| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / បញ្ចបករណ-អនុដីកា • Pañcapakaraṇa-anuṭīkā |
បច្ចយុទ្ទេសវណ្ណនា
Paccayuddesavaṇṇanā
សមាននេតិ សមាននយនេ, សមាហរណេ, សមានករណេ វា អដ្ឋកថាធិប្បាយំ។ តត្ថ ‘‘ទ្វេ អនុលោមានិ ធម្មានុលោមញ្ច បច្ចយានុលោមញ្ចា’’តិអាទិនា បរតោ វណ្ណយិស្សន្តិ។
Samānaneti samānanayane, samāharaṇe, samānakaraṇe vā aṭṭhakathādhippāyaṃ. Tattha ‘‘dve anulomāni dhammānulomañca paccayānulomañcā’’tiādinā parato vaṇṇayissanti.
បដ្ឋាននាមត្ថោតិ ‘‘បដ្ឋាន’’ន្តិ ឥមស្ស នាមស្ស អត្ថោ, តំ បន យស្មា អវយវទ្វារេន សមុទាយេ និរុឡ្ហំ, តស្មា យថា អវយវេសុ បតិដ្ឋិតំ, តមេវ តាវ ទស្សេតុំ ‘‘តិកបដ្ឋានាទីនំ តិកបដ្ឋានាទិនាមត្ថោ’’តិ វុត្តំ។ អថ វា អវយវានមេវ បដ្ឋាននាមត្ថោ និទ្ធារេតព្ពោ តំសមុទាយមត្តត្តា បករណស្ស។ ន ហិ សមុទាយោ នាម កោចិ អត្ថោ អត្ថីតិ ទស្សេតុំ ‘‘បដ្ឋានំ…បេ.… នាមត្ថោ’’តិ វុត្តំ។ តេនេវាហ ‘‘ឥមស្ស បករណស្ស…បេ.… សមោធានតា ចេត្ថ វត្តព្ពា’’តិ។ វចនសមុទាយត្ថវិជាននេន វិទិតបដ្ឋានសាមញ្ញត្ថស្ស វិត្ថារតោ បដ្ឋានកថា វុច្ចមានា សុខគ្គហណា ហោតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯវញ្ហិ…បេ.… ហោតី’’តិ។ តត្ថាតិ តាសុ នាមត្ថយថាវុត្តសមោធានតាសុ។ សព្ពសាធារណស្សាតិ សព្ពេសំ អវយវភូតានំ តិកបដ្ឋានាទីនំ សមុទាយស្ស ច សាធារណស្ស។ អត្ថតោ អាបន្នំ នានាវិធភាវន្តិ បការគ្គហណេនេវ បការានំ អនេកវិធតា ច គហិតាវ ហោន្តីតិ វុត្តំ។ បការេហិ ឋានន្តិ ហិ បដ្ឋានំ, នានាវិធោ បច្ចយោ, តំ ឯត្ថ វិភជនវសេន អត្ថីតិ បដ្ឋានំ, បករណំ, តទវយវោ ច។ ឯតស្មិញ្ច អត្ថនយេ សទ្ទតោបិ នានាវិធភាវសិទ្ធិ ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា។ តត្ថ នានប្បការា បច្ចយតា, នានប្បការានំ បច្ចយតា ច នានប្បការបច្ចយតាតិ ឧភយម្បិ សាមញ្ញនិទ្ទេសេន ឯកសេសនយេន វា ឯកជ្ឈំ គហិតន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកស្សបិ…បេ.… វេទិតព្ពា’’តិ អាហ។ អនេកធម្មភាវតោតិ អនេកេ ធម្មា ឯតស្សាតិ អនេកធម្មោ, តព្ភាវតោតិ យោជេតព្ពំ។ នានប្បការបច្ចយតាតិ នានប្បការបច្ចយភាវោ, យោ អដ្ឋកថាយំ ‘‘នានប្បការបច្ចយដ្ឋោ’’តិ វុត្តោ។
Paṭṭhānanāmatthoti ‘‘paṭṭhāna’’nti imassa nāmassa attho, taṃ pana yasmā avayavadvārena samudāye niruḷhaṃ, tasmā yathā avayavesu patiṭṭhitaṃ, tameva tāva dassetuṃ ‘‘tikapaṭṭhānādīnaṃ tikapaṭṭhānādināmattho’’ti vuttaṃ. Atha vā avayavānameva paṭṭhānanāmattho niddhāretabbo taṃsamudāyamattattā pakaraṇassa. Na hi samudāyo nāma koci attho atthīti dassetuṃ ‘‘paṭṭhānaṃ…pe… nāmattho’’ti vuttaṃ. Tenevāha ‘‘imassa pakaraṇassa…pe… samodhānatā cettha vattabbā’’ti. Vacanasamudāyatthavijānanena viditapaṭṭhānasāmaññatthassa vitthārato paṭṭhānakathā vuccamānā sukhaggahaṇā hotīti dassento āha ‘‘evañhi…pe… hotī’’ti. Tatthāti tāsu nāmatthayathāvuttasamodhānatāsu. Sabbasādhāraṇassāti sabbesaṃ avayavabhūtānaṃ tikapaṭṭhānādīnaṃ samudāyassa ca sādhāraṇassa. Atthato āpannaṃ nānāvidhabhāvanti pakāraggahaṇeneva pakārānaṃ anekavidhatā ca gahitāva hontīti vuttaṃ. Pakārehi ṭhānanti hi paṭṭhānaṃ, nānāvidho paccayo, taṃ ettha vibhajanavasena atthīti paṭṭhānaṃ, pakaraṇaṃ, tadavayavo ca. Etasmiñca atthanaye saddatopi nānāvidhabhāvasiddhi dassitāti veditabbā. Tattha nānappakārā paccayatā, nānappakārānaṃ paccayatā ca nānappakārapaccayatāti ubhayampi sāmaññaniddesena ekasesanayena vā ekajjhaṃ gahitanti dassento ‘‘ekassapi…pe… veditabbā’’ti āha. Anekadhammabhāvatoti aneke dhammā etassāti anekadhammo, tabbhāvatoti yojetabbaṃ. Nānappakārapaccayatāti nānappakārapaccayabhāvo, yo aṭṭhakathāyaṃ ‘‘nānappakārapaccayaṭṭho’’ti vutto.
កាមំ ធម្មសង្គហាទីសុបិ អត្ថេវ បច្ចយធម្មវិភាគោ, សោ បន តត្ថ បច្ចយភាវោ ន តថា តប្បរភាវេន វិភត្តោ យថា បដ្ឋានេតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯតេន…បេ.… ទស្សេតី’’តិ អាហ។ សាតិសយវិភាគតំ ឥមស្ស បករណស្ស តថា តទវយវានំ។
Kāmaṃ dhammasaṅgahādīsupi attheva paccayadhammavibhāgo, so pana tattha paccayabhāvo na tathā tapparabhāvena vibhatto yathā paṭṭhāneti dassento ‘‘etena…pe… dassetī’’ti āha. Sātisayavibhāgataṃ imassa pakaraṇassa tathā tadavayavānaṃ.
សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស យថាវុត្តគមនំ យទធិករណំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្ថាតិ វចនសេសោ’’តិ។ គមនទេសភាវតោតិ បវត្តិដ្ឋានភាវតោ។ អញ្ញេហិ គតិមន្តេហីតិ តីសុ កាលេសុ អប្បដិហតញាណាទីហិ។ តស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស។
Sabbaññutaññāṇassa yathāvuttagamanaṃ yadadhikaraṇaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘etthāti vacanaseso’’ti. Gamanadesabhāvatoti pavattiṭṭhānabhāvato. Aññehi gatimantehīti tīsu kālesu appaṭihatañāṇādīhi. Tassa sabbaññutaññāṇassa.
តិវិធេន បរិច្ឆេទេន ទេសិតេសុ ធម្មេសុ តិកវោហារោតិ អាហ ‘‘តិកានន្តិ តិកវសេន វុត្តធម្មាន’’ន្តិ។ តីណិ បរិមាណានិ ឯតេសន្តិ ហិ តិកា។ សមន្តាតិ សមន្តតោ សព្ពភាគតោតិ វុត្តំ ហោតីតិ អាហ ‘‘អនុលោមាទីហិ សព្ពប្បការេហិបី’’តិ។ គតានីតិ បវត្តានិ។ សមន្តចតុវីសតិបដ្ឋានានីតិ សមន្តតោ អនុលោមាទិសព្ពភាគតោ សមោធានវសេន ចតុវីសតិ បដ្ឋានានិ។ អនុលោមាទិសព្ពកោដ្ឋាសតោតិ អនុលោមាទិចតុកោដ្ឋាសតោ។ តិកាទិឆឆភាវន្តិ តិកាទិទុកទុកបរិយោសានេហិ ឆឆភាវំ។ តេនាតិ យថាវុត្តទស្សនេន។ ធម្មានុលោមាទិសព្ពកោដ្ឋាសតោតិ បច្ចនីកាទិទុកាទិសហជាតវារាទិបច្ចយបច្ចនីយាទិអារម្មណមូលាទីនំ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ។ យថាវុត្តតោ អញ្ញស្ស បការស្ស អសម្ភវតោ ‘‘អនូនេហិ នយេហិ បវត្តានីតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ អាហ។ តានិ បន យថាវុត្តានិ សមន្តបដ្ឋានានិ។ អយញ្ច អត្ថវណ្ណនា អដ្ឋកថាវចនេន អញ្ញទត្ថុ សំសន្ទតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តេនេវាហ…បេ.… វសេនា’’តិ។
Tividhena paricchedena desitesu dhammesu tikavohāroti āha ‘‘tikānanti tikavasena vuttadhammāna’’nti. Tīṇi parimāṇāni etesanti hi tikā. Samantāti samantato sabbabhāgatoti vuttaṃ hotīti āha ‘‘anulomādīhi sabbappakārehipī’’ti. Gatānīti pavattāni. Samantacatuvīsatipaṭṭhānānīti samantato anulomādisabbabhāgato samodhānavasena catuvīsati paṭṭhānāni. Anulomādisabbakoṭṭhāsatoti anulomādicatukoṭṭhāsato. Tikādichachabhāvanti tikādidukadukapariyosānehi chachabhāvaṃ. Tenāti yathāvuttadassanena. Dhammānulomādisabbakoṭṭhāsatoti paccanīkādidukādisahajātavārādipaccayapaccanīyādiārammaṇamūlādīnaṃ gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Yathāvuttato aññassa pakārassa asambhavato ‘‘anūnehi nayehi pavattānīti vuttaṃ hotī’’ti āha. Tāni pana yathāvuttāni samantapaṭṭhānāni. Ayañca atthavaṇṇanā aṭṭhakathāvacanena aññadatthu saṃsandatīti dassento āha ‘‘tenevāha…pe… vasenā’’ti.
ហេតុនោតិ ហេតុសភាវស្ស ធម្មស្ស។ សតិបិ ហេតុសភាវស្ស អារម្មណបច្ចយាទិភាវេ សវិសេសេ តាវ បច្ចយេ ទស្សេន្តេន ‘‘អធិបតិបច្ចយាទិភូតស្ស ចា’’តិ វុត្តំ។ ‘‘ហេតុ ហុត្វា បច្ចយោ’’តិ វុត្តេ ធម្មស្ស ហេតុសភាវតា និទ្ធារិតា, ន បច្ចយវិសេសោតិ តស្ស អធិបតិបច្ចយាទិភាវោ ន និវារិតោតិ អាហ ‘‘ឯតេនបិ សោ ឯវ ទោសោ អាបជ្ជតី’’តិ។ តេនាតិ ហេតុភាវគ្គហណេន។ ឥធាតិ ‘‘ហេតុបច្ចយោ’’តិ ឯត្ថ។ ធម្មគ្គហណន្តិ អលោភាទិធម្មគ្គហណំ។ សត្តិវិសេសោ អត្តនោ ពលំ សត្តិការណភាវោ, យោ រសោតិបិ វុច្ចតិ, ស្វាយំ អនញ្ញសាធារណតាយ ធម្មតោ អនញ្ញោបិ បច្ចយន្តរសមវាយេយេវ លព្ភមានត្តា អញ្ញោ វិយ កត្វា វុត្តោ។ តស្សាតិ ហេតុភាវសង្ខាតស្ស សាមត្ថិយស្ស។ ហេតុ ហុត្វាតិ ឯត្ថាបិ ហេតុភាវវាចកោ ហេតុសទ្ទោ, ន ហេតុសភាវធម្មវាចកោតិ អាហ ‘‘ហេតុ ហុត្វា បច្ចយោតិ ច វុត្ត’’ន្តិ។
Hetunoti hetusabhāvassa dhammassa. Satipi hetusabhāvassa ārammaṇapaccayādibhāve savisese tāva paccaye dassentena ‘‘adhipatipaccayādibhūtassa cā’’ti vuttaṃ. ‘‘Hetu hutvā paccayo’’ti vutte dhammassa hetusabhāvatā niddhāritā, na paccayavisesoti tassa adhipatipaccayādibhāvo na nivāritoti āha ‘‘etenapi so eva doso āpajjatī’’ti. Tenāti hetubhāvaggahaṇena. Idhāti ‘‘hetupaccayo’’ti ettha. Dhammaggahaṇanti alobhādidhammaggahaṇaṃ. Sattiviseso attano balaṃ sattikāraṇabhāvo, yo rasotipi vuccati, svāyaṃ anaññasādhāraṇatāya dhammato anaññopi paccayantarasamavāyeyeva labbhamānattā añño viya katvā vutto. Tassāti hetubhāvasaṅkhātassa sāmatthiyassa. Hetu hutvāti etthāpi hetubhāvavācako hetusaddo, na hetusabhāvadhammavācakoti āha ‘‘hetu hutvā paccayoti ca vutta’’nti.
ឯវញ្ច កត្វាតិអាទិនា យថាវុត្តមត្ថំ បាឡិយា សមត្ថេតិ។ យទិ ឯវំ អដ្ឋកថាយំ ធម្មស្សេវ បច្ចយតាវចនំ កថន្តិ អាហ ‘‘អដ្ឋកថាយំ បនា’’តិអាទិ ។ តេនេវ ចេត្ថ អម្ហេហិបិ ‘‘ធម្មតោ អនញ្ញោបិ អញ្ញោ វិយ កត្វា’’តិ ច វុត្តំ។ យទិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘យោ ហិ ធម្មោ, មូលដ្ឋេន ឧបការកោ ធម្មោ’’តិ ច អាទីសុ ធម្មេន ធម្មសត្តិវិភាវនំ កតំ, អថ កស្មា ឥធ ហេតុភាវេន បច្ចយោតិ ធម្មសត្តិយេវ វិភាវិតាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ឥធាបិ វា…បេ.… ទស្សេតី’’តិ។ ធម្មសត្តិវិភាវនំ បនេត្ថ ន សក្កា បដិក្ខិបិតុន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ហី’’តិអាទិមាហ។ អត្ថោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អត្ថោ, អត្ថាភិធាយិវចនន្តិ វុត្តំ ‘‘ឯតីតិ ឯតស្ស អត្ថោ វត្តតី’’តិ, តស្មា អត្ថោតិ អត្ថវចនន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ តេនាហ ‘‘តញ្ច ឧប្បត្តិដ្ឋិតីនំ សាធារណវចន’’ន្តិ។ តញ្ចាតិ ហិ ‘‘វត្តតី’’តិ វចនំ បច្ចាមដ្ឋំ។ អថ វា ឯតីតិ ឯតស្ស អត្ថោតិ ‘‘ឯតី’’តិ ឯតស្ស បទស្ស អត្ថោ ‘‘វត្តតី’’តិ ឯត្ថ វត្តនកិរិយា។ តញ្ចាតិ តញ្ច វត្តនំ។ ឯតស្មិំ បនត្ថេ សាធារណវចនន្តិ ឯត្ថ វចន-សទ្ទោ អត្ថបរិយាយោ វេទិតព្ពោ ‘‘វុច្ចតី’’តិ កត្វា។ យទគ្គេន ឧប្បត្តិយា បច្ចយោ, តទគ្គេន ឋិតិយាបិ បច្ចយោតិ កោចិ អាសង្កេយ្យាតិ តទាសង្កានិវត្តនត្ថំ វុត្តំ ‘‘កោចិ ហិ…បេ.… ហេតុអាទយោ’’តិ។ ឯត្ថ ច យថា ឧប្បជ្ជនារហានំ ឧប្បត្តិយា បច្ចយេ សតិយេវ ឧប្បាទោ, នាសតិ, ឯវំ តិដ្ឋន្តានម្បិ ឋិតិបច្ចយវសេនេវ ឋានំ យថា ជីវិតិន្ទ្រិយវសេន សហជាតធម្មានន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ យេ បន អរូបធម្មានំ ឋិតិំ បដិក្ខិបន្តិ, យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ។
Evañca katvātiādinā yathāvuttamatthaṃ pāḷiyā samattheti. Yadi evaṃ aṭṭhakathāyaṃ dhammasseva paccayatāvacanaṃ kathanti āha ‘‘aṭṭhakathāyaṃ panā’’tiādi . Teneva cettha amhehipi ‘‘dhammato anaññopi añño viya katvā’’ti ca vuttaṃ. Yadi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘yo hi dhammo, mūlaṭṭhena upakārako dhammo’’ti ca ādīsu dhammena dhammasattivibhāvanaṃ kataṃ, atha kasmā idha hetubhāvena paccayoti dhammasattiyeva vibhāvitāti codanaṃ manasi katvā vuttaṃ ‘‘idhāpi vā…pe… dassetī’’ti. Dhammasattivibhāvanaṃ panettha na sakkā paṭikkhipitunti dassento ‘‘na hī’’tiādimāha. Attho etassa atthīti attho, atthābhidhāyivacananti vuttaṃ ‘‘etīti etassa attho vattatī’’ti, tasmā atthoti atthavacananti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘tañca uppattiṭṭhitīnaṃ sādhāraṇavacana’’nti. Tañcāti hi ‘‘vattatī’’ti vacanaṃ paccāmaṭṭhaṃ. Atha vā etīti etassa atthoti ‘‘etī’’ti etassa padassa attho ‘‘vattatī’’ti ettha vattanakiriyā. Tañcāti tañca vattanaṃ. Etasmiṃ panatthe sādhāraṇavacananti ettha vacana-saddo atthapariyāyo veditabbo ‘‘vuccatī’’ti katvā. Yadaggena uppattiyā paccayo, tadaggena ṭhitiyāpi paccayoti koci āsaṅkeyyāti tadāsaṅkānivattanatthaṃ vuttaṃ ‘‘koci hi…pe… hetuādayo’’ti. Ettha ca yathā uppajjanārahānaṃ uppattiyā paccaye satiyeva uppādo, nāsati, evaṃ tiṭṭhantānampi ṭhitipaccayavaseneva ṭhānaṃ yathā jīvitindriyavasena sahajātadhammānanti daṭṭhabbaṃ. Ye pana arūpadhammānaṃ ṭhitiṃ paṭikkhipanti, yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva.
យថា អធិករណសាធនោ បតិដ្ឋត្ថោ ហេតុ-សទ្ទោ, ឯវំ ករណសាធនោ បវត្តិអត្ថោបិ យុជ្ជតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ហិនោតី’’តិអាទិមាហ។ ‘‘លោភោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយា’’តិអាទិវចនតោ ហេតូនំ កម្មនិទានភាវោ វេទិតព្ពោ។
Yathā adhikaraṇasādhano patiṭṭhattho hetu-saddo, evaṃ karaṇasādhano pavattiatthopi yujjatīti dassento ‘‘hinotī’’tiādimāha. ‘‘Lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā’’tiādivacanato hetūnaṃ kammanidānabhāvo veditabbo.
ឯតេនាតិ ហេតុបច្ចយតោ អញ្ញេនេវ កុសលភាវសិទ្ធិវចនេន។ ឯកេ អាចរិយា។ សភាវតោវាតិ ឯតេន យថា អញ្ញេសំ រូបគតំ ឱភាសេន្តស្ស បទីបស្ស រូបគតោភាសកេន អញ្ញេន បយោជនំ នត្ថិ សយំ ឱភាសនសភាវត្តា, ឯវំ អញ្ញេសំ កុសលាទិភាវសាធកានំ ហេតូនំ អញ្ញេន កុសលាទិភាវសាធកេន បយោជនំ នត្ថិ សយមេវ កុសលាទិសភាវត្តាតិ ទស្សេតិ។ ន សភាវសិទ្ធោ អលោភាទីនំ កុសលាទិភាវោ ឧភយសភាវត្តា តំសម្បយុត្តផស្សាទីនំ វិយាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិនា។ សា បន អញ្ញបដិពទ្ធា កុសលាទិតា។
Etenāti hetupaccayato aññeneva kusalabhāvasiddhivacanena. Eke ācariyā. Sabhāvatovāti etena yathā aññesaṃ rūpagataṃ obhāsentassa padīpassa rūpagatobhāsakena aññena payojanaṃ natthi sayaṃ obhāsanasabhāvattā, evaṃ aññesaṃ kusalādibhāvasādhakānaṃ hetūnaṃ aññena kusalādibhāvasādhakena payojanaṃ natthi sayameva kusalādisabhāvattāti dasseti. Na sabhāvasiddho alobhādīnaṃ kusalādibhāvo ubhayasabhāvattā taṃsampayuttaphassādīnaṃ viyāti imamatthaṃ dasseti ‘‘yasmā panā’’tiādinā. Sā pana aññapaṭibaddhā kusalāditā.
ន កោចិ ធម្មោ ន ហោតីតិ រូបាទិភេទេន ឆព្ពិធេសុ សង្ខតាសង្ខតបញ្ញត្តិធម្មេសុ កោចិបិ ធម្មោ អារម្មណបច្ចយោ ន ន ហោតិ, ស្វាយំ អារម្មណបច្ចយភាវោ ហេដ្ឋា ធាតុវិភង្គវណ្ណនាយំ វុត្តោយេវ។
Na koci dhammo na hotīti rūpādibhedena chabbidhesu saṅkhatāsaṅkhatapaññattidhammesu kocipi dhammo ārammaṇapaccayo na na hoti, svāyaṃ ārammaṇapaccayabhāvo heṭṭhā dhātuvibhaṅgavaṇṇanāyaṃ vuttoyeva.
បុរិមាភិសង្ខារូបនិស្សយន្តិ ‘‘ឆន្ទវតោ’’តិអាទិនា វុត្តាការេន បុរិមសិទ្ធំ ចិត្តាភិសង្ខារកសង្ខាតំ ឧបនិស្សយំ។ ចិត្តេតិ ចិត្តសីសេនាយំ និទ្ទេសោ ទដ្ឋព្ពោ។ ន ហិ ចិត្តមេវ តថាភិសង្ខរីយតិ, អថ ខោ តំសម្បយុត្តធម្មាបិ។ សាធយមានាតិ វសេ វត្តយមានា។ វសវត្តនញ្ចេត្ថ តទាការានុវិធានំ។ ឆន្ទាទីសុ ហិ ហីនេសុ មជ្ឈិមេសុ បណីតេសុ តំតំសម្បយុត្តាបិ តថា តថា បវត្តន្តិ។ តេនាហ ‘‘ហីនាទិភាវេន តទនុវត្តនតោ’’តិ។ តេនាតិ អត្តនោ វសេ វត្តាបនេន, តេសំ វា វសេ វត្តនេន។ តេហិ ឆន្ទាទយោ។ អធិបតិបច្ចយា ហោន្តិ អត្តាធីនានំ បតិភាវេន បវត្តនតោ។ គរុកាតព្ពំ អារម្មណំ មហគ្គតធម្មលោភនីយធម្មាទិ។
Purimābhisaṅkhārūpanissayanti ‘‘chandavato’’tiādinā vuttākārena purimasiddhaṃ cittābhisaṅkhārakasaṅkhātaṃ upanissayaṃ. Citteti cittasīsenāyaṃ niddeso daṭṭhabbo. Na hi cittameva tathābhisaṅkharīyati, atha kho taṃsampayuttadhammāpi. Sādhayamānāti vase vattayamānā. Vasavattanañcettha tadākārānuvidhānaṃ. Chandādīsu hi hīnesu majjhimesu paṇītesu taṃtaṃsampayuttāpi tathā tathā pavattanti. Tenāha ‘‘hīnādibhāvena tadanuvattanato’’ti. Tenāti attano vase vattāpanena, tesaṃ vā vase vattanena. Tehi chandādayo. Adhipatipaccayā honti attādhīnānaṃ patibhāvena pavattanato. Garukātabbaṃ ārammaṇaṃ mahaggatadhammalobhanīyadhammādi.
តទនន្តរុប្បាទនិយមោតិ តស្ស តស្សេវ ចិត្តស្ស អនន្តរំ ឧប្បជ្ជមានតំ។ តំតំសហការីបច្ចយវិសិដ្ឋស្សាតិ តេន តេន អារម្មណាទិនា សហការីការណេន តទុប្បាទនសមត្ថតាសង្ខាតំ វិសេសំ បត្តស្ស។ តាយយេវាតិ យា វេខាទានេ បុប្ផនសមត្ថតា វេខាបគមេ លទ្ធោកាសា, តាយមេវ។
Tadanantaruppādaniyamoti tassa tasseva cittassa anantaraṃ uppajjamānataṃ. Taṃtaṃsahakārīpaccayavisiṭṭhassāti tena tena ārammaṇādinā sahakārīkāraṇena taduppādanasamatthatāsaṅkhātaṃ visesaṃ pattassa. Tāyayevāti yā vekhādāne pupphanasamatthatā vekhāpagame laddhokāsā, tāyameva.
ឧបសគ្គវសេនបិ អត្ថវិសេសោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘សទ្ទត្ថមត្តតោ នានាករណ’’ន្តិ។ វចនីយត្ថតោតិ ភាវត្ថតោ។ ភាវត្ថោបិ ហិ វចនគ្គហណានុសារេន វិញ្ញេយ្យត្តា ‘‘វចនីយោ’’តិ វុច្ចតិ។ និរោធុប្បាទន្តរាភាវតោតិ បុរិមនិរោធស្ស បច្ឆិមុប្បាទស្ស ច ព្យវធាយកាភាវតោ។ និរន្តរុប្បាទនសមត្ថតាតិ ឯតេន និរោធានំ និរោធសមកាលុប្បាទវាទំ និវារេតិ។ សតិ ហិ សមកាលត្តេ ព្យវធានាសង្កា ឯវ ន សិយា សណ្ឋានាភាវតោ។ ឥទមិតោ ហេដ្ឋា ឧទ្ធំ តិរិយន្តិ វិភាគាភាវា អត្តនា ឯកត្តមិវ ឧបនេត្វាតិ យោជនា។ សណ្ឋានាភាវេន ហិ អប្បដិឃភាវូបលក្ខណេន វិភាគាភាវំ, តេន ឯកត្តមិវូបនយនំ សុដ្ឋុ អនន្តរភាវំ សាធេតិ, សហាវដ្ឋានាភាវេន បន អនន្តរមេវ ឧប្បាទនំ។
Upasaggavasenapi atthaviseso hotīti vuttaṃ ‘‘saddatthamattato nānākaraṇa’’nti. Vacanīyatthatoti bhāvatthato. Bhāvatthopi hi vacanaggahaṇānusārena viññeyyattā ‘‘vacanīyo’’ti vuccati. Nirodhuppādantarābhāvatoti purimanirodhassa pacchimuppādassa ca byavadhāyakābhāvato. Nirantaruppādanasamatthatāti etena nirodhānaṃ nirodhasamakāluppādavādaṃ nivāreti. Sati hi samakālatte byavadhānāsaṅkā eva na siyā saṇṭhānābhāvato. Idamito heṭṭhā uddhaṃ tiriyanti vibhāgābhāvā attanā ekattamiva upanetvāti yojanā. Saṇṭhānābhāvena hi appaṭighabhāvūpalakkhaṇena vibhāgābhāvaṃ, tena ekattamivūpanayanaṃ suṭṭhu anantarabhāvaṃ sādheti, sahāvaṭṭhānābhāvena pana anantarameva uppādanaṃ.
វិភាគតោ ញាណេន អាករីយតីតិ អាការោ, ធម្មានំ បវត្តិភេទោ។ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនផលសមាបត្តីនំ និរោធុប្បាទានន្តរតាយាតិ យោជនា។ បុរិមចុតីតិ អសញ្ញសត្តុប្បត្តិតោ បុរិមចុតិ។ យទិ កាលន្តរតា នត្ថិ, កថមិទំ ‘‘សត្តាហំ និរោធំ សមាបជ្ជិត្វា បញ្ច កប្បសតានិ អតិក្កមិត្វា’’តិ វចនន្តិ អាហ ‘‘ន ហិ តេសំ…បេ.… វុច្ចេយ្យា’’តិ។ ននុ តេសំ អន្តរា រូបសន្តានោ បវត្តតេវាតិ អនុយោគំ សន្ធាយាហ ‘‘ន ច…បេ.… អញ្ញសន្តានត្តា’’តិ។ យទិ ឯវំ តេសំ អញ្ញភិន្នសន្តានំ វិយ អញ្ញមញ្ញូបការេនបិ ភវិតព្ពន្តិ ចោទនាយ វុត្តំ ‘‘រូបារូប…បេ.… ហោន្តី’’តិ។ តេនេតំ ទស្សេតិ – យទិបិ រូបារូបធម្មា ឯកស្មិំ បុគ្គលេ វត្តមានា វិសេសតោ អញ្ញមញ្ញូបការកភាវេន វត្តន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ បន វិសទិសសភាវតាយ វិសុំយេវ សន្តានភាវេន បវត្តនតោ ព្យវធាយកា ន ហោន្តិ សន្តតិវសេន មិថុ អបរិយាបន្នត្តា, យតោ ‘‘អញ្ញមញ្ញំ វិប្បយុត្តា, វិសំសដ្ឋា’’តិ ច វុត្តន្តិ។ ឧបការកោ ច នាម អច្ចន្តំ ភិន្នសន្តានានម្បិ ហោតិយេវាតិ ន តាវតា សន្តានាភេទោតិ ភិយ្យោបិ នេសំ ព្យវធាយកតាភាវោ វេទិតព្ពោ។ យថា សមានជាតិកានំ ចិត្តុប្បាទានំ និរន្តរតា សុដ្ឋុ អនន្តរភាវេន បាកដា, ន តថា អសមានជាតិកានន្តិ អធិប្បាយេន ‘‘ជវនានន្តរស្ស ជវនស្ស វិយ ភវង្គានន្តរស្ស ភវង្គស្ស វិយា’’តិ វុត្តំ។
Vibhāgato ñāṇena ākarīyatīti ākāro, dhammānaṃ pavattibhedo. Nevasaññānāsaññāyatanaphalasamāpattīnaṃ nirodhuppādānantaratāyāti yojanā. Purimacutīti asaññasattuppattito purimacuti. Yadi kālantaratā natthi, kathamidaṃ ‘‘sattāhaṃ nirodhaṃ samāpajjitvā pañca kappasatāni atikkamitvā’’ti vacananti āha ‘‘na hi tesaṃ…pe… vucceyyā’’ti. Nanu tesaṃ antarā rūpasantāno pavattatevāti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘na ca…pe… aññasantānattā’’ti. Yadi evaṃ tesaṃ aññabhinnasantānaṃ viya aññamaññūpakārenapi bhavitabbanti codanāya vuttaṃ ‘‘rūpārūpa…pe… hontī’’ti. Tenetaṃ dasseti – yadipi rūpārūpadhammā ekasmiṃ puggale vattamānā visesato aññamaññūpakārakabhāvena vattanti, aññamaññaṃ pana visadisasabhāvatāya visuṃyeva santānabhāvena pavattanato byavadhāyakā na honti santativasena mithu apariyāpannattā, yato ‘‘aññamaññaṃ vippayuttā, visaṃsaṭṭhā’’ti ca vuttanti. Upakārako ca nāma accantaṃ bhinnasantānānampi hotiyevāti na tāvatā santānābhedoti bhiyyopi nesaṃ byavadhāyakatābhāvo veditabbo. Yathā samānajātikānaṃ cittuppādānaṃ nirantaratā suṭṭhu anantarabhāvena pākaṭā, na tathā asamānajātikānanti adhippāyena ‘‘javanānantarassa javanassa viya bhavaṅgānantarassa bhavaṅgassa viyā’’ti vuttaṃ.
បច្ចយភាវោ ចេត្ថាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ ព្យតិរេកោ។ សោ យេន វិសេសេនេត្ថ ឧប្បាទក្ខណំ, តំ វិសេសំ ជោតេតិ។ អនន្តរបច្ចយាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន សមនន្តរបច្ចយំ សង្គណ្ហាតិ។ បុរេបច្ឆាភាវា, តទុបាទិកា វា ឧប្បាទនិរោធា បុព្ពន្តាបរន្តបរិច្ឆេទោ, តេន គហិតានំ ខណត្តយបរិយាបន្នានន្តិ អត្ថោ។ តេនាហ ‘‘ឧប្បជ្ជតីតិ វចនំ អលភន្តាន’’ន្តិ។ ឧប្បាទក្ខណសមង្គី ហិ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុច្ចតិ។ តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានំ, នោ ច ឧប្បន្នំ, ភង្គក្ខណេ ឧប្បន្នំ នោ ច ឧប្បជ្ជមាន’’ន្តិ (យម. ២.ចិត្តយមក.៨១)។ សោតិ អនន្តរាទិបច្ចយភាវោ។ អបរិច្ឆេទន្តិ កាលវសេន បរិច្ឆេទរហិតំ។ យតោតិ បុព្ពន្តាបរន្តវសេន បរិច្ឆេទាភាវតោ។ តេនេវាតិ កាលវសេន បរិច្ឆិជ្ជ ឯវ ធម្មានំ គហណតោ។
Paccayabhāvo cetthāti ettha ca-saddo byatireko. So yena visesenettha uppādakkhaṇaṃ, taṃ visesaṃ joteti. Anantarapaccayādīnanti ādi-saddena samanantarapaccayaṃ saṅgaṇhāti. Purepacchābhāvā, tadupādikā vā uppādanirodhā pubbantāparantaparicchedo, tena gahitānaṃ khaṇattayapariyāpannānanti attho. Tenāha ‘‘uppajjatīti vacanaṃ alabhantāna’’nti. Uppādakkhaṇasamaṅgī hi ‘‘uppajjatī’’ti vuccati. Tathā hi vuttaṃ ‘‘uppādakkhaṇe uppajjamānaṃ, no ca uppannaṃ, bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ no ca uppajjamāna’’nti (yama. 2.cittayamaka.81). Soti anantarādipaccayabhāvo. Aparicchedanti kālavasena paricchedarahitaṃ. Yatoti pubbantāparantavasena paricchedābhāvato. Tenevāti kālavasena paricchijja eva dhammānaṃ gahaṇato.
ឧប្បត្តិយា បច្ចយភាវេន បាកដេនាតិ ឥទំ តស្ស និទស្សនភាវនិទស្សនំ។ សិទ្ធញ្ហិ និទស្សនំ។ បច្ចយុប្បន្នានន្តិ បច្ចយនិព្ពត្តានំ, អត្តនោ ផលភូតានន្តិ អធិប្បាយោ។ សហជាតភាវេនាតិ សហ ឧប្បន្នភាវេន។ អត្តនា សហុប្បន្នធម្មានញ្ហិ សហុប្បន្នភាវេន ឧបការកតា សហជាតបច្ចយតា។ តេន ឋិតិក្ខណេបិ នេសំ ឧបការកតា វេទិតព្ពា។ ឯវញ្ហិ ‘‘បកាសស្ស បទីបោ វិយា’’តិ និទស្សនម្បិ សុដ្ឋុ យុជ្ជតិ។ បទីបោ ហិ បកាសស្ស ឋិតិយាបិ បច្ចយោតិ។
Uppattiyāpaccayabhāvena pākaṭenāti idaṃ tassa nidassanabhāvanidassanaṃ. Siddhañhi nidassanaṃ. Paccayuppannānanti paccayanibbattānaṃ, attano phalabhūtānanti adhippāyo. Sahajātabhāvenāti saha uppannabhāvena. Attanā sahuppannadhammānañhi sahuppannabhāvena upakārakatā sahajātapaccayatā. Tena ṭhitikkhaṇepi nesaṃ upakārakatā veditabbā. Evañhi ‘‘pakāsassa padīpo viyā’’ti nidassanampi suṭṭhu yujjati. Padīpo hi pakāsassa ṭhitiyāpi paccayoti.
អញ្ញមញ្ញតាវសេនេវាតិ ឥមិនា សហជាតាទិភាវេន អត្តនោ ឧបការកស្ស ឧបការកតាមត្តំ ន អញ្ញមញ្ញបច្ចយតា, អថ ខោ អញ្ញមញ្ញបច្ចយភាវវសេនាតិ លក្ខណសង្ករាភាវំ ទស្សេតិ, ន សហជាតាទិបច្ចយេហិ វិនា អញ្ញមញ្ញបច្ចយស្ស បវត្តិ។ តេនេវាហ ‘‘ន សហជាតតាទិវសេនា’’តិ។ យទិបិ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ សហជាតាទិបច្ចយេហិ វិនា ន ហោតិ, សហជាតាទិបច្ចយា បន តេន វិនាបិ ហោន្តីតិ សហជាតតាទិវិធុរេនេវ បការេន អញ្ញមញ្ញបច្ចយស្ស បវត្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សហជាតាទិ…បេ.… ន ហោតី’’តិ វត្វា តមេវត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘ន ច បុរេជាត…បេ.… ហោន្តី’’តិ អាហ។ សហជាតតាទីតិ ច អាទិ-សទ្ទេន និស្សយអត្ថិអវិគតាទីនំ គហណំ វេទិតព្ពំ។
Aññamaññatāvasenevāti iminā sahajātādibhāvena attano upakārakassa upakārakatāmattaṃ na aññamaññapaccayatā, atha kho aññamaññapaccayabhāvavasenāti lakkhaṇasaṅkarābhāvaṃ dasseti, na sahajātādipaccayehi vinā aññamaññapaccayassa pavatti. Tenevāha ‘‘na sahajātatādivasenā’’ti. Yadipi aññamaññapaccayo sahajātādipaccayehi vinā na hoti, sahajātādipaccayā pana tena vināpi hontīti sahajātatādividhureneva pakārena aññamaññapaccayassa pavattīti dassento ‘‘sahajātādi…pe… na hotī’’ti vatvā tamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘na ca purejāta…pe… hontī’’ti āha. Sahajātatādīti ca ādi-saddena nissayaatthiavigatādīnaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ.
បថវីធាតុយំ បតិដ្ឋាយ ឯវ សេសធាតុយោ ឧបាទារូបានិ វិយ យថាសកកិច្ចំ ករោន្តីតិ វុត្តំ ‘‘អធិដ្ឋានាការេន បថវីធាតុ សេសធាតូន’’ន្តិ។ ឯត្ថ អធិដ្ឋានាការេនាតិ អាធារាការេន។ អាធារាការោ ចេត្ថ នេសំ សាតិសយំ តទធីនវុត្តិតាយ វេទិតព្ពោ, យតោ ភូតានិ អនិទ្ទិសិតព្ពដ្ឋានានិ វុច្ចន្តិ។ ឯវញ្ច កត្វា ចក្ខាទីនម្បិ អធិដ្ឋានាការេន ឧបការកតា សុដ្ឋុ យុជ្ជតិ។ ន ហិ យថាវុត្តំ តទធីនវុត្តិយា វិសេសំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញោ ចក្ខាទីសុ អទេសកានំ អរូបធម្មានំ អធិដ្ឋានាការោ សម្ភវតិ។ យទិបិ យំ យំ ធម្មំ បដិច្ច យេ យេ ធម្មា បវត្តន្តិ, តេសំ សព្ពេសំ តទធីនវុត្តិភាវោ, យេន បន បច្ចយភាវវិសេសេន ចក្ខាទីនំ បដុមន្ទភាវេសុ ចក្ខុវិញ្ញាណាទយោ តទនុវិធានាការេនេវ បវត្តន្តិ, ស្វាយមិទំ តេសំ តទធីនវុត្តិយា សិទ្ធោ វិសេសោតិ វុត្តោ។ ឯវញ្ហិ បច្ចយភាវសាមញ្ញេ សតិបិ អារម្មណបច្ចយតោ និស្សយបច្ចយស្ស វិសេសោ សិទ្ធោតិ វេទិតព្ពោ។ ស្វាយំ ធាតុវិភង្គេ វិភាវិតោយេវ។ ខន្ធាទយោ តំតំនិស្សយានំ ខន្ធាទីនន្តិ ‘‘ឧបការកា’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ។
Pathavīdhātuyaṃ patiṭṭhāya eva sesadhātuyo upādārūpāni viya yathāsakakiccaṃ karontīti vuttaṃ ‘‘adhiṭṭhānākārena pathavīdhātu sesadhātūna’’nti. Ettha adhiṭṭhānākārenāti ādhārākārena. Ādhārākāro cettha nesaṃ sātisayaṃ tadadhīnavuttitāya veditabbo, yato bhūtāni aniddisitabbaṭṭhānāni vuccanti. Evañca katvā cakkhādīnampi adhiṭṭhānākārena upakārakatā suṭṭhu yujjati. Na hi yathāvuttaṃ tadadhīnavuttiyā visesaṃ muñcitvā añño cakkhādīsu adesakānaṃ arūpadhammānaṃ adhiṭṭhānākāro sambhavati. Yadipi yaṃ yaṃ dhammaṃ paṭicca ye ye dhammā pavattanti, tesaṃ sabbesaṃ tadadhīnavuttibhāvo, yena pana paccayabhāvavisesena cakkhādīnaṃ paṭumandabhāvesu cakkhuviññāṇādayo tadanuvidhānākāreneva pavattanti, svāyamidaṃ tesaṃ tadadhīnavuttiyā siddho visesoti vutto. Evañhi paccayabhāvasāmaññe satipi ārammaṇapaccayato nissayapaccayassa viseso siddhoti veditabbo. Svāyaṃ dhātuvibhaṅge vibhāvitoyeva. Khandhādayo taṃtaṃnissayānaṃ khandhādīnanti ‘‘upakārakā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ.
យំ កិញ្ចិ ការណំ និស្សយោតិ វទតិ, ន វុត្តលក្ខណូបបន្នមេវ។ ឯតេន បច្ចយដ្ឋោ ឥធ និស្សយដ្ឋោតិ ទស្សេតិ។ តត្ថាតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ។ តេន វុត្តំ ‘‘និទ្ធារេតី’’តិ។
Yaṃkiñci kāraṇaṃ nissayoti vadati, na vuttalakkhaṇūpapannameva. Etena paccayaṭṭho idha nissayaṭṭhoti dasseti. Tatthāti niddhāraṇe bhummaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘niddhāretī’’ti.
សុដ្ឋុកតតំ ទីបេតិ, កស្ស? ‘‘អត្តនោ’’តិ វុត្តស្ស បកតសទ្ទេន វិសេសិយមានស្ស បច្ចយស្ស។ កេន កតន្តិ? អត្តនោ ការណេហីតិ សិទ្ធោវាយមត្ថោ។ តថាតិ ផលស្ស ឧប្បាទនសមត្ថភាវេន។ អថ វា តថាតិ និប្ផាទនវសេន ឧបសេវនវសេន ច។ តត្ថ និប្ផាទនំ ហេតុបច្ចយសមោធានេន ផលស្ស និព្ពត្តនំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យន្តិ អនាមសិត្វា ឧបសេវនមេវ វិភាវេន្តោ ‘‘ឧបសេវិតោ វា’’តិ អាហ។ តត្ថ អល្លីយាបនំ បរិភោគវសេន វេទិតព្ពំ។ តេនាហ ‘‘ឧបភោគូបសេវន’’ន្តិ។ វិជាននាទិវសេនាតិ វិជាននសញ្ជាននានុភវនាទិវសេន។ តេនាតិ យថាវុត្តឧបសេវិតស្ស បកតភាវេន។ អនាគតានម្បិ…បេ.… វុត្តា ហោតិ, បគេវ អតីតានំ បច្ចុប្បន្នានញ្ចាតិ អធិប្បាយោ។ បច្ចុប្បន្នស្សបិ ហិ ‘‘បច្ចុប្បន្នំ ឧតុ ភោជនំ សេនាសនំ ឧបនិស្សាយ ឈានំ ឧប្បាទេន្តី’’តិអាទិវចនតោ (បដ្ឋា. ២.១៨.៨) បកតូបនិស្សយភាវេ លព្ភតីតិ។
Suṭṭhukatataṃ dīpeti, kassa? ‘‘Attano’’ti vuttassa pakatasaddena visesiyamānassa paccayassa. Kena katanti? Attano kāraṇehīti siddhovāyamattho. Tathāti phalassa uppādanasamatthabhāvena. Atha vā tathāti nipphādanavasena upasevanavasena ca. Tattha nipphādanaṃ hetupaccayasamodhānena phalassa nibbattanaṃ, taṃ suviññeyyanti anāmasitvā upasevanameva vibhāvento ‘‘upasevito vā’’ti āha. Tattha allīyāpanaṃ paribhogavasena veditabbaṃ. Tenāha ‘‘upabhogūpasevana’’nti. Vijānanādivasenāti vijānanasañjānanānubhavanādivasena. Tenāti yathāvuttaupasevitassa pakatabhāvena. Anāgatānampi…pe… vuttā hoti, pageva atītānaṃ paccuppannānañcāti adhippāyo. Paccuppannassapi hi ‘‘paccuppannaṃ utu bhojanaṃ senāsanaṃ upanissāya jhānaṃ uppādentī’’tiādivacanato (paṭṭhā. 2.18.8) pakatūpanissayabhāve labbhatīti.
យថា យេ ធម្មា យេសំ ធម្មានំ បច្ឆាជាតបច្ចយា ហោន្តិ, តេ តេសំ ឯកំសេន វិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយាបិ ហោន្តិ, តថា យេ ធម្មា យេសំ ធម្មានំ បុរេជាតបច្ចយា ហោន្តិ, តេ តេសំ និស្សយារម្មណបច្ចយាបិ ហោន្តីតិ ឧភយេសុ ឧភយេសំ បច្ចយាការានំ លក្ខណតោ សង្ករាភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘វិប្បយុត្តាការាទីហិ វិសិដ្ឋា, និស្សយារម្មណាការាទីហិ វិសិដ្ឋា’’តិ ច វុត្តំ។ យថា ហិ បច្ឆាជាតបុរេជាតាការា អញ្ញមញ្ញវិសិដ្ឋា, ឯវំ បច្ឆាជាតវិប្បយុត្តាការាទយោ បុរេជាតនិស្សយាការាទយោ ច អញ្ញមញ្ញវិភត្តសភាវា ឯវាតិ។
Yathā ye dhammā yesaṃ dhammānaṃ pacchājātapaccayā honti, te tesaṃ ekaṃsena vippayuttaatthiavigatapaccayāpi honti, tathā ye dhammā yesaṃ dhammānaṃ purejātapaccayā honti, te tesaṃ nissayārammaṇapaccayāpi hontīti ubhayesu ubhayesaṃ paccayākārānaṃ lakkhaṇato saṅkarābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘vippayuttākārādīhi visiṭṭhā, nissayārammaṇākārādīhi visiṭṭhā’’ti ca vuttaṃ. Yathā hi pacchājātapurejātākārā aññamaññavisiṭṭhā, evaṃ pacchājātavippayuttākārādayo purejātanissayākārādayo ca aññamaññavibhattasabhāvā evāti.
មនោសញ្ចេតនាហារវសេន បវត្តមានេហីតិ ឥមិនា ចេតនាយ សម្បយុត្តធម្មានម្បិ តទនុគុណំ អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នេសុ បវត្តិមាហ។ តេនេវាតិ ចេតនាហារវសេន ឧបការកត្តា ឯវ។
Manosañcetanāhāravasena pavattamānehīti iminā cetanāya sampayuttadhammānampi tadanuguṇaṃ attano paccayuppannesu pavattimāha. Tenevāti cetanāhāravasena upakārakattā eva.
បយោគេន ករណីយស្សាតិ ឯតេន ភិន្នជាតិ យំ តាទិសំ បយោគេន កាតុំ ន សក្កា, តំ និវត្តេតិ។ អនេកវារំ បវត្តិយា អាសេវនដ្ឋស្ស បាកដភាវោតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘បុនប្បុនំ ករណ’’ន្តិ។ ឯកស្ស បន បច្ចយធម្មស្ស ឯកវារមេវ បវត្តិ។ អត្តសទិសស្សាតិ អរូបធម្មសារម្មណតាសុក្កកណ្ហាទិភាវេហិ អត្តនា សទិសស្ស។ ឥទំ បច្ចយុប្បន្នវិសេសនំ, ‘‘អត្តសទិសសភាវតាបាទន’’ន្តិ ឥទំ បន បច្ចយភាវវិសេសនំ, តញ្ច ភិន្នជាតិយតាទិមេវ វិសទិសសភាវតំ និវត្តេតិ, ន ភូមន្តរតាទិ។ ន ហិ បរិត្តា ធម្មា មហគ្គតអប្បមាណានំ ធម្មានំ អាសេវនបច្ចយា ន ហោន្តីតិ។ វាសនំ វាសំ គាហាបនំ, ឥធ បន វាសនំ វិយ វាសនំ, ភាវនន្តិ អត្ថោ។ គន្ថាទីសូតិ គន្ថសិប្បាទីសុ។ វិសយេ ចេតំ ភុម្មំ, ន និទ្ធារណេ។ តេន គន្ថសិប្បាទិវិសយា បុរិមសិទ្ធា អជ្ឈយនាទិកិរិយា ‘‘គន្ថាទីសុ បុរិមា បុរិមា’’តិ វុត្តា, សា បន អាសេវនាការា ឥធ ឧទាហរណភាវេន អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘បុរិមា បុរិមា អាសេវនា វិយាតិ អធិប្បាយោ’’តិ។ និទ្ធារណេ ឯវ វា ឯតំ ភុម្មំ។ គន្ថាទិវិសយា ហិ អាសេវនា គន្ថាទីតិ វុត្តា យថា រូបវិសយជ្ឈានំ រូបន្តិ វុត្តំ ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.២៤៨; ៣.៣១២; បដិ. ម. ១.២០៩; ធ. ស. ២៤៨)។
Payogena karaṇīyassāti etena bhinnajāti yaṃ tādisaṃ payogena kātuṃ na sakkā, taṃ nivatteti. Anekavāraṃ pavattiyā āsevanaṭṭhassa pākaṭabhāvoti katvā vuttaṃ ‘‘punappunaṃ karaṇa’’nti. Ekassa pana paccayadhammassa ekavārameva pavatti. Attasadisassāti arūpadhammasārammaṇatāsukkakaṇhādibhāvehi attanā sadisassa. Idaṃ paccayuppannavisesanaṃ, ‘‘attasadisasabhāvatāpādana’’nti idaṃ pana paccayabhāvavisesanaṃ, tañca bhinnajātiyatādimeva visadisasabhāvataṃ nivatteti, na bhūmantaratādi. Na hi parittā dhammā mahaggataappamāṇānaṃ dhammānaṃ āsevanapaccayā na hontīti. Vāsanaṃ vāsaṃ gāhāpanaṃ, idha pana vāsanaṃ viya vāsanaṃ, bhāvananti attho. Ganthādīsūti ganthasippādīsu. Visaye cetaṃ bhummaṃ, na niddhāraṇe. Tena ganthasippādivisayā purimasiddhā ajjhayanādikiriyā ‘‘ganthādīsu purimā purimā’’ti vuttā, sā pana āsevanākārā idha udāharaṇabhāvena adhippetāti āha ‘‘purimā purimā āsevanā viyāti adhippāyo’’ti. Niddhāraṇe eva vā etaṃ bhummaṃ. Ganthādivisayā hi āsevanā ganthādīti vuttā yathā rūpavisayajjhānaṃ rūpanti vuttaṃ ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.248; 3.312; paṭi. ma. 1.209; dha. sa. 248).
អត្តនោ វិយ សម្បយុត្តធម្មានម្បិ កិច្ចសាធិកា ចេតនា ចិត្តស្ស ព្យាបារភាវេន លក្ខីយតីតិ អាហ ‘‘ចិត្តបយោគោ ចេតនា’’តិ។ តាយាតិ តាយ ចេតនាយ។ ឧប្បន្នកិរិយតាវិសិដ្ឋេតិ ចិត្តបយោគសង្ខាតាយ ចេតនាកិរិយាយ ឧប្បត្តិយា វិសិដ្ឋេ វិសេសំ អាបន្នេ។ យស្មិញ្ហិ សន្តានេ កុសលាកុសលចេតនា ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ យថាពលំ តាទិសំ វិសេសាធានំ កត្វា និរុជ្ឈតិ, យតោ តត្ថេវ អវសេសបច្ចយសមវាយេ តស្សា ផលភូតានិ វិបាកកដត្តារូបានិ និព្ពត្តិស្សន្តិ។ តេនាហ ‘‘សេសបច្ចយ…បេ.… ន អញ្ញថា’’តិ។ តេសន្តិ វិបាកកដត្តារូបានំ។ តេនាតិ ចិត្តកិរិយភាវេន។ កិំ វត្តព្ពន្តិ អសហជាតានម្បិ ភាវីនំ ឧបការិកា ចេតនា សហជាតានំ ឧបការិកាតិ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ អត្ថោ។
Attano viya sampayuttadhammānampi kiccasādhikā cetanā cittassa byāpārabhāvena lakkhīyatīti āha ‘‘cittapayogo cetanā’’ti. Tāyāti tāya cetanāya. Uppannakiriyatāvisiṭṭheti cittapayogasaṅkhātāya cetanākiriyāya uppattiyā visiṭṭhe visesaṃ āpanne. Yasmiñhi santāne kusalākusalacetanā uppajjati, tattha yathābalaṃ tādisaṃ visesādhānaṃ katvā nirujjhati, yato tattheva avasesapaccayasamavāye tassā phalabhūtāni vipākakaṭattārūpāni nibbattissanti. Tenāha ‘‘sesapaccaya…pe… na aññathā’’ti. Tesanti vipākakaṭattārūpānaṃ. Tenāti cittakiriyabhāvena. Kiṃ vattabbanti asahajātānampi bhāvīnaṃ upakārikā cetanā sahajātānaṃ upakārikāti vattabbameva natthīti attho.
និរុស្សាហសន្តភាវេនាតិ ឧស្សាហនំ ឧស្សាហោ, នត្ថិ ឯតស្ស ឧស្សាហោតិ និរុស្សាហោ, សោ ឯវ សន្តភាវោតិ និរុស្សាហសន្តភាវោ, តេន។ ឧស្សាហោតិ ច កិរិយមយចិត្តុប្បាទស្ស បវត្តិអាការោ វេទិតព្ពោ, យោ ព្យាបារោតិ ច វុច្ចតិ, ន វីរិយុស្សាហោ។ ស្វាយំ យថា អសមុគ្ឃាតិតានុសយានំ កិរិយមយចិត្តុប្បាទេសុ សាតិសយោ លព្ភតិ, ន តថា និរនុសយានំ។ តតោ ឯវ តេ សន្តសភាវា វិបាកុប្បាទនព្យាបាររហិតាវ ហោន្តិ, កិរិយមយចិត្តុប្បាទតាយ បន សឧស្សាហា ឯវាតិ តតោបិ វិសេសនត្ថំ ‘‘និរុស្សាហសន្តភាវេនា’’តិ វុត្តំ។ ឯតេនាតិ និរុស្សាហសន្តភាវគ្គហណេន។ សារម្មណាទិភាវេនាតិ សារម្មណអរូបធម្មចិត្តចេតសិកផស្សាទិភាវេន។ វិសទិសវិបាកភាវំ ទស្សេតិ យថាវុត្តឧស្សាហមត្តរហិតសន្តភាវស្ស វិបក្កភាវមាបន្នេសុ អរូបធម្មេសុ ឯវ លព្ភនតោ។ សោតិ វិបាកភាវោ។ វិបាកានំ បយោគេន អសាធេតព្ពតាយាតិ ‘‘ឆន្ទវតោ កិំ នាមន សិជ្ឈតី’’តិអាទិនា ចិត្តាភិសង្ខារបយោគេន យថា កុសលាកុសលា និប្ផាទីយន្តិ, ឯវំ វិបាកានំ បយោគេន អនិប្ផាទេតព្ពត្តា។ បយោគេនាតិ កម្មផលុប្បត្តិមូលហេតុភូតេន បុរិមបយោគេន។ យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘បយោគសម្បត្តិំ អាគម្ម វិបច្ចន្តី’’តិអាទិ។ អញ្ញថាតិ បយោគេន វិនា។ សេសបច្ចយេសូតិ កម្មស្ស វិបាកុប្បាទនេ សហការីការណេសុ។ កម្មស្ស កដត្តាយេវ បយោគេ សតិ អសតិបីតិ វុត្តមេវត្ថំ អវធារណេន ទស្សេន្តោ វិបាកានំ និរុស្សាហតំ បាកដំ ករោតិ។ ន កិលេសវូបសមសន្តភាវោ យថា តំ សន្តានេសុ ឈានសមាបត្តីសូតិ អធិប្បាយោ។ អយញ្ច វិបាកានំ សន្តភាវោ នានុមានិកោ, អថ ខោ បច្ចក្ខសិទ្ធោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សន្តភាវតោយេវា’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ អភិនិបាតគ្គហណេន កិច្ចតោ បញ្ចវិញ្ញាណានិ ទស្សេតិ។ តេនេវាហ ‘‘បញ្ចហិ វិញ្ញាណេហិ ន កិញ្ចិ ធម្មំ បដិជានាតិ អញ្ញត្រ អភិនិបាតមត្តា’’តិ។ តប្បច្ចយវតន្តិ វិបាកបច្ចយវន្តានំ, វិបាកបច្ចយេន ឧបកត្តព្ពានន្តិ អត្ថោ។ អវិបាកានំ រូបធម្មានំ។ វិបាកានុកុលំ បវត្តិន្តិ សន្តសភាវំ បច្ចយភាវមាហ។
Nirussāhasantabhāvenāti ussāhanaṃ ussāho, natthi etassa ussāhoti nirussāho, so eva santabhāvoti nirussāhasantabhāvo, tena. Ussāhoti ca kiriyamayacittuppādassa pavattiākāro veditabbo, yo byāpāroti ca vuccati, na vīriyussāho. Svāyaṃ yathā asamugghātitānusayānaṃ kiriyamayacittuppādesu sātisayo labbhati, na tathā niranusayānaṃ. Tato eva te santasabhāvā vipākuppādanabyāpārarahitāva honti, kiriyamayacittuppādatāya pana saussāhā evāti tatopi visesanatthaṃ ‘‘nirussāhasantabhāvenā’’ti vuttaṃ. Etenāti nirussāhasantabhāvaggahaṇena. Sārammaṇādibhāvenāti sārammaṇaarūpadhammacittacetasikaphassādibhāvena. Visadisavipākabhāvaṃ dasseti yathāvuttaussāhamattarahitasantabhāvassa vipakkabhāvamāpannesu arūpadhammesu eva labbhanato. Soti vipākabhāvo. Vipākānaṃ payogena asādhetabbatāyāti ‘‘chandavato kiṃ nāmana sijjhatī’’tiādinā cittābhisaṅkhārapayogena yathā kusalākusalā nipphādīyanti, evaṃ vipākānaṃ payogena anipphādetabbattā. Payogenāti kammaphaluppattimūlahetubhūtena purimapayogena. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘payogasampattiṃ āgamma vipaccantī’’tiādi. Aññathāti payogena vinā. Sesapaccayesūti kammassa vipākuppādane sahakārīkāraṇesu. Kammassa kaṭattāyeva payoge sati asatipīti vuttamevatthaṃ avadhāraṇena dassento vipākānaṃ nirussāhataṃ pākaṭaṃ karoti. Na kilesavūpasamasantabhāvo yathā taṃ santānesu jhānasamāpattīsūti adhippāyo. Ayañca vipākānaṃ santabhāvo nānumāniko, atha kho paccakkhasiddhoti dassento ‘‘santabhāvatoyevā’’tiādimāha. Tattha abhinipātaggahaṇena kiccato pañcaviññāṇāni dasseti. Tenevāha ‘‘pañcahi viññāṇehi na kiñci dhammaṃ paṭijānāti aññatra abhinipātamattā’’ti. Tappaccayavatanti vipākapaccayavantānaṃ, vipākapaccayena upakattabbānanti attho. Avipākānaṃ rūpadhammānaṃ. Vipākānukulaṃ pavattinti santasabhāvaṃ paccayabhāvamāha.
យថាសកំ បច្ចយេហិ និព្ពត្តានំ បច្ចយុប្បន្នានំ អនុពលប្បទានំ ឧបត្ថម្ភកត្តំ, តយិទំ អាហារេសុ ន និយតំ តតោ អញ្ញថាបិ បវត្តនតោ។ តថា សតិ តទេវ តត្ថ កស្មា គហិតន្តិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘សតិបិ…បេ.… ឧបត្ថម្ភកត្តេនា’’តិ។ តេន បធានាប្បធានេសុ បធានេន និទ្ទេសោ ញាយគតោតិ ទស្សេតិ។ កាមញ្ចេត្ថ ‘‘រូបារូបានំ ឧបត្ថម្ភកត្តេនា’’តិ អវិសេសតោ វុត្តំ, សាមញ្ញជោតនា បន វិសេសេ អវតិដ្ឋតីតិ យថារហំ បច្ចយភាវោ និទ្ធារេតព្ពោ។ ស្វាយំ តេសំ ឧបត្ថម្ភកត្តស្ស បធានភាវវិភាវនេនេវ អាវិ ភវតីតិ តមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧបត្ថម្ភកត្តញ្ហី’’តិអាទិមាហ។ ផស្សមនោសញ្ចេតនាវិញ្ញាណានិ អត្តនា សហជាតធម្មានំ សហុប្បាទនភាវេន បច្ចយា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘សតិបិ ជនកត្តេ អរូបីនំ អាហារាន’’ន្តិ។ ឧបត្ថម្ភកត្តំ ហោតិ ឧប្បាទតោ បរម្បិ នេសំ បច្ចយភាវតោ។ អសតិបិ ជនកត្តេ ឧបត្ថម្ភិយមានស្ស រូបស្ស អញ្ញេហិ យថាសកំ បច្ចយេហិ ជនិតត្តា។ តេនាហ ‘‘ចតុសមុដ្ឋានិករូបូបត្ថម្ភករូបាហារស្សា’’តិ។ យទគ្គេន រូបារូបាហារា អត្តនោ ផលស្ស ឧប្បត្តិយា បច្ចយា ហោន្តិ, តទគ្គេន ឋិតិយាបិ បច្ចយា ហោន្តិយេវាតិ ឧបត្ថម្ភកត្តំ ជនកត្តំ ន ព្យភិចរតិ, តស្មា អនុបត្ថម្ភកស្ស អាហារស្ស កុតោ ជនកតា។ តេនាហ ‘‘អសតិ បន…បេ.… នត្ថីតិ ឧបត្ថម្ភកត្តំ បធាន’’ន្តិ។ យស្មា ជនកោ អជនកោបិ ហុត្វា អាហារោ ឧបត្ថម្ភកោ ហោតិ, អនុបត្ថម្ភកោ បន ហុត្វា ជនកោ ន ហោតិយេវ, តស្មាស្ស ឧបត្ថម្ភកត្តំ បធានន្តិ អត្ថោ។ ឥទានិ ជនកត្តម្បិ អាហារានំ ឧបត្ថម្ភនវសេនេវ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ជនយមានោបិ ហី’’តិអាទិមាហ។ អវិច្ឆេទវសេនាតិ សន្តតិយា ឃដ្ដនវសេន។
Yathāsakaṃ paccayehi nibbattānaṃ paccayuppannānaṃ anubalappadānaṃ upatthambhakattaṃ, tayidaṃ āhāresu na niyataṃ tato aññathāpi pavattanato. Tathā sati tadeva tattha kasmā gahitanti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘satipi…pe… upatthambhakattenā’’ti. Tena padhānāppadhānesu padhānena niddeso ñāyagatoti dasseti. Kāmañcettha ‘‘rūpārūpānaṃ upatthambhakattenā’’ti avisesato vuttaṃ, sāmaññajotanā pana visese avatiṭṭhatīti yathārahaṃ paccayabhāvo niddhāretabbo. Svāyaṃ tesaṃ upatthambhakattassa padhānabhāvavibhāvaneneva āvi bhavatīti tameva dassento ‘‘upatthambhakattañhī’’tiādimāha. Phassamanosañcetanāviññāṇāni attanā sahajātadhammānaṃ sahuppādanabhāvena paccayā hontīti āha ‘‘satipi janakatte arūpīnaṃ āhārāna’’nti. Upatthambhakattaṃ hoti uppādato parampi nesaṃ paccayabhāvato. Asatipi janakatte upatthambhiyamānassa rūpassa aññehi yathāsakaṃ paccayehi janitattā. Tenāha ‘‘catusamuṭṭhānikarūpūpatthambhakarūpāhārassā’’ti. Yadaggena rūpārūpāhārā attano phalassa uppattiyā paccayā honti, tadaggena ṭhitiyāpi paccayā hontiyevāti upatthambhakattaṃ janakattaṃ na byabhicarati, tasmā anupatthambhakassa āhārassa kuto janakatā. Tenāha ‘‘asati pana…pe… natthīti upatthambhakattaṃ padhāna’’nti. Yasmā janako ajanakopi hutvā āhāro upatthambhako hoti, anupatthambhako pana hutvā janako na hotiyeva, tasmāssa upatthambhakattaṃ padhānanti attho. Idāni janakattampi āhārānaṃ upatthambhanavaseneva hotīti dassento ‘‘janayamānopi hī’’tiādimāha. Avicchedavasenāti santatiyā ghaṭṭanavasena.
យទិ អធិបតិយដ្ឋោ ឥន្ទ្រិយបច្ចយតា, ឯវំ សន្តេ អធិបតិបច្ចយតោ ឥន្ទ្រិយបច្ចយស្ស កិំ នានាករណន្តិ ចោទនំ មនសិ កត្វា តំ តេសំ នានាករណំ ទស្សេន្តោ ‘‘ន អធិបតិបច្ចយធម្មានំ វិយា’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ បវត្តិនិវារកេតិ អត្តនោ អធិបតិបច្ចយបវត្តិយា និវារកេ អញ្ញេ អធិបតិបច្ចយធម្មេ។ អភិភវិត្វា បវត្តនេនាតិ បុរិមាភិសង្ខារសិទ្ធេន ធោរេយ្យភាវេន អភិភុយ្យ បវត្តិយា។ គរុភាវោតិ ជេដ្ឋកភាវោ។ អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – យេន ជេដ្ឋកភាវេន ឆន្ទាទយោ អត្តនោ បវត្តិវិពន្ធកេ តុល្យយោគីធម្មេ តទញ្ញធម្មេ វិយ អភិភុយ្យ បវត្តន្តិ, ន សោ ឥន្ទ្រិយបច្ចយតាយ អធិបតិយដ្ឋោតិ អធិប្បេតោតិ។ អថ កោ ចរហីតិ អាហ ‘‘អថ ខោ’’តិអាទិ។ ទស្សនាទិកិច្ចេសុ និមិត្តភូតេសុ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ ចក្ខាទីហិ បច្ចយេហិ ចក្ខាទីនំ អនុវត្តនីយតាតិ សម្ពន្ធោ។ ជីវនេ អនុបាលនេ ជីវន្តេហិ សហជាតធម្មេហិ ជីវិតស្ស, សុខិតាទីហិ សុខិតទុក្ខិតសោមនស្សិតទោមនស្សិតុបេក្ខិតេហិ សហជាតធម្មេហិ សុខាទីនំ អនុវត្តនីយតាតិ យោជនា។ តំតំកិច្ចេសូតិ វុត្តមេវ ទស្សនាទិកិច្ចំ បច្ចាមសតិ។ ចក្ខាទយោ បច្ចយា ឯតេសន្តិ ចក្ខាទិបច្ចយា, ចក្ខុវិញ្ញាណាទយោ។ តេហិ ចក្ខាទិបច្ចយេហិ។ ចក្ខាទីនន្តិ ចក្ខាទិជីវិតសុខាទិសទ្ធាទីនំ។
Yadi adhipatiyaṭṭho indriyapaccayatā, evaṃ sante adhipatipaccayato indriyapaccayassa kiṃ nānākaraṇanti codanaṃ manasi katvā taṃ tesaṃ nānākaraṇaṃ dassento ‘‘na adhipatipaccayadhammānaṃ viyā’’tiādimāha. Tattha pavattinivāraketi attano adhipatipaccayapavattiyā nivārake aññe adhipatipaccayadhamme. Abhibhavitvā pavattanenāti purimābhisaṅkhārasiddhena dhoreyyabhāvena abhibhuyya pavattiyā. Garubhāvoti jeṭṭhakabhāvo. Ayañhettha saṅkhepattho – yena jeṭṭhakabhāvena chandādayo attano pavattivibandhake tulyayogīdhamme tadaññadhamme viya abhibhuyya pavattanti, na so indriyapaccayatāya adhipatiyaṭṭhoti adhippetoti. Atha ko carahīti āha ‘‘atha kho’’tiādi. Dassanādikiccesu nimittabhūtesu cakkhuviññāṇādīhi cakkhādīhi paccayehi cakkhādīnaṃ anuvattanīyatāti sambandho. Jīvane anupālane jīvantehi sahajātadhammehi jīvitassa, sukhitādīhi sukhitadukkhitasomanassitadomanassitupekkhitehi sahajātadhammehi sukhādīnaṃ anuvattanīyatāti yojanā. Taṃtaṃkiccesūti vuttameva dassanādikiccaṃ paccāmasati. Cakkhādayo paccayā etesanti cakkhādipaccayā, cakkhuviññāṇādayo. Tehi cakkhādipaccayehi. Cakkhādīnanti cakkhādijīvitasukhādisaddhādīnaṃ.
តេសុ កិច្ចេសូតិ ទស្សនាទិកិច្ចេសុ។ ចក្ខាទីនំ ឥស្សរិយំ អធិបតិយដ្ឋោ, សា ឥន្ទ្រិយបច្ចយតាតិ អត្ថោ។ តប្បច្ចយានំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ តទនុវត្តនេន តេសំ ចក្ខាទីនំ អនុវត្តនេន។ តត្ថ ទស្សនាទិកិច្ចេ។ បវត្តីតិ ច ឥទំ តស្ស អធិបតិយដ្ឋស្ស បាកដករណំ។ អនុវត្តកេន ហិ អនុវត្តនីយោ អធិបតិយដ្ឋោ បាកដោ ហោតិ។ យថា ចក្ខាទីនំ កិច្ចវសេន អធិបតិយដ្ឋោ, ន ឯវំ ភាវទ្វយស្ស។ តស្ស បន តាទិសេន ការណតាមត្តេនាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥត្ថិបុរិសិន្ទ្រិយានំ បនា’’តិអាទិមាហ។ បច្ចយេហីតិ កម្មាទិបច្ចយេហិ។ តតោតិ ឥត្ថាទិគ្គហណបច្ចយភាវតោ។ តំសហិតសន្តានេតិ ឥត្ថិន្ទ្រិយាទិសហិតសន្តានេ។ ‘‘សុខិន្ទ្រិយទុក្ខិន្ទ្រិយានិបិ ចក្ខាទិគ្គហណេន គហិតានី’’តិ ឥទំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយមេវ សន្ធាយ វុត្តំ, បច្ឆាជាតាទីហិ បន តានិ រូបធម្មានម្បិ បច្ចយា ហោន្តិយេវ។
Tesu kiccesūti dassanādikiccesu. Cakkhādīnaṃ issariyaṃ adhipatiyaṭṭho, sā indriyapaccayatāti attho. Tappaccayānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ tadanuvattanena tesaṃ cakkhādīnaṃ anuvattanena. Tattha dassanādikicce. Pavattīti ca idaṃ tassa adhipatiyaṭṭhassa pākaṭakaraṇaṃ. Anuvattakena hi anuvattanīyo adhipatiyaṭṭho pākaṭo hoti. Yathā cakkhādīnaṃ kiccavasena adhipatiyaṭṭho, na evaṃ bhāvadvayassa. Tassa pana tādisena kāraṇatāmattenāti dassento ‘‘itthipurisindriyānaṃ panā’’tiādimāha. Paccayehīti kammādipaccayehi. Tatoti itthādiggahaṇapaccayabhāvato. Taṃsahitasantāneti itthindriyādisahitasantāne. ‘‘Sukhindriyadukkhindriyānipi cakkhādiggahaṇena gahitānī’’ti idaṃ indriyapaccayameva sandhāya vuttaṃ, pacchājātādīhi pana tāni rūpadhammānampi paccayā hontiyeva.
លក្ខណារម្មណូបនិជ្ឈានភូតានន្តិ អនិច្ចតាទិលក្ខណស្ស បថវីកសិណាទិអារម្មណស្ស ច ឧបនិជ្ឈានវសេន បវត្តានំ។ វិតក្កាទីនន្តិ វិតក្កវិចារបីតិវេទនាចិត្តេកគ្គតានំ។ ឧបគន្ត្វា និជ្ឈានន្តិ ឧបនិកច្ច និជ្ឈានជ្ឈានារម្មណស្ស ឈានចក្ខុនា ព្យត្តតរំ ឱលោកនំ អត្ថតោ ចិន្តនមេវ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘បេក្ខនំ ចិន្តនញ្ចា’’តិ។ តេនេវាហ ‘‘វិតក្កនាទិវសេនា’’តិ។ វិតក្កាទីនំយេវ សាធារណោ, យេន តេយេវ ‘‘ឈានង្គានី’’តិ វុច្ចន្តិ។ សុខទុក្ខវេទនាទ្វយន្តិ សាមញ្ញវចនម្បិ ឧបនិជ្ឈាយនដ្ឋស្ស អធិកតត្តា អនុបនិជ្ឈានសភាវមេវ តំ ពោធេតីតិ អាហ ‘‘សុខិន្ទ្រិយទុក្ខិន្ទ្រិយទ្វយ’’ន្តិ។ តញ្ហិ ឥធាធិប្បេតព្ពំ, ន សោមនស្សទោមនស្សិន្ទ្រិយំ។ តេន វុត្តំ ‘‘អធិប្បាយោ’’តិ។ អឈានង្គា ឧបេក្ខាចិត្តេកគ្គតា បញ្ចវិញ្ញាណសហគតា ទដ្ឋព្ពា វិតក្កបច្ឆិមកត្តា ឈានង្គានំ។ យទិ ឯវន្តិ ឈានង្គវចនេនេវ អឈានង្គានំ និវត្តនំ កតំ, ឯវំ សន្តេ។ ឯកន្តេន ន ឧបេក្ខាយ វិយ អនេកន្តេន។ អនេកន្តិកញ្ហិ ឧបេក្ខាយ អឈានង្គត្តំ។ យទិ ឯកន្តេន អឈានង្គំ សុខទុក្ខិន្ទ្រិយំ, អថ កថំ បសង្គោតិ អាហ ‘‘ឈានង្គដ្ឋានេ និទ្ទិដ្ឋត្តា’’តិ។ អថ វា យទិ ឯកន្តេន អឈានង្គតំ វេទនាទ្វយំ, កថំ ឈានង្គវោហារោតិ អាហ ‘‘ឈានង្គដ្ឋានេ និទ្ទិដ្ឋត្តា’’តិ។ សតិបិ…បេ.… ទស្សនត្ថំ ‘‘ឋបេត្វា សុខទុក្ខិន្ទ្រិយទ្វយ’’ន្តិ វុត្តន្តិ យោជនា ។ យទិ ឯវំ យថាវុត្តវេទនាទ្វយេន សទ្ធិំ តាទិសា ឧបេក្ខាចិត្តេកគ្គតា កស្មា ន ឋបិតាតិ អាហ ‘‘ឧបេក្ខា…បេ.… អត្ថី’’តិ, បញ្ចវិញ្ញាណសហគតានំ ឈានបច្ចយភាវោ បន នត្ថិ, ន ឥតរេសន្តិ អធិប្បាយោ។ គហណំ កតំ ឧបេក្ខាចិត្តេកគ្គតានន្តិ អានេត្វា យោជនា។
Lakkhaṇārammaṇūpanijjhānabhūtānanti aniccatādilakkhaṇassa pathavīkasiṇādiārammaṇassa ca upanijjhānavasena pavattānaṃ. Vitakkādīnanti vitakkavicārapītivedanācittekaggatānaṃ. Upagantvā nijjhānanti upanikacca nijjhānajjhānārammaṇassa jhānacakkhunā byattataraṃ olokanaṃ atthato cintanameva hotīti vuttaṃ ‘‘pekkhanaṃ cintanañcā’’ti. Tenevāha ‘‘vitakkanādivasenā’’ti. Vitakkādīnaṃyeva sādhāraṇo, yena teyeva ‘‘jhānaṅgānī’’ti vuccanti. Sukhadukkhavedanādvayanti sāmaññavacanampi upanijjhāyanaṭṭhassa adhikatattā anupanijjhānasabhāvameva taṃ bodhetīti āha ‘‘sukhindriyadukkhindriyadvaya’’nti. Tañhi idhādhippetabbaṃ, na somanassadomanassindriyaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘adhippāyo’’ti. Ajhānaṅgā upekkhācittekaggatā pañcaviññāṇasahagatā daṭṭhabbā vitakkapacchimakattā jhānaṅgānaṃ. Yadi evanti jhānaṅgavacaneneva ajhānaṅgānaṃ nivattanaṃ kataṃ, evaṃ sante. Ekantena na upekkhāya viya anekantena. Anekantikañhi upekkhāya ajhānaṅgattaṃ. Yadi ekantena ajhānaṅgaṃ sukhadukkhindriyaṃ, atha kathaṃ pasaṅgoti āha ‘‘jhānaṅgaṭṭhāne niddiṭṭhattā’’ti. Atha vā yadi ekantena ajhānaṅgataṃ vedanādvayaṃ, kathaṃ jhānaṅgavohāroti āha ‘‘jhānaṅgaṭṭhāne niddiṭṭhattā’’ti. Satipi…pe… dassanatthaṃ ‘‘ṭhapetvā sukhadukkhindriyadvaya’’nti vuttanti yojanā . Yadi evaṃ yathāvuttavedanādvayena saddhiṃ tādisā upekkhācittekaggatā kasmā na ṭhapitāti āha ‘‘upekkhā…pe… atthī’’ti, pañcaviññāṇasahagatānaṃ jhānapaccayabhāvo pana natthi, na itaresanti adhippāyo. Gahaṇaṃ kataṃ upekkhācittekaggatānanti ānetvā yojanā.
យតោ តតោ វាតិ ទុគ្គតិតោ វា សុគតិតោ វា សំកិលេសតោ វា វោទានតោ វា និយ្យានដ្ឋោ, ស្វាយំ យថាក្កមំ សម្មា មិច្ឆា វា ហោតីតិ អាហ ‘‘សម្មា វា មិច្ឆា វាតិ អត្ថោ’’តិ។ អហេតុកចិត្តេសុ ន លព្ភន្តីតិ ឯត្ថ អហេតុកចិត្តេសុ ឯវ ន លព្ភន្តីតិ ឯវមវធារណំ គហេតព្ពំ, ន អហេតុកចិត្តេសុ ន លព្ភន្តិ ឯវាតិ។ តស្មា បុរិមស្មិញ្ហិ អវធារណេ អហេតុកចិត្តេសុ អលាភោ និយតោតិ សោ បតិយោគីសុ និវត្តិតោ ហោតិ។ តេនាហ ‘‘សហេតុកចិត្តេសុ អលាភាភាវទស្សនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ។ ទុតិយេ បន អហេតុកចិត្តានិ អលាភេ និយតានីតិ តេសុ អនវសេសតោ អលាភេន ភវិតព្ពំ។ តថា សតិ យោ កេសុចិ អហេតុកចិត្តេសុ ឈានបច្ចយោ លព្ភតិ, សោបិ និវារិតោ សិយា។ តេន វុត្តំ ‘‘ន អហេតុកចិត្តេសូ’’តិអាទិ។ តត្ថ លាភាភាវទស្សនត្ថន្តិ លាភាភាវស្សេវ ទស្សនត្ថំ ន វុត្តន្តិ អត្ថោ។ តេន ឯកច្ចាលាភោ អបដិក្ខិត្តោ ហោតិ។ តេនេវាហ ‘‘កត្ថចិ កស្សចិ លាភោ ន និវារិតោ’’តិ។ ឯវំ អត្ថេ គយ្ហមានេតិ ឯវំ វុត្តនយេន បឋមបទាវធារណវសេន អត្ថេ វិញ្ញាយមានេ។ ឯត្តកមេវ វិញ្ញាយេយ្យាតិ អហេតុកចិត្តេសុ កេសុចិ ចិត្តេសុ ឈានមគ្គបច្ចយេសុ កស្សចិ បច្ចយស្ស លាភោ ន និវារិតោតិ ឯត្តកមេវ វិញ្ញាយេយ្យ អវិសេសេន វុត្តត្តា។ កិំ បនេត្ថ ឧបរិ កាតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ន សវិតក្ក…បេ.… កត’’ន្តិ។ យទិបិ ន កតំ, អត្ថតោ បន តំ កតមេវាតិ វេទិតព្ពំ។
Yato tato vāti duggatito vā sugatito vā saṃkilesato vā vodānato vā niyyānaṭṭho, svāyaṃ yathākkamaṃ sammā micchā vā hotīti āha ‘‘sammā vā micchā vāti attho’’ti. Ahetukacittesu na labbhantīti ettha ahetukacittesu eva na labbhantīti evamavadhāraṇaṃ gahetabbaṃ, na ahetukacittesu na labbhanti evāti. Tasmā purimasmiñhi avadhāraṇe ahetukacittesu alābho niyatoti so patiyogīsu nivattito hoti. Tenāha ‘‘sahetukacittesu alābhābhāvadassanatthaṃ vutta’’nti. Dutiye pana ahetukacittāni alābhe niyatānīti tesu anavasesato alābhena bhavitabbaṃ. Tathā sati yo kesuci ahetukacittesu jhānapaccayo labbhati, sopi nivārito siyā. Tena vuttaṃ ‘‘na ahetukacittesū’’tiādi. Tattha lābhābhāvadassanatthanti lābhābhāvasseva dassanatthaṃ na vuttanti attho. Tena ekaccālābho apaṭikkhitto hoti. Tenevāha ‘‘katthaci kassaci lābho na nivārito’’ti. Evaṃ atthe gayhamāneti evaṃ vuttanayena paṭhamapadāvadhāraṇavasena atthe viññāyamāne. Ettakameva viññāyeyyāti ahetukacittesu kesuci cittesu jhānamaggapaccayesu kassaci paccayassa lābho na nivāritoti ettakameva viññāyeyya avisesena vuttattā. Kiṃ panettha upari kātabbanti āha ‘‘na savitakka…pe… kata’’nti. Yadipi na kataṃ, atthato pana taṃ katamevāti veditabbaṃ.
អហេតុកចិត្តេសុ វា លាភាភាវទស្សនត្ថេតិអាទិ បច្ឆិមបទាវធារណវសេន អត្ថទស្សនំ។ តស្មាតិ យស្មា អហេតុកចិត្តេសុ ន លព្ភន្តិ ឯវាតិ ឯវំ និយមេ ករិយមានេ យថាវុត្តោ អត្ថោ សម្ភវតិ, តស្មា។ អយញ្ច អត្ថោ បាឋន្តរេនបិ សំសន្ទតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘យេន អលាភេនា’’តិអាទិ វុត្តំ។ តំ អលាភន្តិ តំ ធម្មសង្គណិយំ បកាសិតំ អលាភំ។ ឯសាតិ ឯស ឥធ បដ្ឋានវណ្ណនាយំ ‘‘អហេតុកចិត្តេសុ ន លព្ភន្តី’’តិ អលាភោ វុត្តោ។ កីទិសោ បន អលាភោតិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ សហេតុកេសូតិ សហេតុកចិត្តេសុ។ សង្កឌ្ឍិត្វាតិ អវិសដេ កត្វា។ ឯកត្តគតភាវករណន្តិ ឯកភាវាបាទនំ។ ឥមស្មិំ បន បករណេ ឈានបច្ចយោ វុត្តោវ យថាលាភបច្ចយាការវិភាវនេ ទេសនាយ តប្បរភាវតោ។
Ahetukacittesu vā lābhābhāvadassanatthetiādi pacchimapadāvadhāraṇavasena atthadassanaṃ. Tasmāti yasmā ahetukacittesu na labbhanti evāti evaṃ niyame kariyamāne yathāvutto attho sambhavati, tasmā. Ayañca attho pāṭhantarenapi saṃsandatīti dassetuṃ ‘‘yena alābhenā’’tiādi vuttaṃ. Taṃ alābhanti taṃ dhammasaṅgaṇiyaṃ pakāsitaṃ alābhaṃ. Esāti esa idha paṭṭhānavaṇṇanāyaṃ ‘‘ahetukacittesu na labbhantī’’ti alābho vutto. Kīdiso pana alābhoti taṃ dassento ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Tattha sahetukesūti sahetukacittesu. Saṅkaḍḍhitvāti avisaṭe katvā. Ekattagatabhāvakaraṇanti ekabhāvāpādanaṃ. Imasmiṃ pana pakaraṇe jhānapaccayo vuttova yathālābhapaccayākāravibhāvane desanāya tapparabhāvato.
សមន្តិ អវិសមំ, សម្មា, សហ វា។ បការេហីតិ ឯកវត្ថុកតាទិប្បការេហិ។ យុត្តតាយាតិ សំសដ្ឋតាយ។ សា បន សំសដ្ឋតា យស្មា សភាវតោ អនេកេសម្បិ សតំ ឯកត្តគមនំ វិយ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឯកីភាវោបគមនេន វិយ ឧបការកតា’’តិ។ ឯវំ ឧបការកតា ច តេសំ ពហូនំ សហច្ច ឯកត្តការិតាយ និទស្សេតព្ពា។
Samanti avisamaṃ, sammā, saha vā. Pakārehīti ekavatthukatādippakārehi. Yuttatāyāti saṃsaṭṭhatāya. Sā pana saṃsaṭṭhatā yasmā sabhāvato anekesampi sataṃ ekattagamanaṃ viya hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘ekībhāvopagamanena viya upakārakatā’’ti. Evaṃ upakārakatā ca tesaṃ bahūnaṃ sahacca ekattakāritāya nidassetabbā.
យុត្តានម្បិ សតន្តិ វុត្តប្បការេន សំសដ្ឋតាយ អញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធតាយ យុត្តានម្បិ សមានានំ។ អយញ្ច យុត្តតា ន សម្បយុត្តបច្ចយតាយ វិយ បច្ចយធម្មេសុ បច្ចយុប្បន្នធម្មេសុ ច វេទិតព្ពា, កេវលំ តត្ថ អរូបសភាវត្តា ឧភយំ សមធុរំ, ឥធ រូបារូបសភាវត្តា វិធុរន្តិ អយំ វិសេសោ។ វិប្បយុត្តភាវេនាតិ វិសំសដ្ឋភាវេន។ តេន វុត្តំ ‘‘នានត្តូបគមេនា’’តិ។ ឥទញ្ហេត្ថ វិប្បយុត្តតាយ វិសេសនំ យា នានត្តូបគមនសង្ខាតា វិប្បយុត្តតា, ន សា ‘‘ញាណវិប្បយុត្ត’’ន្តិអាទីសុ វិយ អភាវមត្តន្តិ, អយញ្ច ឧបការកតា វិនា សំសគ្គេន សហាវដ្ឋាយិតាយ កិច្ចការិតាទីហិ និទស្សេតព្ពា។ ន ហីតិអាទិ ‘‘យុត្តាន’’ន្តិ វុត្តស្ស អត្ថស្ស សមត្ថនំ ‘‘តាទិសេ យោគេ សតិយេវ វិប្បយុត្តបច្ចយតា’’តិ។ តេនាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ។ តស្សត្ថោ – យថា ‘‘វត្ថុ ខន្ធានំ, សហជាតា កុសលា ខន្ធា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ, បច្ឆាជាតា កុសលា ខន្ធា បុរេជាតស្ស ឥមស្ស កាយស្ស វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិវចនតោ (បដ្ឋា. ១.១.៤៣៤) វត្ថុសហជាតបច្ឆាជាតវសេន យុត្តានំ អត្ថិ វិប្បយុត្តបច្ចយតា, ន ឯវំ អយុត្តានំ វត្ថុសហជាត…បេ.… អត្ថីតិ។ យទិ ឯវំ រូបានំ រូបេហិ កស្មា វិប្បយុត្តបច្ចយោ ន វុត្តោតិ អាហ ‘‘រូបានំ បនា’’តិអាទិ។ វិប្បយោគោយេវ នត្ថិ សម្បយោគាសង្កាយ អភាវតោ។ សម្បយុជ្ជមានានញ្ហិ អរូបានំ រូបេហិ, រូបានញ្ច តេហិ សិយា សម្បយោគាសង្កា, សម្បយោគលក្ខណំ បន នត្ថីតិ តេសំ វិប្បយោគោ វុត្តោ។ តេនាហ ‘‘ចតូហិ សម្បយោគោ ចតូហិ វិប្បយោគោ’’តិ។
Yuttānampi satanti vuttappakārena saṃsaṭṭhatāya aññamaññasambandhatāya yuttānampi samānānaṃ. Ayañca yuttatā na sampayuttapaccayatāya viya paccayadhammesu paccayuppannadhammesu ca veditabbā, kevalaṃ tattha arūpasabhāvattā ubhayaṃ samadhuraṃ, idha rūpārūpasabhāvattā vidhuranti ayaṃ viseso. Vippayuttabhāvenāti visaṃsaṭṭhabhāvena. Tena vuttaṃ ‘‘nānattūpagamenā’’ti. Idañhettha vippayuttatāya visesanaṃ yā nānattūpagamanasaṅkhātā vippayuttatā, na sā ‘‘ñāṇavippayutta’’ntiādīsu viya abhāvamattanti, ayañca upakārakatā vinā saṃsaggena sahāvaṭṭhāyitāya kiccakāritādīhi nidassetabbā. Na hītiādi ‘‘yuttāna’’nti vuttassa atthassa samatthanaṃ ‘‘tādise yoge satiyeva vippayuttapaccayatā’’ti. Tenāha ‘‘na hī’’tiādi. Tassattho – yathā ‘‘vatthu khandhānaṃ, sahajātā kusalā khandhā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ, pacchājātā kusalā khandhā purejātassa imassa kāyassa vippayuttapaccayena paccayo’’tiādivacanato (paṭṭhā. 1.1.434) vatthusahajātapacchājātavasena yuttānaṃ atthi vippayuttapaccayatā, na evaṃ ayuttānaṃ vatthusahajāta…pe… atthīti. Yadi evaṃ rūpānaṃ rūpehi kasmā vippayuttapaccayo na vuttoti āha ‘‘rūpānaṃ panā’’tiādi. Vippayogoyeva natthi sampayogāsaṅkāya abhāvato. Sampayujjamānānañhi arūpānaṃ rūpehi, rūpānañca tehi siyā sampayogāsaṅkā, sampayogalakkhaṇaṃ pana natthīti tesaṃ vippayogo vutto. Tenāha ‘‘catūhi sampayogo catūhi vippayogo’’ti.
អត្ថិ មេ បាបកម្មំ កតន្តិ កតភាវវិសិដ្ឋា អត្ថិតា វុច្ចមានា កិរិយាយ សិទ្ធភាវមេវ ទីបេតិ, ន សិជ្ឈមានតន្តិ អាហ ‘‘និព្ពត្តតាលក្ខណំ អត្ថិភាវ’’ន្តិ។ អត្ថតោ បន កម្មស្ស អនិព្ពត្តផលតាយ ឯវមេត្ថ អត្ថិតា វេទិតព្ពា។ អត្ថិ បុគ្គលោតិ បនេត្ថ តស្សា បញ្ញត្តិយា គហេតព្ពតា, តទុបាទានស្ស វា បពន្ធាវិច្ឆេទោ លព្ភតេវាតិ វុត្តំ ‘‘ឧបលព្ភមានតាលក្ខណំ អត្ថិភាវ’’ន្តិ។ បច្ចយធម្មស្ស យទិបិ ឧប្បាទតោ បដ្ឋាយ យាវ ភង្គា លព្ភមានតា អត្ថិភាវោ, តថាបិ តស្ស យថា ឧប្បាទក្ខណតោ ឋិតិក្ខណេ សាតិសយោ ព្យាបារោ, ឯវំ បច្ចយុប្បន្នេបីតិ វុត្តំ ‘‘សតិបិ ជនកត្តេ ឧបត្ថម្ភកប្បដ្ឋានា អត្ថិភាវេន ឧបការកតា’’តិ។ វត្ថារម្មណសហជាតាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន បុរេជាតបច្ឆាជាតាទីនិ សង្គណ្ហាតិ។ អត្ថិភាវេនេវ ន និស្សយាទិភាវេនាតិ ‘‘សាធារណ’’ន្តិ វុត្តំ ឧបការកត្តំ វិភាវេតិ។
Atthime pāpakammaṃ katanti katabhāvavisiṭṭhā atthitā vuccamānā kiriyāya siddhabhāvameva dīpeti, na sijjhamānatanti āha ‘‘nibbattatālakkhaṇaṃ atthibhāva’’nti. Atthato pana kammassa anibbattaphalatāya evamettha atthitā veditabbā. Atthi puggaloti panettha tassā paññattiyā gahetabbatā, tadupādānassa vā pabandhāvicchedo labbhatevāti vuttaṃ ‘‘upalabbhamānatālakkhaṇaṃ atthibhāva’’nti. Paccayadhammassa yadipi uppādato paṭṭhāya yāva bhaṅgā labbhamānatā atthibhāvo, tathāpi tassa yathā uppādakkhaṇato ṭhitikkhaṇe sātisayo byāpāro, evaṃ paccayuppannepīti vuttaṃ ‘‘satipi janakatte upatthambhakappaṭṭhānā atthibhāvena upakārakatā’’ti. Vatthārammaṇasahajātādīnanti ādi-saddena purejātapacchājātādīni saṅgaṇhāti. Atthibhāveneva na nissayādibhāvenāti ‘‘sādhāraṇa’’nti vuttaṃ upakārakattaṃ vibhāveti.
ផស្សាទីនំ អនេកេសំ សហភាវោ នត្ថីតិ ឥទំ ន ឯកចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នេ សន្ធាយ, អថ ខោ នានាចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នេតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកស្មិំ ផស្សាទិសមុទាយេ សតិ ទុតិយោ ន ហោតី’’តិ អាហ។ ស្វាយមត្ថោ ‘‘សហភាវោ នត្ថី’’តិ សហភាវបដិក្ខេបេនេវ វិញ្ញាយតិ។ ឯត្តាវតា បន អនវពុជ្ឈន្តានំ វសេន វិវរិត្វា វុត្តោ។ តេនាតិ អនេកេសំ ផស្សាទីនំ សហភាវាភាវេន។ យទិ នត្ថិតាមត្តេន ឧបការកតា នត្ថិបច្ចយតា, អនានន្តរាតីតវសេនបិ សិយាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘សតិបី’’តិអាទិ។ តានីតិ បុរិមតរចិត្តានិ។ ទទមានំ វិយាតិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ឱកាសំ ទេតិយេវ។ តថា ហិ វុត្តំ ‘‘បវត្តិឱកាសទានេន ឧបការកតា’’តិ? សច្ចមេតំ, ឯវមជ្ឈាសយា វិយ បច្ចយធម្មា អភាវំ គច្ឆន្តីតិ ទស្សនត្ថំ វិយ-សទ្ទគ្គហណំ។
Phassādīnaṃ anekesaṃ sahabhāvo natthīti idaṃ na ekacittuppādapariyāpanne sandhāya, atha kho nānācittuppādapariyāpanneti dassento ‘‘ekasmiṃ phassādisamudāye sati dutiyo na hotī’’ti āha. Svāyamattho ‘‘sahabhāvo natthī’’ti sahabhāvapaṭikkhepeneva viññāyati. Ettāvatā pana anavabujjhantānaṃ vasena vivaritvā vutto. Tenāti anekesaṃ phassādīnaṃ sahabhāvābhāvena. Yadi natthitāmattena upakārakatā natthipaccayatā, anānantarātītavasenapi siyāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘satipī’’tiādi. Tānīti purimataracittāni. Dadamānaṃ viyāti kasmā vuttaṃ, nanu okāsaṃ detiyeva. Tathā hi vuttaṃ ‘‘pavattiokāsadānena upakārakatā’’ti? Saccametaṃ, evamajjhāsayā viya paccayadhammā abhāvaṃ gacchantīti dassanatthaṃ viya-saddaggahaṇaṃ.
នត្ថិតាវិគមានំ សតិបិ បច្ចយស្ស ធម្មស្ស អនុបលទ្ធិតាសាមញ្ញេ នត្ថិវិគតបច្ចយេសុ លព្ភមានំ វិសេសមត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ។ អភាវមត្តេនាតិ ហុត្វា អភាវមត្តេន។ តេនេត្ថ និរោធានន្តរំ បច្ចយធម្មស្ស ឧបការកត្តំ អាហ, យថា តំ ‘‘ឱកាសទាន’’ន្តិ វុត្តំ។ សភាវវិគមេនាតិ ឯតេន និរោធតោ បរម្បិ យតោ ‘‘វិគតតា និរោធប្បត្តតា’’តិ វុត្តំ។ បច្ចយធម្មេ យាសំ នត្ថិតាវិគតតានំ វសេន នត្ថិវិគតបច្ចយា វុត្តា, តាសំ វិសេសេ ទស្សិតេ នត្ថិវិគតបច្ចយានំ វិសេសោ ទស្សិតោ ហោតីតិ ‘‘នត្ថិតា ច និរោធានន្តរសុញ្ញតា វិគតតា និរោធប្បត្តតា’’តិ វុត្តំ, តត្ថ និរោធានន្តរា ន និរោធសមកាលាតិ អធិប្បាយោ។ តថាតិ ឥមិនា យថា បច្ចយធម្មាវិសេសេបិ នត្ថិវិគតបច្ចយភាវវិសេសោ និទ្ធារិតោ, តថា អត្ថិអវិគតបច្ចយភាវវិសេសោតិ ឥមមត្ថំ ឧបសំហរតិ។ យថា ហិ និរោធានន្តរនិរោធប្បត្តីហិ នត្ថិវិគតតានំ ភេទោ លក្ខិតោ, ឯវំ បច្ចយធម្មស្ស ធរមានតានិរោធានុបគមេហិ អត្ថិអវិគតតានន្តិ។ កថំ បនាយំ ធម្មាវិសេសេ បច្ចយភាវវិសេសោ ទុវិញ្ញេយ្យរូបេន ឋិតោ សម្មា វិភាវិស្សតីតិ អាហ ‘‘ធម្មានញ្ហី’’តិអាទិ។ តទភិសមយាយ តេសំ បច្ចយវិសេសានំ អធិគមត្ថំ។
Natthitāvigamānaṃ satipi paccayassa dhammassa anupaladdhitāsāmaññe natthivigatapaccayesu labbhamānaṃ visesamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādi vuttaṃ. Abhāvamattenāti hutvā abhāvamattena. Tenettha nirodhānantaraṃ paccayadhammassa upakārakattaṃ āha, yathā taṃ ‘‘okāsadāna’’nti vuttaṃ. Sabhāvavigamenāti etena nirodhato parampi yato ‘‘vigatatā nirodhappattatā’’ti vuttaṃ. Paccayadhamme yāsaṃ natthitāvigatatānaṃ vasena natthivigatapaccayā vuttā, tāsaṃ visese dassite natthivigatapaccayānaṃ viseso dassito hotīti ‘‘natthitā ca nirodhānantarasuññatā vigatatā nirodhappattatā’’ti vuttaṃ, tattha nirodhānantarā na nirodhasamakālāti adhippāyo. Tathāti iminā yathā paccayadhammāvisesepi natthivigatapaccayabhāvaviseso niddhārito, tathā atthiavigatapaccayabhāvavisesoti imamatthaṃ upasaṃharati. Yathā hi nirodhānantaranirodhappattīhi natthivigatatānaṃ bhedo lakkhito, evaṃ paccayadhammassa dharamānatānirodhānupagamehi atthiavigatatānanti. Kathaṃ panāyaṃ dhammāvisese paccayabhāvaviseso duviññeyyarūpena ṭhito sammā vibhāvissatīti āha ‘‘dhammānañhī’’tiādi. Tadabhisamayāya tesaṃ paccayavisesānaṃ adhigamatthaṃ.
ចតូសុ ខន្ធេសុ ឯកស្សបិ អសង្គហិតត្តាភាវតោ អនន្តរាទីហីតិ វិភត្តិំ បរិណាមេត្វា យោជនា។ អញ្ញន្តិ សុខុមរូបំ។ ន ហិ តំ បុរេជាតបច្ចយោ ហោតិ។ ននុ ច រូបរូបម្បិ បុរេជាតបច្ចយភាវេន កុសលត្តិកេ នាគតន្តិ អាហ ‘‘រូបរូបំ បនា’’តិអាទិ។ អញ្ញត្ថ អាគតមេវាតិ យទិបិ កុសលត្តិកេ នាគតំ, សនិទស្សនត្តិកាទីសុ បន អាគតត្តា ន សក្កា រូបរូបស្ស បុរេជាតបច្ចយតំ បដិក្ខិបិតុន្តិ អត្ថោ។
Catūsu khandhesu ekassapi asaṅgahitattābhāvato anantarādīhīti vibhattiṃ pariṇāmetvā yojanā. Aññanti sukhumarūpaṃ. Na hi taṃ purejātapaccayo hoti. Nanu ca rūparūpampi purejātapaccayabhāvena kusalattike nāgatanti āha ‘‘rūparūpaṃ panā’’tiādi. Aññattha āgatamevāti yadipi kusalattike nāgataṃ, sanidassanattikādīsu pana āgatattā na sakkā rūparūpassa purejātapaccayataṃ paṭikkhipitunti attho.
បច្ចយុទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Paccayuddesavaṇṇanā niṭṭhitā.
