| Library / Tipiṭaka / තිපිටක • Tipiṭaka / ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා • Khuddasikkhā-mūlasikkhā |
5. පත්තනිද්දෙසවණ්ණනා
5. Pattaniddesavaṇṇanā
60. ඉදානි භාජනවිකතිං දස්සෙතුං ‘‘පත්තො චා’’ති උද්ධටං. එත්ථ පන පඨමගාථා සුවිඤ්ඤෙය්යා.
60. Idāni bhājanavikatiṃ dassetuṃ ‘‘patto cā’’ti uddhaṭaṃ. Ettha pana paṭhamagāthā suviññeyyā.
61. දුතියෙ ‘‘මගධනාළිද්වයතණ්ඩුලසාධිත’’න්ති වත්තබ්බෙ විභත්තිලොපං අකත්වා ගාථාබන්ධසුඛත්ථං ‘‘මගධෙ නාළිද්වයතණ්ඩුලසාධිත’’න්ති වුත්තං, පචිතන්ති අත්ථො. එත්ථ (පාරා. 602; පාරා. අට්ඨ. 2.602; කඞ්ඛා. අට්ඨ. පත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා) මගධනාළි නාම අඩ්ඪතෙරසපලං ගණ්හාති. ඔදනන්ති එත්ථ සබ්බප්පකාරසම්පන්නං අවස්සාවිතොදනං ගහෙතබ්බං. ඔදනස්ස චතුත්ථභාගප්පමාණං නාතිඝනං නාතිතනුකං හත්ථහාරියමුග්ගසූපඤ්ච ආලොපස්ස ආලොපස්ස අනුරූපං යාව චරිමකාලොපප්පහොනකං මච්ඡමංසාදිබ්යඤ්ජනඤ්ච යො පත්තො ගණ්හාති, සො උක්කට්ඨො නාමාති අත්ථො. සප්පිතෙලතක්කරසකඤ්ජිකාදීනි පන ගණනූපගානි න හොන්ති, තානි හි ඔදනගතිකානෙව හොන්ති, නෙව හාපෙතුං, න වඩ්ඪෙතුං සක්කොන්ති. එවමෙතං සබ්බං පක්ඛිත්තං සචෙ පත්තස්ස හෙට්ඨිමරාජිසමං තිට්ඨති, සුත්තෙන වා හීරෙන වා ඡින්දන්තස්ස සුත්තස්ස වා හීරස්ස වා හෙට්ඨිමන්තං ඵුසති, අයං උක්කට්ඨො නාම පත්තො. සචෙ තං රාජිං අතික්කමිත්වා ථූපීකතං තිට්ඨති, අයං උක්කට්ඨොමකො නාම පත්තො. සචෙ තං රාජිං න සම්පාපුණාති, අන්තොගතමෙව හොති, අයං උක්කට්ඨුක්කට්ඨො නාම පත්තො.
61. Dutiye ‘‘magadhanāḷidvayataṇḍulasādhita’’nti vattabbe vibhattilopaṃ akatvā gāthābandhasukhatthaṃ ‘‘magadhe nāḷidvayataṇḍulasādhita’’nti vuttaṃ, pacitanti attho. Ettha (pārā. 602; pārā. aṭṭha. 2.602; kaṅkhā. aṭṭha. pattasikkhāpadavaṇṇanā) magadhanāḷi nāma aḍḍhaterasapalaṃ gaṇhāti. Odananti ettha sabbappakārasampannaṃ avassāvitodanaṃ gahetabbaṃ. Odanassa catutthabhāgappamāṇaṃ nātighanaṃ nātitanukaṃ hatthahāriyamuggasūpañca ālopassa ālopassa anurūpaṃ yāva carimakālopappahonakaṃ macchamaṃsādibyañjanañca yo patto gaṇhāti, so ukkaṭṭho nāmāti attho. Sappitelatakkarasakañjikādīni pana gaṇanūpagāni na honti, tāni hi odanagatikāneva honti, neva hāpetuṃ, na vaḍḍhetuṃ sakkonti. Evametaṃ sabbaṃ pakkhittaṃ sace pattassa heṭṭhimarājisamaṃ tiṭṭhati, suttena vā hīrena vā chindantassa suttassa vā hīrassa vā heṭṭhimantaṃ phusati, ayaṃ ukkaṭṭho nāma patto. Sace taṃ rājiṃ atikkamitvā thūpīkataṃ tiṭṭhati, ayaṃ ukkaṭṭhomako nāma patto. Sace taṃ rājiṃ na sampāpuṇāti, antogatameva hoti, ayaṃ ukkaṭṭhukkaṭṭho nāma patto.
62. ‘‘මජ්ඣිමො නාම පත්තො නාළිකොදනං ගණ්හාතී’’ති වුත්තත්තා ‘‘මජ්ඣිමො තස්සුපඩ්ඪො වා’’ති වුත්තං. එත්ථාපි වුත්තප්පකාරෙන මජ්ඣිමො මජ්ඣිමොමකො මජ්ඣිමුක්කට්ඨොති පත්තත්තිකං වෙදිතබ්බං. ‘‘ඔමකො නාම පත්තො පත්ථොදනං ගණ්හාතී’’ති (පාරා. 602) වචනතො ‘‘තතොපඩ්ඪො’’ති වුත්තං. මගධනාළියා උපඩ්ඪනාළිකොදනඤ්ච තදූපියං සූපං බ්යඤ්ජනඤ්ච ගණ්හාති, සො ඔමකො නාම. ඉධාපි ඔමකො ඔමකොමකො ඔමකුක්කට්ඨොති පත්තත්තිකං වෙදිතබ්බං. ඉමෙසු පන නවසු පත්තෙසු උක්කට්ඨුක්කට්ඨො ච ඔමකොමකො ච අපත්තො. එතෙසු අධිට්ඨාතබ්බකිච්චං නත්ථි, සෙසා සත්ත පත්තා අධිට්ඨාතබ්බා, විකප්පෙතබ්බා චාති අත්ථො.
62. ‘‘Majjhimo nāma patto nāḷikodanaṃ gaṇhātī’’ti vuttattā ‘‘majjhimo tassupaḍḍho vā’’ti vuttaṃ. Etthāpi vuttappakārena majjhimo majjhimomako majjhimukkaṭṭhoti pattattikaṃ veditabbaṃ. ‘‘Omako nāma patto patthodanaṃ gaṇhātī’’ti (pārā. 602) vacanato ‘‘tatopaḍḍho’’ti vuttaṃ. Magadhanāḷiyā upaḍḍhanāḷikodanañca tadūpiyaṃ sūpaṃ byañjanañca gaṇhāti, so omako nāma. Idhāpi omako omakomako omakukkaṭṭhoti pattattikaṃ veditabbaṃ. Imesu pana navasu pattesu ukkaṭṭhukkaṭṭho ca omakomako ca apatto. Etesu adhiṭṭhātabbakiccaṃ natthi, sesā satta pattā adhiṭṭhātabbā, vikappetabbā cāti attho.
63. අතිරෙකපත්තොති (පාරා. 601) අනධිට්ඨිතො අවිකප්පිතො. සකොති සසන්තකො. කප්පොති කප්පියො. අයමෙවෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – යො පත්තො කාකණිකමත්තස්සාපි මූලස්ස දාතබ්බස්ස නත්ථිතාය සකො. අයොපත්තො පඤ්චහි පාකෙහි මත්තිකාපත්තො ද්වීහි පාකෙහි පක්කත්තා කප්පො. සො දසාහපරමං කාලං අනධිට්ඨිතො අවිකප්පිතො ධාරෙය්යොති.
63.Atirekapattoti (pārā. 601) anadhiṭṭhito avikappito. Sakoti sasantako. Kappoti kappiyo. Ayamevettha saṅkhepo – yo patto kākaṇikamattassāpi mūlassa dātabbassa natthitāya sako. Ayopatto pañcahi pākehi mattikāpatto dvīhi pākehi pakkattā kappo. So dasāhaparamaṃ kālaṃ anadhiṭṭhito avikappito dhāreyyoti.
64. අච්ඡෙදාදයො චීවරෙ වුත්තප්පභෙදායෙව. ඡිද්දෙනාති (පාරා. අට්ඨ. 2.608; කඞ්ඛා. අට්ඨ. පත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා) එත්ථ යස්ස පත්තස්ස මුඛවට්ටිතො හෙට්ඨා ද්වඞ්ගුලප්පදෙසෙ යෙන ඡිද්දෙන කඞ්ගුසිත්ථං නික්ඛමති, තත්තකෙන ඡිද්දෙන භිජ්ජති. තස්මිං පන අයචුණ්ණාදීහි පටිපාකතිකෙ කතෙ දසාහබ්භන්තරෙ පුන අධිට්ඨාතබ්බං. පත්තාධිට්ඨානමුජ්ඣතීති පත්තො අධිට්ඨානං උජ්ඣති.
64.Acchedādayo cīvare vuttappabhedāyeva. Chiddenāti (pārā. aṭṭha. 2.608; kaṅkhā. aṭṭha. pattasikkhāpadavaṇṇanā) ettha yassa pattassa mukhavaṭṭito heṭṭhā dvaṅgulappadese yena chiddena kaṅgusitthaṃ nikkhamati, tattakena chiddena bhijjati. Tasmiṃ pana ayacuṇṇādīhi paṭipākatike kate dasāhabbhantare puna adhiṭṭhātabbaṃ. Pattādhiṭṭhānamujjhatīti patto adhiṭṭhānaṃ ujjhati.
65. ඉදානි පරිහරණවිධිං දස්සෙතුං ‘‘පත්තං න පටිසාමෙය්ය සොදක’’න්තිආදි ආරද්ධං. සොදකං (චූළව. 254) පත්තං න පටිසාමෙය්ය, ආතපෙ ච සොදකං පත්තං න ඔතපෙති අධිප්පායො. න නිදහෙති නිරුදකං කත්වාපි අතිකාලං න නිදහෙති අධිප්පායො. භුම්යාති භූමියං. න ඨපෙති තට්ටිකාචම්මඛණ්ඩාදීසු යෙන කෙනචි අනත්ථතාය පංසුසක්ඛරමිස්සාය භූමියා න ඨපෙය්යාති අත්ථො. නො ච ලග්ගයෙති එත්ථපි නාගදන්තාදීසු (චූළව. 254) යත්ථ කත්ථචි ලග්ගන්තස්ස දුක්කටමෙව.
65. Idāni pariharaṇavidhiṃ dassetuṃ ‘‘pattaṃ na paṭisāmeyya sodaka’’ntiādi āraddhaṃ. Sodakaṃ (cūḷava. 254) pattaṃ na paṭisāmeyya, ātape ca sodakaṃ pattaṃ na otapeti adhippāyo. Na nidaheti nirudakaṃ katvāpi atikālaṃ na nidaheti adhippāyo. Bhumyāti bhūmiyaṃ. Na ṭhapeti taṭṭikācammakhaṇḍādīsu yena kenaci anatthatāya paṃsusakkharamissāya bhūmiyā na ṭhapeyyāti attho. No ca laggayeti etthapi nāgadantādīsu (cūḷava. 254) yattha katthaci laggantassa dukkaṭameva.
66. මිඩ්ඪන්තෙති (චූළව. 254; චූළව. අට්ඨ. 254) මිඩ්ඪපරියන්තෙ. සචෙ පන පරිවත්තෙත්වා තත්ථෙව පතිට්ඨාති, එවරූපාය විත්ථිණ්ණාය මිඩ්ඪියා අබ්භන්තරපරිච්ඡෙදෙ ඨපෙතුං වට්ටති, න පරියන්තෙ. පරිභණ්ඩන්තෙති බාහිරපස්සෙ කතාය තනුකමිඩ්ඪියා අන්තෙති අත්ථො. අඞ්කෙ වාති (චූළව. 254) ද්වින්නං ඌරූනං මජ්ඣෙ. එත්ථ පන අංසබද්ධකෙ අංසකූටෙ ලග්ගෙත්වා අඞ්කෙ ඨපෙතුං වට්ටති, න ඉතරථා. ආතපත්තකෙති ඡත්තෙ. එත්ථ භත්තපූරොපි අංසකූටෙ ලග්ගිතපත්තොපි ඨපෙතුං න වට්ටති.
66.Miḍḍhanteti (cūḷava. 254; cūḷava. aṭṭha. 254) miḍḍhapariyante. Sace pana parivattetvā tattheva patiṭṭhāti, evarūpāya vitthiṇṇāya miḍḍhiyā abbhantaraparicchede ṭhapetuṃ vaṭṭati, na pariyante. Paribhaṇḍanteti bāhirapasse katāya tanukamiḍḍhiyā anteti attho. Aṅke vāti (cūḷava. 254) dvinnaṃ ūrūnaṃ majjhe. Ettha pana aṃsabaddhake aṃsakūṭe laggetvā aṅke ṭhapetuṃ vaṭṭati, na itarathā. Ātapattaketi chatte. Ettha bhattapūropi aṃsakūṭe laggitapattopi ṭhapetuṃ na vaṭṭati.
67. උච්ඡිට්ඨොදකං (චූළව. 255; චූළව. අට්ඨ. 255) නාම මුඛවික්ඛාලනොදකං, තං පත්තෙ නිට්ඨුභිත්වා පත්තෙන න නීහරෙය්යාති අත්ථො. චලකඤ්ච අට්ඨිකඤ්ච චලකට්ඨිකං. එතෙසු යං කිඤ්චි පත්තෙන නීහරන්තස්ස දුක්කටං. පත්තං පටිග්ගහං කත්වා හත්ථං ධොවිතුම්පි න ලභති. හත්ථධොවිතවත්ථධොවිතඋදකම්පි පත්තෙ ආකිරිත්වා නීහරිතුං න වට්ටති. අනුච්ඡිට්ඨපත්තං උච්ඡිට්ඨහත්ථෙන ගහෙතුම්පි න වට්ටති. හත්ථං පන බහි ධොවිත්වා ගහෙතුං වට්ටති. මච්ඡමංසඵලාඵලාදීනි ඛාදන්තො යං මුඛෙන ලුඤ්චිත්වා ලුඤ්චිත්වා ඛාදති, තං වා තෙසං අට්ඨිආදිකං වා මුඛතො නීහටං පුන අඛාදිතුකාමො ඡඩ්ඩෙතුකාමො පත්තෙ ඨපෙතුං න ලභති. සිඞ්ගිවෙරනාළිකෙරඛණ්ඩාදීනි ඛාදන්තෙහි ඩංසිත්වා ඩංසිත්වා පුන ඨපෙතුං ලභති. ‘‘න භික්ඛවෙ පත්තහත්ථෙන කවාටං පණාමෙතබ්බං, යො පණාමෙය්ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (චූළව. 255) වුත්තත්තා යෙන කෙනචි සරීරාවයවෙන පත්තං ගහෙත්වා ඨිතො යෙන කෙනචි සරීරාවයවෙන කවාටං පණාමෙතුං න ලභති, තස්මා ‘‘පත්තහත්ථොවා’’ති වුත්තං. අංසකූටෙ ලග්ගිත්වා ඨිතස්ස වට්ටති.
67.Ucchiṭṭhodakaṃ (cūḷava. 255; cūḷava. aṭṭha. 255) nāma mukhavikkhālanodakaṃ, taṃ patte niṭṭhubhitvā pattena na nīhareyyāti attho. Calakañca aṭṭhikañca calakaṭṭhikaṃ. Etesu yaṃ kiñci pattena nīharantassa dukkaṭaṃ. Pattaṃ paṭiggahaṃ katvā hatthaṃ dhovitumpi na labhati. Hatthadhovitavatthadhovitaudakampi patte ākiritvā nīharituṃ na vaṭṭati. Anucchiṭṭhapattaṃ ucchiṭṭhahatthena gahetumpi na vaṭṭati. Hatthaṃ pana bahi dhovitvā gahetuṃ vaṭṭati. Macchamaṃsaphalāphalādīni khādanto yaṃ mukhena luñcitvā luñcitvā khādati, taṃ vā tesaṃ aṭṭhiādikaṃ vā mukhato nīhaṭaṃ puna akhāditukāmo chaḍḍetukāmo patte ṭhapetuṃ na labhati. Siṅgiveranāḷikerakhaṇḍādīni khādantehi ḍaṃsitvā ḍaṃsitvā puna ṭhapetuṃ labhati. ‘‘Na bhikkhave pattahatthena kavāṭaṃ paṇāmetabbaṃ, yo paṇāmeyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 255) vuttattā yena kenaci sarīrāvayavena pattaṃ gahetvā ṭhito yena kenaci sarīrāvayavena kavāṭaṃ paṇāmetuṃ na labhati, tasmā ‘‘pattahatthovā’’ti vuttaṃ. Aṃsakūṭe laggitvā ṭhitassa vaṭṭati.
68. භූමිආධාරකෙති එත්ථ දන්තවල්ලිවෙත්තවාකාදීහි කතෙ වලයාධාරකෙ. දාරුදණ්ඩාධාරෙති එකදාරුනා කතආධාරකෙ ච බහූහි දණ්ඩෙහි කතආධාරකෙ චාති අත්ථො. තිදණ්ඩෙ න වට්ටති. එතෙසු පන සුසජ්ජිතෙසු එකං පත්තං ඨපෙත්වාව තස්සුපරි එකං ඨපෙතුං වට්ටති, තයො පන න වට්ටන්ති. එකං නික්කුජ්ජිත්වාව භූමියන්ති එත්ථ භූමියං කටසාරකාදීසු අඤ්ඤතරං පත්ථරිත්වා තස්සුපරි නික්කුජ්ජිත්වා වා උක්කුජ්ජිත්වා වා එකං ඨපෙය්ය, ද්වෙ ඨපෙතුං න වට්ටතීති අධිප්පායො. ද්වෙ පන ඨපෙන්තෙන උපරි ඨපිතපත්තං එකෙන පස්සෙන භූමියං ඵුසාපෙත්වා ඨපෙතුං වට්ටතීති වදන්ති.
68.Bhūmiādhāraketi ettha dantavallivettavākādīhi kate valayādhārake. Dārudaṇḍādhāreti ekadārunā kataādhārake ca bahūhi daṇḍehi kataādhārake cāti attho. Tidaṇḍe na vaṭṭati. Etesu pana susajjitesu ekaṃ pattaṃ ṭhapetvāva tassupari ekaṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati, tayo pana na vaṭṭanti. Ekaṃ nikkujjitvāva bhūmiyanti ettha bhūmiyaṃ kaṭasārakādīsu aññataraṃ pattharitvā tassupari nikkujjitvā vā ukkujjitvā vā ekaṃ ṭhapeyya, dve ṭhapetuṃ na vaṭṭatīti adhippāyo. Dve pana ṭhapentena upari ṭhapitapattaṃ ekena passena bhūmiyaṃ phusāpetvā ṭhapetuṃ vaṭṭatīti vadanti.
69-70. ඉදානි අකප්පියපත්තෙ දස්සෙතුං ‘‘දාරුරූපියසොවණ්ණා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ මණිවෙළුරියාමයාති (චූළව. 252; චූළව. අට්ඨ. 252) මණීති ඉන්දනීලකබරකතාදි. සචෙ ගහට්ඨා භත්තග්ගෙ සුවණ්ණරූපියතට්ටකාදීසු සූපබ්යඤ්ජනං කත්වා උපනාමෙන්ති, ආමසිතුම්පි න වට්ටති. ඝටිකටාහජා (චූළව. 255; චූළව. අට්ඨ. 255) ච තුම්බකටාහජා ච ඝටිතුම්බකටාහජා. එත්ථ තුම්බකටාහජානාම අලාබු. පත්තවිනිච්ඡයො.
69-70. Idāni akappiyapatte dassetuṃ ‘‘dārurūpiyasovaṇṇā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha maṇiveḷuriyāmayāti (cūḷava. 252; cūḷava. aṭṭha. 252) maṇīti indanīlakabarakatādi. Sace gahaṭṭhā bhattagge suvaṇṇarūpiyataṭṭakādīsu sūpabyañjanaṃ katvā upanāmenti, āmasitumpi na vaṭṭati. Ghaṭikaṭāhajā (cūḷava. 255; cūḷava. aṭṭha. 255) ca tumbakaṭāhajā ca ghaṭitumbakaṭāhajā. Ettha tumbakaṭāhajānāma alābu. Pattavinicchayo.
පත්තනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
Pattaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.
