| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / វិមតិវិនោទនី-ដីកា • Vimativinodanī-ṭīkā |
បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា
Paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā
បឋមមហាសង្គីតិ នាម ចេសាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ វត្តព្ពសម្បិណ្ឌនត្ថោ, ឧបញ្ញាសត្ថោ វា, ឧបញ្ញាសោតិ ច វាក្យារម្ភោ វុច្ចតិ។ ឯសា ហិ គន្ថការានំ បកតិ, យទិទំ កិញ្ចិ វត្វា បុន អបរំ វត្តុមារភន្តានំ ច-សទ្ទប្បយោគោ។ យថាបច្ចយំ តត្ថ តត្ថ ទេសិតត្តា វិប្បកិណ្ណានំ ធម្មវិនយានំ សភាគត្ថវសេន សង្គហេត្វា គាយនំ កថនំ សង្គីតិ, មហាវិសយត្តា បូជនីយត្តា ច មហតី សង្គីតិ មហាសង្គីតិ។ ទុតិយាទិំ ឧបាទាយ ចេសា ‘‘បឋមមហាសង្គីតី’’តិ វុត្តា។ និទទាតិ ទេសនំ ទេសកាលាទិវសេន អវិទិតំ វិទិតំ កត្វា និទស្សេតីតិ និទានំ, តត្ថ កោសល្លត្ថំ។
Paṭhamamahāsaṅgīti nāma cesāti ettha ca-saddo vattabbasampiṇḍanattho, upaññāsattho vā, upaññāsoti ca vākyārambho vuccati. Esā hi ganthakārānaṃ pakati, yadidaṃ kiñci vatvā puna aparaṃ vattumārabhantānaṃ ca-saddappayogo. Yathāpaccayaṃ tattha tattha desitattā vippakiṇṇānaṃ dhammavinayānaṃ sabhāgatthavasena saṅgahetvā gāyanaṃ kathanaṃ saṅgīti, mahāvisayattā pūjanīyattā ca mahatī saṅgīti mahāsaṅgīti. Dutiyādiṃ upādāya cesā ‘‘paṭhamamahāsaṅgītī’’ti vuttā. Nidadāti desanaṃ desakālādivasena aviditaṃ viditaṃ katvā nidassetīti nidānaṃ, tattha kosallatthaṃ.
វេនេយ្យានំ មគ្គផលុប្បត្តិហេតុភូតាវ កិរិយា និប្បរិយាយេន ពុទ្ធកិច្ចន្តិ អាហ ‘‘ធម្មចក្កប្បវត្តនញ្ហិ អាទិំ កត្វា’’តិ។ តត្ថ សតិបដ្ឋានាទិធម្មោ ឯវ បវត្តនដ្ឋេន ចក្កន្តិ ធម្មចក្កំ, ចក្កន្តិ វា អាណា, តំ ធម្មតោ អនបេតត្តា ធម្មចក្កំ, ធម្មេន ញាយេន ចក្កន្តិបិ ធម្មចក្កំ។ កតពុទ្ធកិច្ចេតិ និដ្ឋិតពុទ្ធកិច្ចេ ភគវតិ លោកនាថេតិ សម្ពន្ធោ។ កុសិនារាយន្តិ សមីបត្ថេ ឯតំ ភុម្មវចនំ។ ឧបវត្តនេ មល្លានំ សាលវនេតិ តស្ស នគរស្ស ឧបវត្តនភូតំ មល្លរាជូនំ សាលវនុយ្យានំ ទស្សេតិ។ តត្ថ នគរំ បវិសន្តា ឧយ្យានតោ ឧបេច្ច វត្តន្តិ គច្ឆន្តិ ឯតេនាតិ ‘‘ឧបវត្តន’’ន្តិ ឧយ្យានស្ស ច នគរស្ស ច មជ្ឈេ សាលវនំ វុច្ចតិ។ កុសិនារាយ ហិ ទក្ខិណបច្ឆិមទិសាយ តំ ឧយ្យានំ ហោតិ, តតោ ឧយ្យានតោ សាលវនរាជិវិរាជិតោ មគ្គោ បាចីនាភិមុខោ គន្ត្វា នគរស្ស ទក្ខិណទ្វារាភិមុខោ ឧត្តរេន និវត្តោ, តេន មគ្គេន មនុស្សា នគរំ បវិសន្តិ, តស្មា តំ ‘‘ឧបវត្តន’’ន្តិ វុច្ចតិ។ តត្ថ កិរ ឧបវត្តនេ អញ្ញមញ្ញសំសដ្ឋវិដបានំ សម្បន្នឆាយានំ សាលបន្តីនមន្តរេ ភគវតោ បរិនិព្ពានមញ្ចោ បញ្ញត្តោ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘យមកសាលានមន្តរេ’’តិ។ ឧបាទីយតិ កម្មកិលេសេហីតិ ឧបាទិ, វិបាកក្ខន្ធា កដត្តា ច រូបំ។ តទេវ កម្មកិលេសេហិ សម្មា អប្បហីនតាយ សេសោ, នត្ថិ ឯត្ថ ឧបាទិសេសោតិ អនុបាទិសេសា, និព្ពានធាតុ, តាយ។ ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ចាយំ ករណនិទ្ទេសោ។ បរិនិព្ពានេតិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ, បរិនិព្ពានហេតុ តស្មិំ ឋានេ សន្និបតិតានន្តិ អត្ថោ។ សង្ឃស្ស ថេរោ ជេដ្ឋោ សង្ឃត្ថេរោ។ ឯត្ថ ច សង្ឃសទ្ទស្ស ភិក្ខុសតសហស្សសទ្ទសាបេក្ខត្តេបិ គមកត្តា ថេរសទ្ទេន សមាសោ យថា ទេវទត្តស្ស គរុកុលន្តិ។ អាយស្មា មហាកស្សបោ ធម្មវិនយសង្គាយនត្ថំ ភិក្ខូនំ ឧស្សាហំ ជនេសីតិ សម្ពន្ធោ។
Veneyyānaṃ maggaphaluppattihetubhūtāva kiriyā nippariyāyena buddhakiccanti āha ‘‘dhammacakkappavattanañhi ādiṃ katvā’’ti. Tattha satipaṭṭhānādidhammo eva pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ, cakkanti vā āṇā, taṃ dhammato anapetattā dhammacakkaṃ, dhammena ñāyena cakkantipi dhammacakkaṃ. Katabuddhakicceti niṭṭhitabuddhakicce bhagavati lokanātheti sambandho. Kusinārāyanti samīpatthe etaṃ bhummavacanaṃ. Upavattane mallānaṃ sālavaneti tassa nagarassa upavattanabhūtaṃ mallarājūnaṃ sālavanuyyānaṃ dasseti. Tattha nagaraṃ pavisantā uyyānato upecca vattanti gacchanti etenāti ‘‘upavattana’’nti uyyānassa ca nagarassa ca majjhe sālavanaṃ vuccati. Kusinārāya hi dakkhiṇapacchimadisāya taṃ uyyānaṃ hoti, tato uyyānato sālavanarājivirājito maggo pācīnābhimukho gantvā nagarassa dakkhiṇadvārābhimukho uttarena nivatto, tena maggena manussā nagaraṃ pavisanti, tasmā taṃ ‘‘upavattana’’nti vuccati. Tattha kira upavattane aññamaññasaṃsaṭṭhaviṭapānaṃ sampannachāyānaṃ sālapantīnamantare bhagavato parinibbānamañco paññatto, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yamakasālānamantare’’ti. Upādīyati kammakilesehīti upādi, vipākakkhandhā kaṭattā ca rūpaṃ. Tadeva kammakilesehi sammā appahīnatāya seso, natthi ettha upādisesoti anupādisesā, nibbānadhātu, tāya. Itthambhūtalakkhaṇe cāyaṃ karaṇaniddeso. Parinibbāneti nimittatthe bhummaṃ, parinibbānahetu tasmiṃ ṭhāne sannipatitānanti attho. Saṅghassa thero jeṭṭho saṅghatthero. Ettha ca saṅghasaddassa bhikkhusatasahassasaddasāpekkhattepi gamakattā therasaddena samāso yathā devadattassa garukulanti. Āyasmā mahākassapo dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesīti sambandho.
តថា ឧស្សាហំ ជននស្ស ការណមាហ សត្តាហបរិនិព្ពុតេតិអាទិ។ សត្ត អហានិ សមាហដានិ សត្តាហំ, សត្តាហំ បរិនិព្ពុតស្ស អស្សាតិ សត្តាហបរិនិព្ពុតោ, សត្តាហបរិនិព្ពុតេ សុភទ្ទេន វុឌ្ឍបព្ពជិតេន វុត្តវចនមនុស្សរន្តោតិ សម្ពន្ធោ។ អលំ, អាវុសោតិអាទិនា តេន វុត្តវចនំ ទស្សេតិ។ តត្ថ អលន្តិ បដិក្ខេបវចនំ។ តេន មហាសមណេនាតិ និស្សក្កេ ករណវចនំ, តតោ មហាសមណតោ សុដ្ឋុ មុត្តា មយន្តិ អត្ថោ, ឧបទ្ទុតា ច ហោម តទាតិ អធិប្បាយោ, ហោមាតិ វា អតីតត្ថេ វត្តមានវចនំ, អហុម្ហាតិ អត្ថោ។ ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតីតិ តិដ្ឋតិ ឯត្ថ ផលំ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ឋានំ, ហេតុ។ ខោតិ អវធារណេ, ឯតំ ការណំ វិជ្ជតេវ, នោ ន វិជ្ជតីតិ អត្ថោ។ កិំ តំ ការណន្តិ? អាហ យំ បាបភិក្ខូតិអាទិ។ ឯត្ថ យន្តិ និបាតមត្តំ, ការណនិទ្ទេសោ វា, យេន ការណេន អន្តរធាបេយ្យុំ, តទេតំ ការណំ វិជ្ជតីតិ អត្ថោ។ អតីតោ អតិក្កន្តោ សត្ថា ឯត្ថ, ឯតស្សាតិ វា អតីតសត្ថុកំ, បាវចនំ។ បធានំ វចនំ បាវចនំ, ធម្មវិនយន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ បក្ខំ លភិត្វាតិ អលជ្ជីបក្ខំ លភិត្វា។ ន ចិរស្សេវាតិ ន ចិរេនេវ។ យាវ ច ធម្មវិនយោ តិដ្ឋតីតិ យត្តកំ កាលំ ធម្មោ ច វិនយោ ច លជ្ជីបុគ្គលេសុ តិដ្ឋតិ។
Tathā ussāhaṃ jananassa kāraṇamāha sattāhaparinibbutetiādi. Satta ahāni samāhaṭāni sattāhaṃ, sattāhaṃ parinibbutassa assāti sattāhaparinibbuto, sattāhaparinibbute subhaddena vuḍḍhapabbajitena vuttavacanamanussarantoti sambandho. Alaṃ, āvusotiādinā tena vuttavacanaṃ dasseti. Tattha alanti paṭikkhepavacanaṃ. Tena mahāsamaṇenāti nissakke karaṇavacanaṃ, tato mahāsamaṇato suṭṭhu muttā mayanti attho, upaddutā ca homa tadāti adhippāyo, homāti vā atītatthe vattamānavacanaṃ, ahumhāti attho. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjatīti tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ṭhānaṃ, hetu. Khoti avadhāraṇe, etaṃ kāraṇaṃ vijjateva, no na vijjatīti attho. Kiṃ taṃ kāraṇanti? Āha yaṃ pāpabhikkhūtiādi. Ettha yanti nipātamattaṃ, kāraṇaniddeso vā, yena kāraṇena antaradhāpeyyuṃ, tadetaṃ kāraṇaṃ vijjatīti attho. Atīto atikkanto satthā ettha, etassāti vā atītasatthukaṃ, pāvacanaṃ. Padhānaṃ vacanaṃ pāvacanaṃ, dhammavinayanti vuttaṃ hoti. Pakkhaṃ labhitvāti alajjīpakkhaṃ labhitvā. Na cirassevāti na cireneva. Yāva ca dhammavinayo tiṭṭhatīti yattakaṃ kālaṃ dhammo ca vinayo ca lajjīpuggalesu tiṭṭhati.
វុត្តញ្ហេតំ ភគវតាតិ បរិនិព្ពានមញ្ចេ និបន្នេន ភគវតា វុត្តន្តិ អត្ថោ។ ទេសិតោ បញ្ញត្តោតិ សុត្តាភិធម្មបិដកសង្គហិតស្ស ធម្មស្ស ចេវ វិនយបិដកសង្គហិតស្ស វិនយស្ស ច អតិសជ្ជនំ បពោធនំ ទេសនា។ តស្សេវ បការតោ ញាបនំ អសង្ករតោ ឋបនំ បញ្ញាបនំ។ សោ វោ មមច្ចយេន សត្ថាតិ សោ ធម្មវិនយោ តុម្ហាកំ មមច្ចយេន សត្ថា មយិ បរិនិព្ពុតេ សត្ថុកិច្ចំ សាធេស្សតិ។ សាសនន្តិ បរិយត្តិបដិបត្តិបដិវេធវសេន តិវិធំ សាសនំ, និប្បរិយាយតោ បន សត្តត្តិំស ពោធិបក្ខិយធម្មា។ អទ្ធនិយន្តិ អទ្ធានក្ខមំ, តទេវ ចិរដ្ឋិតិកំ អស្ស ភវេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ។
Vuttañhetaṃ bhagavatāti parinibbānamañce nipannena bhagavatā vuttanti attho. Desito paññattoti suttābhidhammapiṭakasaṅgahitassa dhammassa ceva vinayapiṭakasaṅgahitassa vinayassa ca atisajjanaṃ pabodhanaṃ desanā. Tasseva pakārato ñāpanaṃ asaṅkarato ṭhapanaṃ paññāpanaṃ. So vo mamaccayena satthāti so dhammavinayo tumhākaṃ mamaccayena satthā mayi parinibbute satthukiccaṃ sādhessati. Sāsananti pariyattipaṭipattipaṭivedhavasena tividhaṃ sāsanaṃ, nippariyāyato pana sattattiṃsa bodhipakkhiyadhammā. Addhaniyanti addhānakkhamaṃ, tadeva ciraṭṭhitikaṃ assa bhaveyyāti sambandho.
ឥទានិ សម្មាសម្ពុទ្ធេន អត្តនោ កតំ អនុគ្គហវិសេសំ វិភាវេន្តោ អាហ យញ្ចាហំ ភគវតាតិអាទិ។ តត្ថ យញ្ចាហន្តិ ឯតស្ស អនុគ្គហិតោតិ ឯតេន សម្ពន្ធោ។ តត្ថ យន្តិ យស្មា, យេន ការណេនាតិ វុត្តំ ហោតិ។ កិរិយាបរាមសនំ វា ឯតំ, តេន អនុគ្គហិតោតិ ឯត្ថ អនុគ្គហណំ បរាមសតិ។ ធារេស្សសីតិអាទិកំ ភគវតា មហាកស្សបត្ថេរេន សទ្ធិំ ចីវរបរិវត្តនំ កាតុកាមេន វុត្តវចនំ។ ធារេស្សសិ បន មេ ត្វំ កស្សបាតិ ‘‘កស្សប, ត្វំ ឥមានិ បរិភោគជិណ្ណានិ បំសុកូលានិ បារុបិតុំ សក្ខិស្សសី’’តិ វទតិ, តញ្ច ខោ ន កាយពលំ សន្ធាយ, បដិបត្តិបូរណំ បន សន្ធាយ ឯវមាហ។ សាណានិ បំសុកូលានីតិ មតកឡេវរំ បលិវេឋេត្វា ឆឌ្ឌិតានិ តុម្ពមត្តេ កិមយោ បប្ផោដេត្វា គហិតានិ សាណវាកមយានិ បំសុកូលចីវរានិ។ រថិកាទីនំ យត្ថ កត្ថចិ បំសូនំ ឧបរិ ឋិតត្តា អព្ភុគ្គតដ្ឋេន តេសុ កូលមិវាតិ បំសុកូលំ។ អថ វា បំសុ វិយ កុច្ឆិតភាវំ ឧលតិ គច្ឆតីតិ បំសុកូលន្តិ បំសុកូលសទ្ទស្ស អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ។ និព្ពសនានីតិ និដ្ឋិតវសនកិច្ចានិ, បរិភោគជិណ្ណានីតិ អត្ថោ។ ឯកមេវ តំ ចីវរំ អនេកាវយវត្តា ពហុវចនំ កតំ។ សាធារណបរិភោគេនាតិ អត្តនា សមានបរិភោគេន, សាធារណបរិភោគេន ច សមសមដ្ឋបនេន ច អនុគ្គហិតោតិ សម្ពន្ធោ។
Idāni sammāsambuddhena attano kataṃ anuggahavisesaṃ vibhāvento āha yañcāhaṃ bhagavatātiādi. Tattha yañcāhanti etassa anuggahitoti etena sambandho. Tattha yanti yasmā, yena kāraṇenāti vuttaṃ hoti. Kiriyāparāmasanaṃ vā etaṃ, tena anuggahitoti ettha anuggahaṇaṃ parāmasati. Dhāressasītiādikaṃ bhagavatā mahākassapattherena saddhiṃ cīvaraparivattanaṃ kātukāmena vuttavacanaṃ. Dhāressasi pana me tvaṃ kassapāti ‘‘kassapa, tvaṃ imāni paribhogajiṇṇāni paṃsukūlāni pārupituṃ sakkhissasī’’ti vadati, tañca kho na kāyabalaṃ sandhāya, paṭipattipūraṇaṃ pana sandhāya evamāha. Sāṇāni paṃsukūlānīti matakaḷevaraṃ paliveṭhetvā chaḍḍitāni tumbamatte kimayo papphoṭetvā gahitāni sāṇavākamayāni paṃsukūlacīvarāni. Rathikādīnaṃ yattha katthaci paṃsūnaṃ upari ṭhitattā abbhuggataṭṭhena tesu kūlamivāti paṃsukūlaṃ. Atha vā paṃsu viya kucchitabhāvaṃ ulati gacchatīti paṃsukūlanti paṃsukūlasaddassa attho daṭṭhabbo. Nibbasanānīti niṭṭhitavasanakiccāni, paribhogajiṇṇānīti attho. Ekameva taṃ cīvaraṃ anekāvayavattā bahuvacanaṃ kataṃ. Sādhāraṇaparibhogenāti attanā samānaparibhogena, sādhāraṇaparibhogena ca samasamaṭṭhapanena ca anuggahitoti sambandho.
ឥទានិ នវានុបុព្ពវិហារឆឡភិញ្ញាប្បភេទេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ អត្តនា សមសមដ្ឋបនត្ថាយ ភគវតា វុត្តំ កស្សបសំយុត្តេ (សំ. និ. ២.១៥២) អាគតំ បាឡិំ បេយ្យាលមុខេន អាទិគ្គហណេន ច សង្ខិបិត្វា ទស្សេន្តោ អាហ អហំ, ភិក្ខវេតិអាទិ។ តត្ថ យាវទេ អាកង្ខាមីតិ យាវទេវ អាកង្ខាមិ, យត្តកំ កាលំ ឥច្ឆាមីតិ អត្ថោ, ‘‘យាវទេវា’’តិបិ បាឋោ។ នវានុបុព្ពវិហារឆឡភិញ្ញាប្បភេទេតិ ឯត្ថ នវានុបុព្ពវិហារោ នាម អនុបដិបាដិយា សមាបជ្ជិតព្ពភាវតោ ឯវំសញ្ញិតា និរោធសមាបត្តិយា សហ អដ្ឋ រូបារូបសមាបត្តិយោ។ ឆឡភិញ្ញា នាម អាសវក្ខយញាណេន សទ្ធិំ បញ្ចាភិញ្ញាយោ។ អត្តនា សមសមដ្ឋបនេនាតិ ‘‘អហំ យត្តកំ កាលំ យត្តកេ សមាបត្តិវិហារេ អភិញ្ញាយោ ច វឡញ្ជេមិ, តថា កស្សបោបី’’តិ ឯវំ យថាវុត្តឧត្តរិមនុស្សធម្មេ អត្តនា សមសមំ កត្វា ឋបនេន, ឥទញ្ច ឧត្តរិមនុស្សធម្មសាមញ្ញេន ថេរស្ស បសំសាមត្តេន វុត្តំ, ន ភគវតា សទ្ធិំ សព្ពថា សមតាយ។ ភគវតោ ហិ គុណវិសេសំ ឧបាទាយ សាវកា បច្ចេកពុទ្ធា ច កលម្បិ កលភាគម្បិ ន ឧបេន្តិ, តស្ស កិមញ្ញំ អាណណ្យំ ភវិស្សតិ អញ្ញត្រ ធម្មវិនយសង្គាយនាតិ អធិប្បាយោ។ តត្ថ តស្សាតិ តស្ស អនុគ្គហស្ស, តស្ស មេតិ វា អត្ថោ គហេតព្ពោ។ បោត្ថកេសុ ហិ កេសុចិ ‘‘តស្ស មេ’’តិ បាឋោ ទិស្សតិ។ អាណណ្យំ អណណភាវោ។ សកកវចឥស្សរិយានុប្បទានេនាតិ ឯត្ថ ចីវរស្ស និទស្សនវសេន កវចស្សេវ គហណំ កតំ, សមាបត្តិយា និទស្សនវសេន ឥស្សរិយំ គហិតំ។
Idāni navānupubbavihārachaḷabhiññāppabhede uttarimanussadhamme attanā samasamaṭṭhapanatthāya bhagavatā vuttaṃ kassapasaṃyutte (saṃ. ni. 2.152) āgataṃ pāḷiṃ peyyālamukhena ādiggahaṇena ca saṅkhipitvā dassento āha ahaṃ, bhikkhavetiādi. Tattha yāvade ākaṅkhāmīti yāvadeva ākaṅkhāmi, yattakaṃ kālaṃ icchāmīti attho, ‘‘yāvadevā’’tipi pāṭho. Navānupubbavihārachaḷabhiññāppabhedeti ettha navānupubbavihāro nāma anupaṭipāṭiyā samāpajjitabbabhāvato evaṃsaññitā nirodhasamāpattiyā saha aṭṭha rūpārūpasamāpattiyo. Chaḷabhiññā nāma āsavakkhayañāṇena saddhiṃ pañcābhiññāyo. Attanā samasamaṭṭhapanenāti ‘‘ahaṃ yattakaṃ kālaṃ yattake samāpattivihāre abhiññāyo ca vaḷañjemi, tathā kassapopī’’ti evaṃ yathāvuttauttarimanussadhamme attanā samasamaṃ katvā ṭhapanena, idañca uttarimanussadhammasāmaññena therassa pasaṃsāmattena vuttaṃ, na bhagavatā saddhiṃ sabbathā samatāya. Bhagavato hi guṇavisesaṃ upādāya sāvakā paccekabuddhā ca kalampi kalabhāgampi na upenti, tassa kimaññaṃ āṇaṇyaṃ bhavissati aññatra dhammavinayasaṅgāyanāti adhippāyo. Tattha tassāti tassa anuggahassa, tassa meti vā attho gahetabbo. Potthakesu hi kesuci ‘‘tassa me’’ti pāṭho dissati. Āṇaṇyaṃ aṇaṇabhāvo. Sakakavacaissariyānuppadānenāti ettha cīvarassa nidassanavasena kavacasseva gahaṇaṃ kataṃ, samāpattiyā nidassanavasena issariyaṃ gahitaṃ.
ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ បាឡិយា វិភាវេន្តោ អាហ យថាហាតិអាទិ។ តត្ថ ឯកមិទាហន្តិ ឯត្ថ ឥទន្តិ និបាតមត្តំ។ ឯកំ សមយន្តិ ឯកស្មិំ សមយេតិ អត្ថោ។ បាវាយាតិ បាវានគរតោ។ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោតិ ទីឃមគ្គប្បដិបន្នោ។ ទីឃបរិយាយោ ហេត្ថ អទ្ធានសទ្ទោ។ សព្ពំ សុភទ្ទកណ្ឌំ វិត្ថារតោ វេទិតព្ពន្តិ បញ្ចសតិកក្ខន្ធកេ អាគតំ សុភទ្ទកណ្ឌំ ឥធ អានេត្វា វិត្ថារេតព្ពំ។
Idāni yathāvuttamatthaṃ pāḷiyā vibhāvento āha yathāhātiādi. Tattha ekamidāhanti ettha idanti nipātamattaṃ. Ekaṃ samayanti ekasmiṃ samayeti attho. Pāvāyāti pāvānagarato. Addhānamaggappaṭipannoti dīghamaggappaṭipanno. Dīghapariyāyo hettha addhānasaddo. Sabbaṃ subhaddakaṇḍaṃ vitthārato veditabbanti pañcasatikakkhandhake āgataṃ subhaddakaṇḍaṃ idha ānetvā vitthāretabbaṃ.
តតោ បរន្តិ សុភទ្ទកណ្ឌតោ បរំ។ សព្ពំ សុភទ្ទកណ្ឌំ វិត្ថារតោ វេទិតព្ពន្តិ ឥមិនា ‘‘យំ ន ឥច្ឆិស្សាម, ន តំ ករិស្សាមា’’តិ ឯតំ បរិយន្តំ សុភទ្ទកណ្ឌបាឡិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អវសេសំ ឧស្សាហជននប្បការប្បវត្តំ បាឡិមេវ ទស្សេន្តោ ហន្ទ មយំ អាវុសោតិអាទិមាហ។ តត្ថ បុរេ អធម្មោ ទិប្បតីតិ ឯត្ថ ‘‘អធម្មោ នាម ទសកុសលកម្មបថបដិបក្ខភូតោ អធម្មោ’’តិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា) វុត្តំ។ ធម្មសង្គហណត្ថំ ឧស្សាហជននប្បសង្គត្តា បន ធម្មវិនយានំ អសង្គាយនហេតុទោសគណោ សម្ភវតិ, សោ ឯវ ឯត្ថ អធម្មោ ទិប្បតិ តប្បដិបក្ខោ ធម្មោ ច បដិពាហីយតីតិ វត្តព្ពំ។ អបិ ច ‘‘អធម្មវាទិនោ ពលវន្តោ ហោន្តិ ធម្មវាទិនោ ទុព្ពលា ហោន្តី’’តិ វុច្ចមានត្តា យេន អធម្មេន តេ សុភទ្ទវជ្ជិបុត្តកាទយោ អធម្មវាទិនោ, យេន ច ធម្មេន ឥតរេ ធម្មវាទិនោវ ហោន្តិ។ តេយេវ ឥធ ‘‘អធម្មោ’’ ‘‘ធម្មោ’’តិ ច វត្តព្ពា។ តស្មា សីលវិបត្តិអាទិហេតុកោ បាបិច្ឆតាទិទោសគណោ អធម្មោ, តប្បដិបក្ខោ សីលសម្បទាទិហេតុកោ អប្បិច្ឆតាទិគុណសមូហោ ធម្មោតិ ច គហេតព្ពំ។ បុរេ ទិប្បតីតិ អបិ នាម ទិប្បតិ។ អថ វា យាវ អធម្មោ ធម្មំ បដិពាហិតុំ សមត្ថោ ហោតិ, តតោ បុរេតរមេវាតិ អត្ថោ។ ទិប្បតីតិ ទិប្បិស្សតិ។ បុរេសទ្ទយោគេន ហិ អនាគតត្ថេ អយំ វត្តមានប្បយោគោ, យថា បុរា វស្សតិ ទេវោតិ។ អវិនយោតិ បហានវិនយាទីនំ បដិបក្ខភូតោ អវិនយោ។
Tato paranti subhaddakaṇḍato paraṃ. Sabbaṃ subhaddakaṇḍaṃ vitthārato veditabbanti iminā ‘‘yaṃ na icchissāma, na taṃ karissāmā’’ti etaṃ pariyantaṃ subhaddakaṇḍapāḷiṃ dassetvā idāni avasesaṃ ussāhajananappakārappavattaṃ pāḷimeva dassento handa mayaṃ āvusotiādimāha. Tattha pure adhammo dippatīti ettha ‘‘adhammo nāma dasakusalakammapathapaṭipakkhabhūto adhammo’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) vuttaṃ. Dhammasaṅgahaṇatthaṃ ussāhajananappasaṅgattā pana dhammavinayānaṃ asaṅgāyanahetudosagaṇo sambhavati, so eva ettha adhammo dippati tappaṭipakkho dhammo ca paṭibāhīyatīti vattabbaṃ. Api ca ‘‘adhammavādino balavanto honti dhammavādino dubbalā hontī’’ti vuccamānattā yena adhammena te subhaddavajjiputtakādayo adhammavādino, yena ca dhammena itare dhammavādinova honti. Teyeva idha ‘‘adhammo’’ ‘‘dhammo’’ti ca vattabbā. Tasmā sīlavipattiādihetuko pāpicchatādidosagaṇo adhammo, tappaṭipakkho sīlasampadādihetuko appicchatādiguṇasamūho dhammoti ca gahetabbaṃ. Pure dippatīti api nāma dippati. Atha vā yāva adhammo dhammaṃ paṭibāhituṃ samattho hoti, tato puretaramevāti attho. Dippatīti dippissati. Puresaddayogena hi anāgatatthe ayaṃ vattamānappayogo, yathā purā vassati devoti. Avinayoti pahānavinayādīnaṃ paṭipakkhabhūto avinayo.
តេន ហីតិ ឧយ្យោជនត្ថេ និបាតោ។ សកលនវង្គសត្ថុសាសនបរិយត្តិធរេតិ សកលំ សុត្តគេយ្យាទិនវង្គំ ឯត្ថ, ឯតស្ស វា អត្ថីតិ សកលនវង្គំ, សត្ថុសាសនំ។ អត្ថកាមេន បរិយាបុណិតព្ពតោ ទិដ្ឋធម្មិកាទិបុរិសត្ថបរិយត្តិភាវតោ ច ‘‘បរិយត្តី’’តិ តីណិ បិដកានិ វុច្ចន្តិ, តំ សកលនវង្គសត្ថុសាសនសង្ខាតំ បរិយត្តិំ ធារេន្តីតិ សកលនវង្គសត្ថុសាសនបអយត្តិធរា, តាទិសេតិ អត្ថោ។ សមថភាវនាសិនេហាភាវេន សុក្ខា លូខា អសិនិទ្ធា វិបស្សនា ឯតេសន្តិ សុក្ខវិបស្សកា។ តិបិដកសព្ពបរិយត្តិប្បភេទធរេតិ តិណ្ណំ បិដកានំ សមាហារោ តិបិដកំ, តទេវ នវង្គាទិវសេន អនេកភេទភិន្នំ សព្ពំ បរិយត្តិប្បភេទំ ធារេន្តីតិ តិបិដកសព្ពបរិយត្តិប្បភេទធរា។
Tena hīti uyyojanatthe nipāto. Sakalanavaṅgasatthusāsanapariyattidhareti sakalaṃ suttageyyādinavaṅgaṃ ettha, etassa vā atthīti sakalanavaṅgaṃ, satthusāsanaṃ. Atthakāmena pariyāpuṇitabbato diṭṭhadhammikādipurisatthapariyattibhāvato ca ‘‘pariyattī’’ti tīṇi piṭakāni vuccanti, taṃ sakalanavaṅgasatthusāsanasaṅkhātaṃ pariyattiṃ dhārentīti sakalanavaṅgasatthusāsanapaayattidharā, tādiseti attho. Samathabhāvanāsinehābhāvena sukkhā lūkhā asiniddhā vipassanā etesanti sukkhavipassakā. Tipiṭakasabbapariyattippabhedadhareti tiṇṇaṃ piṭakānaṃ samāhāro tipiṭakaṃ, tadeva navaṅgādivasena anekabhedabhinnaṃ sabbaṃ pariyattippabhedaṃ dhārentīti tipiṭakasabbapariyattippabhedadharā.
កិស្ស បនាតិ កស្មា បន។ សិក្ខតីតិ សេក្ខោ។ តមេវាហ ‘‘សករណីយោ’’តិ។ ឧបរិមគ្គត្តយកិច្ចស្ស អបរិយោសិតត្តា សកិច្ចោតិ អត្ថោ។ អស្សាតិ អនេន។ ពហុការត្តាតិ ពហុបការត្តា។ អស្សាតិ ភវេយ្យ។ អតិវិយ វិស្សត្ថោតិ អតិវិយ វិស្សាសិកោ។ នន្តិ អានន្ទត្ថេរំ ឱវទតីតិ សម្ពន្ធោ។ អានន្ទត្ថេរស្ស កទាចិ អសញ្ញតាយ នវកាយ សទ្ធិវិហារិកបរិសាយ ជនបទចារិកាចរណំ, តេសញ្ច សទ្ធិវិហារិកានំ ឯកក្ខណេ ឧប្បព្ពជ្ជនញ្ច បដិច្ច មហាកស្សបត្ថេរោ តំ និគ្គណ្ហន្តោ ឯវមាហ ‘‘ន វាយំ កុមារកោ មត្តមញ្ញាសី’’តិ។ ឯត្ថ ច វា-សទ្ទោ បទបូរណោ, អយំ កុមារោ អត្តនោ បមាណំ ន បដិជានាតីតិ ថេរំ តជ្ជេន្តោ អាហ។ តត្រាតិ ឯវំ សតិ។
Kissa panāti kasmā pana. Sikkhatīti sekkho. Tamevāha ‘‘sakaraṇīyo’’ti. Uparimaggattayakiccassa apariyositattā sakiccoti attho. Assāti anena. Bahukārattāti bahupakārattā. Assāti bhaveyya. Ativiya vissatthoti ativiya vissāsiko. Nanti ānandattheraṃ ovadatīti sambandho. Ānandattherassa kadāci asaññatāya navakāya saddhivihārikaparisāya janapadacārikācaraṇaṃ, tesañca saddhivihārikānaṃ ekakkhaṇe uppabbajjanañca paṭicca mahākassapatthero taṃ niggaṇhanto evamāha ‘‘na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’’ti. Ettha ca vā-saddo padapūraṇo, ayaṃ kumāro attano pamāṇaṃ na paṭijānātīti theraṃ tajjento āha. Tatrāti evaṃ sati.
កិញ្ចាបិ សេក្ខោតិ ឥទំ ន សេក្ខានំ អគតិគមនសព្ភាវេន វុត្តំ, អសេក្ខានញ្ញេវ បន ឧច្ចិនិត្វា គហិតត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ។ តស្មា ‘‘កិញ្ចាបិ សេក្ខោ, តថាបិ ថេរោ អាយស្មន្តម្បិ អានន្ទំ ឧច្ចិនតូ’’តិ ឯវមេត្ថ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ, ន បន កិញ្ចាបិ សេក្ខោ, តថាបិ អភព្ពោ អគតិំ គន្តុន្តិ យោជេតព្ពំ។ អភព្ពោតិអាទិ បនស្ស សភាវកថនំ។ តត្ថ ឆន្ទាតិ ឆន្ទេន សិនេហេន។ អគតិំ គន្តុន្តិ អកត្តព្ពំ កាតុំ។ បរិយត្តោតិ អធីតោ ឧគ្គហិតោ។
Kiñcāpi sekkhoti idaṃ na sekkhānaṃ agatigamanasabbhāvena vuttaṃ, asekkhānaññeva pana uccinitvā gahitattāti daṭṭhabbaṃ. Tasmā ‘‘kiñcāpi sekkho, tathāpi thero āyasmantampi ānandaṃ uccinatū’’ti evamettha sambandho veditabbo, na pana kiñcāpi sekkho, tathāpi abhabbo agatiṃ gantunti yojetabbaṃ. Abhabbotiādi panassa sabhāvakathanaṃ. Tattha chandāti chandena sinehena. Agatiṃ gantunti akattabbaṃ kātuṃ. Pariyattoti adhīto uggahito.
រាជគហំ ខោ មហាគោចរន្តិ ឯត្ថ គាវោ ចរន្តិ ឯត្ថាតិ គោចរោ, គុន្នំ គោចរដ្ឋានំ។ គោចរោ វិយាតិ គោចរោ, ភិក្ខាចរណដ្ឋានំ។ សោ មហន្តោ អស្សាតិ មហាគោចរំ, រាជគហំ។ ឧក្កោដេយ្យាតិ និវារេយ្យ។
Rājagahaṃkho mahāgocaranti ettha gāvo caranti etthāti gocaro, gunnaṃ gocaraṭṭhānaṃ. Gocaro viyāti gocaro, bhikkhācaraṇaṭṭhānaṃ. So mahanto assāti mahāgocaraṃ, rājagahaṃ. Ukkoṭeyyāti nivāreyya.
សត្តសុ សាធុកីឡនទិវសេសូតិ ឯត្ថ សំវេគវត្ថុំ កិត្តេត្វា កិត្តេត្វា សាធុកំ ឯវ បូជាវសេន កីឡនតោ សាធុកីឡនំ។ ឧបកដ្ឋាតិ អាសន្នា។ វស្សំ ឧបនេតិ ឧបគច្ឆតិ ឯត្ថាតិ វស្សូបនាយិកា។
Sattasu sādhukīḷanadivasesūti ettha saṃvegavatthuṃ kittetvā kittetvā sādhukaṃ eva pūjāvasena kīḷanato sādhukīḷanaṃ. Upakaṭṭhāti āsannā. Vassaṃ upaneti upagacchati etthāti vassūpanāyikā.
តត្រ សុទន្តិ តស្សំ សាវត្ថិយំ, សុទន្តិ និបាតមត្តំ។ ឧស្សន្នធាតុកន្តិ ឧបចិតបិត្តសេម្ហាទិធាតុកំ។ សមស្សាសេតុន្តិ សន្តប្បេតុំ។ ទុតិយទិវសេតិ ជេតវនវិហារំ បវិដ្ឋទិវសតោ ទុតិយទិវសេតិ វទន្តិ។ វិរិច្ចតិ ឯតេនាតិ វិរេចនំ។ ឱសធបរិភាវិតំ ខីរមេវ វិរេចនន្តិ ខីរវិរេចនំ។ យំ សន្ធាយាតិ យំ ភេសជ្ជបានំ សន្ធាយ វុត្តំ។ ភេសជ្ជមត្តាតិ អប្បមត្តកំ ភេសជ្ជំ។ អប្បត្ថោ ហិ អយំ មត្តា-សទ្ទោ មត្តា សុខបរិច្ចាគាតិអាទីសុ (ធ. ប. ២៩០) វិយ។
Tatra sudanti tassaṃ sāvatthiyaṃ, sudanti nipātamattaṃ. Ussannadhātukanti upacitapittasemhādidhātukaṃ. Samassāsetunti santappetuṃ. Dutiyadivaseti jetavanavihāraṃ paviṭṭhadivasato dutiyadivaseti vadanti. Viriccati etenāti virecanaṃ. Osadhaparibhāvitaṃ khīrameva virecananti khīravirecanaṃ. Yaṃ sandhāyāti yaṃ bhesajjapānaṃ sandhāya vuttaṃ. Bhesajjamattāti appamattakaṃ bhesajjaṃ. Appattho hi ayaṃ mattā-saddo mattā sukhapariccāgātiādīsu (dha. pa. 290) viya.
ខណ្ឌផុល្លប្បដិសង្ខរណន្តិ ឯត្ថ ខណ្ឌន្តិ ឆិន្នំ, ផុល្លន្តិ ភិន្នំ, តេសំ បដិសង្ខរណំ អភិនវករណំ។
Khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇanti ettha khaṇḍanti chinnaṃ, phullanti bhinnaṃ, tesaṃ paṭisaṅkharaṇaṃ abhinavakaraṇaṃ.
បរិច្ឆេទវសេន វេទិយតិ ទិស្សតីតិ បរិវេណំ។ តត្ថាតិ តេសុ វិហារេសុ ខណ្ឌផុល្លប្បដិសង្ខរណន្តិ សម្ពន្ធោ។ បឋមំ មាសន្តិ វស្សានស្ស បឋមំ មាសំ, អច្ចន្តសំយោគេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ។ សេនាសនវត្តានំ ពហូនំ បញ្ញត្តត្តា, សេនាសនក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ២៩៤ អាទយោ) សេនាសនបដិពទ្ធានំ ពហូនំ កម្មានំ វិហិតត្តា ‘‘ភគវតា…បេ.… វណ្ណិត’’ន្តិ វុត្តំ។
Paricchedavasena vediyati dissatīti pariveṇaṃ. Tatthāti tesu vihāresu khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇanti sambandho. Paṭhamaṃ māsanti vassānassa paṭhamaṃ māsaṃ, accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. Senāsanavattānaṃ bahūnaṃ paññattattā, senāsanakkhandhake (cūḷava. 294 ādayo) senāsanapaṭibaddhānaṃ bahūnaṃ kammānaṃ vihitattā ‘‘bhagavatā…pe… vaṇṇita’’nti vuttaṃ.
ទុតិយទិវសេតិ ‘‘ខណ្ឌផុល្លប្បដិសង្ខរណំ ករោមា’’តិ ចិន្តិតទិវសតោ ទុតិយទិវសេ។ វស្សូបនាយិកទិវសេយេវ តេ ឯវំ ចិន្តេសុំ។ សិរិយា និកេតនមិវាតិ សិរិយា និវាសនដ្ឋានំ វិយ។ ឯកស្មិំ បានីយតិត្ថេ សន្និបតន្តា បក្ខិនោ វិយ សព្ពេសំ ជនានំ ចក្ខូនិ មណ្ឌបេយេវ និបតន្តីតិ វុត្តំ ‘ឯកនិបាតតិត្ថមិវ ច ទេវមនុស្សនយនវិហង្គាន’’ន្តិ។ លោករាមណេយ្យកន្តិ លោកេ រមណីយភាវំ, រមណំ អរហតីតិ វា លោករាមណេយ្យកំ ។ ទដ្ឋព្ពសារមណ្ឌន្តិ ទដ្ឋព្ពេសុ សារំ ទដ្ឋព្ពសារំ, តតោ វិប្បសន្នន្តិ ទដ្ឋព្ពសារមណ្ឌំ។ អថ វា ទដ្ឋព្ពោ សារភូតោ វិសិដ្ឋតរោ មណ្ឌោ មណ្ឌនំ អលង្ការោ ឯតស្សាតិ ទដ្ឋព្ពសារមណ្ឌោ, មណ្ឌបោ។ មណ្ឌំ សូរិយរស្មិំ បាតិ និវារេតីតិ មណ្ឌបោ។ វិវិធានិ កុសុមទាមានិ ចេវ មុត្តោលម្ពកានិ ច វិនិគ្គលន្តំ វមេន្តំ និក្ខាមេន្តមិវ ចារុ សោភនំ វិតានំ ឯត្ថាតិ វិវិធកុសុមទាមោលម្ពកវិនិគ្គលន្តចារុវិតានោ។ នានាបុប្ផូបហារវិចិត្តសុបរិនិដ្ឋិតភូមិកម្មត្តា ឯវ ‘‘រតនវិចិត្តមណិកោដ្ដិមតលមិវា’’តិ វុត្តំ។ ឯត្ថ ច មណិយោ កោដ្ដេត្វា កតតលំ មណិកោដ្ដិមតលំ នាម, តមិវាតិ វុត្តំ ហោតិ។ អាសនារហន្តិ និសីទនារហំ។ ទន្តខចិតន្តិ ទន្តេហិ ខចិតំ។
Dutiyadivaseti ‘‘khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ karomā’’ti cintitadivasato dutiyadivase. Vassūpanāyikadivaseyeva te evaṃ cintesuṃ. Siriyā niketanamivāti siriyā nivāsanaṭṭhānaṃ viya. Ekasmiṃ pānīyatitthe sannipatantā pakkhino viya sabbesaṃ janānaṃ cakkhūni maṇḍapeyeva nipatantīti vuttaṃ ‘ekanipātatitthamiva ca devamanussanayanavihaṅgāna’’nti. Lokarāmaṇeyyakanti loke ramaṇīyabhāvaṃ, ramaṇaṃ arahatīti vā lokarāmaṇeyyakaṃ . Daṭṭhabbasāramaṇḍanti daṭṭhabbesu sāraṃ daṭṭhabbasāraṃ, tato vippasannanti daṭṭhabbasāramaṇḍaṃ. Atha vā daṭṭhabbo sārabhūto visiṭṭhataro maṇḍo maṇḍanaṃ alaṅkāro etassāti daṭṭhabbasāramaṇḍo, maṇḍapo. Maṇḍaṃ sūriyarasmiṃ pāti nivāretīti maṇḍapo. Vividhāni kusumadāmāni ceva muttolambakāni ca viniggalantaṃ vamentaṃ nikkhāmentamiva cāru sobhanaṃ vitānaṃ etthāti vividhakusumadāmolambakaviniggalantacāruvitāno. Nānāpupphūpahāravicittasupariniṭṭhitabhūmikammattā eva ‘‘ratanavicittamaṇikoṭṭimatalamivā’’ti vuttaṃ. Ettha ca maṇiyo koṭṭetvā katatalaṃ maṇikoṭṭimatalaṃ nāma, tamivāti vuttaṃ hoti. Āsanārahanti nisīdanārahaṃ. Dantakhacitanti dantehi khacitaṃ.
អាវជ្ជេសីតិ ឧបនាមេសិ។ អនុបាទាយាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន កញ្ចិ ធម្មំ អគ្គហេត្វា។ កថាទោសោតិ កថាយ អសច្ចំ នាម នត្ថិ។
Āvajjesīti upanāmesi. Anupādāyāti taṇhādiṭṭhivasena kañci dhammaṃ aggahetvā. Kathādosoti kathāya asaccaṃ nāma natthi.
យថាវុឌ្ឍន្តិ វុឌ្ឍបដិបាដិំ អនតិក្កមិត្វា។ ឯកេតិ មជ្ឈិមភាណកានំយេវ ឯកេ។ បុព្ពេ វុត្តម្បិ ហិ សព្ពំ មជ្ឈិមភាណកា វទន្តិយេវាតិ វេទិតព្ពំ។ ទីឃភាណកា បន ‘‘បទសាវ ថេរោ សន្និបាតមាគតោ’’តិ វទន្តិ។ តេសុ កេចិ ‘‘អាកាសេនា’’តិ, ‘‘តេ សព្ពេបិ តថា តថា អាគតទិវសានម្បិ អត្ថិតាយ ឯកមេកំ គហេត្វា តថា តថា វទិំសូ’’តិ វទន្តិ។
Yathāvuḍḍhanti vuḍḍhapaṭipāṭiṃ anatikkamitvā. Eketi majjhimabhāṇakānaṃyeva eke. Pubbe vuttampi hi sabbaṃ majjhimabhāṇakā vadantiyevāti veditabbaṃ. Dīghabhāṇakā pana ‘‘padasāva thero sannipātamāgato’’ti vadanti. Tesu keci ‘‘ākāsenā’’ti, ‘‘te sabbepi tathā tathā āgatadivasānampi atthitāya ekamekaṃ gahetvā tathā tathā vadiṃsū’’ti vadanti.
កំ ធុរំ កត្វាតិ កំ ជេដ្ឋកំ កត្វា។ ពីជនិំ គហេត្វាតិ ឯត្ថ ពីជនីគហណំ បរិសាយ ធម្មកថិកានំ ហត្ថកុក្កុច្ចវិនោទនមុខវិការបដិច្ឆាទនត្ថំ ធម្មតាវសេន អាចិណ្ណន្តិ វេទិតព្ពំ។ តេនេវ ហិ អច្ចន្តសញ្ញតប្បត្តា ពុទ្ធាបិ សាវកាបិ ធម្មកថិកានំ ធម្មតាទស្សនត្ថមេវ ចិត្តពីជនិំ គណ្ហន្តិ។ បឋមំ, អាវុសោ ឧបាលិ, បារាជិកំ កត្ថ បញ្ញត្តន្តិ ឯត្ថ កថំ សង្គីតិយា បុព្ពេ បឋមភាវោ សិទ្ធោតិ? បាតិមោក្ខុទ្ទេសានុក្កមាទិនា បុព្ពេ បឋមភាវស្ស សិទ្ធត្តា។ យេភុយ្យេន ហិ តីណិ បិដកានិ ភគវតោ ធរមានកាលេយេវ ឥមិនា អនុក្កមេន សជ្ឈាយិតានិ, តេនេវ កមេន បច្ឆាបិ សង្គីតានិ វិសេសតោ វិនយាភិធម្មបិដកានីតិ ទដ្ឋព្ពំ។ កិស្មិំ វត្ថុស្មិន្តិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ។ អន្តរា ច, ភន្តេ, រាជគហំ អន្តរា ច នាឡន្ទន្តិ រាជគហស្ស ច នាឡន្ទាយ ច អន្តរា, វិវរេ មជ្ឈេតិ អត្ថោ។ អន្តរា-សទ្ទេន បន យុត្តត្តា ឧបយោគវចនំ កតំ។ រាជាគារកេតិ រញ្ញោ កីឡនត្ថាយ កតេ អគារកេ។ អម្ពលដ្ឋិកាយន្តិ រញ្ញោ ឯវំនាមកំ ឧយ្យានំ។ កេន សទ្ធិន្តិ ឥធ កស្មា វុត្តន្តិ? យស្មា បនេតំ ន ភគវតា ឯវ វុត្តំ, រញ្ញាបិ កិញ្ចិ កិញ្ចិ វុត្តមត្ថិ, តស្មា ‘‘កមារព្ភា’’តិ អវត្វា ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ វេទេហិបុត្តេនាតិ អយំ កោសលរញ្ញោ ធីតាយ បុត្តោ, ន វិទេហរញ្ញោ ធីតាយ។ យស្មា មាតា បនស្ស បណ្ឌិតា, តស្មា សា វេទេន ញាណេន ឦហតិ ឃដតិ វាយមតីតិ ‘‘វេទេហី’’តិ បាកដនាមា ជាតាតិ វេទិតព្ពា។
Kaṃ dhuraṃ katvāti kaṃ jeṭṭhakaṃ katvā. Bījaniṃ gahetvāti ettha bījanīgahaṇaṃ parisāya dhammakathikānaṃ hatthakukkuccavinodanamukhavikārapaṭicchādanatthaṃ dhammatāvasena āciṇṇanti veditabbaṃ. Teneva hi accantasaññatappattā buddhāpi sāvakāpi dhammakathikānaṃ dhammatādassanatthameva cittabījaniṃ gaṇhanti. Paṭhamaṃ, āvuso upāli, pārājikaṃ kattha paññattanti ettha kathaṃ saṅgītiyā pubbe paṭhamabhāvo siddhoti? Pātimokkhuddesānukkamādinā pubbe paṭhamabhāvassa siddhattā. Yebhuyyena hi tīṇi piṭakāni bhagavato dharamānakāleyeva iminā anukkamena sajjhāyitāni, teneva kamena pacchāpi saṅgītāni visesato vinayābhidhammapiṭakānīti daṭṭhabbaṃ. Kismiṃ vatthusminti nimittatthe bhummaṃ. Antarā ca, bhante, rājagahaṃ antarā ca nāḷandanti rājagahassa ca nāḷandāya ca antarā, vivare majjheti attho. Antarā-saddena pana yuttattā upayogavacanaṃ kataṃ. Rājāgāraketi rañño kīḷanatthāya kate agārake. Ambalaṭṭhikāyanti rañño evaṃnāmakaṃ uyyānaṃ. Kena saddhinti idha kasmā vuttanti? Yasmā panetaṃ na bhagavatā eva vuttaṃ, raññāpi kiñci kiñci vuttamatthi, tasmā ‘‘kamārabbhā’’ti avatvā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Vedehiputtenāti ayaṃ kosalarañño dhītāya putto, na videharañño dhītāya. Yasmā mātā panassa paṇḍitā, tasmā sā vedena ñāṇena īhati ghaṭati vāyamatīti ‘‘vedehī’’ti pākaṭanāmā jātāti veditabbā.
ឯវំ និមិត្តបយោជនកាលទេសទេសកការកករណប្បការេហិ បឋមមហាសង្គីតិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តត្ថ វវត្ថាបិតេសុ ធម្មវិនយេសុ នានប្បការកោសល្លត្ថំ ឯកវិធាទិភេទេ ទស្សេតុំ តទេតំ សព្ពម្បីតិអាទិមាហ។ តត្ថ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិន្តិ ឯត្ថ អនាវរណញាណបទដ្ឋានំ មគ្គញាណំ, មគ្គញាណបទដ្ឋានញ្ច អនាវរណញាណំ ‘‘សម្មាសម្ពោធី’’តិ វុច្ចតិ។ បច្ចវេក្ខន្តេន វាតិ ឧទានាទិវសេន បវត្តធម្មំ សន្ធាយាហ។ វិមុត្តិរសន្តិ អរហត្តផលស្សាទំ, វិមុត្តិសម្បត្តិកំ វា អគ្គផលនិប្ផាទនតោ, វិមុត្តិកិច្ចំ វា កិលេសានំ អច្ចន្តវិមុត្តិសម្បាទនតោ។ អវសេសំ ពុទ្ធវចនំ ធម្មោតិ ឯត្ថ យទិបិ ធម្មោ ឯវ វិនយោបិ បរិយត្តិយាទិភាវតោ, តថាបិ វិនយសទ្ទសន្និធានេន ភិន្នាធិករណភាវេន បយុត្តោ ធម្ម-សទ្ទោ វិនយតន្តិវិរហិតំ តន្តិំ ទីបេតិ, យថា បុញ្ញញាណសម្ភារោ គោពលិពទ្ទន្តិអាទិ។
Evaṃ nimittapayojanakāladesadesakakārakakaraṇappakārehi paṭhamamahāsaṅgītiṃ dassetvā idāni tattha vavatthāpitesu dhammavinayesu nānappakārakosallatthaṃ ekavidhādibhede dassetuṃ tadetaṃ sabbampītiādimāha. Tattha anuttaraṃ sammāsambodhinti ettha anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānaṃ maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘sammāsambodhī’’ti vuccati. Paccavekkhantena vāti udānādivasena pavattadhammaṃ sandhāyāha. Vimuttirasanti arahattaphalassādaṃ, vimuttisampattikaṃ vā aggaphalanipphādanato, vimuttikiccaṃ vā kilesānaṃ accantavimuttisampādanato. Avasesaṃ buddhavacanaṃ dhammoti ettha yadipi dhammo eva vinayopi pariyattiyādibhāvato, tathāpi vinayasaddasannidhānena bhinnādhikaraṇabhāvena payutto dhamma-saddo vinayatantivirahitaṃ tantiṃ dīpeti, yathā puññañāṇasambhāro gobalibaddantiādi.
អនេកជាតិសំសារន្តិ ឥមិស្សា គាថាយ អយំ សង្ខេបត្ថោ – អហំ ឥមស្ស អត្តភាវគេហស្ស ការកំ តណ្ហាវឌ្ឍកិំ គវេសន្តោ យេន ញាណេន តំ ទដ្ឋុំ សក្កា, តំ ពោធិញាណំ អនិព្ពិសំ អលភន្តោ ឯវ អភិនីហារតោ បភុតិ ឯត្តកំ កាលំ អនេកជាតិសតសហស្សសង្ខ្យំ ឥមំ សំសារវដ្ដំ សន្ធាវិស្សំ សំសរិំ, យស្មា ជរាព្យាធិមរណមិស្សតាយ ជាតិ នាមេសា បុនប្បុនំ ឧបគន្តុំ ទុក្ខា, ន ច សា តស្មិំ អទិដ្ឋេ និវត្តតិ, តស្មា តំ គវេសន្តោ សន្ធាវិស្សន្តិ អត្ថោ។ ទិដ្ឋោសីតិ ឥទានិ មយា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បដិវិជ្ឈន្តេន ទិដ្ឋោ អសិ។ បុន គេហន្តិ បុន ឥមំ អត្តភាវសង្ខាតំ មម គេហំ។ ន កាហសីតិ ន ករិស្សសិ។ ការណមាហ សព្ពា តេតិអាទិ។ តវ សព្ពា អវសេសកិលេសផាសុកា មយា ភគ្គា។ ឥមស្ស តយា កតស្ស អត្តភាវគេហស្ស អវិជ្ជាសង្ខាតំ កូដំ កណ្ណិកមណ្ឌលំ វិសង្ខតំ វិទ្ធំសិតំ។ វិសង្ខារំ និព្ពានំ អារម្មណករណវសេន គតំ មម ចិត្តំ។ អហញ្ច តណ្ហានំ ខយសង្ខាតំ អរហត្តមគ្គផលំ អជ្ឈគា បត្តោស្មីតិ អត្ថោ។ កេចិ បន ‘‘វិសង្ខារគតំ ចិត្តមេវ តណ្ហានំ ខយំ អជ្ឈគា’’តិ ឯវម្បិ អត្ថំ វទន្តិ។
Anekajātisaṃsāranti imissā gāthāya ayaṃ saṅkhepattho – ahaṃ imassa attabhāvagehassa kārakaṃ taṇhāvaḍḍhakiṃ gavesanto yena ñāṇena taṃ daṭṭhuṃ sakkā, taṃ bodhiñāṇaṃ anibbisaṃ alabhanto eva abhinīhārato pabhuti ettakaṃ kālaṃ anekajātisatasahassasaṅkhyaṃ imaṃ saṃsāravaṭṭaṃ sandhāvissaṃ saṃsariṃ, yasmā jarābyādhimaraṇamissatāya jāti nāmesā punappunaṃ upagantuṃ dukkhā, na ca sā tasmiṃ adiṭṭhe nivattati, tasmā taṃ gavesanto sandhāvissanti attho. Diṭṭhosīti idāni mayā sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhantena diṭṭho asi. Puna gehanti puna imaṃ attabhāvasaṅkhātaṃ mama gehaṃ. Na kāhasīti na karissasi. Kāraṇamāha sabbā tetiādi. Tava sabbā avasesakilesaphāsukā mayā bhaggā. Imassa tayā katassa attabhāvagehassa avijjāsaṅkhātaṃ kūṭaṃ kaṇṇikamaṇḍalaṃ visaṅkhataṃ viddhaṃsitaṃ. Visaṅkhāraṃ nibbānaṃ ārammaṇakaraṇavasena gataṃ mama cittaṃ. Ahañca taṇhānaṃ khayasaṅkhātaṃ arahattamaggaphalaṃ ajjhagā pattosmīti attho. Keci pana ‘‘visaṅkhāragataṃ cittameva taṇhānaṃ khayaṃ ajjhagā’’ti evampi atthaṃ vadanti.
កេចីតិ ខន្ធកភាណកា។ បាដិបទទិវសេតិ ឥទំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស ឧប្បន្នាតិ ឯតេន សម្ពន្ធិតព្ពំ, ន សព្ពញ្ញុភាវប្បត្តស្សាតិ ឯតេន។ សោមនស្សមយញាណេនាតិ សោមនស្សសម្បយុត្តញាណេន។ អាមន្តយាមីតិ និវេទយាមិ, ពោធេមីតិ អត្ថោ។ អន្តរេតិ អន្តរាឡេ, វេមជ្ឈេតិ អត្ថោ។
Kecīti khandhakabhāṇakā. Pāṭipadadivaseti idaṃ paccavekkhantassa uppannāti etena sambandhitabbaṃ, na sabbaññubhāvappattassāti etena. Somanassamayañāṇenāti somanassasampayuttañāṇena. Āmantayāmīti nivedayāmi, bodhemīti attho. Antareti antarāḷe, vemajjheti attho.
សុត្តន្តបិដកន្តិ យថា កម្មមេវ កម្មន្តំ, ឯវំ សុត្តមេវ សុត្តន្តន្តិ វេទិតព្ពំ។ អសង្គីតន្តិ សង្គីតិក្ខន្ធក (ចូឡវ. ៤៣៧ អាទយោ) កថាវត្ថុប្បករណាទិកំ។ សោឡសហិ វារេហិ ឧបលក្ខិតត្តា ‘‘សោឡស បរិវារា’’តិ វុត្តំ។ តថា ហិ បរិវារបាឡិយំ (បរិ. ១ អាទយោ) បឋមំ បារាជិកំ កត្ថ បញ្ញត្តន្តិអាទិនា វុត្តំ។ បញ្ញត្តិវារោ កថាបត្តិវារោ វិបត្តិវារោ សង្គហវារោ សមុដ្ឋានវារោ អធិករណវារោ សមថវារោ សមុច្ចយវារោតិ ឥមេ អដ្ឋ វារា, តទនន្តរំ ‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវនបច្ចយា បារាជិកំ កត្ថ បញ្ញត្ត’’ន្តិ (បរិ. ១៨៨) ឯវំ បច្ចយមត្តវិសេសេន បុន វុត្តា តេយេវ អដ្ឋ វារា ចាតិ ឥមេសំ សោឡសន្នំ វារានំ វសេន ភិក្ខុវិភង្គស្ស ច ភិក្ខុនីវិភង្គស្ស ច បកាសិតត្តា សោឡសហិ វារេហិ ឧបលក្ខិតោ បរិវារោ ‘‘សោឡសបរិវារោ’’តិ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ។
Suttantapiṭakanti yathā kammameva kammantaṃ, evaṃ suttameva suttantanti veditabbaṃ. Asaṅgītanti saṅgītikkhandhaka (cūḷava. 437 ādayo) kathāvatthuppakaraṇādikaṃ. Soḷasahi vārehi upalakkhitattā ‘‘soḷasa parivārā’’ti vuttaṃ. Tathā hi parivārapāḷiyaṃ (pari. 1 ādayo) paṭhamaṃ pārājikaṃ kattha paññattantiādinā vuttaṃ. Paññattivāro kathāpattivāro vipattivāro saṅgahavāro samuṭṭhānavāro adhikaraṇavāro samathavāro samuccayavāroti ime aṭṭha vārā, tadanantaraṃ ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevanapaccayā pārājikaṃ kattha paññatta’’nti (pari. 188) evaṃ paccayamattavisesena puna vuttā teyeva aṭṭha vārā cāti imesaṃ soḷasannaṃ vārānaṃ vasena bhikkhuvibhaṅgassa ca bhikkhunīvibhaṅgassa ca pakāsitattā soḷasahi vārehi upalakkhito parivāro ‘‘soḷasaparivāro’’ti vuttoti veditabbo.
ទឡ្ហីកម្មសិថិលករណប្បយោជនាតិ ឥទំ លោកវជ្ជបណ្ណត្តិវជ្ជេសុ យថាក្កមំ យោជេតព្ពំ។ សញ្ញមវេលំ អភិភវិត្វា បវត្តោ អាចារោ អជ្ឈាចារោ, វីតិក្កមោ។ តេនាតិ វិវិធនយត្តាទិហេតុនា។ ឯតន្តិ វិវិធវិសេសនយត្តាតិអាទិគាថាវចនំ។ ឯតស្សាតិ វិនយស្ស។
Daḷhīkammasithilakaraṇappayojanāti idaṃ lokavajjapaṇṇattivajjesu yathākkamaṃ yojetabbaṃ. Saññamavelaṃ abhibhavitvā pavatto ācāro ajjhācāro, vītikkamo. Tenāti vividhanayattādihetunā. Etanti vividhavisesanayattātiādigāthāvacanaṃ. Etassāti vinayassa.
ឥតរំ បនាតិ សុត្តំ។ អត្តត្ថបរត្ថាទិភេទេតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកត្ថេ លោកិយលោកុត្តរាទិអត្ថេ ច សង្គណ្ហាតិ។ វេនេយជ្ឈាសយានុលោមេន វុត្តត្តាតិ វិនយំ វិយ ឥស្សរភាវតោ អាណាបតិដ្ឋាបនវសេន អទេសេត្វា វេនេយ្យានំ អជ្ឈាសយានុលោមេន ចរិតានុរូបំ វុត្តត្តា។ អនុបុព្ពសិក្ខាទិវសេន អទេសេត្វា វេនេយ្យានំ កាលន្តរេ អភិនិព្ពត្តិំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សស្សមិវ ផល’’ន្តិ។ ឧបាយសមង្គីនំយេវ និប្បជ្ជនភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘ធេនុ វិយ ខីរ’’ន្តិ អាហ។ ន ហិ ធេនុំ វិសាណាទីសុ, អកាលេ វា អវិជាតំ វា ទោហន្តោ ខីរំ បដិលភតិ។
Itaraṃ panāti suttaṃ. Attatthaparatthādibhedeti ettha ādi-saddena diṭṭhadhammikasamparāyikatthe lokiyalokuttarādiatthe ca saṅgaṇhāti. Veneyajjhāsayānulomena vuttattāti vinayaṃ viya issarabhāvato āṇāpatiṭṭhāpanavasena adesetvā veneyyānaṃ ajjhāsayānulomena caritānurūpaṃ vuttattā. Anupubbasikkhādivasena adesetvā veneyyānaṃ kālantare abhinibbattiṃ dassento āha ‘‘sassamiva phala’’nti. Upāyasamaṅgīnaṃyeva nippajjanabhāvaṃ dassento ‘‘dhenu viya khīra’’nti āha. Na hi dhenuṃ visāṇādīsu, akāle vā avijātaṃ vā dohanto khīraṃ paṭilabhati.
យន្តិ យស្មា។ ឯត្ថាតិ អភិធម្មេ។ អភិធម្មេតិ សុបិនន្តេន សុក្កវិស្សដ្ឋិយា អនាបត្តិភាវេបិ អកុសលចេតនា ឧបលព្ភតីតិអាទិនា វិនយបញ្ញត្តិយា សង្ករវិរហិតេ ធម្មេ, ‘‘បុព្ពាបរវិរោធាភាវតោ សង្ករវិរហិតេ ធម្មេ’’តិបិ វទន្តិ។ អារម្មណាទីហីតិ អារម្មណសម្បយុត្តកម្មទ្វារបដិបទាទីហិ។ លក្ខណីយត្តាតិ សញ្ជានិតព្ពត្តា។ យំ បនេត្ថ អវិសិដ្ឋន្តិ ឯត្ថ វិនយបិដកន្តិអាទីសុ តីសុ សទ្ទេសុ យំ អវិសិដ្ឋំ សមានំ, តំ បិដកសទ្ទន្តិ អត្ថោ។ មា បិដកសម្បទានេនាតិ បាឡិសម្បទានវសេន មា គណ្ហិត្ថាតិ វុត្តំ ហោតិ។ យថាវុត្តេនាតិ ឯវំ ទុវិធត្ថេនាតិអាទិនា វុត្តប្បការេន។
Yanti yasmā. Etthāti abhidhamme. Abhidhammeti supinantena sukkavissaṭṭhiyā anāpattibhāvepi akusalacetanā upalabbhatītiādinā vinayapaññattiyā saṅkaravirahite dhamme, ‘‘pubbāparavirodhābhāvato saṅkaravirahite dhamme’’tipi vadanti. Ārammaṇādīhīti ārammaṇasampayuttakammadvārapaṭipadādīhi. Lakkhaṇīyattāti sañjānitabbattā. Yaṃ panettha avisiṭṭhanti ettha vinayapiṭakantiādīsu tīsu saddesu yaṃ avisiṭṭhaṃ samānaṃ, taṃ piṭakasaddanti attho. Mā piṭakasampadānenāti pāḷisampadānavasena mā gaṇhitthāti vuttaṃ hoti. Yathāvuttenāti evaṃ duvidhatthenātiādinā vuttappakārena.
ទេសនាសាសនកថាភេទន្តិ ឯត្ថ ទេសនាភេទំ សាសនភេទំ កថាភេទន្តិ ភេទសទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ។ ភេទន្តិ ច នានត្តន្តិ អត្ថោ។ តេសូតិ បិដកេសុ។ សិក្ខា ច បហានានិ ច គម្ភីរភាវោ ច សិក្ខាបហានគម្ភីរភាវោ, តញ្ច យថារហំ បរិទីបយេតិ អត្ថោ។ បរិយត្តិភេទន្តិ បរិយាបុណនភេទំ វិភាវយេតិ សម្ពន្ធោ។ យហិំ យស្មិំ វិនយាទិកេ យំ សម្បត្តិញ្ច វិបត្តិញ្ច យថា បាបុណាតិ, តម្បិ សព្ពំ វិភាវយេតិ សម្ពន្ធោ។ អថ វា យំ បរិយត្តិភេទំ សម្បត្តិំ វិបត្តិញ្ច យហិំ យថា បាបុណាតិ, តម្បិ សព្ពំ វិភាវយេតិ យោជេតព្ពំ។ បរិទីបនា វិភាវនា ចាតិ ហេដ្ឋា គាថាសុ វុត្តស្ស អនុរូបតោ វុត្តំ, អត្ថតោ បន ឯកមេវ។
Desanāsāsanakathābhedanti ettha desanābhedaṃ sāsanabhedaṃ kathābhedanti bhedasaddo paccekaṃ yojetabbo. Bhedanti ca nānattanti attho. Tesūti piṭakesu. Sikkhā ca pahānāni ca gambhīrabhāvo ca sikkhāpahānagambhīrabhāvo, tañca yathārahaṃ paridīpayeti attho. Pariyattibhedanti pariyāpuṇanabhedaṃ vibhāvayeti sambandho. Yahiṃ yasmiṃ vinayādike yaṃ sampattiñca vipattiñca yathā pāpuṇāti, tampi sabbaṃ vibhāvayeti sambandho. Atha vā yaṃ pariyattibhedaṃ sampattiṃ vipattiñca yahiṃ yathā pāpuṇāti, tampi sabbaṃ vibhāvayeti yojetabbaṃ. Paridīpanā vibhāvanā cāti heṭṭhā gāthāsu vuttassa anurūpato vuttaṃ, atthato pana ekameva.
អាណារហេនាតិ អាណំ បណេតុំ អរហតីតិ អាណារហោ, ភគវា សម្មាសម្ពុទ្ធត្តា។ សោ ហិ មហាការុណិកតាយ ច អវិបរីតតោ ទេសកភាវេន បមាណវចនត្តា ច អាណំ បណេតុំ អរហតិ។ វោហារបរមត្ថានម្បិ សម្ភវតោ អាហ ‘‘អាណាពាហុល្លតោ’’តិ។ ឥតោ បរេសុបិ ឯសេវ នយោ។ បឋមន្តិ វិនយបិដកំ។ បចុរាបរាធា សេយ្យសកត្ថេរាទយោ។ តេ ហិ ទោសពាហុល្លតោ ‘‘បចុរាបរាធា’’តិ វុត្តា ។ បចុរោ ពហុកោ ពហុលោ អបរាធោ ទោសោ វីតិក្កមោ យេសន្តេ បចុរាបរាធា។ អនេកជ្ឈាសយាតិអាទីសុ អាសយោវ អជ្ឈាសយោ, សោ ច អត្ថតោ ទិដ្ឋិ ញាណញ្ច។ ចរិយាតិ រាគចរិយាទិកា ឆ មូលចរិយា។ អថ វា ចរិយាតិ ចរិតំ, តំ សុចរិតទុច្ចរិតវសេន ទុវិធំ។ អធិមុត្តិ នាម សត្តានំ បុព្ពបរិចយវសេន អភិរុចិ, សា ទុវិធា ហីនបណីតភេទេន។ យថានុលោមន្តិ អជ្ឈាសយាទីនំ អនុរូបំ។ យថាធម្មន្តិ ធម្មសភាវានុរូបំ។
Āṇārahenāti āṇaṃ paṇetuṃ arahatīti āṇāraho, bhagavā sammāsambuddhattā. So hi mahākāruṇikatāya ca aviparītato desakabhāvena pamāṇavacanattā ca āṇaṃ paṇetuṃ arahati. Vohāraparamatthānampi sambhavato āha ‘‘āṇābāhullato’’ti. Ito paresupi eseva nayo. Paṭhamanti vinayapiṭakaṃ. Pacurāparādhā seyyasakattherādayo. Te hi dosabāhullato ‘‘pacurāparādhā’’ti vuttā . Pacuro bahuko bahulo aparādho doso vītikkamo yesante pacurāparādhā. Anekajjhāsayātiādīsu āsayova ajjhāsayo, so ca atthato diṭṭhi ñāṇañca. Cariyāti rāgacariyādikā cha mūlacariyā. Atha vā cariyāti caritaṃ, taṃ sucaritaduccaritavasena duvidhaṃ. Adhimutti nāma sattānaṃ pubbaparicayavasena abhiruci, sā duvidhā hīnapaṇītabhedena. Yathānulomanti ajjhāsayādīnaṃ anurūpaṃ. Yathādhammanti dhammasabhāvānurūpaṃ.
សំវរាសំវរោតិ ឯត្ថ ខុទ្ទកោ មហន្តោ ច សំវរោតិ អត្ថោ។ វុឌ្ឍិអត្ថោ ហេត្ថ អ-ការោ។ ទិដ្ឋិវិនិវេឋនាតិ ទិដ្ឋិយា វិមោចនំ។ សុត្តន្តបាឡិយំ វិវិច្ចេវ កាមេហីតិអាទិនា (ទី. និ. ១.២២៦; សំ. និ. ២.១៥២) សមាធិទេសនាពាហុល្លតោ សុត្តន្តបិដកេ ‘‘អធិចិត្តសិក្ខា’’តិ វុត្តំ។ វីតិក្កមប្បហានំ កិលេសានន្តិ សំកិលេសធម្មានំ, កម្មកិលេសានំ វា យោ កាយវចីទ្វារេហិ វីតិក្កមោ, តស្ស បហានំ។ អនុសយវសេន សន្តានមនុវត្តន្តា កិលេសា បរិយុដ្ឋិតាបិ សីលភេទវសេន វីតិក្កមិតុំ ន លភន្តីតិ អាហ ‘‘វីតិក្កមបដិបក្ខត្តា សីលស្សា’’តិ។ បរិយុដ្ឋានប្បហានន្តិ ឱកាសទានវសេន ចិត្តេ កុសលប្បវត្តិំ បរិយាទិយិត្វា សមុប្បត្តិវសេន ឋានំ បរិយុដ្ឋានំ, តស្ស បហានំ។ អនុសយប្បហានន្តិ អរិយមគ្គេន អប្បហីនភាវេន សន្តានេ ការណលាភេ ឧប្បជ្ជនារហា ថាមគតា កាមរាគាទយោ សត្ត កិលេសា សន្តានេ អនុ អនុ សយនតោ អនុសយា នាម, តេសំ បហានំ។
Saṃvarāsaṃvaroti ettha khuddako mahanto ca saṃvaroti attho. Vuḍḍhiattho hettha a-kāro. Diṭṭhiviniveṭhanāti diṭṭhiyā vimocanaṃ. Suttantapāḷiyaṃ vivicceva kāmehītiādinā (dī. ni. 1.226; saṃ. ni. 2.152) samādhidesanābāhullato suttantapiṭake ‘‘adhicittasikkhā’’ti vuttaṃ. Vītikkamappahānaṃ kilesānanti saṃkilesadhammānaṃ, kammakilesānaṃ vā yo kāyavacīdvārehi vītikkamo, tassa pahānaṃ. Anusayavasena santānamanuvattantā kilesā pariyuṭṭhitāpi sīlabhedavasena vītikkamituṃ na labhantīti āha ‘‘vītikkamapaṭipakkhattā sīlassā’’ti. Pariyuṭṭhānappahānanti okāsadānavasena citte kusalappavattiṃ pariyādiyitvā samuppattivasena ṭhānaṃ pariyuṭṭhānaṃ, tassa pahānaṃ. Anusayappahānanti ariyamaggena appahīnabhāvena santāne kāraṇalābhe uppajjanārahā thāmagatā kāmarāgādayo satta kilesā santāne anu anu sayanato anusayā nāma, tesaṃ pahānaṃ.
តទង្គប្បហានន្តិ តេន តេន ទានសីលាទិកុសលង្គេន តស្ស តស្ស អកុសលង្គស្ស បហានំ តទង្គប្បហានំ។ ទុច្ចរិតសំកិលេសស្ស បហានន្តិ កាយវចីទុច្ចរិតមេវ យត្ថ ឧប្បជ្ជតិ, តំ សន្តានំ សម្មា កិលេសេតិ ឧបតាបេតីតិ សំកិលេសោ, តស្ស តទង្គវសេន បហានំ។ សមាធិស្ស កាមច្ឆន្ទបដិបក្ខត្តា សុត្តន្តបិដកេ តណ្ហាសំកិលេសស្ស បហានំ វុត្តំ។ អត្តាទិសុញ្ញសភាវធម្មប្បកាសនតោ អភិធម្មបិដកេ ទិដ្ឋិសំកិលេសស្ស បហានំ វុត្តំ។
Tadaṅgappahānanti tena tena dānasīlādikusalaṅgena tassa tassa akusalaṅgassa pahānaṃ tadaṅgappahānaṃ. Duccaritasaṃkilesassa pahānanti kāyavacīduccaritameva yattha uppajjati, taṃ santānaṃ sammā kileseti upatāpetīti saṃkileso, tassa tadaṅgavasena pahānaṃ. Samādhissa kāmacchandapaṭipakkhattā suttantapiṭake taṇhāsaṃkilesassa pahānaṃ vuttaṃ. Attādisuññasabhāvadhammappakāsanato abhidhammapiṭake diṭṭhisaṃkilesassa pahānaṃ vuttaṃ.
ឯកមេកស្មិញ្ចេត្ថាតិ ឯត្ថ ឯតេសុ តីសុ បិដកេសុ ឯកេកស្មិំ បិដកេតិ អត្ថោ។ ធម្មោតិ បាឡីតិ ឯត្ថ ធម្មស្ស សីលាទិវិសិដ្ឋត្ថយោគតោ, ពុទ្ធានំ សភាវនិរុត្តិភាវតោ ច បកដ្ឋានំ ឧក្កដ្ឋានំ វចនប្បពន្ធានំ អាឡិ បន្តីតិ បាឡិ, បរិយត្តិធម្មោ។ សម្មុតិបរមត្ថភេទស្ស អត្ថស្ស អនុរូបវាចកភាវេន បរមត្ថសទ្ទេសុ ឯកន្តេន ភគវតា មនសា វវត្ថាបិតោ នាមបញ្ញត្តិប្បពន្ធោ បាឡិធម្មោ នាម។ ទេសនាយ ធម្មស្ស ច កោ វិសេសោតិ ចេ? យថាវុត្តនយេន មនសា វវត្ថាបិតធម្មស្ស បរេសំ ពោធនភាវេន អតិសជ្ជនា វាចាយ បកាសនា ‘‘ទេសនា’’តិ វេទិតព្ពា។ តេនាហ – ‘‘ទេសនាតិ តស្សា មនសា វវត្ថាបិតាយ បាឡិយា ទេសនា’’តិ។ តទុភយម្បិ បន បរមត្ថតោ សទ្ទោ ឯវ បរមត្ថវិនិមុត្តាយ សម្មុតិយា អភាវា។ ឥមមេវ នយំ គហេត្វា កេចិ អាចរិយា ‘‘ធម្មោ ច ទេសនា ច បរមត្ថតោ សទ្ទោ ឯវា’’តិ វោហរន្តិ, តេបិ អនុបវជ្ជាយេវ។ យថា ‘‘កាមាវចរបដិសន្ធិវិបាកា បរិត្តារម្មណា’’តិ វុច្ចន្តិ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ។ ន ហិ ‘‘កាមាវចរបដិសន្ធិវិបាកា និព្ពត្តិតបរមត្ថវិសយាយេវា’’តិ សក្កា វត្តុំ ឥត្ថិបុរិសាទិអាការបរិវិតក្កបុព្ពកានំ រាគាទិអកុសលានំ មេត្តាទិកុសលានញ្ច អារម្មណំ គហេត្វាបិ សមុប្បជ្ជនតោ។ បរមត្ថធម្មមូលកត្តា បនស្ស បរិកប្បស្ស បរមត្ថវិសយតា សក្កា បញ្ញបេតុំ, ឯវមិធាបីតិ ទដ្ឋព្ពំ។ តីសុបិ ចេតេសុ ឯតេ ធម្មត្ថទេសនាបដិវេធា គម្ភីរាតិ សម្ពន្ធោ។ ឯត្ថ ច បិដកាវយវានំ ធម្មាទីនំ វុច្ចមានោ គម្ភីរភាវោ តំសមុទាយស្ស បិដកស្សាបិ វុត្តោ យេវាតិ ទដ្ឋព្ពោ។ ទុក្ខេន ឱគយ្ហន្តិ, ទុក្ខោ វា ឱគាហោ ឱគាហនំ អន្តោបវិសនមេតេសូតិ ទុក្ខោគាហា។ ឯត្ថាតិ ឯតេសុ បិដកេសុ, និទ្ធារណេ ចេតំ ភុម្មវចនំ។
Ekamekasmiñcetthāti ettha etesu tīsu piṭakesu ekekasmiṃ piṭaketi attho. Dhammoti pāḷīti ettha dhammassa sīlādivisiṭṭhatthayogato, buddhānaṃ sabhāvaniruttibhāvato ca pakaṭṭhānaṃ ukkaṭṭhānaṃ vacanappabandhānaṃ āḷi pantīti pāḷi, pariyattidhammo. Sammutiparamatthabhedassa atthassa anurūpavācakabhāvena paramatthasaddesu ekantena bhagavatā manasā vavatthāpito nāmapaññattippabandho pāḷidhammo nāma. Desanāya dhammassa ca ko visesoti ce? Yathāvuttanayena manasā vavatthāpitadhammassa paresaṃ bodhanabhāvena atisajjanā vācāya pakāsanā ‘‘desanā’’ti veditabbā. Tenāha – ‘‘desanāti tassā manasā vavatthāpitāya pāḷiyā desanā’’ti. Tadubhayampi pana paramatthato saddo eva paramatthavinimuttāya sammutiyā abhāvā. Imameva nayaṃ gahetvā keci ācariyā ‘‘dhammo ca desanā ca paramatthato saddo evā’’ti voharanti, tepi anupavajjāyeva. Yathā ‘‘kāmāvacarapaṭisandhivipākā parittārammaṇā’’ti vuccanti, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Na hi ‘‘kāmāvacarapaṭisandhivipākā nibbattitaparamatthavisayāyevā’’ti sakkā vattuṃ itthipurisādiākāraparivitakkapubbakānaṃ rāgādiakusalānaṃ mettādikusalānañca ārammaṇaṃ gahetvāpi samuppajjanato. Paramatthadhammamūlakattā panassa parikappassa paramatthavisayatā sakkā paññapetuṃ, evamidhāpīti daṭṭhabbaṃ. Tīsupi cetesu ete dhammatthadesanāpaṭivedhā gambhīrāti sambandho. Ettha ca piṭakāvayavānaṃ dhammādīnaṃ vuccamāno gambhīrabhāvo taṃsamudāyassa piṭakassāpi vutto yevāti daṭṭhabbo. Dukkhena ogayhanti, dukkho vā ogāho ogāhanaṃ antopavisanametesūti dukkhogāhā. Etthāti etesu piṭakesu, niddhāraṇe cetaṃ bhummavacanaṃ.
ហេតុនោ ផលំ ហេតុផលំ។ ធម្មាភិលាបោតិ អត្ថព្យញ្ជនកោ អវិបរីតាភិលាបោ។ វិសយតោ អសម្មោហតោ ចាតិ លោកិយលោកុត្តរានំ យថាក្កមំ អវពោធប្បការទស្សនំ, ឯតស្ស អវពោធោតិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ។ លោកិយោ ហិ ធម្មត្ថាទិំ អាលម្ពិត្វាវ បវត្តនតោ វិសយតោ អវពោធោតិ វុច្ចតិ។ លោកុត្តរោ បន និព្ពានារម្មណតាយ តំ អនាលម្ពមានោបិ តព្ពិសយមោហវិទ្ធំសនេន ធម្មាទីសុ បវត្តនតោ អសម្មោហតោ អវពោធោតិ វុច្ចតិ។ អត្ថានុរូបំ ធម្មេសូតិ ការិយានុរូបំ ការណេសូតិ អត្ថោ។ បញ្ញត្តិបថានុរូបំ បញ្ញត្តីសូតិ ឆព្ពិធនាមបញ្ញត្តិយា បថោ បញ្ញត្តិបថោ, តស្ស អនុរូបំ បញ្ញត្តីសូតិ អត្ថោ។
Hetuno phalaṃ hetuphalaṃ. Dhammābhilāpoti atthabyañjanako aviparītābhilāpo. Visayato asammohato cāti lokiyalokuttarānaṃ yathākkamaṃ avabodhappakāradassanaṃ, etassa avabodhoti iminā sambandho. Lokiyo hi dhammatthādiṃ ālambitvāva pavattanato visayato avabodhoti vuccati. Lokuttaro pana nibbānārammaṇatāya taṃ anālambamānopi tabbisayamohaviddhaṃsanena dhammādīsu pavattanato asammohato avabodhoti vuccati. Atthānurūpaṃ dhammesūti kāriyānurūpaṃ kāraṇesūti attho. Paññattipathānurūpaṃ paññattīsūti chabbidhanāmapaññattiyā patho paññattipatho, tassa anurūpaṃ paññattīsūti attho.
ធម្មជាតន្តិ ការណប្បភេទោ ការណមេវ វា។ អត្ថជាតន្តិ ការិយប្បភេទោ, ការិយមេវ វា។ យា ចាយំ ទេសនាតិ សម្ពន្ធោ។ យោ ចេត្ថាតិ ឯតាសុ ធម្មត្ថទេសនាសុ យោ បដិវេធោតិ អត្ថោ។ ឯត្ថាតិ ឯតេសុ តីសុ បិដកេសុ។
Dhammajātanti kāraṇappabhedo kāraṇameva vā. Atthajātanti kāriyappabhedo, kāriyameva vā. Yā cāyaṃ desanāti sambandho. Yo cetthāti etāsu dhammatthadesanāsu yo paṭivedhoti attho. Etthāti etesu tīsu piṭakesu.
អលគទ្ទូបមាតិ ឯត្ថ អលគទ្ទសទ្ទេន អលគទ្ទគ្គហណំ វុច្ចតិ វីណាវាទនំ វីណាតិអាទីសុ វិយ, គហណញ្ចេត្ថ យថា ឌំសតិ, តថា ទុគ្គហណំ ទដ្ឋព្ពំ, ឥតរគ្គហណេ វិរោធាភាវា។ តស្មា អលគទ្ទស្ស គហណំ ឧបមា ឯតិស្សាតិ អលគទ្ទូបមា។ អលគទ្ទោតិ ចេត្ថ អាសិវិសោ វុច្ចតិ។ សោ ហិ អលំ បរិយត្តោ, ជីវិតហរណសមត្ថោ វា វិសសង្ខាតោ គទោ អស្សាតិ ‘‘អលំគទោ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘អលគទ្ទោ’’តិ វុច្ចតិ។
Alagaddūpamāti ettha alagaddasaddena alagaddaggahaṇaṃ vuccati vīṇāvādanaṃ vīṇātiādīsu viya, gahaṇañcettha yathā ḍaṃsati, tathā duggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ, itaraggahaṇe virodhābhāvā. Tasmā alagaddassa gahaṇaṃ upamā etissāti alagaddūpamā. Alagaddoti cettha āsiviso vuccati. So hi alaṃ pariyatto, jīvitaharaṇasamattho vā visasaṅkhāto gado assāti ‘‘alaṃgado’’ti vattabbe ‘‘alagaddo’’ti vuccati.
វដ្ដតោ និស្សរណំ អត្ថោ បយោជនំ ឯតិស្សាតិ និស្សរណត្ថា។ ភណ្ឌាគារិកោ វិយាតិ ភណ្ឌាគារិកោ, ធម្មរតនានុបាលកោ, តស្ស អត្ថនិរបេក្ខស្ស បរិយត្តិ ភណ្ឌាគារិកបរិយត្តិ។ ទុគ្គហិតានីតិ ទុដ្ឋុ គហិតានិ។ តេនាហ ‘‘ឧបារម្ភាទិហេតុ បរិយាបុដា’’តិ។ ឯត្ថ ច ឧបារម្ភោ នាម បរិយត្តិំ និស្សាយ បរវម្ភនំ។ អាទិ-សទ្ទេន ឥតិវាទប្បមោក្ខលាភសក្ការាទិំ សង្គណ្ហាតិ។ យំ សន្ធាយាតិ យំ បរិយត្តិទុគ្គហណំ សន្ធាយ។ វុត្តន្តិ អលគទ្ទូបមសុត្តេ (ម. និ. ១.២៣៨) វុត្តំ។ តញ្ចស្ស អត្ថំ នានុភោន្តីតិ តញ្ច អស្ស ធម្មស្ស សីលបរិបូរណាទិសង្ខាតំ អត្ថំ ឯតេ ទុគ្គហិតគាហិនោ នានុភោន្តិ ន វិន្ទន្តិ។ បដិវិទ្ធាកុប្បោតិ បដិវិទ្ធអរហត្តផលោ។
Vaṭṭato nissaraṇaṃ attho payojanaṃ etissāti nissaraṇatthā. Bhaṇḍāgāriko viyāti bhaṇḍāgāriko, dhammaratanānupālako, tassa atthanirapekkhassa pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti. Duggahitānīti duṭṭhu gahitāni. Tenāha ‘‘upārambhādihetu pariyāpuṭā’’ti. Ettha ca upārambho nāma pariyattiṃ nissāya paravambhanaṃ. Ādi-saddena itivādappamokkhalābhasakkārādiṃ saṅgaṇhāti. Yaṃ sandhāyāti yaṃ pariyattiduggahaṇaṃ sandhāya. Vuttanti alagaddūpamasutte (ma. ni. 1.238) vuttaṃ. Tañcassa atthaṃ nānubhontīti tañca assa dhammassa sīlaparipūraṇādisaṅkhātaṃ atthaṃ ete duggahitagāhino nānubhonti na vindanti. Paṭividdhākuppoti paṭividdhaarahattaphalo.
ឥទានិ តីសុ បិដកេសុ យថារហំ សម្បត្តិវិបត្តិយោ និទ្ធារេត្វា ទស្សេន្តោ អាហ វិនយេ បនាតិអាទិ។ តត្ថ តាសំយេវាតិ អវធារណំ ឆឡភិញ្ញាចតុបដិសម្ភិទានំ វិនយេ បភេទវចនាភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ។ វេរញ្ជកណ្ឌេ (បារា. ១២) ហិ តិស្សោ វិជ្ជាវ វិភត្តា។ ទុតិយេ តាសំយេវាតិ អវធារណំ ចតស្សោ បដិសម្ភិទា អបេក្ខិត្វា កតំ តិស្សន្នម្បិ វិជ្ជានំ ឆសុ អភិញ្ញាសុ អន្តោបវិដ្ឋត្តា។ តាសញ្ចាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទេន សេសានម្បិ តត្ថ អត្ថិភាវំ ទីបេតិ។ អភិធម្មបិដកេ ហិ តិស្សោ វិជ្ជា ឆ អភិញ្ញា ចតស្សោ បដិសម្ភិទា ច វុត្តា ឯវ។ បដិសម្ភិទានំ តត្ថេវ សម្មា វិភត្តភាវំ ទីបេតុំ តត្ថេវាតិ អវធារណំ កតំ។ ឧបាទិន្នផស្សោតិ មគ្គេន មគ្គបដិបាទនផស្សោ។ តេសន្តិ តេសំ បិដកានំ។ ឯតន្តិ ឯតំ ពុទ្ធវចនំ។
Idāni tīsu piṭakesu yathārahaṃ sampattivipattiyo niddhāretvā dassento āha vinaye panātiādi. Tattha tāsaṃyevāti avadhāraṇaṃ chaḷabhiññācatupaṭisambhidānaṃ vinaye pabhedavacanābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Verañjakaṇḍe (pārā. 12) hi tisso vijjāva vibhattā. Dutiye tāsaṃyevāti avadhāraṇaṃ catasso paṭisambhidā apekkhitvā kataṃ tissannampi vijjānaṃ chasu abhiññāsu antopaviṭṭhattā. Tāsañcāti ettha ca-saddena sesānampi tattha atthibhāvaṃ dīpeti. Abhidhammapiṭake hi tisso vijjā cha abhiññā catasso paṭisambhidā ca vuttā eva. Paṭisambhidānaṃ tattheva sammā vibhattabhāvaṃ dīpetuṃ tatthevāti avadhāraṇaṃ kataṃ. Upādinnaphassoti maggena maggapaṭipādanaphasso. Tesanti tesaṃ piṭakānaṃ. Etanti etaṃ buddhavacanaṃ.
ចតុត្តិំសេវ សុត្តន្តាតិ គាថាយ អយមត្ថយោជនា – យស្ស និកាយស្ស សុត្តគណនតោ ចតុត្តិំសេវ សុត្តន្តា វគ្គសង្គហវសេន តយោ វគ្គា យស្ស សង្គហស្សាតិ តិវគ្គោ សង្គហោ, ឯស បឋមោ និកាយោ ឥធ ទីឃនិកាយោតិ។ អនុលោមិកោតិ អបច្ចនីកោ, អត្ថានុលោមនតោ អន្វត្ថនាមោតិ វុត្តំ ហោតិ។ ឯកនិកាយម្បីតិ ឯកសមូហម្បិ។ ឯវំ ចិត្តន្តិ ឯវំ វិចិត្តំ។ យថយិទន្តិ យថា ឥមេ។ បោណិកចិក្ខល្លិកា ខត្តិយា, តេសំ និវាសោ ‘‘បោណិកនិកាយោ ចិក្ខល្លិកនិកាយោ’’តិ វុច្ចតិ។ បញ្ចទសវគ្គបរិគ្គហោតិ បញ្ចទសហិ វគ្គេហិ បរិគ្គហិតោ។ សុត្តន្តានំ សហស្សានិ សត្ត សុត្តសតានិ ចាតិ បាឋេ សុត្តន្តានំ សត្តសហស្សានិ សត្ត សុត្តសតានិ ចាតិ យោជេតព្ពំ។ កត្ថចិ បន ‘‘សត្ត សុត្តសហស្សានិ, សត្ត សុត្តសតានិ ចា’’តិ បាឋោ។ បុព្ពេ និទស្សិតាតិ សុត្តន្តបិដកនិទ្ទេសេ និទស្សិតា។
Catuttiṃsevasuttantāti gāthāya ayamatthayojanā – yassa nikāyassa suttagaṇanato catuttiṃseva suttantā vaggasaṅgahavasena tayo vaggā yassa saṅgahassāti tivaggo saṅgaho, esa paṭhamo nikāyo idha dīghanikāyoti. Anulomikoti apaccanīko, atthānulomanato anvatthanāmoti vuttaṃ hoti. Ekanikāyampīti ekasamūhampi. Evaṃ cittanti evaṃ vicittaṃ. Yathayidanti yathā ime. Poṇikacikkhallikā khattiyā, tesaṃ nivāso ‘‘poṇikanikāyo cikkhallikanikāyo’’ti vuccati. Pañcadasavaggapariggahoti pañcadasahi vaggehi pariggahito. Suttantānaṃ sahassāni satta suttasatāni cāti pāṭhe suttantānaṃ sattasahassāni satta suttasatāni cāti yojetabbaṃ. Katthaci pana ‘‘satta suttasahassāni, satta suttasatāni cā’’ti pāṭho. Pubbe nidassitāti suttantapiṭakaniddese nidassitā.
វេទន្តិ ញាណំ។ តុដ្ឋិន្តិ បីតិំ។ ធម្មក្ខន្ធវសេនាតិ ធម្មរាសិវសេន។ ទ្វាសីតិសហស្សានិ ពុទ្ធតោ គណ្ហិន្តិ សម្ពន្ធោ។ ទ្វេ សហស្សានិ ភិក្ខុតោតិ ធម្មសេនាបតិអាទីនំ ភិក្ខូនំ សន្តិកា តេហិយេវ ទេសិតានិ ទ្វេ សហស្សានិ គណ្ហិំ។ មេតិ មម ហទយេ, ឥតិ អានន្ទត្ថេរោ អត្តានំ និទ្ទិសតិ។ យេ ធម្មា មម ហទយេ បវត្តិនោ, តេ ចតុរាសីតិសហស្សានីតិ យោជនា។ ឥទញ្ច ភគវតោ ធរមានកាលេ ឧគ្គហិតធម្មក្ខន្ធវសេន វុត្តំ, បរិនិព្ពុតេ បន ភគវតិ អានន្ទត្ថេរេន ទេសិតានំ សុភសុត្ត(ទឦ. និ. ១.៤៤៤ អាទយោ) គោបកមោគ្គល្លានសុត្តានំ (ម. និ. ៣.៧៩ អាទយោ), តតិយសង្គីតិយំ មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរេន កថិតកថាវត្ថុប្បករណស្ស ច វសេន ធម្មក្ខន្ធានំ ចតុរាសីតិសហស្សតោបិ អធិកតា វេទិតព្ពា។
Vedanti ñāṇaṃ. Tuṭṭhinti pītiṃ. Dhammakkhandhavasenāti dhammarāsivasena. Dvāsītisahassāni buddhato gaṇhinti sambandho. Dve sahassāni bhikkhutoti dhammasenāpatiādīnaṃ bhikkhūnaṃ santikā tehiyeva desitāni dve sahassāni gaṇhiṃ. Meti mama hadaye, iti ānandatthero attānaṃ niddisati. Ye dhammā mama hadaye pavattino, te caturāsītisahassānīti yojanā. Idañca bhagavato dharamānakāle uggahitadhammakkhandhavasena vuttaṃ, parinibbute pana bhagavati ānandattherena desitānaṃ subhasutta(daī. ni. 1.444 ādayo) gopakamoggallānasuttānaṃ (ma. ni. 3.79 ādayo), tatiyasaṅgītiyaṃ moggaliputtatissattherena kathitakathāvatthuppakaraṇassa ca vasena dhammakkhandhānaṃ caturāsītisahassatopi adhikatā veditabbā.
ឯកានុសន្ធិកំ សុត្តន្តិ សតិបដ្ឋានាទិ (ទី. និ. ២.៣៧២ អាទយោ; ម. និ. ១.១០៥ អាទយោ)។ អនេកានុសន្ធិកន្តិ បរិនិព្ពានសុត្តាទិ (ទី. និ. ២.១៣៤ អាទយោ)។ តញ្ហិ នានាឋានេសុ នានាធម្មទេសនានំ វសេន បវត្តំ។ តិកទុកភាជនំ ធម្មសង្គណិយំ និក្ខេបកណ្ឌ(ធ. ស. ៩៨៥ អាទយោ) អដ្ឋកថាកណ្ឌវសេន (ធ. ស. ១៣៨៤ អាទយោ) គហេតព្ពំ។ ចិត្តវារភាជនន្តិ ឥទំ ចិត្តុប្បាទកណ្ឌវសេន (ធ. ស. ១ អាទយោ) វុត្តំ។ អត្ថិ វត្ថូតិអាទីសុ វត្ថុ នាម សុទិន្នកណ្ឌាទិ (បារា. ២៤ អាទយោ)។ មាតិកាតិ សិក្ខាបទំ។ អន្តរាបត្តីតិ សិក្ខាបទន្តរេសុ អញ្ញស្មិំ វត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តា អាបត្តិ។ តិកច្ឆេទោតិ តិកបាចិត្តិយាទិតិកបរិច្ឆេទោ ។ ពុទ្ធវចនំ សង្គហិតន្តិ សម្ពន្ធោ។ អស្សាតិ ពុទ្ធវចនស្ស។ សង្គីតិបរិយោសានេ សាធុការំ ទទមានា វិយាតិ សម្ពន្ធោ។ អច្ឆរំ បហរិតុំ យុត្តានិ អច្ឆរិយានិ, បុប្ផវស្សចេលុក្ខេបាទីនិ។ យា ‘‘បញ្ចសតា’’តិ ច ‘‘ថេរិកា’’តិ ច បវុច្ចតិ, អយំ បឋមមហាសង្គីតិ នាមាតិ សម្ពន្ធោ។
Ekānusandhikaṃ suttanti satipaṭṭhānādi (dī. ni. 2.372 ādayo; ma. ni. 1.105 ādayo). Anekānusandhikanti parinibbānasuttādi (dī. ni. 2.134 ādayo). Tañhi nānāṭhānesu nānādhammadesanānaṃ vasena pavattaṃ. Tikadukabhājanaṃ dhammasaṅgaṇiyaṃ nikkhepakaṇḍa(dha. sa. 985 ādayo) aṭṭhakathākaṇḍavasena (dha. sa. 1384 ādayo) gahetabbaṃ. Cittavārabhājananti idaṃ cittuppādakaṇḍavasena (dha. sa. 1 ādayo) vuttaṃ. Atthi vatthūtiādīsu vatthu nāma sudinnakaṇḍādi (pārā. 24 ādayo). Mātikāti sikkhāpadaṃ. Antarāpattīti sikkhāpadantaresu aññasmiṃ vatthusmiṃ paññattā āpatti. Tikacchedoti tikapācittiyāditikaparicchedo . Buddhavacanaṃ saṅgahitanti sambandho. Assāti buddhavacanassa. Saṅgītipariyosāne sādhukāraṃ dadamānā viyāti sambandho. Accharaṃ paharituṃ yuttāni acchariyāni, pupphavassacelukkhepādīni. Yā ‘‘pañcasatā’’ti ca ‘‘therikā’’ti ca pavuccati, ayaṃ paṭhamamahāsaṅgīti nāmāti sambandho.
ឥតិ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ វិមតិវិនោទនិយំ
Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ
បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ។
Paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanānayo niṭṭhito.
