារោចេហី’’តិ អារោចនត្ថំ អញ្ញំ ភិក្ខុំ សេវិត្វា។
Vuttakāraṇayutte addhānagamane cārikānaṃ vohāro sāsane niruḷhoti āha ‘‘kiñcāpī’’tiādi. Kenacideva nimittena kismiñci atthe pavattāya saññāya tannimittarahitepi aññasmiṃ pavatti ruḷhī nāma. Vijitamārattā saṅgāmavijayamahāyodho viya. Aññaṃ sevitvāti ‘‘mama āgatabhāvaṃ satthu ārocehī’’ti ārocanatthaṃ aññaṃ bhikkhuṃ sevitvā.
ភគវា ធម្មំ ទេសេន្តោ តំតំបុគ្គលជ្ឈាសយានុរូបំ តទនុច្ឆវិកមេវ ធម្មិំ កថំ ករោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ចូឡគោសិង្គសុត្តេ’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ សាមគ្គិរសានិសំសន្តិ ‘‘កច្ចិ បន វោ, អនុរុទ្ធា, សមគ្គា សម្មោទមានា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៣២៦) សាមគ្គិរសានិសំសំ កថេសិ។ អាវសថានិសំសន្តិ ‘‘សីតំ ឧណ្ហំ បដិហនតី’’តិអាទិនា (ចូឡវ. ២៩៥, ៣១៥) អាវសថបដិសំយុត្តំ អានិសំសំ។ សតិបដិលាភិកន្តិ ជោតិបាលត្ថេរេ លាមកំ ឋានំ ឱតិណ្ណមត្តេ មហាពោធិបល្លង្កេ បន សព្ពញ្ញុតំ បដិវិជ្ឈិតុំ បត្ថនំ កត្វា បារមិយោ បូរេន្តោ អាគតោ។ តាទិសស្ស នាម បមាទវិហារោ ន យុត្តោតិ យថា កស្សបោ ភគវា ពោធិសត្តស្ស សតិំ បដិលភិតុំ ធម្មិំ កថំ កថេសិ, តថា អយំ ភគវា តមេវ បុព្ពេនិវាសបដិសំយុត្តកថំ ភិក្ខូនំ ឃដិការសុត្តំ (ម. និ. ២.២៨២) កថេសិ។ ចត្តារោ ធម្មុទ្ទេសេតិ – ‘‘ឧបនីយតិ លោកោ អទ្ធុវោ, អតាណោ លោកោ អនភិស្សរោ, អស្សកោ លោកោ សព្ពំ បហាយ គមនីយំ, ឩនោ លោកោ អតិត្តោ តណ្ហាទាសោ ចា’’តិ (ម. និ. ២.៣០៥) ឥមេ ចត្តារោ ធម្មុទ្ទេសេ កថេសិ។ កាមញ្ចេតេ ធម្មុទ្ទេសា រដ្ឋបាលសុត្តេ (ម. និ. ២.៣០៤) អាយស្មតា រដ្ឋបាលត្ថេរេន រញ្ញោ កោរព្យស្ស កថិតា, តេ បន ភគវតោ ឯវ អាហរិត្វា ថេរេន តត្ថ កថិតាតិ វុត្តំ ‘‘រដ្ឋបាលសុត្តេ’’តិអាទិ។ តថា ហិ វុត្តំ សុត្តេ – ‘‘អត្ថិ ខោ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ចត្តារោ ធម្មុទ្ទេសា ឧទ្ទិដ្ឋា’’តិអាទិ (ម. និ. ២.៣០៥) បានកានិសំសកថន្តិ ‘‘អគ្គិហុត្តំ មុខំ យញ្ញា’’តិអាទិនា (ម. និ. ២.៤០០; សុ. និ. ៥៧៣) អនុមោទនំ វត្វា បុន បកិណ្ណកកថាវសេន បានកបដិសំយុត្តំ អានិសំសកថំ កថេសិ។ ឯកីភាវេ អានិសំសំ កថេសិ, យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ ភគុំ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសី’’តិអាទិ (ម. និ. ៣.២៣៨)។ អនន្តនយន្តិ អបរិមាណទេសនានយំ អប្បិច្ឆតាទិបដិសំយុត្តំ ធម្មិំ កថំ។ តេនាហ ‘‘បុណ្ណ, អយម្បិ អប្បិច្ឆកថាយេវា’’តិអាទិ ពហូហិ បរិយាយេហិ នានានយំ ទេសេតិ។ កថំ តថា ទេសិតំ ថេរោ អញ្ញាសីតិ អាហ ‘‘បដិសម្ភិទាបត្តស្ស…បេ.… អហោសី’’តិ។
Bhagavā dhammaṃ desento taṃtaṃpuggalajjhāsayānurūpaṃ tadanucchavikameva dhammiṃ kathaṃ karotīti dassento ‘‘cūḷagosiṅgasutte’’tiādimāha. Tattha sāmaggirasānisaṃsanti ‘‘kacci pana vo, anuruddhā, samaggā sammodamānā’’tiādinā (ma. ni. 1.326) sāmaggirasānisaṃsaṃ kathesi. Āvasathānisaṃsanti ‘‘sītaṃ uṇhaṃ paṭihanatī’’tiādinā (cūḷava. 295, 315) āvasathapaṭisaṃyuttaṃ ānisaṃsaṃ. Satipaṭilābhikanti jotipālatthere lāmakaṃ ṭhānaṃ otiṇṇamatte mahābodhipallaṅke pana sabbaññutaṃ paṭivijjhituṃ patthanaṃ katvā pāramiyo pūrento āgato. Tādisassa nāma pamādavihāro na yuttoti yathā kassapo bhagavā bodhisattassa satiṃ paṭilabhituṃ dhammiṃ kathaṃ kathesi, tathā ayaṃ bhagavā tameva pubbenivāsapaṭisaṃyuttakathaṃ bhikkhūnaṃ ghaṭikārasuttaṃ (ma. ni. 2.282) kathesi. Cattāro dhammuddeseti – ‘‘upanīyati loko addhuvo, atāṇo loko anabhissaro, assako loko sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ, ūno loko atitto taṇhādāso cā’’ti (ma. ni. 2.305) ime cattāro dhammuddese kathesi. Kāmañcete dhammuddesā raṭṭhapālasutte (ma. ni. 2.304) āyasmatā raṭṭhapālattherena rañño korabyassa kathitā, te pana bhagavato eva āharitvā therena tattha kathitāti vuttaṃ ‘‘raṭṭhapālasutte’’tiādi. Tathā hi vuttaṃ sutte – ‘‘atthi kho, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro dhammuddesā uddiṭṭhā’’tiādi (ma. ni. 2.305) pānakānisaṃsakathanti ‘‘aggihuttaṃ mukhaṃ yaññā’’tiādinā (ma. ni. 2.400; su. ni. 573) anumodanaṃ vatvā puna pakiṇṇakakathāvasena pānakapaṭisaṃyuttaṃ ānisaṃsakathaṃ kathesi. Ekībhāve ānisaṃsaṃ kathesi, yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘atha kho bhagavā āyasmantaṃ bhaguṃ dhammiyā kathāya sandassesī’’tiādi (ma. ni. 3.238). Anantanayanti aparimāṇadesanānayaṃ appicchatādipaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ. Tenāha ‘‘puṇṇa, ayampi appicchakathāyevā’’tiādi bahūhi pariyāyehi nānānayaṃ deseti. Kathaṃ tathā desitaṃ thero aññāsīti āha ‘‘paṭisambhidāpattassa…pe… ahosī’’ti.
ចារិកាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Cārikādivaṇṇanā niṭṭhitā.
សត្តវិសុទ្ធិបញ្ហវណ្ណនា
Sattavisuddhipañhavaṇṇanā
២៥៦. តតោ បដ្ឋាយាតិ។ យទា ជាតិភូមកា ភិក្ខូ សត្ថុ សម្មុខា ថេរស្ស វណ្ណំ ភាសិំសុ, តតោ បដ្ឋាយ។ សីសានុលោកី ហុត្វា បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធនំ ថេរេន សមាគមេ អាទរវសេន កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ តថា ហិ វុត្តំ បាឋេ ‘‘អប្បេវ នាមា’’តិអាទិ, ‘‘តរមានរូបោ’’តិ ច។ យំ បន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឯកស្មិំ ឋានេ និលីន’’ន្តិអាទិ, តំ អការណំ។ ន ហិ ធម្មសេនាបតិ តស្ស ថេរស្ស និសិន្នដ្ឋានំ អភិញ្ញាញាណេន ជានិតុំ ន សក្កោតិ។ ‘‘កច្ចិ នុ ខោ មំ អទិស្វាវ គមិស្សតី’’តិ អយម្បិ ចិន្តា អាទរវសេនេវាតិ យុត្តំ។ ន ហិ សត្ថារំ ទដ្ឋុំ អាគតោ សាវកោ អបិ អាយស្មា អញ្ញាតកោណ្ឌញ្ញោ សត្ថុកប្បំ ធម្មសេនាបតិំ តត្ថ វសន្តំ អទិស្វាវ គច្ឆនកោ នាម អត្ថិ។ ទិវាវិហារន្តិ សម្បទានេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘ទិវាវិហារត្ថាយា’’តិ។
256.Tatopaṭṭhāyāti. Yadā jātibhūmakā bhikkhū satthu sammukhā therassa vaṇṇaṃ bhāsiṃsu, tato paṭṭhāya. Sīsānulokī hutvā piṭṭhito piṭṭhito anubandhanaṃ therena samāgame ādaravasena katanti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi vuttaṃ pāṭhe ‘‘appeva nāmā’’tiādi, ‘‘taramānarūpo’’ti ca. Yaṃ pana vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ekasmiṃ ṭhāne nilīna’’ntiādi, taṃ akāraṇaṃ. Na hi dhammasenāpati tassa therassa nisinnaṭṭhānaṃ abhiññāñāṇena jānituṃ na sakkoti. ‘‘Kacci nu kho maṃ adisvāva gamissatī’’ti ayampi cintā ādaravasenevāti yuttaṃ. Na hi satthāraṃ daṭṭhuṃ āgato sāvako api āyasmā aññātakoṇḍañño satthukappaṃ dhammasenāpatiṃ tattha vasantaṃ adisvāva gacchanako nāma atthi. Divāvihāranti sampadāne upayogavacananti āha ‘‘divāvihāratthāyā’’ti.
២៥៧. បុរិមកថាយាតិ បឋមាលាបេ។ អប្បតិដ្ឋិតាយាតិ នប្បវត្តិតាយ។ បច្ឆិមកថា ន ជាយតីតិ បច្ឆា វត្តព្ពកថាយ អវសរោ ន ហោតិ។ សត្ត វិសុទ្ធិយោ បុច្ឆិ ទិដ្ឋសំសន្ទនវសេន។ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិ នាម អរិយមគ្គោ។ យស្មា តតោ ឧត្តរិម្បិ បត្តព្ពំ អត្ថេវ, តស្មា ‘‘ចតុបារិសុទ្ធិសីលាទីសុ ឋិតស្សបិ ព្រហ្មចរិយវាសោ មត្ថកំ ន បាបុណាតី’’តិ វុត្តំ។ តស្មាតិ ព្រហ្មចរិយវាសស្ស មត្ថកំ អប្បត្តត្តា។ សព្ពំ បដិក្ខិបីតិ សត្តមម្បិ បញ្ហំ បដិក្ខិបិ, ឥតរេសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ។
257.Purimakathāyāti paṭhamālāpe. Appatiṭṭhitāyāti nappavattitāya. Pacchimakathā na jāyatīti pacchā vattabbakathāya avasaro na hoti. Satta visuddhiyo pucchi diṭṭhasaṃsandanavasena. Ñāṇadassanavisuddhi nāma ariyamaggo. Yasmā tato uttarimpi pattabbaṃ attheva, tasmā ‘‘catupārisuddhisīlādīsu ṭhitassapi brahmacariyavāso matthakaṃ na pāpuṇātī’’ti vuttaṃ. Tasmāti brahmacariyavāsassa matthakaṃ appattattā. Sabbaṃ paṭikkhipīti sattamampi pañhaṃ paṭikkhipi, itaresu vattabbameva natthi.
អប្បច្ចយបរិនិព្ពានន្តិ អនុបាទិសេសនិព្ពានមាហ។ ឥទានិ បការន្តរេនបិ អនុបាទាបរិនិព្ពានំ ទស្សេតុំ ‘‘ទ្វេធា’’តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ គហណូបាទានន្តិ ទឡ្ហគ្គហណភូតំ ឧបាទានំ ។ តេនាហ ‘‘កាមុបាទានាទិក’’ន្តិ។ បច្ចយូបាទានន្តិ យំ កិញ្ចិ បច្ចយមាហ។ សោ ហិ អត្តនោ ផលំ ឧបាទិយតិ ឧបាទានវសេន គណ្ហតីតិ ឧបាទានន្តិ វុច្ចតិ។ តេនាហ ‘‘បច្ចយូបាទានំ នាម…បេ.… បច្ចយា’’តិ។ ‘‘អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចតី’’តិ វចនតោ (មហាវ. ២៨, ៣០) អរហត្តផលំ អនុបាទាបរិនិព្ពានន្តិ កថេន្តិ។ ន ច ឧបាទានសម្បយុត្តន្តិ ឧបាទានេហិ ឯតំ ន សហិតំ នាបិ ឧបាទានេហិ សហ បវត្តិ ហុត្វា។ ន ច កញ្ចិ ធម្មំ ឧបាទិយតីតិ កស្សចិ ធម្មស្ស អារម្មណករណវសេន ន ឧបាទិយតិ ។ បរិនិព្ពុតន្តេតិ អគ្គមគ្គេន កាតព្ពកិលេសបរិនិព្ពានបរិយោសានន្តេ ជាតត្តា។ អមតធាតុមេវ អនុបាទាបរិនិព្ពានំ កថេន្តិ, កថេន្តានញ្ច យថា តស្ស កោចិ បច្ចយោ នាម នត្ថិ, ឯវំ អធិគតោបិ យថា កោចិ បច្ចយោ នាម ន ហោតិ, តថា បរិនិព្ពានំ អបច្ចយបរិនិព្ពានន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘អយំ អន្តោ’’តិអាទិមាហ។ បុន បុច្ឆំ អារភិ អនុបាទាបរិនិព្ពានំ សរូបតោ បតិដ្ឋាបេតុកាមោ។
Appaccayaparinibbānanti anupādisesanibbānamāha. Idāni pakārantarenapi anupādāparinibbānaṃ dassetuṃ ‘‘dvedhā’’tiādi vuttaṃ. Tattha gahaṇūpādānanti daḷhaggahaṇabhūtaṃ upādānaṃ . Tenāha ‘‘kāmupādānādika’’nti. Paccayūpādānanti yaṃ kiñci paccayamāha. So hi attano phalaṃ upādiyati upādānavasena gaṇhatīti upādānanti vuccati. Tenāha ‘‘paccayūpādānaṃ nāma…pe… paccayā’’ti. ‘‘Anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccatī’’ti vacanato (mahāva. 28, 30) arahattaphalaṃ anupādāparinibbānanti kathenti. Na ca upādānasampayuttanti upādānehi etaṃ na sahitaṃ nāpi upādānehi saha pavatti hutvā. Na ca kañci dhammaṃ upādiyatīti kassaci dhammassa ārammaṇakaraṇavasena na upādiyati . Parinibbutanteti aggamaggena kātabbakilesaparinibbānapariyosānante jātattā. Amatadhātumeva anupādāparinibbānaṃ kathenti, kathentānañca yathā tassa koci paccayo nāma natthi, evaṃ adhigatopi yathā koci paccayo nāma na hoti, tathā parinibbānaṃ apaccayaparinibbānanti dassento ‘‘ayaṃ anto’’tiādimāha. Puna pucchaṃ ārabhi anupādāparinibbānaṃ sarūpato patiṭṭhāpetukāmo.
២៥៨. សព្ពបរិវត្តេសូតិ សព្ពេសុ បញ្ហបរិវត្តនេសុ, បញ្ហវារេសូតិ អត្ថោ។ សគហណធម្មមេវាតិ ‘‘ឯតំ មមា’’តិអាទិនា គណ្ហតីតិ គហណំ, សហ គហណេនាតិ សគហណំ, ឧបាទានិយន្តិ អត្ថោ។ វិវដ្ដសន្និស្សិតស្ស អភាវតោ វដ្ដមេវ អនុគតោតិ វដ្ដានុគតោ។ តេនាហ ‘‘ចតុបារិសុទ្ធិសីលមត្តស្សបិ អភាវតោ’’តិ។ យោ បន ចតុព្ពិធេ វិវដ្ដូបនិស្សយេ សីលេ ឋិតោ, សោបិ ‘‘អញ្ញត្រ ឥមេហិ ធម្មេហី’’តិ វត្តព្ពតំ អរហតិ។
258.Sabbaparivattesūti sabbesu pañhaparivattanesu, pañhavāresūti attho. Sagahaṇadhammamevāti ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā gaṇhatīti gahaṇaṃ, saha gahaṇenāti sagahaṇaṃ, upādāniyanti attho. Vivaṭṭasannissitassa abhāvato vaṭṭameva anugatoti vaṭṭānugato. Tenāha ‘‘catupārisuddhisīlamattassapi abhāvato’’ti. Yo pana catubbidhe vivaṭṭūpanissaye sīle ṭhito, sopi ‘‘aññatra imehi dhammehī’’ti vattabbataṃ arahati.
សត្តវិសុទ្ធិបញ្ហវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Sattavisuddhipañhavaṇṇanā niṭṭhitā.
សត្តរថវិនីតវណ្ណនា
Sattarathavinītavaṇṇanā
២៥៩. និស្សក្កវចនមេតំ ‘‘យាវ ហេដ្ឋិមសោបានកឡេវរា’’តិអាទីសុ វិយ។ អត្ថោតិ បយោជនំ។ ចិត្តវិសុទ្ធិ ហេត្ថ សីលវិសុទ្ធិំ បយោជេតិ តស្ស តទត្ថត្តា។ សីលវិសុទ្ធិកិច្ចំ កតំ នាម ហោតិ សមាធិសំវត្តនតោ។ សមាធិសំវត្តនិកា ហិ សីលវិសុទ្ធិ នាម។ សព្ពបទេសូតិ ‘‘ចិត្តវិសុទ្ធិ យាវទេវ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធត្ថា’’តិអាទីសុ សព្ពបទេសុ, ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិយំ ឋិតស្ស ចិត្តវិសុទ្ធកិច្ចំ កតំ នាម ហោតីតិអាទិនា យោជេតព្ពំ។
259.Nissakkavacanametaṃ ‘‘yāva heṭṭhimasopānakaḷevarā’’tiādīsu viya. Atthoti payojanaṃ. Cittavisuddhi hettha sīlavisuddhiṃ payojeti tassa tadatthattā. Sīlavisuddhikiccaṃ kataṃ nāma hoti samādhisaṃvattanato. Samādhisaṃvattanikā hi sīlavisuddhi nāma. Sabbapadesūti ‘‘cittavisuddhi yāvadeva diṭṭhivisuddhatthā’’tiādīsu sabbapadesu, diṭṭhivisuddhiyaṃ ṭhitassa cittavisuddhakiccaṃ kataṃ nāma hotītiādinā yojetabbaṃ.
សាវត្ថិនគរំ វិយ សក្កាយនគរំ អតិក្កមិតព្ពត្តា។ សាកេតនគរំ វិយ និព្ពាននគរំ បាបុណិតព្ពត្តា ។ អច្ចាយិកស្ស កិច្ចស្ស ឧប្បាទកាលោ វិយ នវមេនេវ ខណេន បត្តព្ពស្ស អភិសមយកិច្ចស្ស ឧបាទកាលោ។ យថា រញ្ញោ សត្តមេន រថវិនីតេន សាកេតេ អន្តេបុរទ្វារេ ឱរុឡ្ហស្ស ន តាវ កិច្ចំ និដ្ឋិតំ នាម ហោតិ, សំវិធាតព្ពសំវិធានំ ញាតិមិត្តគណបរិវុតស្ស សុរសភោជនបរិភោគេ និដ្ឋិតំ នាម សិយា, ឯវមេតំ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិយា កិលេសេ ខេបេត្វា តេសំយេវ បដិប្បស្សទ្ធិបហានសាធកអរិយផលសមង្គិកាលេ អភិសមយកិច្ចំ និដ្ឋិតំ នាម ហោតិ។ តេនាហ ‘‘យោគិនោ…បេ.… កាលោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ។ តត្ថ បរោបណ្ណាស កុសលធម្មា នាម ចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នា ផស្សាទយោ បរោបណ្ណាស អនវជ្ជធម្មា។ និរោធសយនេតិ និព្ពានសយនេ។
Sāvatthinagaraṃ viya sakkāyanagaraṃ atikkamitabbattā. Sāketanagaraṃ viya nibbānanagaraṃ pāpuṇitabbattā . Accāyikassa kiccassa uppādakālo viya navameneva khaṇena pattabbassa abhisamayakiccassa upādakālo. Yathā rañño sattamena rathavinītena sākete antepuradvāre oruḷhassa na tāva kiccaṃ niṭṭhitaṃ nāma hoti, saṃvidhātabbasaṃvidhānaṃ ñātimittagaṇaparivutassa surasabhojanaparibhoge niṭṭhitaṃ nāma siyā, evametaṃ ñāṇadassanavisuddhiyā kilese khepetvā tesaṃyeva paṭippassaddhipahānasādhakaariyaphalasamaṅgikāle abhisamayakiccaṃ niṭṭhitaṃ nāma hoti. Tenāha ‘‘yogino…pe… kālo daṭṭhabbo’’ti. Tattha paropaṇṇāsa kusaladhammā nāma cittuppādapariyāpannā phassādayo paropaṇṇāsa anavajjadhammā. Nirodhasayaneti nibbānasayane.
‘‘វិសុទ្ធិយោ’’តិ វា ‘‘កថាវត្ថូនី’’តិ វា អត្ថតោ ឯកំ, ព្យញ្ជនមេវ នានន្តិ តេសំ អត្ថតោ អនញ្ញភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥតី’’តិ អារទ្ធំ។ អាយស្មា បុណ្ណោ ទស កថាវត្ថូនិ វិស្សជ្ជេសីតិ សត្ត វិសុទ្ធិយោ នាម វិស្សជ្ជន្តោបិ ទស កថាវត្ថូនិ វិស្សជ្ជេសិ តេសំ អត្ថតោ អនញ្ញត្តា។ ឯតេនេវ ធម្មសេនាបតិ សារិបុត្តត្ថេរោ សត្ត វិសុទ្ធិយោ បុច្ឆន្តោ ទស កថាវត្ថូនិ បុច្ឆីតិ អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោវាតិ វេទិតព្ពោ។ ន្តិ បញ្ហំ។ កិំ ជានិត្វា បុច្ឆីតិ វិសុទ្ធិបរិយាយេន កថាវត្ថូនិ បុច្ឆាមីតិ កិំ ជានិត្វា បុច្ឆិ។ ទសកថាវត្ថុលាភិនំ ថេរំ វិសុទ្ធិយោ បុច្ឆន្តោ បុច្ឆិតដ្ឋានេយេវ បុច្ឆនេន កិំ តិត្ថកុសលោ វា បន ហុត្វា វិសយស្មិំ បុច្ឆិ, ឧទាហុ បានីយត្ថិកមតិត្ថេហិ ឆិន្នតដេហិ បាតេន្តោ វិយ អតិត្ថកុសលោ ហុត្វា អបុច្ឆិតព្ពដ្ឋានេ អវិសយស្មិំ បុច្ឆីតិ យោជនា។ ឥមិនា នយេន វិស្សជ្ជនបក្ខេបិ អត្ថយោជនា វេទិតព្ពា។ យទត្ថមស្ស វិចារណា អារទ្ធា, តំ ទស្សេន្តេន ‘‘តិត្ថកុសលោ ហុត្វា’’តិអាទិំ វត្វា វិសុទ្ធិកថាវត្ថូនំ អត្ថតោ អនញ្ញត្តេបិ អយំ វិសេសោ វេទិតព្ពោតិ ទស្សេតុំ ‘‘យំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ។ តទមិនាតិ យំ ‘‘សំខិត្តំ, វិត្ថិណ្ណ’’ន្តិ ច វុត្តំ, តំ ឥមិនា ឥទានិ វុច្ចមានេន នយេន វិធិនា វេទិតព្ពំ។
‘‘Visuddhiyo’’ti vā ‘‘kathāvatthūnī’’ti vā atthato ekaṃ, byañjanameva nānanti tesaṃ atthato anaññabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘itī’’ti āraddhaṃ. Āyasmā puṇṇo dasa kathāvatthūni vissajjesīti satta visuddhiyo nāma vissajjantopi dasa kathāvatthūni vissajjesi tesaṃ atthato anaññattā. Eteneva dhammasenāpati sāriputtatthero satta visuddhiyo pucchanto dasa kathāvatthūni pucchīti ayampi attho vuttovāti veditabbo. Nti pañhaṃ. Kiṃ jānitvā pucchīti visuddhipariyāyena kathāvatthūni pucchāmīti kiṃ jānitvā pucchi. Dasakathāvatthulābhinaṃ theraṃ visuddhiyo pucchanto pucchitaṭṭhāneyeva pucchanena kiṃ titthakusalo vā pana hutvā visayasmiṃ pucchi, udāhu pānīyatthikamatitthehi chinnataṭehi pātento viya atitthakusalo hutvā apucchitabbaṭṭhāne avisayasmiṃ pucchīti yojanā. Iminā nayena vissajjanapakkhepi atthayojanā veditabbā. Yadatthamassa vicāraṇā āraddhā, taṃ dassentena ‘‘titthakusalo hutvā’’tiādiṃ vatvā visuddhikathāvatthūnaṃ atthato anaññattepi ayaṃ viseso veditabboti dassetuṃ ‘‘yaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Tadamināti yaṃ ‘‘saṃkhittaṃ, vitthiṇṇa’’nti ca vuttaṃ, taṃ iminā idāni vuccamānena nayena vidhinā veditabbaṃ.
ឯកា សីលវិសុទ្ធីតិ វិសុទ្ធីសុ វិសុំ ឯកា សីលវិសុទ្ធិ។ ទសសុ កថាវត្ថូសុ ចត្តារិ កថាវត្ថូនិ ហុត្វា អាគតា អប្បិច្ឆតាទីហិ វិនា សីលវិសុទ្ធិយា អសម្ភវតោ។ អប្បិច្ឆកថាតិអាទីសុ កថាសីសេន ទសកថាវត្ថុ គហិតំ។ កថេតព្ពត្តា វា វត្ថុ កថាវត្ថូតិ វុត្តំ។ ឯវញ្ច ឧបការតោ, សភាវតោ វា ចតុន្នំ កថាវត្ថូនំ សីលវិសុទ្ធិសង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ។ តិណ្ណំ កថាវត្ថូនំ ចិត្តវិសុទ្ធិសង្គហេបិ ឯសេវ នយោ។ បញ្ច វិសុទ្ធិយោតិ នាមរូបបរិច្ឆេទោ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ, សប្បច្ចយនាមរូបទស្សនំ កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិ, វិបស្សនុបក្កិលេសេ បហាយ ឧប្បន្នំ វិបស្សនាញាណំ មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ, ឧទយព្ពយញាណាទិ នវវិធញាណំ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិ, អរិយមគ្គញាណំ ញាណទស្សនវិសុទ្ធីតិ ឥមា បញ្ច វិសុទ្ធិយោ។
Ekā sīlavisuddhīti visuddhīsu visuṃ ekā sīlavisuddhi. Dasasu kathāvatthūsu cattāri kathāvatthūni hutvā āgatā appicchatādīhi vinā sīlavisuddhiyā asambhavato. Appicchakathātiādīsu kathāsīsena dasakathāvatthu gahitaṃ. Kathetabbattā vā vatthu kathāvatthūti vuttaṃ. Evañca upakārato, sabhāvato vā catunnaṃ kathāvatthūnaṃ sīlavisuddhisaṅgaho daṭṭhabbo. Tiṇṇaṃ kathāvatthūnaṃ cittavisuddhisaṅgahepi eseva nayo. Pañca visuddhiyoti nāmarūpaparicchedo diṭṭhivisuddhi, sappaccayanāmarūpadassanaṃ kaṅkhāvitaraṇavisuddhi, vipassanupakkilese pahāya uppannaṃ vipassanāñāṇaṃ maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, udayabbayañāṇādi navavidhañāṇaṃ paṭipadāñāṇadassanavisuddhi, ariyamaggañāṇaṃ ñāṇadassanavisuddhīti imā pañca visuddhiyo.
សត្តរថវិនីតវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Sattarathavinītavaṇṇanā niṭṭhitā.
២៦០. សម្មោទិតុន្តិ អនន្តរំ វុច្ចមានេន សម្មោទិតុំ។ អដ្ឋានបរិកប្បេនាតិ អការណស្ស វត្ថុនោ បរិកប្បនេន តទា អសម្ភវន្តំ អត្ថំ បរិកប្បេត្វា វចនេន។ អភិណ្ហទស្សនស្សាតិ និច្ចទស្សនស្ស, និយតទស្សនស្សាតិ អត្ថោ។
260.Sammoditunti anantaraṃ vuccamānena sammodituṃ. Aṭṭhānaparikappenāti akāraṇassa vatthuno parikappanena tadā asambhavantaṃ atthaṃ parikappetvā vacanena. Abhiṇhadassanassāti niccadassanassa, niyatadassanassāti attho.
ឧក្ខិបីតិ គុណតោ កថិតភាវេន ឧក្កំសេតិ។ ថេរស្សាតិ អាយស្មតោ បុណ្ណត្ថេរស្ស។ ឥមស្មិំ ឋានេ ឥមស្មិំ ការណេ ឯកបទេនេវ សាវកវិសយេ អនញ្ញសាធារណគុណាវិករណនិមិត្តំ។ ឥទានិ តមេវត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘អមច្ចញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ។ អបចាយមានោតិ បូជយន្តោ។
Ukkhipīti guṇato kathitabhāvena ukkaṃseti. Therassāti āyasmato puṇṇattherassa. Imasmiṃ ṭhāne imasmiṃ kāraṇe ekapadeneva sāvakavisaye anaññasādhāraṇaguṇāvikaraṇanimittaṃ. Idāni tamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘amaccañhī’’tiādi vuttaṃ. Apacāyamānoti pūjayanto.
‘‘អនុមស្ស អនុមស្ស បុច្ឆិតា’’តិ វុត្តត្តា វិចារណវសេនាហ ‘‘កិំ បន បញ្ហស្ស បុច្ឆនំ ភារិយំ ឧទាហុ វិស្សជ្ជន’’ន្តិ។ សហេតុកំ កត្វាតិ យុត្តាយុត្តំ កត្វា។ សការណន្តិ តស្សេវ វេវចនំ។ បុច្ឆនម្បីតិ ឯវំ សហធម្មេន បុច្ឆិតព្ពមត្ថំ សយំ សម្បាទេត្វា បុច្ឆនម្បិ ភារិយំ ទុក្ករំ។ វិស្សជ្ជនម្បីតិ សហធម្មេន វិស្សជ្ជនម្បិ ទុក្ករំ។ ឯវញ្ហិ វិស្សជ្ជេន្តោ វិញ្ញូនំ ចិត្តំ អារាធេតីតិ។ យថានុសន្ធិនាវ ទេសនា និដ្ឋិតាអាទិតោ សបរិក្ខារំ សីលំ, មជ្ឈេ សមាធិំ, អន្តេ វសីភាវប្បត្តំ បញ្ញំ ទស្សេត្វា ទេសនាយ និដ្ឋាបិតត្តាតិ។
‘‘Anumassa anumassa pucchitā’’ti vuttattā vicāraṇavasenāha ‘‘kiṃ pana pañhassa pucchanaṃ bhāriyaṃ udāhu vissajjana’’nti. Sahetukaṃ katvāti yuttāyuttaṃ katvā. Sakāraṇanti tasseva vevacanaṃ. Pucchanampīti evaṃ sahadhammena pucchitabbamatthaṃ sayaṃ sampādetvā pucchanampi bhāriyaṃ dukkaraṃ. Vissajjanampīti sahadhammena vissajjanampi dukkaraṃ. Evañhi vissajjento viññūnaṃ cittaṃ ārādhetīti. Yathānusandhināva desanā niṭṭhitāādito saparikkhāraṃ sīlaṃ, majjhe samādhiṃ, ante vasībhāvappattaṃ paññaṃ dassetvā desanāya niṭṭhāpitattāti.
រថវិនីតសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា។
Rathavinītasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / មជ្ឈិមនិកាយ • Majjhimanikāya / ៤. រថវិនីតសុត្តំ • 4. Rathavinītasuttaṃ
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / សុត្តបិដក (អដ្ឋកថា) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / មជ្ឈិមនិកាយ (អដ្ឋកថា) • Majjhimanikāya (aṭṭhakathā) / ៤. រថវិនីតសុត្តវណ្ណនា • 4. Rathavinītasuttavaṇṇanā
