| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / មជ្ឈិមនិកាយ (ដីកា) • Majjhimanikāya (ṭīkā) |
២. បញ្ចត្តយសុត្តវណ្ណនា
2. Pañcattayasuttavaṇṇanā
២១. ឯកេតិ ឯត្ថ ឯក-សទ្ទោ អញ្ញត្ថោ, ន គណនាទិអត្ថោតិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកច្ចេ’’តិ អាហ។ យំ បន បាឡិយំ ‘‘សន្តី’’តិ វុត្តំ។ តេន តេសំ ទិដ្ឋិគតិកានំ វិជ្ជមានតាយ អវិច្ឆិន្នតា; តតោ ច នេសំ មិច្ឆាគហណតោ សិថិលករណវិវេចនេហិ អត្តនោ ទេសនាយ កិច្ចការិតា អវិតថតា ច ទីបិតា ហោតិ។ បរមត្ថសមណព្រាហ្មណេសុ អបរន្តកប្បិកតាយ លេសោបិ នត្ថីតិ អាហ ‘‘បរិព្ពជុបគតភាវេនា’’តិអាទិ។ សស្សតាទិវសេន អបរន្តំ កប្បេន្តីតិ អបរន្តកប្បិនោ, តេ ឯវ អបរន្តកប្បិកា។ យស្មា តេហិ អបរន្តំ បុរិមតរសិទ្ធេហិ តណ្ហាទិដ្ឋិកប្បេហិ កប្បេត្វា អាសេវនពលវតាយ ច វិកប្បេត្វា អបរភាគសិទ្ធេហិ អភិនិវេសភូតេហិ តណ្ហាទិដ្ឋិគ្គាហេហិ គណ្ហន្តិ អភិនិវិសន្តិ បរាមសន្តិ; តស្មា វុត្តំ – ‘‘អបរន្តំ កប្បេត្វា វិកប្បេត្វា គណ្ហន្តី’’តិ។ តណ្ហុបាទានវសេន កប្បនគហណានិ វេទិតព្ពានិ។ តណ្ហាបច្ចយា ហិ ឧបាទានំ។ វុត្តម្បិ ចេតំ មហានិទ្ទេសេ ឧទ្ទានតោ សង្ខេបតោ។ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេនាតិ តណ្ហាយ ទិដ្ឋិយា ច វសេន។ ទិដ្ដិយា វា ឧបនិស្សយភូតាយ សហជាតាយ អភិនន្ទនកាយ ច តណ្ហាយ សស្សតាទិអាការេន អភិនិវិសន្តស្ស មិច្ឆាគាហស្ស ច វសេន។ អនាគតធម្មវិសយាយ អធិប្បេតត្តា អនាគតកាលវាចកោ ឥធ អបរ-សទ្ទោ។ រូបាទិខន្ធវិនិមុត្តស្ស កប្បនវត្ថុនោ អភាវា អន្ត-សទ្ទោ ភាគវាចកោតិ អាហ – ‘‘អនាគតំ ខន្ធកោដ្ឋាស’’ន្តិ។ កប្បេត្វាតិ ច តស្មិំ អបរន្តេ តណ្ហាយ នាភិនិវេសានំ សមត្តនំ បរិនិដ្ឋាបនមាហ។ ឋិតាតិ តស្សា លទ្ធិយា អវិជហនំ។
21.Eketi ettha eka-saddo aññattho, na gaṇanādiatthoti taṃ dassento ‘‘ekacce’’ti āha. Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘santī’’ti vuttaṃ. Tena tesaṃ diṭṭhigatikānaṃ vijjamānatāya avicchinnatā; tato ca nesaṃ micchāgahaṇato sithilakaraṇavivecanehi attano desanāya kiccakāritā avitathatā ca dīpitā hoti. Paramatthasamaṇabrāhmaṇesu aparantakappikatāya lesopi natthīti āha ‘‘paribbajupagatabhāvenā’’tiādi. Sassatādivasena aparantaṃ kappentīti aparantakappino, te eva aparantakappikā. Yasmā tehi aparantaṃ purimatarasiddhehi taṇhādiṭṭhikappehi kappetvā āsevanabalavatāya ca vikappetvā aparabhāgasiddhehi abhinivesabhūtehi taṇhādiṭṭhiggāhehi gaṇhanti abhinivisanti parāmasanti; tasmā vuttaṃ – ‘‘aparantaṃ kappetvā vikappetvā gaṇhantī’’ti. Taṇhupādānavasena kappanagahaṇāni veditabbāni. Taṇhāpaccayā hi upādānaṃ. Vuttampi cetaṃ mahāniddese uddānato saṅkhepato. Taṇhādiṭṭhivasenāti taṇhāya diṭṭhiyā ca vasena. Diṭṭiyā vā upanissayabhūtāya sahajātāya abhinandanakāya ca taṇhāya sassatādiākārena abhinivisantassa micchāgāhassa ca vasena. Anāgatadhammavisayāya adhippetattā anāgatakālavācako idha apara-saddo. Rūpādikhandhavinimuttassa kappanavatthuno abhāvā anta-saddo bhāgavācakoti āha – ‘‘anāgataṃ khandhakoṭṭhāsa’’nti. Kappetvāti ca tasmiṃ aparante taṇhāya nābhinivesānaṃ samattanaṃ pariniṭṭhāpanamāha. Ṭhitāti tassā laddhiyā avijahanaṃ.
អនុគតាតិ អារម្មណករណវសេន អនុ អនុ គតា អបរន្តេ បវត្តា។ អារព្ភាតិ អាលម្ពិត្វា។ វិសយោ ហិ តស្សា ទិដ្ឋិយា អបរន្តោ។ វិសយភាវតោ ឯវ ហិ សោ តស្សា អាគមនដ្ឋានំ អារម្មណបច្ចយោ ចាតិ វុត្តំ ‘‘អាគម្ម បដិច្ចា’’តិ។ អធិវចនបទានីតិ បញ្ញត្តិបទានិ, ទាសាទីសុ សិរិវឌ្ឍកាទិសទ្ទោ វិយ វចនមត្តមេវ អធិការំ កត្វា បវត្តិយា អធិវចនំ បញ្ញត្តិ។ អថ វា អធិ-សទ្ទោ ឧបរិភាវេ, វុច្ចតីតិ វចនំ, ឧបរិ វចនំ អធិវចនំ, ឧបាទានភូតរូបាទីនំ ឧបរិ បញ្ញាបិយមានា ឧបាទាបញ្ញត្តីតិ អត្ថោ, តស្មា បញ្ញត្តិទីបកបទានីតិ អត្ថោ។ បញ្ញត្តិមត្តញ្ហេតំ វុច្ចតិ, យទិទំ, ‘‘អត្តា លោកោ’’តិ ច, ន រូបវេទនាទយោ វិយ បរមត្ថោ។ អធិកវុត្តិតាយ វា អធិមុត្តិយោតិ ទិដ្ឋិយោ វុច្ចន្តិ។ អធិកញ្ហិ សភាវធម្មេសុ សស្សតាទិំ បកតិអាទិំ ទ្រព្យាទិំ ជីវាទិំ កាយាទិញ្ច អភូតមត្ថំ អជ្ឈារោបេត្វា ទិដ្ឋិយោ បវត្តន្តីតិ។ អភិវទន្តីតិ, ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ អភិនិវិសិត្វា វទន្តិ, ‘‘អយំ ធម្មោ, នាយំ ធម្មោ’’តិអាទិនា វិវទន្តិ។ អភិវទនកិរិយាយ អជ្ជាបិ អវិច្ឆេទភាវទស្សនត្ថំ វត្តមានកាលវចនំ។
Anugatāti ārammaṇakaraṇavasena anu anu gatā aparante pavattā. Ārabbhāti ālambitvā. Visayo hi tassā diṭṭhiyā aparanto. Visayabhāvato eva hi so tassā āgamanaṭṭhānaṃ ārammaṇapaccayo cāti vuttaṃ ‘‘āgamma paṭiccā’’ti. Adhivacanapadānīti paññattipadāni, dāsādīsu sirivaḍḍhakādisaddo viya vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattiyā adhivacanaṃ paññatti. Atha vā adhi-saddo uparibhāve, vuccatīti vacanaṃ, upari vacanaṃ adhivacanaṃ, upādānabhūtarūpādīnaṃ upari paññāpiyamānā upādāpaññattīti attho, tasmā paññattidīpakapadānīti attho. Paññattimattañhetaṃ vuccati, yadidaṃ, ‘‘attā loko’’ti ca, na rūpavedanādayo viya paramattho. Adhikavuttitāya vā adhimuttiyoti diṭṭhiyo vuccanti. Adhikañhi sabhāvadhammesu sassatādiṃ pakatiādiṃ drabyādiṃ jīvādiṃ kāyādiñca abhūtamatthaṃ ajjhāropetvā diṭṭhiyo pavattantīti. Abhivadantīti, ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti abhinivisitvā vadanti, ‘‘ayaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo’’tiādinā vivadanti. Abhivadanakiriyāya ajjāpi avicchedabhāvadassanatthaṃ vattamānakālavacanaṃ.
សញ្ញា ឯតស្ស អត្ថីតិ សញ្ញីតិ អាហ ‘‘សញ្ញាសមង្គី’’តិ។ នត្ថិ ឯតស្ស រោគោ ភង្គោតិ អរោគោតិ អរោគសទ្ទស្ស និច្ចបរិយាយតា វេទិតព្ពា។ រោគរហិតតាសីសេន វា និព្ពិការតាយ និច្ចតំ បដិជានាតិ ទិដ្ឋិគតិកោតិ អាហ ‘‘អរោគោតិ និច្ចោ’’តិ។ ឥមិនាតិ, ‘‘សញ្ញី អត្តា អរោគោ បរំ មរណា’’តិ ឥមិនា វចនេន។ សោឡស សញ្ញីវាទាតិ – រូបីចតុក្កំ, អរូបីចតុក្កំ, អន្តវាចតុក្កំ, ឯកន្តសុខីចតុក្កន្តិ – ឥមេសំ ចតុន្នំ ចតុក្កានំ វសេន សោឡស សញ្ញីវាទា កថិតា។ ឥមេសុយេវ បុរិមានំ ទ្វិន្នំ ចតុក្កានំ វសេន អដ្ឋ សញ្ញីវាទា អដ្ឋ ច នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា វេទិតព្ពា។ សត្ត ឧច្ឆេទវាទាតិ មនុស្សត្តភាវេ កាមាវចរទេវត្តភាវេ រូបាវចរទេវត្តភាវេ ចតុព្ពិធារុប្បត្តភាវេ ចវិត្វា សត្តស្ស ឧច្ឆេទបញ្ញាបនវសេន សត្ត ឧច្ឆេទវាទា កថិតា។ អសតោ វិនាសាសម្ភវតោ អត្ថិភាវនិពន្ធនោ ឧច្ឆេទវាទោតិ វុត្តំ ‘‘សតោតិ វិជ្ជមានស្សា’’តិ។ យាវាយំ អត្តា ន ឧច្ឆិជ្ជតិ, តាវ វិជ្ជតិ ឯវាតិ គហណតោ និរុទយវិនាសោ ឥធ ឧច្ឆេទោតិ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘ឧបច្ឆេទ’’ន្តិ។ វិសេសេន នាសោ វិនាសោ, អភាវោ, សោ បន មំសចក្ខុ-បញ្ញាចក្ខុ-ទស្សនបថាតិក្កមោវាតិ អាហ ‘‘អទស្សន’’ន្តិ។ អទស្សនេ ហិ នាស-សទ្ទោ លោកេ និរុឡ្ហោ។ ភវវិគមន្តិ សភាវាបគមនំ យោ ហិ និរុទយវិនាសវសេន ឧច្ឆិជ្ជតិ, ន សោ អត្តនោ សភាវេនេវ តិដ្ឋតិ។
Saññā etassa atthīti saññīti āha ‘‘saññāsamaṅgī’’ti. Natthi etassa rogo bhaṅgoti arogoti arogasaddassa niccapariyāyatā veditabbā. Rogarahitatāsīsena vā nibbikāratāya niccataṃ paṭijānāti diṭṭhigatikoti āha ‘‘arogoti nicco’’ti. Imināti, ‘‘saññī attā arogo paraṃ maraṇā’’ti iminā vacanena. Soḷasa saññīvādāti – rūpīcatukkaṃ, arūpīcatukkaṃ, antavācatukkaṃ, ekantasukhīcatukkanti – imesaṃ catunnaṃ catukkānaṃ vasena soḷasa saññīvādā kathitā. Imesuyeva purimānaṃ dvinnaṃ catukkānaṃ vasena aṭṭha saññīvādā aṭṭha ca nevasaññīnāsaññīvādā veditabbā. Satta ucchedavādāti manussattabhāve kāmāvacaradevattabhāve rūpāvacaradevattabhāve catubbidhāruppattabhāve cavitvā sattassa ucchedapaññāpanavasena satta ucchedavādā kathitā. Asato vināsāsambhavato atthibhāvanibandhano ucchedavādoti vuttaṃ ‘‘satoti vijjamānassā’’ti. Yāvāyaṃ attā na ucchijjati, tāva vijjati evāti gahaṇato nirudayavināso idha ucchedoti adhippetoti āha ‘‘upaccheda’’nti. Visesena nāso vināso, abhāvo, so pana maṃsacakkhu-paññācakkhu-dassanapathātikkamovāti āha ‘‘adassana’’nti. Adassane hi nāsa-saddo loke niruḷho. Bhavavigamanti sabhāvāpagamanaṃ yo hi nirudayavināsavasena ucchijjati, na so attano sabhāveneva tiṭṭhati.
បញ្ច ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទាតិ បញ្ចកាមគុណសុខមនុភោគវសេន ចតុព្ពិធរូបជ្ឈានសុខបរិភោគវសេន ច ទិដ្ឋធម្មេ និព្ពានប្បត្តិបញ្ញាបនវាទា។ ទិដ្ឋធម្មោតិ ទស្សនភូតេន ញាណេន ឧបលទ្ធធម្មោ។ តត្ថ យោ អនិន្ទ្រិយវិសយោ, សោបិ សុបាកដភាវេន ឥន្ទ្រិយវិសយោ វិយ ហោតីតិ អាហ – ‘‘ទិដ្ឋធម្មោតិ បច្ចក្ខធម្មោ វុច្ចតី’’តិ។ តេនេវ ច, ‘‘តត្ថ តត្ថ បដិលទ្ធអត្តភាវស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ វុត្តំ។ សញ្ញីតិ អាទិវសេន តីហាការេហិ សន្តន្តិ សញ្ញី អសញ្ញី នេវសញ្ញីនាសញ្ញីតិ ឥមេហិ អាការេហិ វិជ្ជមានំ, សទា ឧបលព្ភមានំ សស្សតន្តិ អត្ថោ។ សញ្ញី អត្តាតិអាទីនិ តីណិ ទស្សនានិ។ សន្តអត្ថវសេន ឯកន្តិ សស្សតស្ស អត្តនោ វសេន ឯកំ ទស្សនំ។ ឥតរានិ ទ្វេតិ ឧច្ឆេទវាទ-ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទសញ្ញិតានិ ទ្វេ ទស្សនានិ។ តីណិ ហុត្វា បញ្ច ហោន្តីតិ ឥទំ, ‘‘សន្តអត្ថវសេន ឯក’’ន្តិ សង្គហវសេន វុត្តស្ស សញ្ញីតិ អាទិវិភាគវសេន វុត្តត្តា សុវិញ្ញេយ្យន្តិ អដ្ឋកថាយំ ន ឧទ្ធដំ។
Pañca diṭṭhadhammanibbānavādāti pañcakāmaguṇasukhamanubhogavasena catubbidharūpajjhānasukhaparibhogavasena ca diṭṭhadhamme nibbānappattipaññāpanavādā. Diṭṭhadhammoti dassanabhūtena ñāṇena upaladdhadhammo. Tattha yo anindriyavisayo, sopi supākaṭabhāvena indriyavisayo viya hotīti āha – ‘‘diṭṭhadhammoti paccakkhadhammo vuccatī’’ti. Teneva ca, ‘‘tattha tattha paṭiladdhaattabhāvassetaṃ adhivacana’’nti vuttaṃ. Saññīti ādivasena tīhākārehi santanti saññī asaññī nevasaññīnāsaññīti imehi ākārehi vijjamānaṃ, sadā upalabbhamānaṃ sassatanti attho. Saññī attātiādīni tīṇi dassanāni. Santaatthavasena ekanti sassatassa attano vasena ekaṃ dassanaṃ. Itarāni dveti ucchedavāda-diṭṭhadhammanibbānavādasaññitāni dve dassanāni. Tīṇi hutvā pañca hontīti idaṃ, ‘‘santaatthavasena eka’’nti saṅgahavasena vuttassa saññīti ādivibhāgavasena vuttattā suviññeyyanti aṭṭhakathāyaṃ na uddhaṭaṃ.
២២. រូបីំ វាតិ ឯត្ថ (ទី. និ. ដី. ១.៧៦-៧៧) យទិ រូបំ អស្ស អត្ថីតិ រូបីតិ អយមត្ថោ អធិប្បេតោ។ ឯវំ សតិ រូបវិនិមុត្តេន អត្តនា ភវិតព្ពំ សញ្ញាយ វិយ រូបស្សបិ អត្តនិយត្តា។ ន ហិ សញ្ញី អត្តាតិ ឯត្ថ សញ្ញា អត្តា។ តថា ហិ វុត្តំ សុមង្គលវិលាសិនិយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧៦-៧៧) ‘‘តត្ថ បវត្តសញ្ញញ្ចស្ស សញ្ញាតិ គហេត្វាតិ វុត្ត’’ន្តិ។ ឯវំ សន្តេ, ‘‘កសិណរូបំ អត្តាតិ គណ្ហាតី’’តិ ឥទំ កថន្តិ? ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ – ‘‘រូបំ អស្ស អត្ថីតិ រូបី’’តិ, អថ ខោ ‘‘រុប្បនសីលោ រូបី’’តិ។ រុប្បនញ្ចេត្ថ រូបសរិក្ខតាយ កសិណរូបស្ស វឌ្ឍិតាវឌ្ឍិតកាលវសេន វិសេសាបត្តិ, សា ច នត្ថីតិ ន សក្កា វត្តុំ បរិត្តវិបុលតាទិវិសេសសព្ភាវតោ។ យទិ ឯវំ ឥមស្ស វាទស្ស សស្សតទិដ្ឋិសង្គហោ ន យុជ្ជតីតិ? នោ ន យុជ្ជតិ កាយភេទតោ ឧទ្ធំ អត្តនោ និព្ពិការតាយ តេន អធិប្បេតត្តា។ តថា ហិ វុត្តំ ‘‘អរោគោ បរំ មរណា’’តិ។ អថ វា ‘‘រូបំ អស្ស អត្ថីតិ រូបី’’តិ វុច្ចមានេបិ ន ទោសោ។ កប្បនាសិទ្ធេនបិ ហិ ភេទេន សាមិនិទ្ទេសទស្សនតោ យថា ‘‘សិលាបុត្តកស្ស សរីរ’’ន្តិ ។ រុប្បនំ វា រុប្បនសភាវោ រូបំ, តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ រូបី, អត្តា ‘‘រូបិនោ ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១១ ទុកមាតិកា) វិយ។ ឯវញ្ច កត្វា រូបសភាវត្តា អត្តនោ ‘‘រូបំ អត្តា’’តិ វចនំ ញាយាគតមេវាតិ ‘‘កសិណរូបំ អត្តាតិ គណ្ហាតី’’តិ វុត្តំ។ អរូបិន្តិ ឯត្តាបិ វុត្តនយានុសារេន យថារហំ អត្ថោ វត្តព្ពោ។ សន្តសុខុមំ មុញ្ចិត្វា តព្ពិបរីតស្ស គហណេ ការណំ នត្ថីតិ លាភី, ‘‘កសិណរូបំ អត្តា’’តិ គណ្ហាតីតិ លាភិតក្កិនោ ឋបេត្វា, សេសតក្កី លាភិគ្គហណេនេវ គហិតា។ អនុស្សុតិតក្កិកោបិ សុទ្ធតក្កិកោបិ វា និរង្កុសត្តា តក្កនស្ស កសិណរូបម្បិ អត្តាតិ កទាចិបិ គណ្ហេយ្យាតិ វុត្តំ – ‘‘ឧភោបិ រូបានិ គណ្ហាតិយេវា’’តិ។ សុទ្ធតក្កិកស្ស ឧភយគ្គហណំ ន កតំ, តស្មា សាសង្កវចនំ។
22.Rūpīṃvāti ettha (dī. ni. ṭī. 1.76-77) yadi rūpaṃ assa atthīti rūpīti ayamattho adhippeto. Evaṃ sati rūpavinimuttena attanā bhavitabbaṃ saññāya viya rūpassapi attaniyattā. Na hi saññī attāti ettha saññā attā. Tathā hi vuttaṃ sumaṅgalavilāsiniyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.76-77) ‘‘tattha pavattasaññañcassa saññāti gahetvāti vutta’’nti. Evaṃ sante, ‘‘kasiṇarūpaṃ attāti gaṇhātī’’ti idaṃ kathanti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ – ‘‘rūpaṃ assa atthīti rūpī’’ti, atha kho ‘‘ruppanasīlo rūpī’’ti. Ruppanañcettha rūpasarikkhatāya kasiṇarūpassa vaḍḍhitāvaḍḍhitakālavasena visesāpatti, sā ca natthīti na sakkā vattuṃ parittavipulatādivisesasabbhāvato. Yadi evaṃ imassa vādassa sassatadiṭṭhisaṅgaho na yujjatīti? No na yujjati kāyabhedato uddhaṃ attano nibbikāratāya tena adhippetattā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘arogo paraṃ maraṇā’’ti. Atha vā ‘‘rūpaṃ assa atthīti rūpī’’ti vuccamānepi na doso. Kappanāsiddhenapi hi bhedena sāminiddesadassanato yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti . Ruppanaṃ vā ruppanasabhāvo rūpaṃ, taṃ etassa atthīti rūpī, attā ‘‘rūpino dhammā’’tiādīsu (dha. sa. 11 dukamātikā) viya. Evañca katvā rūpasabhāvattā attano ‘‘rūpaṃ attā’’ti vacanaṃ ñāyāgatamevāti ‘‘kasiṇarūpaṃ attāti gaṇhātī’’ti vuttaṃ. Arūpinti ettāpi vuttanayānusārena yathārahaṃ attho vattabbo. Santasukhumaṃ muñcitvā tabbiparītassa gahaṇe kāraṇaṃ natthīti lābhī, ‘‘kasiṇarūpaṃ attā’’ti gaṇhātīti lābhitakkino ṭhapetvā, sesatakkī lābhiggahaṇeneva gahitā. Anussutitakkikopi suddhatakkikopi vā niraṅkusattā takkanassa kasiṇarūpampi attāti kadācipi gaṇheyyāti vuttaṃ – ‘‘ubhopi rūpāni gaṇhātiyevā’’ti. Suddhatakkikassa ubhayaggahaṇaṃ na kataṃ, tasmā sāsaṅkavacanaṃ.
កសិណុគ្ឃាដិមាកាស-បឋមារុប្បវិញ្ញាណ-នត្ថិភាវអាកិញ្ចញ្ញាយតនានិ អរូបសមាបត្តិនិមិត្តំ។ ឋបេត្វា សញ្ញាក្ខន្ធន្តិ ឥទំ សញ្ញាយ អត្តនិយតំ ហទយេ កត្វា វុត្តំ។ ‘‘រូបិំ វា’’តិ ឯត្ថ វុត្តនយេន បន អត្ថេ វុច្ចមានេ សញ្ញាក្ខន្ធំ ពហិទ្ធា អកត្វា ‘‘អរូបធម្មេ’’ឥច្ចេវ វត្តព្ពំ សិយា។ មិស្សកគ្គាហវសេនាតិ រូបារូបសមាបត្តីនំ និមិត្តានិ ឯកជ្ឈំ កត្វា, ‘‘ឯកោ អត្តា’’តិ, តត្ថ បវត្តសញ្ញញ្ចស្ស, ‘‘សញ្ញា’’តិ គហណវសេន។ អយញ្ហិ ទិដ្ឋិគតិកោ រូបារូបសមាបត្តិលាភិតាយ តំនិមិត្តំ រូបភាវេន អរូបភាវេន ច គហេត្វា ឧបតិដ្ឋតិ, តស្មា, ‘‘រូបី អរូបី ចា’’តិ អភិនិវេសំ ជនេតិ អជ្ឈត្តវាទិនោ វិយ តក្កមត្តេនេវ វា រូបារូបធម្មេ មិស្សកវសេន គហេត្វា, ‘‘រូបី ច អរូបីច អត្តា ហោតី’’តិ។ តក្កគាហេនេវាតិ សង្ខារាវសេសសុខុមភាវប្បត្តធម្មា វិយ ច អច្ចន្តសុខុមភាវបត្តិយា សកិច្ចសាធនាសមត្ថតាយ ថម្ភកុដ្ដហត្ថបាទានំ សង្ឃាតោ វិយ នេវ រូបី, រូបសភាវានតិវត្តនតោ ន អរូបីតិ ឯវំ បវត្តតក្កគាហេន។ លាភិវសេនបិ វា អន្តានន្តិកចតុត្ថវាទេ វក្ខមាននយេន អញ្ញមញ្ញបដិបក្ខវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ។ កេវលំ បន តត្ថ ទេសកាលភេទវសេន តតិយចតុត្ថវាទា ឥច្ឆិតា; ឥធ កាលវត្ថុ ភេទវសេនាតិ អយមេវ វិសេសោ។ កាលភេទវសេន ចេត្ថ តតិយវាទស្ស បវត្តិ រូបារូបនិមិត្តានំ សហ អនុបដ្ឋានតោ; ចតុត្ថវាទស្ស បន វត្ថុភេទវសេន បវត្តិ រូបារូបធម្មានំ សមូហតោ, ‘‘ឯកោ អត្តា’’តិ តក្កវសេនាតិ តត្ថ វក្ខមាននយានុសារេន វេទិតព្ពំ។
Kasiṇugghāṭimākāsa-paṭhamāruppaviññāṇa-natthibhāvaākiñcaññāyatanāni arūpasamāpattinimittaṃ. Ṭhapetvā saññākkhandhanti idaṃ saññāya attaniyataṃ hadaye katvā vuttaṃ. ‘‘Rūpiṃ vā’’ti ettha vuttanayena pana atthe vuccamāne saññākkhandhaṃ bahiddhā akatvā ‘‘arūpadhamme’’icceva vattabbaṃ siyā. Missakaggāhavasenāti rūpārūpasamāpattīnaṃ nimittāni ekajjhaṃ katvā, ‘‘eko attā’’ti, tattha pavattasaññañcassa, ‘‘saññā’’ti gahaṇavasena. Ayañhi diṭṭhigatiko rūpārūpasamāpattilābhitāya taṃnimittaṃ rūpabhāvena arūpabhāvena ca gahetvā upatiṭṭhati, tasmā, ‘‘rūpī arūpī cā’’ti abhinivesaṃ janeti ajjhattavādino viya takkamatteneva vā rūpārūpadhamme missakavasena gahetvā, ‘‘rūpī ca arūpīca attā hotī’’ti. Takkagāhenevāti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattadhammā viya ca accantasukhumabhāvapattiyā sakiccasādhanāsamatthatāya thambhakuṭṭahatthapādānaṃ saṅghāto viya neva rūpī, rūpasabhāvānativattanato na arūpīti evaṃ pavattatakkagāhena. Lābhivasenapi vā antānantikacatutthavāde vakkhamānanayena aññamaññapaṭipakkhavasena attho veditabbo. Kevalaṃ pana tattha desakālabhedavasena tatiyacatutthavādā icchitā; idha kālavatthu bhedavasenāti ayameva viseso. Kālabhedavasena cettha tatiyavādassa pavatti rūpārūpanimittānaṃ saha anupaṭṭhānato; catutthavādassa pana vatthubhedavasena pavatti rūpārūpadhammānaṃ samūhato, ‘‘eko attā’’ti takkavasenāti tattha vakkhamānanayānusārena veditabbaṃ.
យទិបិ អដ្ឋសមាបត្តិលាភិនោ ទិដ្ឋិគតិកស្ស វសេន សមាបត្តិភេទេន សញ្ញានានត្តសម្ភវតោ ទុតិយទិដ្ឋិបិ សមាបន្នកវសេន លព្ភតិ; តថាបិ សមាបត្តិយំ ឯករូបេនេវ សញ្ញាយ ឧបដ្ឋានតោ, ‘‘បឋមទិដ្ឋិ សមាបន្នកវារេន កថិតា’’តិ អាហ។ តេនេវេត្ថ សមាបន្នកគ្គហណំ កតំ។ ឯកសមាបត្តិលាភិនោ ឯវ វា វសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ។ សមាបត្តិ ភេទេន សញ្ញាភេទសម្ភវេបិ ពហិទ្ធា បុថុត្តារម្មណេ សញ្ញានានត្តេន ឱឡារិកេន នានត្តសញ្ញីតិ, ‘‘ទុតិយទិដ្ឋិ អសមាបន្នកវារេនា’’តិ អាហ។ អវឌ្ឍិតកសិណវសេន បរិត្តសញ្ញិតំ, វឌ្ឍិតកសិណវសេន អប្បមាណសញ្ញិតំ ទស្សេតុំ, ‘‘តតិយទិដ្ឋិ សុប្បមត្តេន វា សរាវមត្តេន វា’’តិអាទិ វុត្តំ។ ‘‘អង្គុដ្ឋប្បមាណោ វា អត្តា យវប្បមាណោ, អណុមត្តោ វា អត្តា’’តិអាទិទស្សនវសេន (ឧទា. អដ្ឋ. ៥៤; ទី. និ. ដី. ១.៧៦-៧៧) បរិត្តោ សញ្ញីតិ បរិត្តសញ្ញី។ កបិលកណាទាទយោ (វិភ. អនុដី. ១៨៩) វិយ អត្តនោ សព្ពគតភាវបដិជាននវសេន អប្បមាណោ សញ្ញីតិ អប្បមាណសញ្ញីតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ។
Yadipi aṭṭhasamāpattilābhino diṭṭhigatikassa vasena samāpattibhedena saññānānattasambhavato dutiyadiṭṭhipi samāpannakavasena labbhati; tathāpi samāpattiyaṃ ekarūpeneva saññāya upaṭṭhānato, ‘‘paṭhamadiṭṭhi samāpannakavārena kathitā’’ti āha. Tenevettha samāpannakaggahaṇaṃ kataṃ. Ekasamāpattilābhino eva vā vasena attho veditabbo. Samāpatti bhedena saññābhedasambhavepi bahiddhā puthuttārammaṇe saññānānattena oḷārikena nānattasaññīti, ‘‘dutiyadiṭṭhi asamāpannakavārenā’’ti āha. Avaḍḍhitakasiṇavasena parittasaññitaṃ, vaḍḍhitakasiṇavasena appamāṇasaññitaṃ dassetuṃ, ‘‘tatiyadiṭṭhi suppamattena vā sarāvamattena vā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Aṅguṭṭhappamāṇo vā attā yavappamāṇo, aṇumatto vā attā’’tiādidassanavasena (udā. aṭṭha. 54; dī. ni. ṭī. 1.76-77) paritto saññīti parittasaññī. Kapilakaṇādādayo (vibha. anuṭī. 189) viya attano sabbagatabhāvapaṭijānanavasena appamāṇo saññīti appamāṇasaññīti evampettha attho daṭṭhabbo.
ឯតន្តិ, ‘‘រូបិំ វា’’តិអាទិនា យថាវុត្តអត្តវាទំ។ ឯកេសន្តិ ឯកច្ចានំ។ ឧបាតិវត្តតន្តិ អតិក្កមន្តានំ។ និទ្ធារណេ ចេតំ សាមិវចនំ។ វិញ្ញាណកសិណមេកេ អភិវទន្តីតិ យោជនា។ តេនាហ – ‘‘សញ្ញំ…បេ.… អភិវទន្តី’’តិ។ តត្ថ ‘‘សញ្ញំ ឋបេត្វា សេសានិ តីណី’’តិ ឥទំ សញ្ញាយ ចតុក្កម្បិ បរិបុណ្ណមេវ គហេត្វា, អបរេ អដ្ឋកន្តិ វទន្តិ។ តទុភយន្តិ តំ សញ្ញាអដ្ឋកន្តិ វុត្តំ ឧភយំ។ បរតោ អាវិ ភវិស្សតីតិ, ‘‘ចតស្សោ រូបសញ្ញី’’តិអាទិនា ឧបរិ បកាសេស្សតិ។ វក្ខតិ ហិ – ‘‘កោដ្ឋាសតោ អដ្ឋ, អត្ថតោ បន សត្ត សញ្ញា ហោន្តី’’តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ៣.២២)។ ឯត្ថាតិ, ‘‘ឯតំ វា បនា’’តិ ឯតស្មិំ វាក្យេ។ សមតិក្កមិតុំ សក្កោន្តិ តត្ថ អាទីនវទស្សនេន តទុទ្ធំ អានិសំសទស្សនេន ច ព្រូហិតសទ្ធាទិ គុណត្តា, វិបរិយាយេន អសក្កុណនំ វេទិតព្ពំ។ យេ សក្កោន្តិ, តេវ គហិតា តេសំយេវ វសេន វក្ខមានស្ស វិសេសស្ស វត្តុំ សក្កុណេយ្យត្តា។ សក្កោន្តានញ្ច នេសំ ឧបាតិវត្តនំ អត្តនោ ញាណពលានុរូបន្តិ ឥមមត្ថំ ឧបមាយ ទស្សេតុំ, ‘‘តេសំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ អប្បមាណន្តិ អប្បមាណារម្មណោ , អប្បមាណារម្មណតា ចស្ស អាគមនវសេន វេទិតព្ពា អនន្តារម្មណតោ វា។ ន ហិ អារម្មណេ អនន្តន្តិ បរមានន្តស្ស បមាណំ វា គណ្ហាតិ។ សុខទុក្ខេហិ អនិញ្ជនតោ រូបវិរាគភាវនាវិសេសតាយ ច អានេញ្ជំ បត្វា តិដ្ឋតិ, អយំ នោ អត្តាតិ អភិវទន្តា តិដ្ឋន្តិ។ វិញ្ញាណកសិណមេកេតិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឯកេ ទិដ្ឋិគតិកា អត្តាតិ វទន្តិ។ តេនាហ – ‘‘វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ តាវ ទស្សេតុ’’ន្តិ។ តស្ស បន អារម្មណភូតំ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសេ បវត្តវិញ្ញាណន្តិ អបរេ។ តញ្ហិ កសិណំ មនសិការវសេន, ‘‘វិញ្ញាណកសិណ’’ន្តិ, វិញ្ញាណញ្ច តំ អារម្មណដ្ឋេន អាយតនញ្ចាតិ, ‘‘វិញ្ញាណញ្ចាយតន’’ន្តិ ច វុច្ចតិ។ អាកិញ្ចញ្ញាយតនមេកេតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ។
Etanti, ‘‘rūpiṃ vā’’tiādinā yathāvuttaattavādaṃ. Ekesanti ekaccānaṃ. Upātivattatanti atikkamantānaṃ. Niddhāraṇe cetaṃ sāmivacanaṃ. Viññāṇakasiṇameke abhivadantīti yojanā. Tenāha – ‘‘saññaṃ…pe… abhivadantī’’ti. Tattha ‘‘saññaṃ ṭhapetvā sesāni tīṇī’’ti idaṃ saññāya catukkampi paripuṇṇameva gahetvā, apare aṭṭhakanti vadanti. Tadubhayanti taṃ saññāaṭṭhakanti vuttaṃ ubhayaṃ. Parato āvi bhavissatīti, ‘‘catasso rūpasaññī’’tiādinā upari pakāsessati. Vakkhati hi – ‘‘koṭṭhāsato aṭṭha, atthato pana satta saññā hontī’’ti (ma. ni. aṭṭha. 3.22). Etthāti, ‘‘etaṃ vā panā’’ti etasmiṃ vākye. Samatikkamituṃ sakkonti tattha ādīnavadassanena taduddhaṃ ānisaṃsadassanena ca brūhitasaddhādi guṇattā, vipariyāyena asakkuṇanaṃ veditabbaṃ. Ye sakkonti, teva gahitā tesaṃyeva vasena vakkhamānassa visesassa vattuṃ sakkuṇeyyattā. Sakkontānañca nesaṃ upātivattanaṃ attano ñāṇabalānurūpanti imamatthaṃ upamāya dassetuṃ, ‘‘tesaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha appamāṇanti appamāṇārammaṇo , appamāṇārammaṇatā cassa āgamanavasena veditabbā anantārammaṇato vā. Na hi ārammaṇe anantanti paramānantassa pamāṇaṃ vā gaṇhāti. Sukhadukkhehi aniñjanato rūpavirāgabhāvanāvisesatāya ca āneñjaṃ patvā tiṭṭhati, ayaṃ no attāti abhivadantā tiṭṭhanti. Viññāṇakasiṇameketi viññāṇañcāyatanaṃ eke diṭṭhigatikā attāti vadanti. Tenāha – ‘‘viññāṇañcāyatanaṃ tāva dassetu’’nti. Tassa pana ārammaṇabhūtaṃ kasiṇugghāṭimākāse pavattaviññāṇanti apare. Tañhi kasiṇaṃ manasikāravasena, ‘‘viññāṇakasiṇa’’nti, viññāṇañca taṃ ārammaṇaṭṭhena āyatanañcāti, ‘‘viññāṇañcāyatana’’nti ca vuccati. Ākiñcaññāyatanameketi etthāpi eseva nayo.
តយិទន្តិ យ-ការោ បទសន្ធិករោតិ អាហ ‘‘តំ ឥទ’’ន្តិ។ ទិដ្ឋិគតន្តិ យថា វុត្តំ ‘‘សញ្ញី អត្តា’’តិ ឯវំ វុត្តំ ទិដ្ឋិំ។ ទិដ្ឋិយេវ ហិ ទិដ្ឋិគតំ ‘‘មុត្តគតំ (ម. និ. ២.១១៩; អ. និ. ៩.១១), សង្ខារគត’’ន្តិអាទីសុ (មហានិ. ៤១) វិយ។ គន្តព្ពាភាវតោ វា ទិដ្ឋិយា គតមត្តំ ទិដ្ឋិគតំ, ទិដ្ឋិយា គហណមត្តន្តិ អត្ថោ។ ទិដ្ឋិបការោ វា ទិដ្ឋិគតំ។ លោកិយា ហិ វិធយុត្តគតបការសទ្ទេ សមានត្ថេ ឥច្ឆន្តិ។ ទិដ្ឋិបច្ចយោ ទិដ្ឋិការណំ, អវិជ្ជាទិ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ អត្ថោ។ តត្ថ អវិជ្ជាបិ ហិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ ឧបនិស្សយាទិភាវតោ។ យថាហ – ‘‘អស្សុតវា, ភិក្ខវេ, បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ’’តិអាទិ (ធ. ស. ១០០៧)។ ផស្សោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ។ យថាហ ‘‘តទបិ ផស្សបច្ចយា’’តិ (ទី. និ. ១.១១៨-១២៤)។ សញ្ញាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ។ យថាហ ‘‘សញ្ញានិទានា ហិ បបញ្ចសង្ខា’’តិ (សុ. និ. ៨៨០; មហានិ. ១០៩)។ វិតក្កោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ។ យថាហ – ‘‘តក្កញ្ច ទិដ្ឋីសុ បកប្បយិត្វា, សច្ចំ មុសាតិ ទ្វយធម្មមាហូ’’តិ (សុ. និ. ៨៩២; មហានិ. ១២១)។ អយោនិសោមនសិការោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ។ យថាហ – ‘‘តស្សេវំ មនសិករោតោ ឆន្នំ ទិដ្ឋីនំ អញ្ញតរា ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, អត្ថិ មេ អត្តាតិ តស្ស សច្ចតោ ថេតតោ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (ម. និ. ១.១៩)។ ទិដ្ឋារម្មណន្តិ ទិដ្ឋិអារម្មណភូតំ ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកំ។ តេនាហ – ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិអាទិ (បដិ. ម. ១.១៣០)។ រូបវេទនាទិវិនិមុត្តស្ស ទិដ្ឋិយា អារម្មណស្ស អភាវតោ អនាទិយិត្វា ឥទមេវ ទស្សេតិ – ‘‘ឥមិនា បច្ចយេន ឥទំ នាម ទស្សនំ គហិត’’ន្តិ។ ឥមិនា បច្ចយេនាតិ វា ឯត្ថ បច្ចយគ្គហណេន អារម្មណម្បិ គហិតមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ។
Tayidanti ya-kāro padasandhikaroti āha ‘‘taṃ ida’’nti. Diṭṭhigatanti yathā vuttaṃ ‘‘saññī attā’’ti evaṃ vuttaṃ diṭṭhiṃ. Diṭṭhiyeva hi diṭṭhigataṃ ‘‘muttagataṃ (ma. ni. 2.119; a. ni. 9.11), saṅkhāragata’’ntiādīsu (mahāni. 41) viya. Gantabbābhāvato vā diṭṭhiyā gatamattaṃ diṭṭhigataṃ, diṭṭhiyā gahaṇamattanti attho. Diṭṭhipakāro vā diṭṭhigataṃ. Lokiyā hi vidhayuttagatapakārasadde samānatthe icchanti. Diṭṭhipaccayo diṭṭhikāraṇaṃ, avijjādi diṭṭhiṭṭhānanti attho. Tattha avijjāpi hi diṭṭhiṭṭhānaṃ upanissayādibhāvato. Yathāha – ‘‘assutavā, bhikkhave, puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido’’tiādi (dha. sa. 1007). Phassopi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Yathāha ‘‘tadapi phassapaccayā’’ti (dī. ni. 1.118-124). Saññāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Yathāha ‘‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā’’ti (su. ni. 880; mahāni. 109). Vitakkopi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Yathāha – ‘‘takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā, saccaṃ musāti dvayadhammamāhū’’ti (su. ni. 892; mahāni. 121). Ayonisomanasikāropi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Yathāha – ‘‘tassevaṃ manasikaroto channaṃ diṭṭhīnaṃ aññatarā diṭṭhi uppajjati, atthi me attāti tassa saccato thetato diṭṭhi uppajjatī’’ti (ma. ni. 1.19). Diṭṭhārammaṇanti diṭṭhiārammaṇabhūtaṃ upādānakkhandhapañcakaṃ. Tenāha – ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādi (paṭi. ma. 1.130). Rūpavedanādivinimuttassa diṭṭhiyā ārammaṇassa abhāvato anādiyitvā idameva dasseti – ‘‘iminā paccayena idaṃ nāma dassanaṃ gahita’’nti. Iminā paccayenāti vā ettha paccayaggahaṇena ārammaṇampi gahitamevāti daṭṭhabbaṃ.
តទេវាតិ ទិដ្ឋិគតញ្ចេវ ទិដ្ឋិបច្ចយញ្ច។ រូបសញ្ញានន្តិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ។ ឯវំ-សទ្ទោ បការត្ថោ, ‘‘យទិ រូបសញ្ញាន’’ន្តិអាទិនា បការេន វុត្តសញ្ញានន្តិ អត្ថោ។ និរុបក្កិលេសា នីវរណាទិ ឧបក្កិលេសវិមុត្តិតោ។ ឧត្តមា បណីតភាវប្បត្តិតោ, តតោ ឯវ សេដ្ឋា, សេដ្ឋត្តា ឯវ ឧត្តរិតរាភាវតោ អនុត្តរិយា។ អក្ខាយតីតិ ឧបដ្ឋាតិ។ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញាយ វិសុំ វុច្ចមានត្តា ចតុត្ថារុប្បសញ្ញាយ ច ឥមស្មិំ សញ្ញីវាទេ អនោតរណតោ, ‘‘យទិ អារុប្បសញ្ញានន្តិ ឥមិនា អាកាសានញ្ចាយតន-វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ។ ឥតរេហិ បន ទ្វីហីតិ, ‘‘យទិ ឯកត្តសញ្ញានំ, យទិ នានត្តសញ្ញាន’’ន្តិ ឥមេហិ ទ្វីហិ បទេហិ។ សមាបន្នកវារោ ច តថា ឥធ កថិតោតិ អធិប្បាយោ។ កោដ្ឋាសតោ អដ្ឋ សញ្ញា ចតុក្កទ្វយសង្គហតោ។ ឯកត្តសញ្ញីបទំ ឋបេត្វា អត្ថតោ បន សត្ត សញ្ញា ហោន្តិ អគ្គហិតគ្គហណេនាតិ អធិប្បាយោ។ តេនាហ – ‘‘សមាបន្នក…បេ.… សង្គហិតោយេវា’’តិ។
Tadevāti diṭṭhigatañceva diṭṭhipaccayañca. Rūpasaññānanti ettha iti-saddo ādiattho. Evaṃ-saddo pakārattho, ‘‘yadi rūpasaññāna’’ntiādinā pakārena vuttasaññānanti attho. Nirupakkilesā nīvaraṇādi upakkilesavimuttito. Uttamā paṇītabhāvappattito, tato eva seṭṭhā, seṭṭhattā eva uttaritarābhāvato anuttariyā. Akkhāyatīti upaṭṭhāti. Ākiñcaññāyatanasaññāya visuṃ vuccamānattā catutthāruppasaññāya ca imasmiṃ saññīvāde anotaraṇato, ‘‘yadi āruppasaññānanti iminā ākāsānañcāyatana-viññāṇañcāyatanasaññā’’icceva vuttaṃ. Itarehi pana dvīhīti, ‘‘yadi ekattasaññānaṃ, yadi nānattasaññāna’’nti imehi dvīhi padehi. Samāpannakavāro ca tathā idha kathitoti adhippāyo. Koṭṭhāsato aṭṭha saññā catukkadvayasaṅgahato. Ekattasaññīpadaṃ ṭhapetvā atthato pana satta saññā honti aggahitaggahaṇenāti adhippāyo. Tenāha – ‘‘samāpannaka…pe… saṅgahitoyevā’’ti.
សញ្ញាគតន្តិ សញ្ញាវសេន គតំ, សញ្ញាសង្គហំ គតំ វា។ តស្ស បន អទិដ្ឋិគតស្សបិ ឧបលព្ភមានត្តា, ‘‘សទ្ធិំ ទិដ្ឋិគតេនា’’តិ វុត្តំ។ បច្ចយេហិ សមាគន្ត្វា កតន្តិ សហ ការណភូតេហិ បច្ចយេហិ តេនេវ សហ ការណភាវេន សមាគន្ត្វា និព្ពត្តិតំ; បដិច្ចសមុប្បន្នន្តិ អត្ថោ។ សង្ខតត្តា ឱឡារិកំ ឧប្បាទវយញ្ញថត្តសព្ភាវតោ។ យស្ស ហិ ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, វយោ បញ្ញាយតិ, ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតិ, តំ ខណេ ខណេ ភិជ្ជនសភាវតោ បស្សន្តស្ស បាកដភូតវិការំ ឱឡារិកំ សិយា។ ន ចេត្ថ មគ្គផលធម្មា និទស្សេតព្ពា តេសំ តថា អននុបស្សិតព្ពតោ; តេសម្បិ សង្ខតភាវេន ឥតរេហិ សមានយោគក្ខមតាយ ទុន្និវារយភាវតោ។ តថា ហិ ‘‘អសេសវិរាគនិរោធា’’តិ (ឧទា. ៣) វចនតោ មគ្គស្សបិ និស្សរណភាវេន ‘‘អត្ថិ ខោ បន សង្ខារានំ និរោធោ’’តិ និព្ពានមេវេត្ថ បដិយោគភាវេន ឧទ្ធដំ ‘‘និរុជ្ឈន្តិ ឯត្ថា’’តិ កត្វា។ និរោធសង្ខាតំ និព្ពានំ នាម អត្ថីតិ ឯត្ថ, – ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អជាតំ អភូតំ អសង្ខត’’ន្តិ សុត្តបទំ (ឧទា. ៧៣) អានេត្វា វត្តព្ពំ។ និព្ពានទស្សីតិ សច្ឆិកិរិយាភិសមយវសេន និព្ពានទស្សី, តតោ ឯវ ឥតរាភិសមយត្ថសិទ្ធិយា តំ សង្ខតំ អតិក្កន្តោ។
Saññāgatanti saññāvasena gataṃ, saññāsaṅgahaṃ gataṃ vā. Tassa pana adiṭṭhigatassapi upalabbhamānattā, ‘‘saddhiṃ diṭṭhigatenā’’ti vuttaṃ. Paccayehi samāgantvā katanti saha kāraṇabhūtehi paccayehi teneva saha kāraṇabhāvena samāgantvā nibbattitaṃ; paṭiccasamuppannanti attho. Saṅkhatattā oḷārikaṃ uppādavayaññathattasabbhāvato. Yassa hi uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati, taṃ khaṇe khaṇe bhijjanasabhāvato passantassa pākaṭabhūtavikāraṃ oḷārikaṃ siyā. Na cettha maggaphaladhammā nidassetabbā tesaṃ tathā ananupassitabbato; tesampi saṅkhatabhāvena itarehi samānayogakkhamatāya dunnivārayabhāvato. Tathā hi ‘‘asesavirāganirodhā’’ti (udā. 3) vacanato maggassapi nissaraṇabhāvena ‘‘atthi kho pana saṅkhārānaṃ nirodho’’ti nibbānamevettha paṭiyogabhāvena uddhaṭaṃ ‘‘nirujjhanti etthā’’ti katvā. Nirodhasaṅkhātaṃ nibbānaṃ nāma atthīti ettha, – ‘‘atthi, bhikkhave, ajātaṃ abhūtaṃ asaṅkhata’’nti suttapadaṃ (udā. 73) ānetvā vattabbaṃ. Nibbānadassīti sacchikiriyābhisamayavasena nibbānadassī, tato eva itarābhisamayatthasiddhiyā taṃ saṅkhataṃ atikkanto.
២៣. អដ្ឋសុ អសញ្ញីវាទេសូតិ ឥទំ ព្រហ្មជាលេ (ទី. និ. ១.៧៨-៨០) អាគតនយេន វុត្តមេវ ហិ សន្ធាយ ហេដ្ឋា, ‘‘សញ្ញីតិ ឥមិនា អដ្ឋ អសញ្ញីវាទា កថិតា’’តិ វុត្តំ។ ឥធ បន ចត្តារោ វាទា ឯវ ឧទ្ធដា។ តេនាហ ‘‘អសញ្ញី’’តិអាទិ។ ឯស នយោ បរតោ ‘‘អដ្ឋសុ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទេសូ’’តិ ឯត្ថាបិ។ សញ្ញាយ សតិ តាយ វេទនាគាហសព្ភាវតោ ‘‘អាពាធនដ្ឋេន សញ្ញា រោគោ’’តិ វុត្តំ។ ទុក្ខតាសូលយោគតោ កិលេសាសុចិបគ្ឃរណតោ ឧប្បាទជរាភង្គេហិ ឧទ្ធុមាតបក្កបភិជ្ជនតោ ច សញ្ញា គណ្ឌោ; ស្វាយមត្ថោ ទោសទុដ្ឋតាយ ឯវ ហោតីតិ អាហ – ‘‘សទោសដ្ឋេន គណ្ឌោ’’តិ។ បីឡាជននតោ អន្តោតុទនតោ ទុរុទ្ធរណតោ ច សញ្ញា សល្លំ; ស្វាយមត្ថោ អត្តភាវំ អនុបវិសិត្វា អវដ្ឋានេនាតិ អាហ ‘‘អនុបវិដ្ឋដ្ឋេន សល្ល’’ន្តិ។ បដិសន្ធិគ្គហណេ វិញ្ញាណំ កុតោចិ អាគតំ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘បដិសន្ធិវសេន អាគតិ’’ន្តិ។ គតិន្តិ បវត្តិំ។ សា បន តាសុ តាសុ គតីសុ វុត្តិ ហោតីតិ វុត្តំ – ‘‘ចុតិវសេន គតិ’’ន្តិ; វឌ្ឍនវសេន ឃនបពន្ធវសេនាតិ អត្ថោ។ តេនាហ ‘‘អបរាបរ’’ន្តិ។ អបរាបរញ្ហិ បពន្ធវសេន បវត្តមានំ វិញ្ញាណំ នន្ទូបសេចនំ; ឥតរំ ខន្ធត្តយំ វា និស្សាយ អភិវុទ្ធិំ បតិដ្ឋំ មហន្តញ្ច បាបុណាតីតិ។ បវឌ្ឍវសេន វា គតិំ, និក្ខេបវសេន ចុតិំ, តតោ អបរាបរញ្ច រូបបវត្តនវសេន ឧបបត្តិំ, ឥន្ទ្រិយបរិបាកវសេន វុឌ្ឍិំ តស្ស តស្ស កម្មស្ស កតូបចិតភាវេន វិរុឡ្ហិំ; តស្ស កម្មស្ស ផលនិព្ពត្តិយា វេបុល្លន្តិ យោជេតព្ពំ។
23.Aṭṭhasu asaññīvādesūti idaṃ brahmajāle (dī. ni. 1.78-80) āgatanayena vuttameva hi sandhāya heṭṭhā, ‘‘saññīti iminā aṭṭha asaññīvādā kathitā’’ti vuttaṃ. Idha pana cattāro vādā eva uddhaṭā. Tenāha ‘‘asaññī’’tiādi. Esa nayo parato ‘‘aṭṭhasu nevasaññīnāsaññīvādesū’’ti etthāpi. Saññāya sati tāya vedanāgāhasabbhāvato ‘‘ābādhanaṭṭhena saññā rogo’’ti vuttaṃ. Dukkhatāsūlayogato kilesāsucipaggharaṇato uppādajarābhaṅgehi uddhumātapakkapabhijjanato ca saññā gaṇḍo; svāyamattho dosaduṭṭhatāya eva hotīti āha – ‘‘sadosaṭṭhena gaṇḍo’’ti. Pīḷājananato antotudanato duruddharaṇato ca saññā sallaṃ; svāyamattho attabhāvaṃ anupavisitvā avaṭṭhānenāti āha ‘‘anupaviṭṭhaṭṭhena salla’’nti. Paṭisandhiggahaṇe viññāṇaṃ kutoci āgataṃ viya hotīti vuttaṃ ‘‘paṭisandhivasena āgati’’nti. Gatinti pavattiṃ. Sā pana tāsu tāsu gatīsu vutti hotīti vuttaṃ – ‘‘cutivasena gati’’nti; vaḍḍhanavasena ghanapabandhavasenāti attho. Tenāha ‘‘aparāpara’’nti. Aparāparañhi pabandhavasena pavattamānaṃ viññāṇaṃ nandūpasecanaṃ; itaraṃ khandhattayaṃ vā nissāya abhivuddhiṃ patiṭṭhaṃ mahantañca pāpuṇātīti. Pavaḍḍhavasena vā gatiṃ, nikkhepavasena cutiṃ, tato aparāparañca rūpapavattanavasena upapattiṃ, indriyaparipākavasena vuḍḍhiṃ tassa tassa kammassa katūpacitabhāvena viruḷhiṃ; tassa kammassa phalanibbattiyā vepullanti yojetabbaṃ.
កាមញ្ចាតិអាទិនា ‘‘អញ្ញត្រ រូបា’’តិអាទិកា ចោទនា លក្ខណវសេន វុត្តាតិ ទស្សេត្វា អយញ្ច នយោ ចោទនាយ អវិសិដ្ឋវិសយតាយ សិយា; វិសិដ្ឋវិសយា បនាយំ ចោទនាតិ ទស្សេតុំ, ‘‘អយំ បន បញ្ហោ’’តិអាទិ វុត្តំ។ ឯត្តកេ ខន្ធេតិ យថាវុត្តេ រូបវេទនាទិកេ ចត្តារោ ខន្ធេ។ អញ្ញត្រ រូបាតិ ឥមិនា យត្ថ កត្ថចិ រូបេន វិនា វិញ្ញាណស្ស បវត្តិ នត្ថីតិ ទីបិតំ ហោតិ។ ភវវិសេសចោទនាយ សភាវតោ ឯវ វិញ្ញាណេន វិនា រូបស្សបិ បវត្តិ នត្ថីតិ ទីបិតំ ហោតីតិ អាហ – ‘‘អរូបភវេបិ រូបំ, អសញ្ញាភវេ ច វិញ្ញាណំ អត្ថី’’តិ។ និរោធសមាបន្នស្សាតិ សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នស្សបិ វិញ្ញាណំ អត្ថិ។ ព្យញ្ជនច្ឆាយាយ ចេ អត្ថំ បដិពាហសីតិ យទិ សទ្ទត្ថមេវ គហេត្វា អធិប្បាយំ ន គណ្ហសិ នេយ្យត្ថំ សុត្តន្តិ។ ឯត្ថ ច អសញ្ញភវេ និព្ពត្តសត្តវសេន បឋមវាទោ; សញ្ញំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិ ឯត្ថ វុត្តនយេន សញ្ញំយេវ អត្តាតិ គហេត្វា តស្ស កិញ្ចនភាវេន ឋិតាយ អញ្ញាយ សញ្ញាយ អភាវតោ អសញ្ញីតិ បវត្តោ ទុតិយវាទោ; តថា សញ្ញាយ សហ រូបធម្មេ សព្ពេ ឯវ វា រូបារូបធម្មេ អត្តាតិ គហេត្វា បវត្តោ តតិយវាទោ; តក្កគ្គាហវសេនេវ បវត្តោ ចតុត្ថវាទោ។ តេសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ។ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទេបិ អសញ្ញភវេ និព្ពត្តស្ស សត្តស្ស ចុតិបដិសន្ធីសុ; សព្ពត្ថ វា បដុសញ្ញាកិច្ចំ កាតុំ អសមត្ថាយ សុខុមាយ សញ្ញាយ អត្ថិភាវបដិជាននវសេន បឋមវាទោ; អសញ្ញីវាទេ វុត្តនយេន សុខុមាយ សញ្ញាយ វសេន សញ្ជាននសភាវតាបដិជាននវសេន ច ទុតិយវាទាទយោ បវត្តាតិ។ ឯវមេត្ថ ឯតេសំ វាទានំ សព្ភាវោ វេទិតព្ពោ។ សេសំ វុត្តនយមេវ។
Kāmañcātiādinā ‘‘aññatra rūpā’’tiādikā codanā lakkhaṇavasena vuttāti dassetvā ayañca nayo codanāya avisiṭṭhavisayatāya siyā; visiṭṭhavisayā panāyaṃ codanāti dassetuṃ, ‘‘ayaṃ pana pañho’’tiādi vuttaṃ. Ettake khandheti yathāvutte rūpavedanādike cattāro khandhe. Aññatra rūpāti iminā yattha katthaci rūpena vinā viññāṇassa pavatti natthīti dīpitaṃ hoti. Bhavavisesacodanāya sabhāvato eva viññāṇena vinā rūpassapi pavatti natthīti dīpitaṃ hotīti āha – ‘‘arūpabhavepi rūpaṃ, asaññābhave ca viññāṇaṃ atthī’’ti. Nirodhasamāpannassāti saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassapi viññāṇaṃ atthi. Byañjanacchāyāya ce atthaṃ paṭibāhasīti yadi saddatthameva gahetvā adhippāyaṃ na gaṇhasi neyyatthaṃ suttanti. Ettha ca asaññabhave nibbattasattavasena paṭhamavādo; saññaṃ attato samanupassatīti ettha vuttanayena saññaṃyeva attāti gahetvā tassa kiñcanabhāvena ṭhitāya aññāya saññāya abhāvato asaññīti pavatto dutiyavādo; tathā saññāya saha rūpadhamme sabbe eva vā rūpārūpadhamme attāti gahetvā pavatto tatiyavādo; takkaggāhavaseneva pavatto catutthavādo. Tesu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Nevasaññīnāsaññīvādepi asaññabhave nibbattassa sattassa cutipaṭisandhīsu; sabbattha vā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthāya sukhumāya saññāya atthibhāvapaṭijānanavasena paṭhamavādo; asaññīvāde vuttanayena sukhumāya saññāya vasena sañjānanasabhāvatāpaṭijānanavasena ca dutiyavādādayo pavattāti. Evamettha etesaṃ vādānaṃ sabbhāvo veditabbo. Sesaṃ vuttanayameva.
២៤. យត្ថ ន សញ្ញា, តត្ថ ញាណស្ស សម្ភវោ ឯវ នត្ថីតិ អាហ – ‘‘អសញ្ញា សម្មោហោ’’តិ, អសញ្ញភាវោ នាម សម្មោហប្បវត្តីតិ អត្ថោ។ យថា និយ្យន្តីតិ និយ្យានិយាតិ ពហុលំ វចនតោ កត្តុសាធនោ និយ្យានិយសទ្ទោ, ឯវំ ឥធ វិញ្ញាតព្ពសទ្ទោតិ អាហ – ‘‘វិជានាតីតិ វិញ្ញាតព្ព’’ន្តិ, វិជាននំ វិញ្ញាណន្តិ អត្ថោ។ តេន ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតព្ពមត្តេនាតិ ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាណប្បមាណេនាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ។ តេនាហ – ‘‘បញ្ចទ្វារិកសញ្ញាបវត្តិមត្តេនា’’តិ, និព្ពិកប្បភាវតោ បញ្ចទ្វារិកសញ្ញាបវត្តិសមេន ភាវនាភិនីហារេនាតិ អត្ថោ។ ឱឡារិកសង្ខារប្បវត្តិមត្តេនាតិ ឱឡារិកានំ សង្ខារានំ បវត្តិយា។ ឱឡារិកសង្ខារាតិ ចេត្ថ អាកិញ្ចញ្ញាយតនបរិយោសានា សមាបត្តិធម្មា អធិប្បេតា។ ឧបសម្បទន្តិ យេ សញ្ញាយ, អសញ្ញិភាវេ ច ទោសំ ទិស្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ វណ្ណេន្តាបិ រូបជ្ឈានបដិលាភមត្តេន តស្ស សម្បាទនំ បដិលាភំ អធិគមំ បញ្ញបេន្តិ, តេសំ តស្ស ព្យសនំ អក្ខាយតិ អនុបាយភាវតោ។ តេនាហ ‘‘វិនាសោ’’តិអាទិ។ វុដ្ឋានន្តិ សទិសសមាបជ្ជនបុព្ពកំ បរិវុដ្ឋានំ។ សមាបត្តិ ឯវ តេសំ នត្ថិ អនធិគតត្តា។ ឱឡារិកសង្ខារប្បវត្តិយា អន្តមសោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសង្ខារប្បវត្តិយាបិ បត្តព្ពន្តិ ន អក្ខាយតិ តេបិ សមតិក្កមិត្វា បត្តព្ពតោ។ សង្ខារានន្តិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ។ អវសេសាតិ ឥតោ បរំ សុខុមភាវោ នាម នត្ថីតិ សុខុមភាវាបត្តិយា អវសេសា។ តេនាហ – ‘‘ភាវនាវសេន សព្ពសុខុមភាវំ បត្តា សង្ខារា’’តិ។ ឯតន្តិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ, បត្តព្ពំ នាម ហោតិ តាទិសសង្ខារប្បត្តិយំ តព្ពោហារតោ។ សង្ខតំ សមេច្ច សម្ភុយ្យ បច្ចយេហិ កតត្តា។
24. Yattha na saññā, tattha ñāṇassa sambhavo eva natthīti āha – ‘‘asaññā sammoho’’ti, asaññabhāvo nāma sammohappavattīti attho. Yathā niyyantīti niyyāniyāti bahulaṃ vacanato kattusādhano niyyāniyasaddo, evaṃ idha viññātabbasaddoti āha – ‘‘vijānātītiviññātabba’’nti, vijānanaṃ viññāṇanti attho. Tena diṭṭhasutamutaviññātabbamattenāti diṭṭhasutamutaviññāṇappamāṇenāti attho daṭṭhabbo. Tenāha – ‘‘pañcadvārikasaññāpavattimattenā’’ti, nibbikappabhāvato pañcadvārikasaññāpavattisamena bhāvanābhinīhārenāti attho. Oḷārikasaṅkhārappavattimattenāti oḷārikānaṃ saṅkhārānaṃ pavattiyā. Oḷārikasaṅkhārāti cettha ākiñcaññāyatanapariyosānā samāpattidhammā adhippetā. Upasampadanti ye saññāya, asaññibhāve ca dosaṃ disvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ vaṇṇentāpi rūpajjhānapaṭilābhamattena tassa sampādanaṃ paṭilābhaṃ adhigamaṃ paññapenti, tesaṃ tassa byasanaṃ akkhāyati anupāyabhāvato. Tenāha ‘‘vināso’’tiādi. Vuṭṭhānanti sadisasamāpajjanapubbakaṃ parivuṭṭhānaṃ. Samāpatti eva tesaṃ natthi anadhigatattā. Oḷārikasaṅkhārappavattiyā antamaso ākiñcaññāyatanasaṅkhārappavattiyāpi pattabbanti na akkhāyati tepi samatikkamitvā pattabbato. Saṅkhārānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Avasesāti ito paraṃ sukhumabhāvo nāma natthīti sukhumabhāvāpattiyā avasesā. Tenāha – ‘‘bhāvanāvasena sabbasukhumabhāvaṃ pattā saṅkhārā’’ti. Etanti nevasaññānāsaññāyatanaṃ, pattabbaṃ nāma hoti tādisasaṅkhārappattiyaṃ tabbohārato. Saṅkhataṃ samecca sambhuyya paccayehi katattā.
២៥. ‘‘យេ តេ សមណព្រាហ្មណា សតោ សត្តស្ស ឧច្ឆេទំ វិនាសំ វិភវំ បញ្ញបេន្តី’’តិ (ម. និ. ៣.២៥) វក្ខមានត្តា សពុទ្ធិយំ វិបរិវត្តមានេ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា, ‘‘តត្រា’’តិ ភគវតា វុត្តន្តិ អាហ – ‘‘តត្រាតិ សត្តសុ ឧច្ឆេទវាទេសុ ភុម្ម’’ន្តិ។ ឧទ្ធំ សរន្តិ ឧទ្ធំ គតំ សរន្តាតិ តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧទ្ធំ វុច្ចតី’’តិអាទិ។ សរន្តាតិ យត្ថ បត្ថេន្តិ ន លភន្តិ, តំ ជានន្តា។ អាសត្តិន្តិ អាសីសនំ។ បេច្ចាតិ បរលោកេ។ វាណិជូបមា វិយាតិ ភវបរិយាបន្នផលវិសេសាបេក្ខាយ បដិបជ្ជនតោ។ សក្កាយស្ស ភយាតិ សន្តោ កាយោតិ សក្កាយោ, បរមត្ថតោ វិជ្ជមានោ ធម្មសមូហោតិ កត្វា ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកំ, តតោ ភាយនេន។ មា ខីយិ មា បរិក្ខយំ អគមាសិ។ មា ឱសីទិ មា ហេដ្ឋា ភស្សិ។ អព្ភន្តិ អាកាសំ មា ឧន្ទ្រិយិ មា ភិជ្ជិត្វា បតិ។ គទ្ទុលេន ពទ្ធោ គទ្ទុលពទ្ធោ។ ទឡ្ហថម្ភោ វិយ ខីលោ វិយ ច សក្កាយោ ទុម្មោចនីយតោ។ សា វិយ ទិដ្ឋិគតិកោ តស្ស អនុបរិវត្តនតោ។ ទណ្ឌកោ វិយ ទិដ្ឋិ ឆេទនករណាយ អសមត្ថភាវករណតោ។ រជ្ជុ វិយ តណ្ហា ពន្ធនតោ ច, អារម្មណករណវសេន សមន្នាគមនវសេន ច សម្ពទ្ធភាវតោ។ តេន វុត្តំ – ‘‘ទិដ្ឋិទណ្ឌកេ បវេសិតាយ តណ្ហារជ្ជុយា’’តិ។
25. ‘‘Ye te samaṇabrāhmaṇā sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapentī’’ti (ma. ni. 3.25) vakkhamānattā sabuddhiyaṃ viparivattamāne ekajjhaṃ gahetvā, ‘‘tatrā’’ti bhagavatā vuttanti āha – ‘‘tatrāti sattasu ucchedavādesu bhumma’’nti. Uddhaṃ saranti uddhaṃ gataṃ sarantāti taṃ dassento āha ‘‘uddhaṃ vuccatī’’tiādi. Sarantāti yattha patthenti na labhanti, taṃ jānantā. Āsattinti āsīsanaṃ. Peccāti paraloke. Vāṇijūpamā viyāti bhavapariyāpannaphalavisesāpekkhāya paṭipajjanato. Sakkāyassa bhayāti santo kāyoti sakkāyo, paramatthato vijjamāno dhammasamūhoti katvā upādānakkhandhapañcakaṃ, tato bhāyanena. Mā khīyi mā parikkhayaṃ agamāsi. Mā osīdi mā heṭṭhā bhassi. Abbhanti ākāsaṃ mā undriyi mā bhijjitvā pati. Gaddulena baddho gaddulabaddho. Daḷhathambho viya khīlo viya ca sakkāyo dummocanīyato. Sā viya diṭṭhigatiko tassa anuparivattanato. Daṇḍako viya diṭṭhi chedanakaraṇāya asamatthabhāvakaraṇato. Rajju viya taṇhā bandhanato ca, ārammaṇakaraṇavasena samannāgamanavasena ca sambaddhabhāvato. Tena vuttaṃ – ‘‘diṭṭhidaṇḍake pavesitāya taṇhārajjuyā’’ti.
២៦. ភគវា អត្តនោ ទេសនាវិលាសេន វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន (ចតុចត្តារីស អបរន្តកប្បិកវាទា តត្ថ តត្ថ អន្តោគធាតិ) ឧទ្ទេសវសេន បញ្ចេវ សង្គហេត្វា យថុទ្ទេសំ និគមេន្តោ, ‘‘ឥមានេវ បញ្ចាយតនានី’’តិ អាហ។ តត្ថ ទុក្ខស្ស និមិត្តភាវតោ ទិដ្ឋិគតានំ ការណដ្ឋេន អាយតនត្ថោតិ វុត្តំ – ‘‘ឥមានេវ បញ្ច ការណានី’’តិ។ សញ្ញីអាទិវសេន តីណិ ឧច្ឆេទវាទោតិ ចត្តារិ ភាជិតានិ។ ឥតរំ បន ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានំ កុហិំ បវិដ្ឋំ? សរូបតោ អភាជិតត្តា យថាភាជិតេសុ វាទេសុ កត្ថ អន្តោគធន្តិ បុច្ឆតិ។ ឧទ្ទេសេ បន សរូបតោ គហិតមេវ, ‘‘ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានំ វា បនេកេ អភិវទន្តី’’តិ។ ឥតរោ ឯកត្តសញ្ញីវាទេ នានត្តសញ្ញីវាទេ អន្តោគធន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកត្ត…បេ.… វេទិតព្ព’’ន្តិ អាហ យថាសុខញ្ចេតំ វុត្តំ។ បឋមោ ហិ ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទោ នានត្តសញ្ញីវាទេ អន្តោគធោ, ឥតរេ ចត្តារោ ឯកត្តសញ្ញីវាទេ។
26. Bhagavā attano desanāvilāsena veneyyajjhāsayavasena (catucattārīsa aparantakappikavādā tattha tattha antogadhāti) uddesavasena pañceva saṅgahetvā yathuddesaṃ nigamento, ‘‘imānevapañcāyatanānī’’ti āha. Tattha dukkhassa nimittabhāvato diṭṭhigatānaṃ kāraṇaṭṭhena āyatanatthoti vuttaṃ – ‘‘imāneva pañca kāraṇānī’’ti. Saññīādivasena tīṇi ucchedavādoti cattāri bhājitāni. Itaraṃ pana diṭṭhadhammanibbānaṃ kuhiṃ paviṭṭhaṃ? Sarūpato abhājitattā yathābhājitesu vādesu kattha antogadhanti pucchati. Uddese pana sarūpato gahitameva, ‘‘diṭṭhadhammanibbānaṃ vā paneke abhivadantī’’ti. Itaro ekattasaññīvāde nānattasaññīvāde antogadhanti dassento ‘‘ekatta…pe… veditabba’’nti āha yathāsukhañcetaṃ vuttaṃ. Paṭhamo hi diṭṭhadhammanibbānavādo nānattasaññīvāde antogadho, itare cattāro ekattasaññīvāde.
២៧. អតីតកោដ្ឋាសសង្ខាតន្តិ អតីតំ ខន្ធកោដ្ឋាសសង្ខាតំ បុព្ពន្តំ។ បុព្ពេ និវុត្ថធម្មវិសយា កប្បនា ឥធាធិប្បេតា, តស្មា អតីតកាលវាចកោ ឥធ បុព្ពសទ្ទោ, រូបាទិខន្ធវិនិមុត្តញ្ច កប្បនាវត្ថុ នត្ថិ, អន្តសទ្ទោ ច កោដ្ឋាសវាចកោ។ តេន វុត្តំ ‘‘អតីតកោដ្ឋាសសង្ខាតំ បុព្ពន្តំ កប្បេត្វា’’តិ។ ‘‘កប្បេត្វា’’តិ ច តស្មិំ បុព្ពន្តេ តណ្ហាយនាភិនិវិសានំ សមត្ថនំ បរិនិដ្ឋាបនំ វទតិ។ សេសម្បីតិ ‘‘បុព្ពន្តានុទិដ្ឋី’’តិ ឯវមាទិកំ។ បុព្ពេ វុត្តប្បការន្តិ ‘‘អបរន្តានុទិដ្ឋិនោ’’តិអាទីសុ វុត្តប្បការំ។ ឯកេកស្មិញ្ច អត្តាតិ អាហិតោ អហំមានោ ឯត្ថាតិ កត្វា, លោកោតិ លោកិយន្តិ ឯត្ថ បុញ្ញបាបានិ តព្ពិបាកា ចាតិ កត្វា, តំ តំ គហណវិសេសំ ឧបាទាយ បញ្ញាបនំ ហោតីតិ អាហ – ‘‘រូបាទីសុ អញ្ញតរំ អត្តាតិ ច លោកោតិ ច គហេត្វា’’តិ។ សព្ពទាភាវេន សស្សតោ។ អមរោ និច្ចោ ធុវោតិ តស្សេវ វេវចនានិ។ មរណាភាវេន អមរោ, ឧប្បាទាភាវេន សព្ពកាលំ វត្តនតោ និច្ចោ, ថិរដ្ឋេន វិការាភាវេន ធុវោ, យថាហាតិអាទិនា យថាវុត្តមត្ថំ និទ្ទេសបដិសម្ភិទាបាឡីហិ វិភាវេតិ។ អយញ្ច អត្ថោ ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ (បដិ. ម. ១.១៣០-១៣១) ឥមិស្សា បញ្ចវិធាយ សក្កាយទិដ្ឋិយា វសេន វុត្តោ។ ‘‘រូបវន្ត’’ន្តិអាទិកាយ (បដិ. ម. ១.១៣០-១៣១) បន បញ្ចទសវិធាយ សក្កាយទិដ្ឋិយា វសេន ចត្តារោ ចត្តារោ ខន្ធេ, ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា តទញ្ញំ – ‘‘លោកោ’’តិ បញ្ញបេន្តីតិ អយម្បិ អត្ថោ លព្ភតិ, តថា ឯកំ ខន្ធំ, ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា តទញ្ញេ ‘‘លោកោ’’តិ បញ្ញបេន្តីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ។ ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា យថា ‘‘រូបាទីសុ អញ្ញតរំ អត្តាតិ ច លោកោតិ ច គហេត្វា សស្សតោ…បេ.… ធុវោ’’តិ អត្ថោ វុត្តោ; ឯវំ អសស្សតោ អនិច្ចោ អធុវោ ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ ន ហោតិ បរំ មរណា; និច្ចោ ច អនិច្ចោ ច នេវនិច្ចោ នានិច្ចោតិ ឯវមាទិមត្ថំ អតិទិសតិ។
27.Atītakoṭṭhāsasaṅkhātanti atītaṃ khandhakoṭṭhāsasaṅkhātaṃ pubbantaṃ. Pubbe nivutthadhammavisayā kappanā idhādhippetā, tasmā atītakālavācako idha pubbasaddo, rūpādikhandhavinimuttañca kappanāvatthu natthi, antasaddo ca koṭṭhāsavācako. Tena vuttaṃ ‘‘atītakoṭṭhāsasaṅkhātaṃ pubbantaṃ kappetvā’’ti. ‘‘Kappetvā’’ti ca tasmiṃ pubbante taṇhāyanābhinivisānaṃ samatthanaṃ pariniṭṭhāpanaṃ vadati. Sesampīti ‘‘pubbantānudiṭṭhī’’ti evamādikaṃ. Pubbe vuttappakāranti ‘‘aparantānudiṭṭhino’’tiādīsu vuttappakāraṃ. Ekekasmiñca attāti āhito ahaṃmāno etthāti katvā, lokoti lokiyanti ettha puññapāpāni tabbipākā cāti katvā, taṃ taṃ gahaṇavisesaṃ upādāya paññāpanaṃ hotīti āha – ‘‘rūpādīsu aññataraṃ attāti ca lokoti ca gahetvā’’ti. Sabbadābhāvena sassato. Amaro nicco dhuvoti tasseva vevacanāni. Maraṇābhāvena amaro, uppādābhāvena sabbakālaṃ vattanato nicco, thiraṭṭhena vikārābhāvena dhuvo, yathāhātiādinā yathāvuttamatthaṃ niddesapaṭisambhidāpāḷīhi vibhāveti. Ayañca attho ‘‘rūpaṃ attato samanupassati, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassatī’’ti (paṭi. ma. 1.130-131) imissā pañcavidhāya sakkāyadiṭṭhiyā vasena vutto. ‘‘Rūpavanta’’ntiādikāya (paṭi. ma. 1.130-131) pana pañcadasavidhāya sakkāyadiṭṭhiyā vasena cattāro cattāro khandhe, ‘‘attā’’ti gahetvā tadaññaṃ – ‘‘loko’’ti paññapentīti ayampi attho labbhati, tathā ekaṃ khandhaṃ, ‘‘attā’’ti gahetvā tadaññe ‘‘loko’’ti paññapentīti evamettha attho daṭṭhabbo. Eseva nayoti iminā yathā ‘‘rūpādīsu aññataraṃ attāti ca lokoti ca gahetvā sassato…pe… dhuvo’’ti attho vutto; evaṃ asassato anicco adhuvo ucchijjati vinassati na hoti paraṃ maraṇā; nicco ca anicco ca nevanicco nāniccoti evamādimatthaṃ atidisati.
ចត្តារោ សស្សតវាទាតិ លាភីវសេន តយោ, តក្កីវសេន ឯកោតិ ឯវំ ចត្តារោ។ បុព្ពេនិវាសញាណលាភី តិត្ថិយោ មន្ទបញ្ញោ អនេកជាតិសតសហស្សមត្តំ អនុស្សរតិ, មជ្ឈិមបញ្ញោ ទស សំវដ្ដវិវដ្ដកប្បានិ, តិក្ខបញ្ញោ ចត្តារីស សំវដ្ដវិវដ្ដកប្បានិ, ន តតោ បរំ។ សោ ឯវំ អនុស្សរន្តោ អត្តា ច លោកោ ចាតិ អភិវទតិ។ តក្កី បន តក្កបរិយាហតំ វីមំសានុចរិតំ សយំបដិភានំ សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចាតិ អភិវទតិ។ តេន វុត្តំ – ‘‘លាភីវសេន តយោ, តក្កីវសេន ឯកោតិ ឯវំ ចត្តារោ សស្សតវាទា’’តិ។ ឯតេនេវ ច អធិច្ចសមុប្បត្តិកវាទោ វិយ សស្សតវាទោ កស្មា ទុវិធេន ន វិភត្តោតិ ចេ? បដិក្ខិត្តត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ។
Cattāro sassatavādāti lābhīvasena tayo, takkīvasena ekoti evaṃ cattāro. Pubbenivāsañāṇalābhī titthiyo mandapañño anekajātisatasahassamattaṃ anussarati, majjhimapañño dasa saṃvaṭṭavivaṭṭakappāni, tikkhapañño cattārīsa saṃvaṭṭavivaṭṭakappāni, na tato paraṃ. So evaṃ anussaranto attā ca loko cāti abhivadati. Takkī pana takkapariyāhataṃ vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ sassato attā ca loko cāti abhivadati. Tena vuttaṃ – ‘‘lābhīvasena tayo, takkīvasena ekoti evaṃ cattāro sassatavādā’’ti. Eteneva ca adhiccasamuppattikavādo viya sassatavādo kasmā duvidhena na vibhattoti ce? Paṭikkhittattāti daṭṭhabbaṃ.
ឯត្ថ ច, ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ វាទេ អយមយុត្តតាវិភាវនា – យទិ ហិ បរេន បរិកប្បិតោ អត្តា, លោកោ វា សស្សតោ សិយា, តស្ស និព្ពិការតាយ បុរិមរូបាវិជហនតោ កស្សចិ វិសេសាធានស្ស កាតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អហិតតោ និវត្តនត្ថំ ហិតេ ច បដិបត្តិអត្ថំ ឧបទេសោ ឯវ និប្បយោជនោ សិយា សស្សតវាទិនោ។ កថំ វា សោ ឧបទេសោ បវត្តីយតិ វិការាភាវតោ; ឯវញ្ច អត្តនោ អជដាកាសស្ស វិយ ទានាទិកិរិយា ហិំសាទិកិរិយា ច ន សម្ភវតិ; តថា សុខស្ស ទុក្ខស្ស ច អនុភវននិពន្ធោ ឯវ សស្សតវាទិនោ ន យុជ្ជតិ កម្មពទ្ធាភាវតោ, ជាតិអាទីនំ អសម្ភវតោ កុតោ វិមោក្ខោ។ អថ បន ធម្មមត្តំ តស្ស ឧប្បជ្ជតិ ចេវ វិនស្សតិ ច, យស្ស វសេនាយំ កិរិយាទិវោហារោតិ វទេយ្យ។ ឯវម្បិ បុរិមរូបាវិជហនេន អវដ្ឋិតស្ស អត្តនោ ធម្មមត្តន្តិ ន សក្កា សម្ភាវេតុំ; តេ វា បនស្ស ធម្មា អវត្ថាភូតា តតោ អញ្ញេ វា សិយុំ អនញ្ញេ វា, យទិ អញ្ញេ, ន តាហិ តស្ស ឧប្បន្នាហិបិ កោចិ វិសេសោ អត្ថិ។ យោ ហិ ករោតិ បដិសំវេទេតិ ចវតិ ឧបបជ្ជតិ ចាតិ ឥច្ឆិតំ។ តស្មា តទវត្ថោ ឯវ យថាវុត្តទោសោ, កិញ្ច ធម្មកប្បនាបិ និរត្ថកា សិយា។ អថ អនញ្ញេ, ឧប្បាទវិនាសវន្តីហិ អវត្ថាហិ អនញ្ញស្ស អត្តនោ តាសំ វិយ ឧប្បាទវិនាសសម្ភវាបត្តិតោ កុតោ និច្ចតាវកាសោ។ តាសម្បិ វា អត្តនោ វិយ និច្ចតាតិ ពន្ធនវិមោក្ខានំ អសម្ភវោ ឯវាតិ ន យុជ្ជតិ ឯវ សស្សតវាទោ; ន ចេត្ថ កោចិ វាទី ធម្មានំ សស្សតភាវេ បរិសុទ្ធំ យុត្តិំ វត្តុំ សមត្ថោ អត្ថិ; យុត្តិរហិតញ្ច វចនំ ន បណ្ឌិតានំ ចិត្តមារាធេតីតិ វិញ្ញូហិ ឆឌ្ឌិតោ ឯវាយំ សស្សតវាទោតិ។
Ettha ca, ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti vāde ayamayuttatāvibhāvanā – yadi hi parena parikappito attā, loko vā sassato siyā, tassa nibbikāratāya purimarūpāvijahanato kassaci visesādhānassa kātuṃ asakkuṇeyyatāya ahitato nivattanatthaṃ hite ca paṭipattiatthaṃ upadeso eva nippayojano siyā sassatavādino. Kathaṃ vā so upadeso pavattīyati vikārābhāvato; evañca attano ajaṭākāsassa viya dānādikiriyā hiṃsādikiriyā ca na sambhavati; tathā sukhassa dukkhassa ca anubhavananibandho eva sassatavādino na yujjati kammabaddhābhāvato, jātiādīnaṃ asambhavato kuto vimokkho. Atha pana dhammamattaṃ tassa uppajjati ceva vinassati ca, yassa vasenāyaṃ kiriyādivohāroti vadeyya. Evampi purimarūpāvijahanena avaṭṭhitassa attano dhammamattanti na sakkā sambhāvetuṃ; te vā panassa dhammā avatthābhūtā tato aññe vā siyuṃ anaññe vā, yadi aññe, na tāhi tassa uppannāhipi koci viseso atthi. Yo hi karoti paṭisaṃvedeti cavati upapajjati cāti icchitaṃ. Tasmā tadavattho eva yathāvuttadoso, kiñca dhammakappanāpi niratthakā siyā. Atha anaññe, uppādavināsavantīhi avatthāhi anaññassa attano tāsaṃ viya uppādavināsasambhavāpattito kuto niccatāvakāso. Tāsampi vā attano viya niccatāti bandhanavimokkhānaṃ asambhavo evāti na yujjati eva sassatavādo; na cettha koci vādī dhammānaṃ sassatabhāve parisuddhaṃ yuttiṃ vattuṃ samattho atthi; yuttirahitañca vacanaṃ na paṇḍitānaṃ cittamārādhetīti viññūhi chaḍḍito evāyaṃ sassatavādoti.
សត្ត ឧច្ឆេទវាទាតិ ឯត្ថ តេ សរូបមត្តតោ ហេដ្ឋា ទស្សិតា ឯវ, តត្ថ ទ្វេ ជនា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ គណ្ហន្តិ លាភី ច អលាភី ច។ តត្ថ លាភី នាម ទិព្ពចក្ខុញាណលាភី ទិព្ពេន ចក្ខុនា អរហតោ ចុតិំ ទិស្វា ឧបបត្តិំ អបស្សន្តោ។ យោ វា បុថុជ្ជនានម្បិ ចុតិមត្តមេវ ទដ្ឋុំ សក្កោតិ, បុព្ពយោគាភាវេន បរិកម្មាករណេន វា ឧបបាតំ ទដ្ឋុំ ន សក្កោតិ។ សោ ‘‘តត្ថ តត្ថេវ អត្តា ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ។ អលាភី – ‘‘កោ បរលោកំ ជានាតិ, ឯត្តកោ ជីវវិសយោ, យាវ ឥន្ទ្រិយគោចរោ’’តិ អត្តនោ ធីតុយា ហត្ថគ្គណ្ហនករាជា វិយ កាមសុខគិទ្ធតាយ វា, ‘‘យថា រុក្ខបណ្ណានិ រុក្ខតោ បតិតានិ ន បដិសន្ធិយន្តិ, ឯវំ សព្ពេបិ សត្តា អប្បដិសន្ធិកមរណមេវ គច្ឆន្តិ, ជលពុព្ពុឡកូបមា សត្តា’’តិ តក្កមត្តវសេន វា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ។ តត្ថ យំ ហេដ្ឋា វុត្តំ – ‘‘មនុស្សត្តភាវេ កាមាវចរទេវត្តភាវេ រូបាវចរទេវត្តភាវេ ចតុព្ពិធអរូបត្តភាវេ ចវិត្វា សត្តស្ស ឧច្ឆេទបញ្ញាបនវសេន សត្ត ឧច្ឆេទវាទា កថិតា’’តិ។ តត្ថ យុត្តំ តាវ បុរិមេសុ តីសុ វាទេសុ ‘‘កាយស្ស ភេទា’’តិ វុត្តំ; បញ្ចវោការភវបរិយាបន្នំ អត្តភាវំ អារព្ភ បវត្តត្តា តេសំ វាទានំ, ន យុត្តំ ចតុវោការភវបរិយាបន្នំ អត្តភាវំ និស្សាយ បវត្តេសុ ចតុត្ថាទីសុ ចតូសុ វាទេសុ, ‘‘កាយស្ស ភេទា’’តិ វុត្តំ។ ន ហិ អរូបីនំ កាយោ អត្ថីតិ? សច្ចមេតំ, រូបភវេ បវត្តវោហារេនេវ ទិដ្ឋិគតិកោ អរូបភវេបិ កាយវោហារមារោបេត្វា អាហ ‘‘កាយស្ស ភេទា’’តិ។ យថា ទិដ្ឋិគតិកេហិ ទិដ្ឋិយោ បញ្ញត្តា, តថេវ ភគវា ទស្សេសីតិ។ អរូបកាយភាវតោ វា ផស្សាទិធម្មសមូហភូតេ អរូបត្តភាវេ កាយនិទ្ទេសោ ទដ្ឋព្ពោ។
Satta ucchedavādāti ettha te sarūpamattato heṭṭhā dassitā eva, tattha dve janā ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhanti lābhī ca alābhī ca. Tattha lābhī nāma dibbacakkhuñāṇalābhī dibbena cakkhunā arahato cutiṃ disvā upapattiṃ apassanto. Yo vā puthujjanānampi cutimattameva daṭṭhuṃ sakkoti, pubbayogābhāvena parikammākaraṇena vā upapātaṃ daṭṭhuṃ na sakkoti. So ‘‘tattha tattheva attā ucchijjatī’’ti ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Alābhī – ‘‘ko paralokaṃ jānāti, ettako jīvavisayo, yāva indriyagocaro’’ti attano dhītuyā hatthaggaṇhanakarājā viya kāmasukhagiddhatāya vā, ‘‘yathā rukkhapaṇṇāni rukkhato patitāni na paṭisandhiyanti, evaṃ sabbepi sattā appaṭisandhikamaraṇameva gacchanti, jalabubbuḷakūpamā sattā’’ti takkamattavasena vā ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Tattha yaṃ heṭṭhā vuttaṃ – ‘‘manussattabhāve kāmāvacaradevattabhāve rūpāvacaradevattabhāve catubbidhaarūpattabhāve cavitvā sattassa ucchedapaññāpanavasena satta ucchedavādā kathitā’’ti. Tattha yuttaṃ tāva purimesu tīsu vādesu ‘‘kāyassa bhedā’’ti vuttaṃ; pañcavokārabhavapariyāpannaṃ attabhāvaṃ ārabbha pavattattā tesaṃ vādānaṃ, na yuttaṃ catuvokārabhavapariyāpannaṃ attabhāvaṃ nissāya pavattesu catutthādīsu catūsu vādesu, ‘‘kāyassa bhedā’’ti vuttaṃ. Na hi arūpīnaṃ kāyo atthīti? Saccametaṃ, rūpabhave pavattavohāreneva diṭṭhigatiko arūpabhavepi kāyavohāramāropetvā āha ‘‘kāyassa bhedā’’ti. Yathā diṭṭhigatikehi diṭṭhiyo paññattā, tatheva bhagavā dassesīti. Arūpakāyabhāvato vā phassādidhammasamūhabhūte arūpattabhāve kāyaniddeso daṭṭhabbo.
ឯត្ថាហ – ‘‘កាមាវចរទេវត្តភាវាទិនិរវសេសវិភវបតិដ្ឋាបកានំ ទុតិយវាទាទីនំ យុត្តោ អបរន្តកប្បិកភាវោ អនាគតទ្ធវិសយត្តា តេសំ វាទានំ; ន បន ទិដ្ឋិគតិក-បច្ចក្ខភូត-មនុស្សត្តភាវ-សមុច្ឆេទបតិដ្ឋាបកស្ស បឋមវាទស្ស បច្ចុប្បន្នវិសយត្តា’’តិ។ យទិ ឯវំ យថា ហិ ទុតិយាទិវាទានំ, បុរិមបុរិមវាទសង្គហិតស្សេវ អត្តនោ ឧត្តរុត្តរភវោបបត្តិយា សមុច្ឆេទនតោ យុជ្ជតិ អបរន្តកប្បិកតា, តថា ច ‘‘នោ ច ខោ, ភោ, អយំ អត្តា ឯត្តាវតា សម្មា សមុច្ឆិន្នោ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ។ ឯវំ អនាគតស្សេវ មនុស្សត្តភាវសមុច្ឆេទស្ស អធិប្បេតត្តា បឋមវាទស្សបិ អបរន្តកប្បិកតា យុជ្ជតិ។ ឯវំ សព្ពស្សបិ បុព្ពន្តតោ អាគតស្ស ឧច្ឆេទបញ្ញាបនវសេន ឥធ បុព្ពន្តកប្បិកេសុ ទេសនា គតា។ ឯតេ ឧច្ឆេទវាទា ហេដ្ឋា អបរន្តកប្បិកេសុ ទេសនា គតា។ ឯតេ ឧច្ឆេទវាទា ហេដ្ឋា អបរន្តកប្បិកេសុ តត្ថ តត្ថេវ ឧច្ឆិជ្ជតិ, ន តតោ ឧទ្ធំ បវត្តិ អត្ថីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តា។ ជលពុព្ពុឡកូបមា ហិ សត្តាតិ តស្ស លទ្ធិ។
Etthāha – ‘‘kāmāvacaradevattabhāvādiniravasesavibhavapatiṭṭhāpakānaṃ dutiyavādādīnaṃ yutto aparantakappikabhāvo anāgataddhavisayattā tesaṃ vādānaṃ; na pana diṭṭhigatika-paccakkhabhūta-manussattabhāva-samucchedapatiṭṭhāpakassa paṭhamavādassa paccuppannavisayattā’’ti. Yadi evaṃ yathā hi dutiyādivādānaṃ, purimapurimavādasaṅgahitasseva attano uttaruttarabhavopapattiyā samucchedanato yujjati aparantakappikatā, tathā ca ‘‘no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā sammā samucchinno hotī’’tiādi vuttaṃ. Evaṃ anāgatasseva manussattabhāvasamucchedassa adhippetattā paṭhamavādassapi aparantakappikatā yujjati. Evaṃ sabbassapi pubbantato āgatassa ucchedapaññāpanavasena idha pubbantakappikesu desanā gatā. Ete ucchedavādā heṭṭhā aparantakappikesu desanā gatā. Ete ucchedavādā heṭṭhā aparantakappikesu tattha tattheva ucchijjati, na tato uddhaṃ pavatti atthīti dassanatthaṃ vuttā. Jalabubbuḷakūpamā hi sattāti tassa laddhi.
ឥធាតិ បុព្ពន្តកប្បិកេសុ។ ឥធេវ មនុស្សត្តភាវាទិកេ ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនដ្ឋវិនាសវសេន។ ឯវំ អនាគតេ អនុប្បត្តិទស្សនបរានំ ឧច្ឆេទវាទានំ អបរន្តកប្បិកេសុ គហណំ; បុព្ពន្តតោ បន អាគតស្ស អត្តនោ ឥធេវ ឧច្ឆេទទស្សនបរានំ បុព្ពន្តកប្បិកេសុ គហណំ។ ឥតោ បរំ ន គច្ឆតីតិ បន ឥទំ អត្ថតោ អាបន្នស្ស អត្ថស្ស ទស្សនំ។ សត្តេសុ សង្ខារេសុ ច ឯកច្ចសស្សតន្តិ បវត្តោ ឯកច្ចសស្សតវាទោ ។ សោ បន ព្រហ្មកាយិក-ខិឌ្ឌាបទោសិក-មនោបទោសិកត្តភាវតោ ចវិត្វា ឥធាគតានំ តក្កិនោ ច ឧប្បជ្ជនវសេន ចតុព្ពិធោតិ អាហ ‘‘ចត្តារោ ឯកច្ចសស្សតវាទា’’តិ។ ‘‘សង្ខារេកច្ចសស្សតិកា’’តិ ឥទំ តេហិ សស្សតភាវេន គយ្ហមានានំ ធម្មានំ យថាសភាវទស្សនវសេន វុត្តំ, ន បនេកច្ចសស្សតិកមតទស្សនវសេន។ តស្ស ហិ សស្សតាភិមតំ អសង្ខតមេវាតិ លទ្ធិ។ តថា ហិ វុត្តំ (ទី. និ. ១.៤៩) ព្រហ្មជាលេ – ‘‘ចិត្តន្តិ វា មនោតិ វា វិញ្ញាណន្តិ វា អយំ អត្តា និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សតី’’តិ។ ន ហិ យស្ស ភាវស្ស បច្ចយេហិ អភិសង្ខតភាវំ បដិជានាតិ; តស្សេវ និច្ចធុវាទិភាវោ អនុម្មត្តកេន ន សក្កា បដិញ្ញាតុំ។ ឯតេន, ‘‘ឧប្បាទវយធុវតាយុត្តភាវា សិយា និច្ចា, សិយា អនិច្ចា, សិយា ន វត្តព្ពា’’តិអាទិនា បវត្តស្ស សត្តភង្គវាទស្ស អយុត្តតា វិភាវិតា ហោតិ។
Idhāti pubbantakappikesu. Idheva manussattabhāvādike ucchijjati vinaṭṭhavināsavasena. Evaṃ anāgate anuppattidassanaparānaṃ ucchedavādānaṃ aparantakappikesu gahaṇaṃ; pubbantato pana āgatassa attano idheva ucchedadassanaparānaṃ pubbantakappikesu gahaṇaṃ. Ito paraṃ na gacchatīti pana idaṃ atthato āpannassa atthassa dassanaṃ. Sattesu saṅkhāresu ca ekaccasassatanti pavatto ekaccasassatavādo . So pana brahmakāyika-khiḍḍāpadosika-manopadosikattabhāvato cavitvā idhāgatānaṃ takkino ca uppajjanavasena catubbidhoti āha ‘‘cattāro ekaccasassatavādā’’ti. ‘‘Saṅkhārekaccasassatikā’’ti idaṃ tehi sassatabhāvena gayhamānānaṃ dhammānaṃ yathāsabhāvadassanavasena vuttaṃ, na panekaccasassatikamatadassanavasena. Tassa hi sassatābhimataṃ asaṅkhatamevāti laddhi. Tathā hi vuttaṃ (dī. ni. 1.49) brahmajāle – ‘‘cittanti vā manoti vā viññāṇanti vā ayaṃ attā nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’’ti. Na hi yassa bhāvassa paccayehi abhisaṅkhatabhāvaṃ paṭijānāti; tasseva niccadhuvādibhāvo anummattakena na sakkā paṭiññātuṃ. Etena, ‘‘uppādavayadhuvatāyuttabhāvā siyā niccā, siyā aniccā, siyā na vattabbā’’tiādinā pavattassa sattabhaṅgavādassa ayuttatā vibhāvitā hoti.
តត្ថាយំ (ទី. និ. ដី. ១.៣៨) អយុត្តតាវិភាវនា – យទិ, ‘‘យេន សភាវេន យោ ធម្មោ អត្ថីតិ វុច្ចតិ, តេនេវ សភាវេន សោ ធម្មោ នត្ថី’’តិអាទិនា វុច្ចេយ្យ, សិយា អនេកន្តវាទោ; អថ អញ្ញេន, សិយា ន អនេកន្តវាទោ; ន ចេត្ថ ទេសន្តរាទិសម្ពទ្ធភាវោ យុត្តោ វត្តុំ តស្ស សព្ពលោកសិទ្ធត្តា វិវាទាភាវតោ។ យេ បន វទន្តិ – ‘‘យថា សុវណ្ណឃដេ មកុដេ កតេ ឃដភាវោ នស្សតិ, មកុដភាវោ ឧប្បជ្ជតិ, សុវណ្ណភាវោ តិដ្ឋតិយេវ, ឯវំ សព្ពភាវានំ កោចិ ធម្មោ នស្សតិ, កោចិ ឧប្បជ្ជតិ, សភាវោ បន តិដ្ឋតី’’តិ។ តេ វត្តព្ពា – កិំ តំ សុវណ្ណំ, យំ ឃដេ មកុដេ ច អវដ្ឋិតំ? យទិ រូបាទិ, សោ សទ្ទោ វិយ អនិច្ចោ, អថ រូបាទិសមូហោ, សមូហោ នាម សម្មុតិមត្តំ។ តស្ស វោហារមត្តស្ស អត្ថិតា នត្ថិតា និច្ចតា វា ន វត្តព្ពា។ តស្ស បរមត្ថសភាវេន អនុបលព្ភនតោតិ អនេកន្តវាទោ ន សិយា។ ធម្មា ច ធម្មិតោ អញ្ញេ វា សិយុំ អនញ្ញេ វា។ យទិ អញ្ញេ, ន តេសំ អនិច្ចតាយ ធម្មី អនិច្ចោ អញ្ញត្តា។ ន ហិ រូបា ចក្ខុវិញ្ញាណំ អញ្ញត្តា, ន ច រូបេ ចក្ខុវិញ្ញាណសទ្ទោ ហោតិ; កិញ្ច ធម្មកប្បនាបិ និរត្ថិកា សិយា ធម្មិនោ និច្ចានិច្ចតាយ អសិជ្ឈនតោ អថ អនញ្ញេ; ឧប្បាទវិនាសវន្តេហិ អនញ្ញស្ស ធម្មិនោ តេសំ វិយ ឧប្បាទវិនាសសព្ភាវតោ កុតោ និច្ចតាវកាសោ, តេសម្បិ វា ធម្មិនោ វិយ និច្ចតាបត្តិ សិយា។ អបិច និច្ចានិច្ចនវត្តព្ពរូបោ អត្តា ច លោកោ ច បរមត្ថតោ វិជ្ជមានតាបដិជាននតោ យថា និច្ចាទីនំ អញ្ញតរំ រូបំ, យថា វា ទីបាទយោ។ ន ហិ ទីបាទីនំ ឧទយព្ពយសភាវានំ និច្ចានិច្ចនវត្តព្ពសភាវតា សក្កា វត្តុំ ជីវស្ស និច្ចាទីសុ អញ្ញតរំ រូបំ វិយាតិ ឯវំ សត្តភង្គស្ស វិយ សេសភង្គានម្បិ អសម្ភវោយេវាតិ សត្តភង្គវាទស្ស អយុត្តតា វេទិតព្ពាតិ។
Tatthāyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.38) ayuttatāvibhāvanā – yadi, ‘‘yena sabhāvena yo dhammo atthīti vuccati, teneva sabhāvena so dhammo natthī’’tiādinā vucceyya, siyā anekantavādo; atha aññena, siyā na anekantavādo; na cettha desantarādisambaddhabhāvo yutto vattuṃ tassa sabbalokasiddhattā vivādābhāvato. Ye pana vadanti – ‘‘yathā suvaṇṇaghaṭe makuṭe kate ghaṭabhāvo nassati, makuṭabhāvo uppajjati, suvaṇṇabhāvo tiṭṭhatiyeva, evaṃ sabbabhāvānaṃ koci dhammo nassati, koci uppajjati, sabhāvo pana tiṭṭhatī’’ti. Te vattabbā – kiṃ taṃ suvaṇṇaṃ, yaṃ ghaṭe makuṭe ca avaṭṭhitaṃ? Yadi rūpādi, so saddo viya anicco, atha rūpādisamūho, samūho nāma sammutimattaṃ. Tassa vohāramattassa atthitā natthitā niccatā vā na vattabbā. Tassa paramatthasabhāvena anupalabbhanatoti anekantavādo na siyā. Dhammā ca dhammito aññe vā siyuṃ anaññe vā. Yadi aññe, na tesaṃ aniccatāya dhammī anicco aññattā. Na hi rūpā cakkhuviññāṇaṃ aññattā, na ca rūpe cakkhuviññāṇasaddo hoti; kiñca dhammakappanāpi niratthikā siyā dhammino niccāniccatāya asijjhanato atha anaññe; uppādavināsavantehi anaññassa dhammino tesaṃ viya uppādavināsasabbhāvato kuto niccatāvakāso, tesampi vā dhammino viya niccatāpatti siyā. Apica niccāniccanavattabbarūpo attā ca loko ca paramatthato vijjamānatāpaṭijānanato yathā niccādīnaṃ aññataraṃ rūpaṃ, yathā vā dīpādayo. Na hi dīpādīnaṃ udayabbayasabhāvānaṃ niccāniccanavattabbasabhāvatā sakkā vattuṃ jīvassa niccādīsu aññataraṃ rūpaṃ viyāti evaṃ sattabhaṅgassa viya sesabhaṅgānampi asambhavoyevāti sattabhaṅgavādassa ayuttatā veditabbāti.
ឯត្ថ ច, ‘‘ឥស្សរោ និច្ចោ, អញ្ញេ សត្តា អនិច្ចា’’តិ ឯវំ បវត្តវាទា សត្តេកច្ចសស្សតវាទា; សេយ្យថាបិ ឥស្សរវាទាទយោ។ ‘‘បរមាណវោ និច្ចា ធុវា, ទ្វិអណុកាទយោ អនិច្ចា’’តិ ឯវំ បវត្តវាទា សង្ខារេកច្ចសស្សតវាទា; សេយ្យថាបិ កណាទវាទាទយោ។ ននុ ច ‘‘ឯកច្ចេ ធម្មា សស្សតា, ឯកច្ចេ អសស្សតា’’តិ; ឯតស្មិំ វាទេ ចក្ខាទីនំ អសស្សតតាសន្និដ្ឋានំ យថាសភាវាវពោធោ ឯវ, តយិទំ កថំ មិច្ឆាទស្សនន្តិ, កោ ឯវមាហ – ‘‘ចក្ខាទីនំ អសស្សតភាវសន្និដ្ឋានំ មិច្ឆាទស្សន’’ន្តិ? អសស្សតេសុយេវ បន កេសញ្ចិ ធម្មានំ សស្សតភាវាភិនិវេសោ ឥធ មិច្ឆាទស្សនំ; តេន បន ឯកវារេ បវត្តមានេន ចក្ខាទីនំ អសស្សតភាវាវពោធោ វិទូសិតោ សំសដ្ឋភាវតោ; វិសសំសដ្ឋោ វិយ សប្បិមណ្ឌោ សកិច្ចការណាសមត្តតាយ សម្មាទស្សនបក្ខេ ឋបេតព្ពតំ នារហតិ។ អថ វា អសស្សតភាវេន និច្ឆិតាបិ ចក្ខុអាទយោ សមារោបិតជីវសភាវា ឯវ ទិដ្ឋិគតិ កេហិ គយ្ហន្តីតិ តទវពោធស្ស មិច្ឆាទស្សនភាវោ ន សក្កា និវារេតុំ។ តថា ហិ វុត្តំ ព្រហ្មជាលេ (ទី. និ. ១.៤៩) – ‘‘ចក្ខុន្តិ វា…បេ.… កាយោតិ វា អយំ មេ អត្តា’’តិអាទិ។ ឯវញ្ច កត្វា អសង្ខតាយ សង្ខតាយ ច ធាតុយា វសេន យថាក្កមំ ឯកច្ចេ ធម្មា សស្សតា; ឯកច្ចេ អសស្សតាតិ ឯវំ បវត្តោ វិភជ្ជវាទោបិ ឯកច្ចសស្សតវាទោ អាបជ្ជតីតិ ឯវំបការា ចោទនា អនោកាសា ហោតិ អវិបរីតធម្មសភាវសម្បដិបត្តិភាវតោ។
Ettha ca, ‘‘issaro nicco, aññe sattā aniccā’’ti evaṃ pavattavādā sattekaccasassatavādā; seyyathāpi issaravādādayo. ‘‘Paramāṇavo niccā dhuvā, dviaṇukādayo aniccā’’ti evaṃ pavattavādā saṅkhārekaccasassatavādā; seyyathāpi kaṇādavādādayo. Nanu ca ‘‘ekacce dhammā sassatā, ekacce asassatā’’ti; etasmiṃ vāde cakkhādīnaṃ asassatatāsanniṭṭhānaṃ yathāsabhāvāvabodho eva, tayidaṃ kathaṃ micchādassananti, ko evamāha – ‘‘cakkhādīnaṃ asassatabhāvasanniṭṭhānaṃ micchādassana’’nti? Asassatesuyeva pana kesañci dhammānaṃ sassatabhāvābhiniveso idha micchādassanaṃ; tena pana ekavāre pavattamānena cakkhādīnaṃ asassatabhāvāvabodho vidūsito saṃsaṭṭhabhāvato; visasaṃsaṭṭho viya sappimaṇḍo sakiccakāraṇāsamattatāya sammādassanapakkhe ṭhapetabbataṃ nārahati. Atha vā asassatabhāvena nicchitāpi cakkhuādayo samāropitajīvasabhāvā eva diṭṭhigati kehi gayhantīti tadavabodhassa micchādassanabhāvo na sakkā nivāretuṃ. Tathā hi vuttaṃ brahmajāle (dī. ni. 1.49) – ‘‘cakkhunti vā…pe… kāyoti vā ayaṃ me attā’’tiādi. Evañca katvā asaṅkhatāya saṅkhatāya ca dhātuyā vasena yathākkamaṃ ekacce dhammā sassatā; ekacce asassatāti evaṃ pavatto vibhajjavādopi ekaccasassatavādo āpajjatīti evaṃpakārā codanā anokāsā hoti aviparītadhammasabhāvasampaṭipattibhāvato.
ន មរតីតិ អមរា។ កា សា? ‘‘ឯវន្តិបិ មេ នោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៦២) នយេន បរិយន្តរហិតា ទិដ្ឋិគតិកស្ស ទិដ្ឋិ ច វាចា ច, អមរាយ ទិដ្ឋិយា វាចាយ វិវិធោ ខេបោតិ អមរាវិក្ខេបោ។ សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អមរាវិក្ខេបោ។ អថ វា អមរាតិ ឯកា មច្ឆជាតិ, សា ឧម្មុជ្ជននិម្មុជ្ជនាទិវសេន ឧទកេ សន្ធាវមានា គាហំ ន គច្ឆតិ; ឯវមេវំ អយម្បិ វាទោ ឥតោ ចិតោ ច សន្ធាវតិ, គាហំ នាគច្ឆតីតិ អមរាវិក្ខេបោ, សោ ឯវ អមរាវិក្ខេបិកោ។ ស្វាយំ វាទោ មុសាវាទអនុយោគឆន្ទរាគមោហហេតុកតាយ ចតុធា បវត្តោតិ អាហ – ‘‘ចត្តារោ អមរាវិក្ខេបិកា វុត្តា’’តិ។ ននុ ចេត្ថ (ទី. និ. ដី. ១.៦៥-៦៦) ចតុព្ពិធោបិ អមរាវិក្ខេបិកោ កុសលាទិកេ ធម្មេ បរលោកត្តិកាទីនិ ច យថាភូតំ អនវពុជ្ឈមានោ, តត្ថ តត្ថ បញ្ហំ បុដ្ឋោ បុច្ឆាយ វិក្ខេបនមត្តំ អាបជ្ជតីតិ តស្ស កថំ ទិដ្ឋិគតិកភាវោ។ ន ហិ អវត្តុកាមស្ស វិយ បុច្ឆិតមត្ថំ អជានន្តស្ស វិក្ខេបករណមត្តេន ទិដ្ឋិគតិកតា យុត្តាតិ? ន ហេវំ បុច្ឆាវិក្ខេបករណមត្តេន តស្ស ទិដ្ឋិគតិកតា ឥច្ឆិតា, អថ ខោ មិច្ឆាភិនិវេសេន។ សស្សតវសេន មិច្ឆាភិនិវិដ្ឋោយេវ ហិ មន្ទពុទ្ធិតាយ កុសលាទិធម្មេ បរលោកត្តិកាទីនិ ច, យាថាវតោ អប្បដិបជ្ជមានោ អត្តនា អវិញ្ញាតស្ស អត្ថស្ស បរំ វិញ្ញាបេតុំ អសមត្ថតាយ មុសាវាទាទិភយេន ច វិក្ខេបំ អាបជ្ជតីតិ។ តថា ហិស្ស វាទស្ស សស្សតទិដ្ឋិសង្គហោ វុត្តោ។ អថ វា បុញ្ញបាបានំ, តព្ពិបាកានញ្ច អនវពោធេន, អសទ្ទហនេន ច, ‘‘តព្ពិសយាយ បុច្ឆាយ វិក្ខេបករណំយេវ យុត្តំ សុន្ទរញ្ចា’’តិ, ខន្តិំ រុចិំ ឧប្បាទេត្វា អភិនិវិសន្តស្ស ឧប្បន្នា វិសុំយេវេកា ឯសា ទិដ្ឋិ សត្តភង្គទិដ្ឋិ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពា។ តថា ចេវ វុត្តំ – ‘‘បរិយន្តរហិតា ទិដ្ឋិគតិកស្ស ទិដ្ឋិ ចេវ វាចា ចា’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៦១)។ កថំ បនស្សា សស្សតទិដ្ឋិសង្គហោ? ឧច្ឆេទវសេន អនភិនិវេសតោ។ ‘‘នត្ថិ កោចិ ធម្មានំ យថាភូតវេទី វិវាទពហុលត្តា លោកស្ស; ‘ឯវមេវ’ន្តិ បន សទ្ទន្តរេន ធម្មេ និជ្ឈាននា អនាទិកាលិកា លោកេ’’តិ គាហវសេន សស្សតលេសោបេត្ថ លព្ភតិយេវ។
Na maratīti amarā. Kā sā? ‘‘Evantipi me no’’tiādinā (dī. ni. 1.62) nayena pariyantarahitā diṭṭhigatikassa diṭṭhi ca vācā ca, amarāya diṭṭhiyā vācāya vividho khepoti amarāvikkhepo. So etassa atthīti amarāvikkhepo. Atha vā amarāti ekā macchajāti, sā ummujjananimmujjanādivasena udake sandhāvamānā gāhaṃ na gacchati; evamevaṃ ayampi vādo ito cito ca sandhāvati, gāhaṃ nāgacchatīti amarāvikkhepo, so eva amarāvikkhepiko. Svāyaṃ vādo musāvādaanuyogachandarāgamohahetukatāya catudhā pavattoti āha – ‘‘cattāro amarāvikkhepikā vuttā’’ti. Nanu cettha (dī. ni. ṭī. 1.65-66) catubbidhopi amarāvikkhepiko kusalādike dhamme paralokattikādīni ca yathābhūtaṃ anavabujjhamāno, tattha tattha pañhaṃ puṭṭho pucchāya vikkhepanamattaṃ āpajjatīti tassa kathaṃ diṭṭhigatikabhāvo. Na hi avattukāmassa viya pucchitamatthaṃ ajānantassa vikkhepakaraṇamattena diṭṭhigatikatā yuttāti? Na hevaṃ pucchāvikkhepakaraṇamattena tassa diṭṭhigatikatā icchitā, atha kho micchābhinivesena. Sassatavasena micchābhiniviṭṭhoyeva hi mandabuddhitāya kusalādidhamme paralokattikādīni ca, yāthāvato appaṭipajjamāno attanā aviññātassa atthassa paraṃ viññāpetuṃ asamatthatāya musāvādādibhayena ca vikkhepaṃ āpajjatīti. Tathā hissa vādassa sassatadiṭṭhisaṅgaho vutto. Atha vā puññapāpānaṃ, tabbipākānañca anavabodhena, asaddahanena ca, ‘‘tabbisayāya pucchāya vikkhepakaraṇaṃyeva yuttaṃ sundarañcā’’ti, khantiṃ ruciṃ uppādetvā abhinivisantassa uppannā visuṃyevekā esā diṭṭhi sattabhaṅgadiṭṭhi viyāti daṭṭhabbā. Tathā ceva vuttaṃ – ‘‘pariyantarahitā diṭṭhigatikassa diṭṭhi ceva vācā cā’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.61). Kathaṃ panassā sassatadiṭṭhisaṅgaho? Ucchedavasena anabhinivesato. ‘‘Natthi koci dhammānaṃ yathābhūtavedī vivādabahulattā lokassa; ‘evameva’nti pana saddantarena dhamme nijjhānanā anādikālikā loke’’ti gāhavasena sassatalesopettha labbhatiyeva.
អមតិ គច្ឆតិ ឯត្ថ សភាវោ ឱសានន្តិ អន្តោ, មរិយាទោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អន្តវា។ តេនាហ ‘‘សបរិយន្តោ’’តិ។ អវឌ្ឍិតកសិណស្ស បុគ្គលស្ស ឯវំ ហោតីតិ យោជនា។ ទុតិយវាទោ ‘‘អនន្តវា លោកោ’’តិ វាទោ។ តតិយវាទោ ‘‘អន្តវា ច អនន្តវា ចា’’តិ វាទោ។ ចតុត្ថវាទោ ‘‘នេវន្តវា នានន្តវា’’តិ វាទោ។ ឯតេ ឯវ ចត្តារោ វាទិនោ សន្ធាយ ព្រហ្មជាលេ (ទី. និ. ១.៥៣) – ‘‘អន្តានន្តិកា អន្តានន្តំ លោកស្ស បញ្ញបេន្តិ ចតូហិ វត្ថូហី’’តិ វុត្តំ។ តត្ថ (ទី. និ. ដី. ១.៥៣) យុត្តំ តាវ បុរិមានំ តិណ្ណំ វាទីនំ អន្តត្តញ្ច អនន្តត្តញ្ច អន្តានន្តត្តញ្ច អារព្ភ បវត្តវាទត្តា អន្តានន្តិកត្តំ។ បច្ឆិមស្ស បន តទុភយបដិសេធវសេន បវត្តវាទត្តា កថមន្តានន្តិកត្តន្តិ? តទុភយបដិសេធវសេន បវត្តវាទត្តា ឯវ។ យស្មា បដិសេធវាទោបិ អន្តានន្តវិសយោ ឯវ តំ អារព្ភ បវត្តត្តា។ អបរេ អាហុ – ‘‘យថា តតិយវាទេ សម្ភេទវសេន ឯតស្សេវ អន្តវន្តតា អនន្តតា ច សម្ភវតិ, ឯវំ តក្កីវាទេបិ កាលភេទវសេន ឧភយសម្ភវតោ អញ្ញមញ្ញបដិសេធេន ឧភយញ្ញេវ វុច្ចតិ។ កថំ? អន្តវន្តតាបដិសេធេន ហិ អនន្តតា វុច្ចតិ, អនន្តតាបដិសេធេន ច អន្តវន្តតា, អន្តានន្តានញ្ច តតិយវាទភាវោ កាលភេទស្ស អធិប្បេតត្តា។ ឥទំ វុត្តំ ហោតិ យស្មា អយំ លោកសញ្ញិតោ អត្តា ឈាយីហិ អធិគតវិសេសេហិ អនន្តោ កទាចិ សក្ខិ ទិដ្ឋោ អនុសុយ្យតិ; តស្មា នេវន្តវា។ យស្មា បន តេហិ ឯវ កទាចិ អន្តវា សក្ខិ ទិដ្ឋោ អនុសុយ្យតិ, តស្មា ន បន អនន្តវា’’តិ។ យថា ច អនុស្សុតិតក្កីវសេន, ឯវំ ជាតិស្សរតក្កិអាទីនញ្ច វសេន យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពំ។ អយញ្ហិ តក្កិកោ អវឌ្ឍិតភាវបុព្ពកត្តា បដិភាគនិមិត្តានំ វឌ្ឍិតភាវស្ស វឌ្ឍិតកាលវសេន អបច្ចក្ខការិតាយ អនុស្សវាទិមត្តេ ឋត្វា – ‘‘នេវន្តវា’’តិ បដិក្ខិបតិ, អវឌ្ឍិតកាលវសេន បន ‘‘នានន្តោ’’តិ។ ន បន អន្តវន្តតានន្តតានំ អច្ចន្តមភាវេន យថា តំ ‘‘នេវសញ្ញីនាសញ្ញី’’តិ, អវស្សញ្ច ឯតំ ឯវំ វិញ្ញាតព្ពំ, អញ្ញថា វិក្ខេបបក្ខំយេវ ភជេយ្យ ចតុត្ថវាទោ។ ន ហិ អន្តវន្តតានន្តតាតទុភយវិនិមុត្តោ អត្តនោ បការោ អត្ថិ, តក្កីវាទី ច យុត្តិមគ្គកោ, កាលភេទវសេន ច តទុភយម្បិ ឯកស្មិំ ន ន យុជ្ជតីតិ។ អនន្តរចតុក្កន្តិ ឯកត្តសញ្ញីតិ អាគតសញ្ញីចតុក្កំ។
Amati gacchati ettha sabhāvo osānanti anto, mariyādo, so etassa atthīti antavā. Tenāha ‘‘sapariyanto’’ti. Avaḍḍhitakasiṇassa puggalassa evaṃ hotīti yojanā. Dutiyavādo ‘‘anantavā loko’’ti vādo. Tatiyavādo ‘‘antavā ca anantavā cā’’ti vādo. Catutthavādo ‘‘nevantavā nānantavā’’ti vādo. Ete eva cattāro vādino sandhāya brahmajāle (dī. ni. 1.53) – ‘‘antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti catūhi vatthūhī’’ti vuttaṃ. Tattha (dī. ni. ṭī. 1.53) yuttaṃ tāva purimānaṃ tiṇṇaṃ vādīnaṃ antattañca anantattañca antānantattañca ārabbha pavattavādattā antānantikattaṃ. Pacchimassa pana tadubhayapaṭisedhavasena pavattavādattā kathamantānantikattanti? Tadubhayapaṭisedhavasena pavattavādattā eva. Yasmā paṭisedhavādopi antānantavisayo eva taṃ ārabbha pavattattā. Apare āhu – ‘‘yathā tatiyavāde sambhedavasena etasseva antavantatā anantatā ca sambhavati, evaṃ takkīvādepi kālabhedavasena ubhayasambhavato aññamaññapaṭisedhena ubhayaññeva vuccati. Kathaṃ? Antavantatāpaṭisedhena hi anantatā vuccati, anantatāpaṭisedhena ca antavantatā, antānantānañca tatiyavādabhāvo kālabhedassa adhippetattā. Idaṃ vuttaṃ hoti yasmā ayaṃ lokasaññito attā jhāyīhi adhigatavisesehi ananto kadāci sakkhi diṭṭho anusuyyati; tasmā nevantavā. Yasmā pana tehi eva kadāci antavā sakkhi diṭṭho anusuyyati, tasmā na pana anantavā’’ti. Yathā ca anussutitakkīvasena, evaṃ jātissaratakkiādīnañca vasena yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Ayañhi takkiko avaḍḍhitabhāvapubbakattā paṭibhāganimittānaṃ vaḍḍhitabhāvassa vaḍḍhitakālavasena apaccakkhakāritāya anussavādimatte ṭhatvā – ‘‘nevantavā’’ti paṭikkhipati, avaḍḍhitakālavasena pana ‘‘nānanto’’ti. Na pana antavantatānantatānaṃ accantamabhāvena yathā taṃ ‘‘nevasaññīnāsaññī’’ti, avassañca etaṃ evaṃ viññātabbaṃ, aññathā vikkhepapakkhaṃyeva bhajeyya catutthavādo. Na hi antavantatānantatātadubhayavinimutto attano pakāro atthi, takkīvādī ca yuttimaggako, kālabhedavasena ca tadubhayampi ekasmiṃ na na yujjatīti. Anantaracatukkanti ekattasaññīti āgatasaññīcatukkaṃ.
ឯកន្តសុខីតិ ឯកន្តេនេវ សុខី។ តំ បនស្ស សុខំ ទុក្ខេន អវោមិស្សំ ហោតីតិ អាហ ‘‘និរន្តរសុខី’’តិ។ ឯកន្តសុខមេវាតិ ឥទំ សុខពហុលតំ សន្ធាយ វុត្តំ។ អតីតាសុ សត្តសុ ជាតីសូតិ ឥទំ តតោ បរំ ជាតិស្សរញាណេន អនុស្សរិតុំ ន សក្កាតិ កត្វា វុត្តំ។ តាទិសមេវាតិ សុខសមង្គិមេវ អត្តភាវំ។ ‘‘ឯវំ សុខសមង្គី’’តិ តំ អនុស្សរន្តស្ស ជាតិស្សរស្ស អតីតជាតិយម្បិ ឥធ វិយ ទុក្ខផុដ្ឋស្ស តំ អនុស្សរន្តស្ស។
Ekantasukhīti ekanteneva sukhī. Taṃ panassa sukhaṃ dukkhena avomissaṃ hotīti āha ‘‘nirantarasukhī’’ti. Ekantasukhamevāti idaṃ sukhabahulataṃ sandhāya vuttaṃ. Atītāsu sattasu jātīsūti idaṃ tato paraṃ jātissarañāṇena anussarituṃ na sakkāti katvā vuttaṃ. Tādisamevāti sukhasamaṅgimeva attabhāvaṃ. ‘‘Evaṃ sukhasamaṅgī’’ti taṃ anussarantassa jātissarassa atītajātiyampi idha viya dukkhaphuṭṭhassa taṃ anussarantassa.
សព្ពេសម្បីតិ លាភីនំ តក្កីនម្បិ។ តថាតិ ឥមិនា ‘‘សព្ពេសម្បី’’តិ ឥទំ បទំ អាកឌ្ឍតិ។ កាមាវចរំ នាម អទុក្ខមសុខំ អនុឡារំ អវិភូតន្តិ អាហ ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានវសេនា’’តិ។ ចតុត្ថជ្ឈានំ ការណភូតំ ឯតស្ស អត្ថិ, តេន វា និព្ពត្តន្តិ ចតុត្ថជ្ឈានិកំ។ មជ្ឈត្តស្សាតិ មជ្ឈត្តភូតស្ស មជ្ឈត្តវេទនាពហុលស្ស។ មជ្ឈត្តភូតដ្ឋានមេវ អត្តនោ មជ្ឈត្តតាបត្តមេវ ភូតបុព្ពំ អនុស្សរន្តស្ស។ ឯកច្ចសស្សតិកាតិ ឯកច្ចសស្សតវាទិនោ វុត្តា។ បុគ្គលាធិដ្ឋានេន ហិ ឯកច្ចសស្សតិកា។ ឯស នយោ សេសេសុបិ។ អធិច្ចសមុប្បន្នវាទោ សស្សតវាទសមុទ្ទិដ្ឋោតិ កត្វា ‘‘ទ្វេ អធិច្ចសមុប្បន្និកា’’តិ ច វុត្តំ។
Sabbesampīti lābhīnaṃ takkīnampi. Tathāti iminā ‘‘sabbesampī’’ti idaṃ padaṃ ākaḍḍhati. Kāmāvacaraṃ nāma adukkhamasukhaṃ anuḷāraṃ avibhūtanti āha ‘‘catutthajjhānavasenā’’ti. Catutthajjhānaṃ kāraṇabhūtaṃ etassa atthi, tena vā nibbattanti catutthajjhānikaṃ. Majjhattassāti majjhattabhūtassa majjhattavedanābahulassa. Majjhattabhūtaṭṭhānameva attano majjhattatāpattameva bhūtapubbaṃ anussarantassa. Ekaccasassatikāti ekaccasassatavādino vuttā. Puggalādhiṭṭhānena hi ekaccasassatikā. Esa nayo sesesupi. Adhiccasamuppannavādo sassatavādasamuddiṭṭhoti katvā ‘‘dve adhiccasamuppannikā’’ti ca vuttaṃ.
២៨. ទិដ្ឋុទ្ធារន្តិ យថាវុត្តានំ ទិដ្ឋីនំ អនិយ្យានិកភាវទស្សនវសេន បទុទ្ធរណំ។ បច្ចត្តំយេវ ញាណន្តិ អបរប្បច្ចយំ អត្តនិយេវ ញាណំ។ តំ បន អត្តបច្ចក្ខំ ហោតីតិ អាហ ‘‘បច្ចក្ខញាណ’’ន្តិ។ សុវណ្ណស្ស វិយ ទោសាបគមេន ឧបក្កិលេសវិគមេន ញាណស្ស វិសុទ្ធន្តិ អាហ ‘‘បរិសុទ្ធន្តិ និរុបក្កិលេស’’ន្តិ។ កិលេសន្ធការវិគមតោ សប្បភាសមុជ្ជលមេវ ហោតីតិ វុត្តំ – ‘‘បរិយោទាតន្តិ បភស្សរ’’ន្តិ ពាហិរសមយស្មិម្បិ ហោន្តិ ឈានស្ស សមិជ្ឈនតោ។ មយមិទំ ជានាមាតិ ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ច ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ ច មិច្ឆាគាហវសេន អញ្ញាណភាគមេវ បរិព្រូហេត្វា តតោ ឯវ យថាគហិតំ គាហំ សន្ធាយ – ‘‘មយមិទំ អត្ថំ តត្ថ ជានាមា’’តិ ឯវំ តត្ថ មិច្ឆាគាហេ អវិជ្ជមានំ ញាណកោដ្ឋាសំ ឱតារេន្តិយេវ អនុប្បវេសេន្តិយេវ។ ន តំ ញាណំ, មិច្ឆាទស្សនំ នាមេតំ, កិំ បន តំ មិច្ឆាទស្សនំ នាម? សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចាតិអាទិនា មិច្ឆាភិនិវេសភាវតោ។ តេនាហ ‘‘តទបិ…បេ.… អត្ថោ’’តិ។ យំ តំ ទិដ្ឋិយា ឧបនិស្សយភូតំ ញាណំ, តំ សន្ធាយាហ – ‘‘ជាននមត្តលក្ខណត្តា ញាណភាគមត្តមេវា’’តិ។ ញាណម្បិ ហិ ទិដ្ឋិយា ឧបនិស្សយោ ហោតិយេវ លាភិនោ ឥតរស្ស ច តថា តថា មិច្ឆាភិនិវេសតោ។ អនុបាតិវត្តនតោ អនតិក្កមនតោ។ អសាធារណតោ ន ឧបាតិវត្តន្តិ ឯតេនាតិ អនុបាតិវត្តនំ, តតោ។ ឧបាទានបច្ចយតោតិ ឧបាទានស្ស បច្ចយភាវតោ។ ឯតេន ផលូបចារេនេវ ឧបាទានមាហ។ យទិ ព្រហ្មជាលេ អាគតា សព្ពាបិ ទិដ្ឋិយោ ឥធ កថិតា ហោន្តិ, ឯវំ សន្តេ ឥទំ សុត្តំ ព្រហ្មជាលសុត្តេន ឯកសទិសន្តិ អាហ – ‘‘ព្រហ្មជាលេ បនា’’តិអាទិ។ ‘‘អញ្ញត្រ រូបំ អញ្ញត្រ វេទនា សក្កាយំយេវ អនុបរិធាវន្តី’’តិ វចនតោ ឥធ សក្កាយទិដ្ឋិ អាគតា។ ព្រហ្មជាលំ កថិតមេវ ហោតិ តត្ថ អាគតានំ ទ្វាសដ្ឋិយាបិ ទិដ្ឋីនំ ឥធាគតត្តា។ សស្សតុច្ឆេទាភិនិវេសោ អត្តាភិនិវេសបុព្ពកោ, ‘‘អត្តា សស្សតោ អត្តា ឧច្ឆេទោ’’តិ បវត្តនតោ។
28.Diṭṭhuddhāranti yathāvuttānaṃ diṭṭhīnaṃ aniyyānikabhāvadassanavasena paduddharaṇaṃ. Paccattaṃyeva ñāṇanti aparappaccayaṃ attaniyeva ñāṇaṃ. Taṃ pana attapaccakkhaṃ hotīti āha ‘‘paccakkhañāṇa’’nti. Suvaṇṇassa viya dosāpagamena upakkilesavigamena ñāṇassa visuddhanti āha ‘‘parisuddhanti nirupakkilesa’’nti. Kilesandhakāravigamato sappabhāsamujjalameva hotīti vuttaṃ – ‘‘pariyodātanti pabhassara’’nti bāhirasamayasmimpi honti jhānassa samijjhanato. Mayamidaṃ jānāmāti ‘‘sassato attā ca loko ca idameva saccaṃ moghamañña’’nti ca micchāgāhavasena aññāṇabhāgameva paribrūhetvā tato eva yathāgahitaṃ gāhaṃ sandhāya – ‘‘mayamidaṃ atthaṃ tattha jānāmā’’ti evaṃ tattha micchāgāhe avijjamānaṃ ñāṇakoṭṭhāsaṃ otārentiyeva anuppavesentiyeva. Na taṃ ñāṇaṃ, micchādassanaṃ nāmetaṃ, kiṃ pana taṃ micchādassanaṃ nāma? Sassato attā ca loko cātiādinā micchābhinivesabhāvato. Tenāha ‘‘tadapi…pe… attho’’ti. Yaṃ taṃ diṭṭhiyā upanissayabhūtaṃ ñāṇaṃ, taṃ sandhāyāha – ‘‘jānanamattalakkhaṇattā ñāṇabhāgamattamevā’’ti. Ñāṇampi hi diṭṭhiyā upanissayo hotiyeva lābhino itarassa ca tathā tathā micchābhinivesato. Anupātivattanato anatikkamanato. Asādhāraṇato na upātivattanti etenāti anupātivattanaṃ, tato. Upādānapaccayatoti upādānassa paccayabhāvato. Etena phalūpacāreneva upādānamāha. Yadi brahmajāle āgatā sabbāpi diṭṭhiyo idha kathitā honti, evaṃ sante idaṃ suttaṃ brahmajālasuttena ekasadisanti āha – ‘‘brahmajāle panā’’tiādi. ‘‘Aññatra rūpaṃ aññatra vedanā sakkāyaṃyeva anuparidhāvantī’’ti vacanato idha sakkāyadiṭṭhi āgatā. Brahmajālaṃ kathitameva hoti tattha āgatānaṃ dvāsaṭṭhiyāpi diṭṭhīnaṃ idhāgatattā. Sassatucchedābhiniveso attābhinivesapubbako, ‘‘attā sassato attā ucchedo’’ti pavattanato.
៣០. ទ្វាសដ្ឋិ…បេ.… ទស្សេតុន្តិ កថំ បនាយមត្ថោ ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ’’តិអាទិបាឡិយា ទស្សិតោ ហោតីតិ? អប្បហីនសក្កាយទិដ្ឋិកស្ស បុព្ពន្តាបរន្តទិដ្ឋិឧបាទិយនជោតនតោ។ បរិច្ចាគេនាតិ វិក្ខម្ភនេន។ ចតុត្ថជ្ឈាននិរោធា តតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតីតិ ឯត្ថ ន បរិហីនចតុត្ថជ្ឈានស្ស តតិយជ្ឈានំ ភវតិ, តតិយជ្ឈានា វុដ្ឋិតស្ស បន ចតុត្ថជ្ឈានា វុដ្ឋិតស្ស ច តតិយំ បដិលោមនយេន សម្ភវតិ។ តេនាហ ‘‘អយំ បនេត្ថា’’តិអាទិ។ ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពន្តិ ‘‘បវិវេកា បីតិ និរុជ្ឈតី’’តិ ឥទំ, ‘‘និរាមិសសុខស្សនិរោធា’’តិ ឯត្ថ វិយ វុដ្ឋាននិរោធវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពន្តិ អត្ថោ។ ហីនជ្ឈានបរិយាទានកទោមនស្សន្តិ នីវរណសហគតទោមនស្សមាហ។ តញ្ហិ ឈានបរិយាទានករំ។ កម្មនីយភាវោតិ សមាបត្តិំ បត្តោ វិយ សមាបត្តិសមាបជ្ជនភាវេ កម្មក្ខមភាវោ។ សោមនស្សវិធុរត្តា ទោមនស្សំ វិយាតិ ទោមនស្សន្តិ វុត្តំ។ ‘‘ឧប្បជ្ជតិ បវិវេកា បីតី’’តិ បុន វុត្តា បីតិ ឈានទ្វយបីតិ។ យំ ឋានំ ឆាយា ជហតីតិ យំ បទេសំ អាតបេន អភិភុយ្យមានំ ឆាយា ជហតិ។ តត្ថ អាតបេ ឆាយាតិ បទេសេន អាតបសញ្ញិតានំ ភូតសង្ខតានំ បហានដ្ឋានមាហ។ តេនាហ ‘‘យស្មិំ ឋានេ’’តិអាទិ។
30.Dvāsaṭṭhi…pe… dassetunti kathaṃ panāyamattho ‘‘idha, bhikkhave, ekacco’’tiādipāḷiyā dassito hotīti? Appahīnasakkāyadiṭṭhikassa pubbantāparantadiṭṭhiupādiyanajotanato. Pariccāgenāti vikkhambhanena. Catutthajjhānanirodhā tatiyajjhānaṃ upasampajja viharatīti ettha na parihīnacatutthajjhānassa tatiyajjhānaṃ bhavati, tatiyajjhānā vuṭṭhitassa pana catutthajjhānā vuṭṭhitassa ca tatiyaṃ paṭilomanayena sambhavati. Tenāha ‘‘ayaṃpanetthā’’tiādi. Evaṃsampadamidaṃ veditabbanti ‘‘pavivekā pīti nirujjhatī’’ti idaṃ, ‘‘nirāmisasukhassanirodhā’’ti ettha viya vuṭṭhānanirodhavasena vuttanti veditabbanti attho. Hīnajjhānapariyādānakadomanassanti nīvaraṇasahagatadomanassamāha. Tañhi jhānapariyādānakaraṃ. Kammanīyabhāvoti samāpattiṃ patto viya samāpattisamāpajjanabhāve kammakkhamabhāvo. Somanassavidhurattā domanassaṃ viyāti domanassanti vuttaṃ. ‘‘Uppajjati pavivekā pītī’’ti puna vuttā pīti jhānadvayapīti. Yaṃ ṭhānaṃ chāyā jahatīti yaṃ padesaṃ ātapena abhibhuyyamānaṃ chāyā jahati. Tattha ātape chāyāti padesena ātapasaññitānaṃ bhūtasaṅkhatānaṃ pahānaṭṭhānamāha. Tenāha ‘‘yasmiṃ ṭhāne’’tiādi.
៣១. និរាមិសំ សុខន្តិ តតិយជ្ឈានសុខំ ទូរសមុស្សារិតកាមាមិសត្តា។
31.Nirāmisaṃ sukhanti tatiyajjhānasukhaṃ dūrasamussāritakāmāmisattā.
៣២. អទុក្ខមសុខន្តិ ចតុត្ថជ្ឈានវេទនំ, ន យំ កិញ្ចិ ឧបេក្ខាវេទនំ។
32.Adukkhamasukhanti catutthajjhānavedanaṃ, na yaṃ kiñci upekkhāvedanaṃ.
៣៣. និគ្គហណោតិ មមំការភាវេន កិញ្ចិបិ អគណ្ហន្តោ។ និព្ពានស្ស សប្បាយន្តិ និព្ពានាធិគមស្ស, និព្ពានស្សេវ វា អវិលោមវសេន ឯកន្តិកុបាយតាយ សប្បាយំ។ តេនាហ ‘‘ឧបការភូត’’ន្តិ។ សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ តេភូមកធម្មេសុ។ ឯតន្តិ ឯតំ យថាវុត្តសមថភាវនាយ កិលេសានំ វិក្ខម្ភនំ។ សព្ពត្ថ និកន្តិយា អសុក្ខាបិតត្តា កថំ និព្ពានស្ស ឧបការបដិបទា នាម ជាតំ? ន ជាយតេ វាត្យធិប្បាយោ។ សព្ពត្ថាតិ បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិអាទិកេ សព្ពស្មិំ។ អគ្គណ្ហនវសេនាតិ តណ្ហាគាហេន អគ្គហណវសេន។ យត្ថ ហិ តណ្ហាគាហោ វិមោចិតោ, តត្ថ ទិដ្ឋិមានគ្គាហា សុក្ខា វិយ ហោន្តិ តទេកដ្ឋភាវតោ។ តាទិសស្ស និព្ពានគាមិនី បដិបទា ឯវ អាសន្នេ, ន ទូរេ។ តេន វុត្តំ – ‘‘ឧបការបដិបទា នាម ជាត’’ន្តិ។ តាទិសស្ស ច សន្តោហមស្មីតិអាទិកា សមនុបស្សនា អធិមានបក្ខេ តិដ្ឋតីតិ អាហ – ‘‘អភិវទតីតិ អភិមានេន ឧបវទតី’’តិ។ ឥទមេវ ឧបាទិយតីតិ និយមាភាវតោ ‘‘អដ្ឋារសវិធម្បី’’តិ វុត្តំ។ សេសបទេបិ ឯសេវ នយោ។ ទិដ្ឋុបាទានេ សតិ សេសឧបាទានសម្ភវោ អវុត្តសិទ្ធោតិ តទេវ ឧទ្ធដំ។
33.Niggahaṇoti mamaṃkārabhāvena kiñcipi agaṇhanto. Nibbānassa sappāyanti nibbānādhigamassa, nibbānasseva vā avilomavasena ekantikupāyatāya sappāyaṃ. Tenāha ‘‘upakārabhūta’’nti. Sabbatthāti sabbesu tebhūmakadhammesu. Etanti etaṃ yathāvuttasamathabhāvanāya kilesānaṃ vikkhambhanaṃ. Sabbattha nikantiyā asukkhāpitattā kathaṃ nibbānassa upakārapaṭipadā nāma jātaṃ? Na jāyate vātyadhippāyo. Sabbatthāti pubbantānudiṭṭhiādike sabbasmiṃ. Aggaṇhanavasenāti taṇhāgāhena aggahaṇavasena. Yattha hi taṇhāgāho vimocito, tattha diṭṭhimānaggāhā sukkhā viya honti tadekaṭṭhabhāvato. Tādisassa nibbānagāminī paṭipadā eva āsanne, na dūre. Tena vuttaṃ – ‘‘upakārapaṭipadā nāma jāta’’nti. Tādisassa ca santohamasmītiādikā samanupassanā adhimānapakkhe tiṭṭhatīti āha – ‘‘abhivadatīti abhimānena upavadatī’’ti. Idameva upādiyatīti niyamābhāvato ‘‘aṭṭhārasavidhampī’’ti vuttaṃ. Sesapadepi eseva nayo. Diṭṭhupādāne sati sesaupādānasambhavo avuttasiddhoti tadeva uddhaṭaṃ.
សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេតិ និរោធស្ស ការណំ និព្ពានំ វេទិតព្ពំ។ ទ្វិន្នំ អាយតនានន្តិ ចក្ខាយតនាទីនំ ទ្វិន្នំ អាយតនានំ។ បដិក្ខេបេន និព្ពានំ ទស្សិតំ វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន។
Se āyatane veditabbeti nirodhassa kāraṇaṃ nibbānaṃ veditabbaṃ. Dvinnaṃ āyatanānanti cakkhāyatanādīnaṃ dvinnaṃ āyatanānaṃ. Paṭikkhepena nibbānaṃ dassitaṃ veneyyajjhāsayavasena.
ន គាធតីតិ ន បតិដ្ឋាតិ។ អតោតិ អស្មា និព្ពានា។ សរាតិ តណ្ហា។ សង្ខារបដិក្ខេបេនាតិ សង្ខារេកទេសភូតានំ ចតុន្នំ មហាភូតានំ បដិក្ខេបេន។
Nagādhatīti na patiṭṭhāti. Atoti asmā nibbānā. Sarāti taṇhā. Saṅkhārapaṭikkhepenāti saṅkhārekadesabhūtānaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ paṭikkhepena.
វិញ្ញាណន្តិ វិសិដ្ឋេន ញាណេន ជានិតព្ពំ។ តតោ ឯវ អនិទស្សនំ អចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ អនិន្ទ្រិយគោចរំ។ អនន្តន្តិ អន្តរហិតំ, និច្ចន្តិ អត្ថោ។ សព្ពតោ បភន្តិ កិលេសន្ធការាភាវតោ ច សមន្តតោ បភស្សរំ។ ‘‘សព្ពតោ បប’’ន្តិ វា បាឋោ, សព្ពតោ បតតិត្ថន្តិ អត្ថោ។ ចត្តារីសកម្មដ្ឋានសង្ខាតេហិ តិត្ថេហិ ឱតរិត្វា អនុបវិសិតព្ពំ អមតសរន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ អនុបាទា កញ្ចិ ធម្មំ អគ្គហេត្វា វិមុច្ចន្តិ ឯត្ថាតិ អនុបាទាវិមោក្ខោ, និព្ពានំ។ អនុបាទា វិមុច្ចតិ ឯតេនាតិ អនុបាទាវិមោក្ខោ, អគ្គមគ្គោ។ អនុបាទាវិមោក្ខន្តិកតាយ បន អរហត្តផលំ អនុបាទាវិមោក្ខោតិ វុត្តំ។ សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ។
Viññāṇanti visiṭṭhena ñāṇena jānitabbaṃ. Tato eva anidassanaṃ acakkhuviññeyyaṃ anindriyagocaraṃ. Anantanti antarahitaṃ, niccanti attho. Sabbato pabhanti kilesandhakārābhāvato ca samantato pabhassaraṃ. ‘‘Sabbato papa’’nti vā pāṭho, sabbato patatitthanti attho. Cattārīsakammaṭṭhānasaṅkhātehi titthehi otaritvā anupavisitabbaṃ amatasaranti vuttaṃ hoti. Anupādā kañci dhammaṃ aggahetvā vimuccanti etthāti anupādāvimokkho, nibbānaṃ. Anupādā vimuccati etenāti anupādāvimokkho, aggamaggo. Anupādāvimokkhantikatāya pana arahattaphalaṃ anupādāvimokkhoti vuttaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.
បញ្ចត្តយសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា។
Pañcattayasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / មជ្ឈិមនិកាយ • Majjhimanikāya / ២. បញ្ចត្តយសុត្តំ • 2. Pañcattayasuttaṃ
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / សុត្តបិដក (អដ្ឋកថា) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / មជ្ឈិមនិកាយ (អដ្ឋកថា) • Majjhimanikāya (aṭṭhakathā) / ២. បញ្ចត្តយសុត្តវណ្ណនា • 2. Pañcattayasuttavaṇṇanā
