| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / បញ្ចបករណ-មូលដីកា • Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā |
បច្ចយុទ្ទេសវណ្ណនា
Paccayuddesavaṇṇanā
‘‘កេ បន តេ នយា, កិញ្ច តំ បដ្ឋានំ នាមា’’តិ នយិទំ បុច្ឆិតព្ពំ។ កស្មា? និទានកថាយំ បដ្ឋានសមាននេ អនុលោមាទីនំ នយានំ បដ្ឋានស្ស ច ទស្សិតត្តាតិ ឥមមត្ថំ វិភាវេន្តោ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធេន ហិ…បេ.… នាមាតិ ហិ វុត្ត’’ន្តិ តត្ថ វុត្តំ អដ្ឋកថាបាឡិំ អាហរិ។ តត្ថ គាថាត្ថំ អដ្ឋកថាធិប្បាយញ្ច បរតោ វណ្ណយិស្សាមាតិ។
‘‘Ke pana te nayā, kiñca taṃ paṭṭhānaṃ nāmā’’ti nayidaṃ pucchitabbaṃ. Kasmā? Nidānakathāyaṃ paṭṭhānasamānane anulomādīnaṃ nayānaṃ paṭṭhānassa ca dassitattāti imamatthaṃ vibhāvento ‘‘sammāsambuddhena hi…pe… nāmāti hi vutta’’nti tattha vuttaṃ aṭṭhakathāpāḷiṃ āhari. Tattha gāthātthaṃ aṭṭhakathādhippāyañca parato vaṇṇayissāmāti.
បដ្ឋាននាមត្ថោ បន តិកបដ្ឋានាទីនំ តិកបដ្ឋានាទិនាមត្ថោ, ឥមស្ស បករណស្ស ចតុវីសតិសមន្តបដ្ឋានសមោធានតា ចេត្ថ វត្តព្ពា។ ឯវញ្ហិ សង្ខេបតោ បដ្ឋានេ ញាតេ វិត្ថារោ សុខវិញ្ញេយ្យោ ហោតីតិ។ តត្ថ ច នាមត្ថោ បឋមំ វត្តព្ពោតិ ‘‘តត្ថ យេសំ…បេ.… នាមត្ថោ តាវ ឯវំ វេទិតព្ពោ’’តិ វត្វា សព្ពសាធារណស្ស បដ្ឋាននាមស្សេវ តាវ អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘កេនដ្ឋេន បដ្ឋាន’’ន្តិអាទិមាហ ។ ប-ការោ ហីតិ ឧបសគ្គបទំ ទស្សេតិ។ សោ ‘‘បវិភត្តេសុ ធម្មេសុ, យំ សេដ្ឋំ តទុបាគមុន្តិអាទីសុ វិយ នានប្បការត្ថំ ទីបេតិ។ ននុ បការេហិ វិភត្តា បវិភត្តាតិ ប-ឥតិ ឧបសគ្គោ បការត្ថមេវ ទីបេតិ, ន នានប្បការត្ថន្តិ? ន, តេសំ បការានំ នានាវិធភាវតោ។ អត្ថតោ ហិ អាបន្នំ នានាវិធភាវំ ទស្សេតុំ នានា-សទ្ទោ វុត្តោតិ។ តត្ថ ឯកស្សបិ ធម្មស្ស ហេតុអាទីហិ អនេកបច្ចយភាវតោ ច ឯកេកស្ស បច្ចយស្ស អនេកធម្មភាវតោ ច នានប្បការបច្ចយតា វេទិតព្ពា។
Paṭṭhānanāmattho pana tikapaṭṭhānādīnaṃ tikapaṭṭhānādināmattho, imassa pakaraṇassa catuvīsatisamantapaṭṭhānasamodhānatā cettha vattabbā. Evañhi saṅkhepato paṭṭhāne ñāte vitthāro sukhaviññeyyo hotīti. Tattha ca nāmattho paṭhamaṃ vattabboti ‘‘tattha yesaṃ…pe… nāmattho tāva evaṃ veditabbo’’ti vatvā sabbasādhāraṇassa paṭṭhānanāmasseva tāva atthaṃ dassento ‘‘kenaṭṭhena paṭṭhāna’’ntiādimāha . Pa-kāro hīti upasaggapadaṃ dasseti. So ‘‘pavibhattesu dhammesu, yaṃ seṭṭhaṃ tadupāgamuntiādīsu viya nānappakāratthaṃ dīpeti. Nanu pakārehi vibhattā pavibhattāti pa-iti upasaggo pakāratthameva dīpeti, na nānappakāratthanti? Na, tesaṃ pakārānaṃ nānāvidhabhāvato. Atthato hi āpannaṃ nānāvidhabhāvaṃ dassetuṃ nānā-saddo vuttoti. Tattha ekassapi dhammassa hetuādīhi anekapaccayabhāvato ca ekekassa paccayassa anekadhammabhāvato ca nānappakārapaccayatā veditabbā.
ហេតុបច្ចយាទិវសេន វិភត្តត្តាតិ ឯតេន ធម្មសង្គហាទីសុ វុត្តតោ កុសលាទិវិភាគតោ សាតិសយវិភាគតំ បដ្ឋាននាមលាភស្ស ការណំ ទស្សេតិ។ គោដ្ឋាតិ វជា។ បដ្ឋិតគាវោតិ គតគាវោ។ អាគតដ្ឋានស្មិន្តិ មហាសីហនាទសុត្តំ វទតិ។ បវត្តគមនត្តា ឯត្ថាតិ វចនសេសោ។ អថ វា គច្ឆតិ ឯត្ថាតិ គមនំ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស និស្សង្គវសេន បវត្តស្ស គមនត្តា គមនទេសភាវតោ ឯកេកំ បដ្ឋានំ នាមាតិ អត្ថោ។ តត្ថ អញ្ញេហិ គតិមន្តេហិ អតិសយយុត្តស្ស គតិមតោ គមនដ្ឋានភាវទស្សនត្ថំ ‘‘សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សា’’តិ វុត្តំ។ តស្ស មហាវេគស្ស បុរិសស្ស បបាតដ្ឋានំ វិយ ធម្មសង្គណីអាទីនំ សាសង្គគមនដ្ឋានភាវំ ឥមស្ស ច មហាបថោ វិយ និរាសង្គគមនដ្ឋានភាវំ ទស្សេន្តោ អតិសយយុត្តគមនដ្ឋានភាវោ បដ្ឋាននាមលាភស្ស ការណន្តិ ទស្សេតិ។
Hetupaccayādivasena vibhattattāti etena dhammasaṅgahādīsu vuttato kusalādivibhāgato sātisayavibhāgataṃ paṭṭhānanāmalābhassa kāraṇaṃ dasseti. Goṭṭhāti vajā. Paṭṭhitagāvoti gatagāvo. Āgataṭṭhānasminti mahāsīhanādasuttaṃ vadati. Pavattagamanattā etthāti vacanaseso. Atha vā gacchati etthāti gamanaṃ, sabbaññutaññāṇassa nissaṅgavasena pavattassa gamanattā gamanadesabhāvato ekekaṃ paṭṭhānaṃ nāmāti attho. Tattha aññehi gatimantehi atisayayuttassa gatimato gamanaṭṭhānabhāvadassanatthaṃ ‘‘sabbaññutaññāṇassā’’ti vuttaṃ. Tassa mahāvegassa purisassa papātaṭṭhānaṃ viya dhammasaṅgaṇīādīnaṃ sāsaṅgagamanaṭṭhānabhāvaṃ imassa ca mahāpatho viya nirāsaṅgagamanaṭṭhānabhāvaṃ dassento atisayayuttagamanaṭṭhānabhāvo paṭṭhānanāmalābhassa kāraṇanti dasseti.
តិកានន្តិ តិកវសេន វុត្តធម្មានំ។ សមន្តាតិ អនុលោមាទីហិ សព្ពាការេហិបិ គតានិ ចតុវីសតិ ហោន្តីតិ អត្ថោ។ ឯតស្មិំ អត្ថេ ចតុវីសតិសមន្តបដ្ឋានានីតិ ‘‘សមន្តចតុវីសតិបដ្ឋានានី’’តិ វត្តព្ពេ សមន្តសទ្ទស្ស បរយោគំ កត្វា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ អថ វា សមន្តា ឆ ឆ ហុត្វាតិ ឯតេន អនុលោមាទិសព្ពកោដ្ឋាសតោ តិកាទិឆឆភាវំ ទស្សេតិ។ តេន សមន្តសទ្ទោ តិកាទិឆឆបដ្ឋានវិសេសនំ ហោតិ, ន ចតុវីសតិវិសេសនំ, តស្មា សមន្តតោ បដ្ឋានានិ តានិ ចតុវីសតីតិ កត្វា ‘‘ចតុវីសតិសមន្តបដ្ឋានានី’’តិ វុត្តំ។ សមន្តតោ វា ធម្មានុលោមាទិតិកាទិបដិច្ចវារាទិបច្ចយានុលោមាទិហេតុមូលកាទិប្បការេហិ បវត្តានិ បដ្ឋានានិ សមន្តបដ្ឋានានិ, អនូនេហិ នយេហិ បវត្តានីតិ វុត្តំ ហោតិ។ តានិ បន ចតុវីសតិ ហោន្តិ។ តេនេវាហ ‘‘ឥមេសំ ចតុវីសតិយា ខុទ្ទកបដ្ឋានសង្ខាតានំ សមន្តបដ្ឋានានំ សមោធានវសេនា’’តិ។
Tikānanti tikavasena vuttadhammānaṃ. Samantāti anulomādīhi sabbākārehipi gatāni catuvīsati hontīti attho. Etasmiṃ atthe catuvīsatisamantapaṭṭhānānīti ‘‘samantacatuvīsatipaṭṭhānānī’’ti vattabbe samantasaddassa parayogaṃ katvā vuttanti daṭṭhabbaṃ. Atha vā samantā cha cha hutvāti etena anulomādisabbakoṭṭhāsato tikādichachabhāvaṃ dasseti. Tena samantasaddo tikādichachapaṭṭhānavisesanaṃ hoti, na catuvīsativisesanaṃ, tasmā samantato paṭṭhānāni tāni catuvīsatīti katvā ‘‘catuvīsatisamantapaṭṭhānānī’’ti vuttaṃ. Samantato vā dhammānulomāditikādipaṭiccavārādipaccayānulomādihetumūlakādippakārehi pavattāni paṭṭhānāni samantapaṭṭhānāni, anūnehi nayehi pavattānīti vuttaṃ hoti. Tāni pana catuvīsati honti. Tenevāha ‘‘imesaṃ catuvīsatiyā khuddakapaṭṭhānasaṅkhātānaṃ samantapaṭṭhānānaṃ samodhānavasenā’’ti.
ហេតុ ច សោ បច្ចយោ ចាតិ ឥមិនា វចនេន ហេតុនោ អធិបតិបច្ចយាទិភូតស្ស ច គហណំ សិយាតិ តំ និវារេន្តោ អាហ ‘‘ហេតុ ហុត្វា បច្ចយោ’’តិ។ ឯតេនបិ សោ ឯវ ទោសោ អាបជ្ជតីតិ បុនាហ ‘‘ហេតុភាវេន បច្ចយោតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ។ តេន ឥធ ហេតុ-សទ្ទេន ធម្មគ្គហណំ ន កតំ, អថ ខោ ធម្មសត្តិវិសេសោ គហិតោតិ ទស្សេតិ។ តស្ស ហិ បច្ចយសទ្ទស្ស ច សមានាធិករណតំ សន្ធាយ ‘‘ហេតុ ច សោ បច្ចយោ ចា’’តិ, ‘‘ហេតុ ហុត្វា បច្ចយោ’’តិ ច វុត្តំ។ ឯវញ្ច កត្វា បរតោ បាឡិយំ ‘‘ហេតូ ហេតុសម្បយុត្ត…បេ.… ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា (បដ្ឋា. ១.១.១) តេន តេន ហេតុភាវាទិឧបការេន តស្ស តស្ស ធម្មស្ស ឧបការត្តំ វុត្តំ។ អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘យោ ហិ ធម្មោ យំ ធម្មំ អប្បច្ចក្ខាយ តិដ្ឋតិ វា ឧប្បជ្ជតិ វា, សោ តស្ស បច្ចយោ’’តិ ‘‘មូលដ្ឋេន ឧបការកោ ធម្មោ ហេតុបច្ចយោ’’តិច្ចេវមាទិនា ធម្មប្បធាននិទ្ទេសេន ធម្មតោ អញ្ញា ធម្មសត្តិ នាម នត្ថីតិ ធម្មេហេវ ធម្មសត្តិវិភាវនំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ ឥធាបិ វា ហេតុ ច សោ បច្ចយោ ចាតិ ធម្មេនេវ ធម្មសត្តិំ ទស្សេតិ។ ន ហិ ហេតុបច្ចយោតិអាទិកោ ឧទ្ទេសោ កុសលាទិឧទ្ទេសោ វិយ ធម្មប្បធានោ, អថ ខោ ធម្មានំ ឧបការប្បធានោតិ។ ឯតីតិ ឯតស្ស អត្ថោ វត្តតីតិ, តញ្ច ឧប្បត្តិដ្ឋិតីនំ សាធារណវចនំ។ តេនេវាហ – ‘‘តិដ្ឋតិ វា ឧប្បជ្ជតិ វា’’តិ។ កោចិ ហិ បច្ចយោ ឋិតិយា ឯវ ហោតិ យថា បច្ឆាជាតបច្ចយោ, កោចិ ឧប្បត្តិយាយេវ យថា អនន្តរាទយោ, កោចិ ឧភយស្ស យថា ហេតុអាទយោតិ។
Hetu ca so paccayo cāti iminā vacanena hetuno adhipatipaccayādibhūtassa ca gahaṇaṃ siyāti taṃ nivārento āha ‘‘hetu hutvā paccayo’’ti. Etenapi so eva doso āpajjatīti punāha ‘‘hetubhāvena paccayoti vuttaṃ hotī’’ti. Tena idha hetu-saddena dhammaggahaṇaṃ na kataṃ, atha kho dhammasattiviseso gahitoti dasseti. Tassa hi paccayasaddassa ca samānādhikaraṇataṃ sandhāya ‘‘hetu ca so paccayo cā’’ti, ‘‘hetu hutvā paccayo’’ti ca vuttaṃ. Evañca katvā parato pāḷiyaṃ ‘‘hetū hetusampayutta…pe… hetupaccayena paccayo’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.1) tena tena hetubhāvādiupakārena tassa tassa dhammassa upakārattaṃ vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘yo hi dhammo yaṃ dhammaṃ appaccakkhāya tiṭṭhati vā uppajjati vā, so tassa paccayo’’ti ‘‘mūlaṭṭhena upakārako dhammo hetupaccayo’’ticcevamādinā dhammappadhānaniddesena dhammato aññā dhammasatti nāma natthīti dhammeheva dhammasattivibhāvanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Idhāpi vā hetu ca so paccayo cāti dhammeneva dhammasattiṃ dasseti. Na hi hetupaccayotiādiko uddeso kusalādiuddeso viya dhammappadhāno, atha kho dhammānaṃ upakārappadhānoti. Etīti etassa attho vattatīti, tañca uppattiṭṭhitīnaṃ sādhāraṇavacanaṃ. Tenevāha – ‘‘tiṭṭhati vā uppajjati vā’’ti. Koci hi paccayo ṭhitiyā eva hoti yathā pacchājātapaccayo, koci uppattiyāyeva yathā anantarādayo, koci ubhayassa yathā hetuādayoti.
ឧបការកលក្ខណោតិ ច ធម្មេន ធម្មសត្តិឧបការំ ទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ។ ហិនោតិ បតិដ្ឋាតិ ឯត្ថាតិ ហេតុ។ អនេកត្ថត្តា ធាតុសទ្ទានំ ហិ-សទ្ទោ មូល-សទ្ទោ វិយ បតិដ្ឋត្ថោតិ ទដ្ឋព្ពោតិ។ ហិនោតិ វា ឯតេន កម្មនិទានភូតេន ឧទ្ធំ ឱជំ អភិហរន្តេន មូលេន វិយ បាទបោ តប្បច្ចយំ ផលំ គច្ឆតិ បវត្តតិ វុឌ្ឍិំ វិរូឡ្ហិំ អាបជ្ជតីតិ ហេតុ។ អាចរិយានន្តិ រេវតត្ថេរំ វទតិ។
Upakārakalakkhaṇoti ca dhammena dhammasattiupakāraṃ dassetīti daṭṭhabbaṃ. Hinoti patiṭṭhāti etthāti hetu. Anekatthattā dhātusaddānaṃ hi-saddo mūla-saddo viya patiṭṭhatthoti daṭṭhabboti. Hinoti vā etena kammanidānabhūtena uddhaṃ ojaṃ abhiharantena mūlena viya pādapo tappaccayaṃ phalaṃ gacchati pavattati vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ āpajjatīti hetu. Ācariyānanti revatattheraṃ vadati.
‘‘យោនិសោ, ភិក្ខវេ, មនសិករោតោ អនុប្បន្នា ចេវ កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តី’’តិអាទីហិ (អ. និ. ១.៦៦-៦៧) កុសលភាវស្ស យោនិសោមនសិការបដិពទ្ធតា សិទ្ធា ហោតីតិ អាហ ‘‘យោនិសោមនសិការបដិពទ្ធោ កុសលភាវោ’’តិ។ ឯតេនេវ អកុសលាព្យាកតភាវា កុសលភាវោ វិយ ន ហេតុបដិពទ្ធាតិ ទស្សិតំ ហោតិ។ យំ បនេកេ មញ្ញេយ្យុំ ‘‘អហេតុកហេតុស្ស អកុសលភាវោ វិយ សហេតុកហេតូនំ សភាវតោវ កុសលាទិភាវោ អញ្ញេសំ តំសម្បយុត្តានំ ហេតុបដិពទ្ធោ’’តិ, តស្ស ឧត្តរំ វត្តុំ ‘‘យទិ ចា’’តិអាទិមាហ។ អលោភោ កុសលោ វា សិយា អព្យាកតោ វា, យទិ អលោភោ សភាវតោ កុសលោ, កុសលត្តា អព្យាកតោ ន សិយា។ អថ អព្យាកតោ, តំសភាវត្តា កុសលោ ន សិយា អលោភសភាវស្ស អទោសត្តាភាវោ វិយ។ យស្មា បន ឧភយថាបិ សោ ហោតិ, តស្មា យថា ឧភយថា ហោន្តេសុ ផស្សាទីសុ សម្បយុត្តេសុ ហេតុបដិពទ្ធកុសលាទិភាវំ បរិយេសថ, ន សភាវតោ, ឯវំ ហេតូសុបិ កុសលាទិតា អញ្ញបដិពទ្ធា បរិយេសិតព្ពា, ន សភាវតោតិ។ យំ វុត្តំ ‘‘សម្បយុត្តហេតូសុ សភាវតោវ កុសលាទិភាវោ’’តិ, តំ ន យុជ្ជតិ, សា បន បរិយេសិយមានា យោនិសោមនសិការាទិបដិពទ្ធា ហោតីតិ ហេតូសុ វិយ សម្បយុត្តេសុបិ យោនិសោមនសិការាទិបដិពទ្ធោ កុសលាទិភាវោ, ន ហេតុបដិពទ្ធោតិ សិទ្ធំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ។
‘‘Yoniso, bhikkhave, manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā uppajjanti, uppannā ca kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’’tiādīhi (a. ni. 1.66-67) kusalabhāvassa yonisomanasikārapaṭibaddhatā siddhā hotīti āha ‘‘yonisomanasikārapaṭibaddho kusalabhāvo’’ti. Eteneva akusalābyākatabhāvā kusalabhāvo viya na hetupaṭibaddhāti dassitaṃ hoti. Yaṃ paneke maññeyyuṃ ‘‘ahetukahetussa akusalabhāvo viya sahetukahetūnaṃ sabhāvatova kusalādibhāvo aññesaṃ taṃsampayuttānaṃ hetupaṭibaddho’’ti, tassa uttaraṃ vattuṃ ‘‘yadi cā’’tiādimāha. Alobho kusalo vā siyā abyākato vā, yadi alobho sabhāvato kusalo, kusalattā abyākato na siyā. Atha abyākato, taṃsabhāvattā kusalo na siyā alobhasabhāvassa adosattābhāvo viya. Yasmā pana ubhayathāpi so hoti, tasmā yathā ubhayathā hontesu phassādīsu sampayuttesu hetupaṭibaddhakusalādibhāvaṃ pariyesatha, na sabhāvato, evaṃ hetūsupi kusalāditā aññapaṭibaddhā pariyesitabbā, na sabhāvatoti. Yaṃ vuttaṃ ‘‘sampayuttahetūsu sabhāvatova kusalādibhāvo’’ti, taṃ na yujjati, sā pana pariyesiyamānā yonisomanasikārādipaṭibaddhā hotīti hetūsu viya sampayuttesupi yonisomanasikārādipaṭibaddho kusalādibhāvo, na hetupaṭibaddhoti siddhaṃ hotīti adhippāyo.
អារភិត្វាបីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទេន ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ – រូបាយតនាទិមត្តេ យស្មិំ កិស្មិញ្ចិ ឯកស្មិំ អដ្ឋត្វា ‘‘យំ យំ ធម្មំ អារព្ភា’’តិ អនិយមេន សព្ពរូបាយតន…បេ.… ធម្មាយតនានញ្ច អារម្មណបច្ចយភាវស្ស វុត្តត្តា ន កោចិ ធម្មោ ន ហោតីតិ។
Ārabhitvāpīti ettha pi-saddena imamatthaṃ dasseti – rūpāyatanādimatte yasmiṃ kismiñci ekasmiṃ aṭṭhatvā ‘‘yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbhā’’ti aniyamena sabbarūpāyatana…pe… dhammāyatanānañca ārammaṇapaccayabhāvassa vuttattā na koci dhammo na hotīti.
‘‘ឆន្ទវតោ កិំ នាម ន សិជ្ឈតី’’តិអាទិកំ បុរិមាភិសង្ខារូបនិស្សយំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជមានេ ចិត្តេ ឆន្ទាទយោ ធុរភូតា ជេដ្ឋកភូតា សយំ សម្បយុត្តធម្មេ សាធយមានា ហុត្វា បវត្តន្តិ, តំសម្បយុត្តធម្មា ច តេសំ វសេ វត្តន្តិ ហីនាទិភាវេន តទនុវត្តនតោ, តេន តេ អធិបតិបច្ចយា ហោន្តិ។ គរុកាតព្ពម្បិ អារម្មណំ តន្និន្នបោណបព្ភារានំ បច្ចវេក្ខណអស្សាទមគ្គផលានំ អត្តនោ វសេ វត្តយមានំ វិយ បច្ចយោ ហោតិ, តស្មាយំ អត្តាធីនានំ បតិភាវេន ឧបការកតា អធិបតិបច្ចយតាតិ ទដ្ឋព្ពា។
‘‘Chandavato kiṃ nāma na sijjhatī’’tiādikaṃ purimābhisaṅkhārūpanissayaṃ labhitvā uppajjamāne citte chandādayo dhurabhūtā jeṭṭhakabhūtā sayaṃ sampayuttadhamme sādhayamānā hutvā pavattanti, taṃsampayuttadhammā ca tesaṃ vase vattanti hīnādibhāvena tadanuvattanato, tena te adhipatipaccayā honti. Garukātabbampi ārammaṇaṃ tanninnapoṇapabbhārānaṃ paccavekkhaṇaassādamaggaphalānaṃ attano vase vattayamānaṃ viya paccayo hoti, tasmāyaṃ attādhīnānaṃ patibhāvena upakārakatā adhipatipaccayatāti daṭṭhabbā.
មនោវិញ្ញាណធាតូតិអាទិ ចិត្តនិយមោតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន សន្តីរណានន្តរំ វោដ្ឋព្ពនំ, ចុតិអនន្តរា បដិសន្ធីតិ យស្ស យស្ស ចិត្តស្ស អនន្តរា យំ យំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស តស្ស តទនន្តរុប្បាទនិយមោ តំតំសហការីបច្ចយវិសិដ្ឋស្ស បុរិមបុរិមចិត្តស្សេវ វសេន ឥជ្ឈតីតិ ទស្សេតិ។ ភាវនាពលេន បន វារិតត្តាតិ ឯត្ថ យថា រុក្ខស្ស វេខេ ទិន្នេ បុប្ផិតុំ សមត្ថស្សេវ បុប្ផនំ ន ហោតិ, អគទវេខេ បន អបនីតេ តាយយេវ សមត្ថតាយ បុប្ផនំ ហោតិ, ឯវមិធាបិ ភាវនាពលេន វារិតត្តា សមុដ្ឋាបនសមត្ថស្សេវ អសមុដ្ឋាបនំ, តស្មិញ្ច អបគតេ តាយយេវ សមត្ថតាយ សមុដ្ឋាបនំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ។
Manoviññāṇadhātūtiādi cittaniyamoti ettha ādi-saddena santīraṇānantaraṃ voṭṭhabbanaṃ, cutianantarā paṭisandhīti yassa yassa cittassa anantarā yaṃ yaṃ cittaṃ uppajjati, tassa tassa tadanantaruppādaniyamo taṃtaṃsahakārīpaccayavisiṭṭhassa purimapurimacittasseva vasena ijjhatīti dasseti. Bhāvanābalena pana vāritattāti ettha yathā rukkhassa vekhe dinne pupphituṃ samatthasseva pupphanaṃ na hoti, agadavekhe pana apanīte tāyayeva samatthatāya pupphanaṃ hoti, evamidhāpi bhāvanābalena vāritattā samuṭṭhāpanasamatthasseva asamuṭṭhāpanaṃ, tasmiñca apagate tāyayeva samatthatāya samuṭṭhāpanaṃ hotīti adhippāyo.
ព្យញ្ជនមត្តតោវេត្ថ នានាករណំ បច្ចេតព្ពំ, ន អត្ថតោតិ ឧបចយសន្តតិអធិវចននិរុត្តិបទានំ វិយ សទ្ទត្ថមត្តតោ នានាករណំ, ន វចនីយត្ថតោតិ អធិប្បាយោ។ តេនេវ សទ្ទត្ថវិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិមាហ។ តត្ថ បុរិមបច្ឆិមានំ និរោធុប្បាទន្តរាភាវតោ និរន្តរុប្បាទនសមត្ថតា អនន្តរបច្ចយភាវោ។ រូបធម្មានំ វិយ សណ្ឋានាភាវតោ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នានំ សហាវដ្ឋានាភាវតោ ច ‘‘ឥទមិតោ ហេដ្ឋា ឧទ្ធំ តិរិយ’’ន្តិ វិភាគាភាវា អត្តនា ឯកត្តមិវ ឧបនេត្វា សុដ្ឋុ អនន្តរភាវេន ឧប្បាទនសមត្ថតា សមនន្តរបច្ចយតា។
Byañjanamattatovettha nānākaraṇaṃ paccetabbaṃ, na atthatoti upacayasantatiadhivacananiruttipadānaṃ viya saddatthamattato nānākaraṇaṃ, na vacanīyatthatoti adhippāyo. Teneva saddatthavisesaṃ dassetuṃ ‘‘katha’’ntiādimāha. Tattha purimapacchimānaṃ nirodhuppādantarābhāvato nirantaruppādanasamatthatā anantarapaccayabhāvo. Rūpadhammānaṃ viya saṇṭhānābhāvato paccayapaccayuppannānaṃ sahāvaṭṭhānābhāvato ca ‘‘idamito heṭṭhā uddhaṃ tiriya’’nti vibhāgābhāvā attanā ekattamiva upanetvā suṭṭhu anantarabhāvena uppādanasamatthatā samanantarapaccayatā.
ឧប្បាទនសមត្ថតាតិ ច អព្យាបារត្តា ធម្មានំ យស្មិំ យទាការេ និរុទ្ធេ វត្តមានេ វា សតិ តំតំវិសេសវន្តា ធម្មា ហោន្តិ, តស្ស សោវ អាការោ វុច្ចតីតិ ទដ្ឋព្ពោ។ ធម្មានំ បវត្តិមេវ ច ឧបាទាយ កាលវោហារោតិ និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនផលសមាបត្តីនំ អសញ្ញសត្តា ចវន្តស្ស បុរិមចុតិបច្ឆិមបដិសន្ធីនញ្ច និរោធុប្បាទនិរន្តរតាយ កាលន្តរតា នត្ថីតិ ទដ្ឋព្ពា។ ន ហិ តេសំ អន្តរា អរូបធម្មានំ បវត្តិ អត្ថិ, យំ ឧបាទាយ កាលន្តរតា វុច្ចេយ្យ, ន ច រូបធម្មប្បវត្តិ អរូបធម្មប្បវត្តិយា អន្តរំ ករោតិ អញ្ញសន្តានត្តា។ រូបារូបធម្មសន្តតិយោ ហិ ទ្វេ អញ្ញមញ្ញំ វិសទិសសភាវត្តា អញ្ញមញ្ញោបការភាវេន វត្តមានាបិ វិសុំយេវ ហោន្តិ។ ឯកសន្តតិយញ្ច បុរិមបច្ឆិមានំ មជ្ឈេ វត្តមានំ តំសន្តតិបរិយាបន្នតាយ អន្តរការកំ ហោតិ។ តាទិសញ្ច កញ្ចិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនផលសមាបត្តីនំ មជ្ឈេ នត្ថិ, ន ច អភាវោ អន្តរការកោ ហោតិ អភាវត្តាយេវ, តស្មា ជវនានន្តរស្ស ជវនស្ស វិយ, ភវង្គានន្តរស្ស ភវង្គស្ស វិយ ច និរន្តរតា សុដ្ឋុ ច អនន្តរតា ហោតីតិ តថា ឧប្បាទនសមត្ថតា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនចុតីនម្បិ ទដ្ឋព្ពា។ ឧប្បត្តិយា បច្ចយភាវោ ចេត្ថ អនន្តរបច្ចយាទីនំ បាកដោតិ ឧប្បាទនសមត្ថតាវ វុត្តា។ បច្ចុប្បន្នានំ បន ធម្មានំ បុព្ពន្តាបរន្តបរិច្ឆេទេន គហិតានំ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វចនំ អលភន្តានំ ‘‘អតីតោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា (បដ្ឋា. ២.១៨.៥) អនន្តរាទិបច្ចយភាវោ វុត្តោតិ ន សោ ឧប្បត្តិយំយេវាតិ វិញ្ញាយតិ។ ន ហិ កុសលាទិគ្គហណំ វិយ បច្ចុប្បន្នគ្គហណំ អបរិច្ឆេទំ, យតោ ឧប្បត្តិមត្តសមង្គិនោយេវ ច គហណំ សិយា, តេនេវ ច អតីតត្តិកេ បដិច្ចវារាទយោ ន សន្តីតិ។
Uppādanasamatthatāti ca abyāpārattā dhammānaṃ yasmiṃ yadākāre niruddhe vattamāne vā sati taṃtaṃvisesavantā dhammā honti, tassa sova ākāro vuccatīti daṭṭhabbo. Dhammānaṃ pavattimeva ca upādāya kālavohāroti nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanaphalasamāpattīnaṃ asaññasattā cavantassa purimacutipacchimapaṭisandhīnañca nirodhuppādanirantaratāya kālantaratā natthīti daṭṭhabbā. Na hi tesaṃ antarā arūpadhammānaṃ pavatti atthi, yaṃ upādāya kālantaratā vucceyya, na ca rūpadhammappavatti arūpadhammappavattiyā antaraṃ karoti aññasantānattā. Rūpārūpadhammasantatiyo hi dve aññamaññaṃ visadisasabhāvattā aññamaññopakārabhāvena vattamānāpi visuṃyeva honti. Ekasantatiyañca purimapacchimānaṃ majjhe vattamānaṃ taṃsantatipariyāpannatāya antarakārakaṃ hoti. Tādisañca kañci nevasaññānāsaññāyatanaphalasamāpattīnaṃ majjhe natthi, na ca abhāvo antarakārako hoti abhāvattāyeva, tasmā javanānantarassa javanassa viya, bhavaṅgānantarassa bhavaṅgassa viya ca nirantaratā suṭṭhu ca anantaratā hotīti tathā uppādanasamatthatā nevasaññānāsaññāyatanacutīnampi daṭṭhabbā. Uppattiyā paccayabhāvo cettha anantarapaccayādīnaṃ pākaṭoti uppādanasamatthatāva vuttā. Paccuppannānaṃ pana dhammānaṃ pubbantāparantaparicchedena gahitānaṃ ‘‘uppajjatī’’ti vacanaṃ alabhantānaṃ ‘‘atīto dhammo paccuppannassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’tiādinā (paṭṭhā. 2.18.5) anantarādipaccayabhāvo vuttoti na so uppattiyaṃyevāti viññāyati. Na hi kusalādiggahaṇaṃ viya paccuppannaggahaṇaṃ aparicchedaṃ, yato uppattimattasamaṅginoyeva ca gahaṇaṃ siyā, teneva ca atītattike paṭiccavārādayo na santīti.
ឧប្បជ្ជមានោវ សហុប្បាទភាវេនាតិ ឯត្ថាបិ ឧប្បត្តិយា បច្ចយភាវេន បាកដេន ឋិតិយាបិ បច្ចយភាវំ និទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ, បច្ចយុប្បន្នានំ បន សហជាតភាវេន ឧបការកតា សហជាតបច្ចយតាតិ។
Uppajjamānovasahuppādabhāvenāti etthāpi uppattiyā paccayabhāvena pākaṭena ṭhitiyāpi paccayabhāvaṃ nidassetīti daṭṭhabbaṃ, paccayuppannānaṃ pana sahajātabhāvena upakārakatā sahajātapaccayatāti.
អត្តនោ ឧបការកស្ស ឧបការកតា អញ្ញមញ្ញបច្ចយតា, ឧបការកតា ច អញ្ញមញ្ញតាវសេនេវ ទដ្ឋព្ពា, ន សហជាតាទិវសេន។ សហជាតាទិបច្ចយោ ហោន្តោយេវ ហិ កោចិ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ ន ហោតិ, ន ច បុរេជាតបច្ឆាជាតភាវេហិ ឧបការកស្ស ឧបការកា វត្ថុខន្ធា អញ្ញមញ្ញបច្ចយា ហោន្តីតិ។
Attano upakārakassa upakārakatā aññamaññapaccayatā, upakārakatā ca aññamaññatāvaseneva daṭṭhabbā, na sahajātādivasena. Sahajātādipaccayo hontoyeva hi koci aññamaññapaccayo na hoti, na ca purejātapacchājātabhāvehi upakārakassa upakārakā vatthukhandhā aññamaññapaccayā hontīti.
តរុអាទីនំ បថវី វិយ អធិដ្ឋានាការេន បថវីធាតុ សេសធាតូនំ, ចក្ខាទយោ ច ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ ឧបការកា ចិត្តកម្មស្ស បដាទយោ វិយ និស្សយាការេន ខន្ធាទយោ តំតំនិស្សយានំ ខន្ធាទីនំ។
Taruādīnaṃ pathavī viya adhiṭṭhānākārena pathavīdhātu sesadhātūnaṃ, cakkhādayo ca cakkhuviññāṇādīnaṃ upakārakā cittakammassa paṭādayo viya nissayākārena khandhādayo taṃtaṃnissayānaṃ khandhādīnaṃ.
តទធីនវុត្តិតាយ អត្តនោ ផលេន និស្សិតោតិ យំ កិញ្ចិ ការណំ និស្សយោតិ វទតិ។ តត្ថ យោ ភុសោ, តំ ឧបនិស្សយោតិ និទ្ធារេតិ។
Tadadhīnavuttitāya attano phalena nissitoti yaṃ kiñci kāraṇaṃ nissayoti vadati. Tattha yo bhuso, taṃ upanissayoti niddhāreti.
បកតោតិ ឯត្ថ ប-ការោ ឧបសគ្គោ, សោ អត្តនោ ផលស្ស ឧប្បាទនេ សមត្ថភាវេន សុដ្ឋុកតតំ ទីបេតិ។ តថា ច កតំ អត្តនោ សន្តានេ កតំ ហោតីតិ អាហ ‘‘អត្តនោ សន្តានេ’’តិ។ ករណញ្ច ទុវិធំ និប្ផាទនំ ឧបសេវនញ្ចាតិ ទស្សេតុំ ‘‘និប្ផាទិតោ វា’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ ឧបសេវិតោ វាតិ ឯតេន កាយអល្លីយាបនវសេន ឧបភោគូបសេវនំ វិជាននាទិវសេន អារម្មណូបសេវនញ្ច ទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ។ តេន អនាគតានម្បិ ចក្ខុសម្បទាទីនំ អារម្មណូបសេវនេន យថាបដិសេវិតានំ បកតូបនិស្សយតា វុត្តា ហោតិ។
Pakatoti ettha pa-kāro upasaggo, so attano phalassa uppādane samatthabhāvena suṭṭhukatataṃ dīpeti. Tathā ca kataṃ attano santāne kataṃ hotīti āha ‘‘attano santāne’’ti. Karaṇañca duvidhaṃ nipphādanaṃ upasevanañcāti dassetuṃ ‘‘nipphādito vā’’tiādimāha. Tattha upasevito vāti etena kāyaallīyāpanavasena upabhogūpasevanaṃ vijānanādivasena ārammaṇūpasevanañca dassetīti daṭṭhabbaṃ. Tena anāgatānampi cakkhusampadādīnaṃ ārammaṇūpasevanena yathāpaṭisevitānaṃ pakatūpanissayatā vuttā hoti.
យថា បច្ឆាជាតេន វិនា សន្តានាវិច្ឆេទហេតុភាវំ អគច្ឆន្តានំ ធម្មានំ យេ បច្ឆាជាតាការេន ឧបការកា, តេសំ សា វិប្បយុត្តាការាទីហិ វិសិដ្ឋា ឧបការកតា បច្ឆាជាតបច្ចយតា, តថា និស្សយារម្មណាការាទីហិ វិសិដ្ឋា បុរេជាតភាវេន វិនា ឧបការកភាវំ អគច្ឆន្តានំ វត្ថារម្មណានំ បុរេជាតាការេន ឧបការកតា បុរេជាតបច្ចយតា, ឯវំ សព្ពត្ថ បច្ចយានំ បច្ចយន្តរាការវិសិដ្ឋា ឧបការកតា យោជេតព្ពា។
Yathā pacchājātena vinā santānāvicchedahetubhāvaṃ agacchantānaṃ dhammānaṃ ye pacchājātākārena upakārakā, tesaṃ sā vippayuttākārādīhi visiṭṭhā upakārakatā pacchājātapaccayatā, tathā nissayārammaṇākārādīhi visiṭṭhā purejātabhāvena vinā upakārakabhāvaṃ agacchantānaṃ vatthārammaṇānaṃ purejātākārena upakārakatā purejātapaccayatā, evaṃ sabbattha paccayānaṃ paccayantarākāravisiṭṭhā upakārakatā yojetabbā.
គិជ្ឈបោតកសរីរានំ អាហារាសាចេតនា វិយាតិ ឯតេន មនោសញ្ចេតនាហារវសេន បវត្តមានេហិ អរូបធម្មេហិ រូបកាយស្ស ឧបត្ថម្ភិតភាវំ ទស្សេតិ។ តេនេវ ‘‘អាហារាសា វិយា’’តិ អវត្វា ចេតនាគហណំ ករោតិ។
Gijjhapotakasarīrānaṃāhārāsācetanā viyāti etena manosañcetanāhāravasena pavattamānehi arūpadhammehi rūpakāyassa upatthambhitabhāvaṃ dasseti. Teneva ‘‘āhārāsā viyā’’ti avatvā cetanāgahaṇaṃ karoti.
កុសលាទិភាវេន អត្តនា សទិសស្ស បយោគេន ករណីយស្ស បុនប្បុនំ ករណំ បវត្តនំ អាសេវនដ្ឋោ, អត្តសទិសសភាវតាបាទនំ វាសនំ វា។ គន្ថាទីសុ បុរិមាបុរិមាភិយោគោ វិយាតិ បុរិមា បុរិមា អាសេវនា វិយាតិ អធិប្បាយោ។
Kusalādibhāvena attanā sadisassa payogena karaṇīyassa punappunaṃ karaṇaṃ pavattanaṃ āsevanaṭṭho, attasadisasabhāvatāpādanaṃ vāsanaṃ vā. Ganthādīsu purimāpurimābhiyogo viyāti purimā purimā āsevanā viyāti adhippāyo.
ចិត្តប្បយោគោ ចិត្តកិរិយា, អាយូហនន្តិ អត្ថោ។ យថា ហិ កាយវចីបយោគោ វិញ្ញត្តិ, ឯវំ ចិត្តប្បយោគោ ចេតនា។ សា តាយ ឧប្បន្នកិរិយតាវិសិដ្ឋេ សន្តានេ សេសបច្ចយសមាគមេ បវត្តមានានំ វិបាកកដត្តារូបានម្បិ តេនេវ កិរិយភាវេន ឧបការិកា ហោតិ។ តស្ស ហិ កិរិយភាវស្ស បវត្តត្តា តេសំ បវត្តិ, ន អញ្ញថាតិ។ សហជាតានំ បន តេន ឧបការិកាតិ កិំ វត្តព្ពន្តិ។
Cittappayogo cittakiriyā, āyūhananti attho. Yathā hi kāyavacīpayogo viññatti, evaṃ cittappayogo cetanā. Sā tāya uppannakiriyatāvisiṭṭhe santāne sesapaccayasamāgame pavattamānānaṃ vipākakaṭattārūpānampi teneva kiriyabhāvena upakārikā hoti. Tassa hi kiriyabhāvassa pavattattā tesaṃ pavatti, na aññathāti. Sahajātānaṃ pana tena upakārikāti kiṃ vattabbanti.
និរុស្សាហសន្តភាវេនាតិ ឯតេន សឧស្សាហេហិ វិបាកធម្មធម្មេហិ កុសលាកុសលេហិ សារម្មណាទិភាវេន សទិសវិបាកភាវំ ទស្សេតិ។ សោ ហិ វិបាកានំ បយោគេន អសាធេតព្ពតាយ បយោគេន អញ្ញថា វា សេសបច្ចយេសុ សិទ្ធេសុ កម្មស្ស កដត្តាយេវ សិទ្ធិតោ និរុស្សាហោ សន្តភាវោ ហោតិ, ន កិលេសវូបសមសន្តភាវោ, តថាសន្តសភាវតោយេវ ភវង្គាទយោ ទុវិញ្ញេយ្យា។ បញ្ចទ្វារេបិ ហិ ជវនប្បវត្តិយា រូបាទីនំ គហិតតា វិញ្ញាយតិ, អភិនិបាតសម្បដិច្ឆនសន្តីរណមត្តា បន វិបាកា ទុវិញ្ញេយ្យាយេវ។ និរុស្សាហសន្តភាវាយាតិ និរុស្សាហសន្តភាវត្ថាយ។ ឯតេន តប្បច្ចយវតំ អវិបាកានម្បិ វិបាកានុកុលំ បវត្តិំ ទស្សេតិ។
Nirussāhasantabhāvenāti etena saussāhehi vipākadhammadhammehi kusalākusalehi sārammaṇādibhāvena sadisavipākabhāvaṃ dasseti. So hi vipākānaṃ payogena asādhetabbatāya payogena aññathā vā sesapaccayesu siddhesu kammassa kaṭattāyeva siddhito nirussāho santabhāvo hoti, na kilesavūpasamasantabhāvo, tathāsantasabhāvatoyeva bhavaṅgādayo duviññeyyā. Pañcadvārepi hi javanappavattiyā rūpādīnaṃ gahitatā viññāyati, abhinipātasampaṭicchanasantīraṇamattā pana vipākā duviññeyyāyeva. Nirussāhasantabhāvāyāti nirussāhasantabhāvatthāya. Etena tappaccayavataṃ avipākānampi vipākānukulaṃ pavattiṃ dasseti.
សតិបិ ជនកត្តេ ឧបត្ថម្ភកត្តំ អាហារានំ បធានកិច្ចន្តិ អាហ ‘‘រូបារូបានំ ឧបត្ថម្ភកត្តេនា’’តិ។ ឧបត្ថម្ភកត្តញ្ហិ សតិបិ ជនកត្តេ អរូបីនំ អាហារានំ អាហារជរូបសមុដ្ឋាបករូបាហារស្ស ច ហោតិ, អសតិបិ ចតុសមុដ្ឋានិករូបូបត្ថម្ភករូបាហារស្ស, អសតិ បន ឧបត្ថម្ភកត្តេ អាហារានំ ជនកត្តំ នត្ថីតិ ឧបត្ថម្ភកត្តំ បធានំ។ ជនយមានោបិ ហិ អាហារោ អវិច្ឆេទវសេន ឧបត្ថម្ភយមានោយេវ ជនេតីតិ ឧបត្ថម្ភនភាវោ អាហារភាវោតិ។
Satipi janakatte upatthambhakattaṃ āhārānaṃ padhānakiccanti āha ‘‘rūpārūpānaṃ upatthambhakattenā’’ti. Upatthambhakattañhi satipi janakatte arūpīnaṃ āhārānaṃ āhārajarūpasamuṭṭhāpakarūpāhārassa ca hoti, asatipi catusamuṭṭhānikarūpūpatthambhakarūpāhārassa, asati pana upatthambhakatte āhārānaṃ janakattaṃ natthīti upatthambhakattaṃ padhānaṃ. Janayamānopi hi āhāro avicchedavasena upatthambhayamānoyeva janetīti upatthambhanabhāvo āhārabhāvoti.
អធិបតិយដ្ឋេនាតិ ឯត្ថ ន អធិបតិបច្ចយធម្មានំ វិយ បវត្តិនិវារកេ អភិភវិត្វា បវត្តនេន គរុភាវោ អធិបតិយដ្ឋោ, អថ ខោ ទស្សនាទិកិច្ចេសុ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ ជីវនេ ជីវន្តេហិ សុខិតាទិភាវេ សុខិតាទីហិ អធិមោក្ខបគ្គហុបដ្ឋានាវិក្ខេបជាននេសុ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិ បវត្តិយំ អាជាននេ អញ្ញាតាវីភាវេ ច សទ្ធាទិសហជាតេហីតិ ឯវំ តំតំកិច្ចេសុ ចក្ខាទិបច្ចយេហិ ចក្ខាទីនំ អនុវត្តនីយតា។ តេសុ តេសុ ហិ កិច្ចេសុ ចក្ខាទីនំ ឥស្សរិយំ តប្បច្ចយានញ្ច តទនុវត្តនេន តត្ថ បវត្តីតិ។ ឥត្ថិបុរិសិន្ទ្រិយានំ បន យទិបិ លិង្គាទីហិ អនុវត្តនីយតា អត្ថិ, សា បន ន បច្ចយភាវតោ។ យថា ហិ ជីវិតាហារា យេសំ បច្ចយា ហោន្តិ, តេ តេសំ អនុបាលកឧបត្ថម្ភកា អត្ថិ, អវិគតបច្ចយភូតា ច ហោន្តិ, ន ឯវំ ឥត្ថិបុរិសភាវា លិង្គាទីនំ កេនចិ បការេន ឧបការកា ហោន្តិ, កេវលំ បន យថាសកេហេវ បច្ចយេហិ បវត្តមានានំ លិង្គាទីនំ យថា ឥត្ថាទិគ្គហណស្ស បច្ចយភាវោ ហោតិ, តតោ អញ្ញេនាការេន តំសហិតសន្តានេ អប្បវត្តិតោ លិង្គាទីហិ អនុវត្តនីយតា ឥន្ទ្រិយតា ច តេសំ វុច្ចតិ, តស្មា ន តេសំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយភាវោ វុត្តោ។ ចក្ខាទយោ អរូបធម្មានំយេវាតិ ឯត្ថ សុខទុក្ខិន្ទ្រិយានិបិ ចក្ខាទិគ្គហណេន គហិតានីតិ ទដ្ឋព្ពានិ។
Adhipatiyaṭṭhenāti ettha na adhipatipaccayadhammānaṃ viya pavattinivārake abhibhavitvā pavattanena garubhāvo adhipatiyaṭṭho, atha kho dassanādikiccesu cakkhuviññāṇādīhi jīvane jīvantehi sukhitādibhāve sukhitādīhi adhimokkhapaggahupaṭṭhānāvikkhepajānanesu anaññātaññassāmīti pavattiyaṃ ājānane aññātāvībhāve ca saddhādisahajātehīti evaṃ taṃtaṃkiccesu cakkhādipaccayehi cakkhādīnaṃ anuvattanīyatā. Tesu tesu hi kiccesu cakkhādīnaṃ issariyaṃ tappaccayānañca tadanuvattanena tattha pavattīti. Itthipurisindriyānaṃ pana yadipi liṅgādīhi anuvattanīyatā atthi, sā pana na paccayabhāvato. Yathā hi jīvitāhārā yesaṃ paccayā honti, te tesaṃ anupālakaupatthambhakā atthi, avigatapaccayabhūtā ca honti, na evaṃ itthipurisabhāvā liṅgādīnaṃ kenaci pakārena upakārakā honti, kevalaṃ pana yathāsakeheva paccayehi pavattamānānaṃ liṅgādīnaṃ yathā itthādiggahaṇassa paccayabhāvo hoti, tato aññenākārena taṃsahitasantāne appavattito liṅgādīhi anuvattanīyatā indriyatā ca tesaṃ vuccati, tasmā na tesaṃ indriyapaccayabhāvo vutto. Cakkhādayo arūpadhammānaṃyevāti ettha sukhadukkhindriyānipi cakkhādiggahaṇena gahitānīti daṭṭhabbāni.
លក្ខណារម្មណូបនិជ្ឈានភូតានំ វិតក្កាទីនំ វិតក្កនាទិវសេន អារម្មណំ ឧបគន្ត្វា និជ្ឈានំ បេក្ខនំ, ចិន្តនំ វា វិតក្កាទីនំយេវ សាធារណោ ព្យាបារោ ឧបនិជ្ឈាយនដ្ឋោ។ ឋបេត្វា សុខទុក្ខវេទនាទ្វយន្តិ សុខិន្ទ្រិយទុក្ខិន្ទ្រិយទ្វយំ ឋបេត្វាតិ អធិប្បាយោ។ ‘‘សព្ពានិបី’’តិ វត្វា ‘‘សត្តឈានង្គានី’’តិ វចនេន អឈានង្គានំ ឧបេក្ខាចិត្តេកគ្គតានំ និវត្តនំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ យទិ ឯវំ ‘‘សត្ត ឈានង្គានី’’តិ ឯតេនេវ សិទ្ធេ ‘‘ឋបេត្វា សុខទុក្ខវេទនាទ្វយ’’ន្តិ កស្មា វុត្តំ? វេទនាភេទេសុ បញ្ចសុ សុខទុក្ខទ្វយស្ស ឯកន្តេន អឈានង្គត្តទស្សនត្ថំ ឈានង្គដ្ឋានេ និទ្ទិដ្ឋត្តា។ សតិបិ វា ឈានង្គវោហារេ វេទនាភេទទ្វយស្ស ឯកន្តេន ឈានបច្ចយត្តាភាវទស្សនត្ថំ។ ឧបេក្ខាចិត្តេកគ្គតានំ បន យទិបិ ឈានបច្ចយត្តាភាវោ អត្ថិ, ឈានបច្ចយភាវោ បន ន នត្ថីតិ ‘‘សព្ពានិបិ សត្ត ឈានង្គានី’’តិ ឯត្ថ គហណំ កតំ។ តត្ថ ‘‘សព្ពានិបី’’តិ វចនំ សព្ពកុសលាទិភេទសង្គណ្ហនត្ថំ, ន បន សព្ពចិត្តុប្បាទគតសង្គណ្ហនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។
Lakkhaṇārammaṇūpanijjhānabhūtānaṃ vitakkādīnaṃ vitakkanādivasena ārammaṇaṃ upagantvā nijjhānaṃ pekkhanaṃ, cintanaṃ vā vitakkādīnaṃyeva sādhāraṇo byāpāro upanijjhāyanaṭṭho. Ṭhapetvā sukhadukkhavedanādvayanti sukhindriyadukkhindriyadvayaṃ ṭhapetvāti adhippāyo. ‘‘Sabbānipī’’ti vatvā ‘‘sattajhānaṅgānī’’ti vacanena ajhānaṅgānaṃ upekkhācittekaggatānaṃ nivattanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Yadi evaṃ ‘‘satta jhānaṅgānī’’ti eteneva siddhe ‘‘ṭhapetvā sukhadukkhavedanādvaya’’nti kasmā vuttaṃ? Vedanābhedesu pañcasu sukhadukkhadvayassa ekantena ajhānaṅgattadassanatthaṃ jhānaṅgaṭṭhāne niddiṭṭhattā. Satipi vā jhānaṅgavohāre vedanābhedadvayassa ekantena jhānapaccayattābhāvadassanatthaṃ. Upekkhācittekaggatānaṃ pana yadipi jhānapaccayattābhāvo atthi, jhānapaccayabhāvo pana na natthīti ‘‘sabbānipi satta jhānaṅgānī’’ti ettha gahaṇaṃ kataṃ. Tattha ‘‘sabbānipī’’ti vacanaṃ sabbakusalādibhedasaṅgaṇhanatthaṃ, na pana sabbacittuppādagatasaṅgaṇhanatthanti daṭṭhabbaṃ.
យតោ តតោ វាតិ សម្មា វា មិច្ឆា វាតិ អត្ថោ។ ឯតេ បន ទ្វេបិ ឈានមគ្គបច្ចយា អហេតុកចិត្តេសុ ន លព្ភន្តីតិ ឥទំ អហេតុកចិត្តេសុ ន លព្ភន្តិ, ន សហេតុកចិត្តេសូតិ សហេតុកចិត្តេសុ អលាភាភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន អហេតុកចិត្តេសុ លាភាភាវទស្សនត្ថន្តិ។ ឯវំ អត្ថេ គយ្ហមានេ អហេតុកចិត្តេសុ កត្ថចិ កស្សចិ លាភោ ន វារិតោតិ ឯត្តកមេវ វិញ្ញាយេយ្យ, ន សវិតក្កាហេតុកចិត្តេសុ ឈានបច្ចយស្សេវ អលាភាភាវទស្សនត្ថំ កតន្តិ។ អហេតុកចិត្តេសុ វា លាភាភាវទស្សនត្ថេ បន ឥមស្មិំ វចនេ សវិតក្កាហេតុកចិត្តេសុ ឈានបច្ចយស្ស លាភាភាវោ អាបជ្ជតិ, តស្មា យេន អលាភេន ធម្មសង្គណិយំ មនោធាតុអាទីនំ សង្គហសុញ្ញតវារេសុ ឈានំ ន ឧទ្ធដំ , តំ អលាភំ សន្ធាយ ឯស ឈានបច្ចយស្សបិ អហេតុកចិត្តេសុ អលាភោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ។ យថា ហិ សហេតុកេសុ វិតក្កាទីនំ សហជាតេ សំកឌ្ឍិត្វា ឯកត្តគតភាវករណំ ឧបនិជ្ឈាយនព្យាបារោ ពលវា, ន តថា អហេតុកចិត្តេសុ ហោតិ។ ឥមស្មិំ បន បករណេ ទុព្ពលម្បិ ឧបនិជ្ឈាយនំ យទិបិ កិញ្ចិមត្តម្បិ អត្ថិ, តេន ឧបការកតា ហោតីតិ សវិតក្កាហេតុកចិត្តេសុបិ ឈានបច្ចយោ វុត្តោវ, តស្មា យេ ឯវំ បឋន្តិ ‘‘ន ឯតេ បន ទ្វេបិ ឈានមគ្គបច្ចយា យថាសង្ខ្យំ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណអហេតុកចិត្តេសុ លព្ភន្តី’’តិ, តេសំ សោ បាឋោ សុន្ទរតរោ, ឥមស្ស បករណស្សាយំ អត្ថវណ្ណនា, ន ធម្មសង្គណិយាតិ។
Yato tato vāti sammā vā micchā vāti attho. Ete pana dvepi jhānamaggapaccayā ahetukacittesu na labbhantīti idaṃ ahetukacittesu na labbhanti, na sahetukacittesūti sahetukacittesu alābhābhāvadassanatthaṃ vuttaṃ, na ahetukacittesu lābhābhāvadassanatthanti. Evaṃ atthe gayhamāne ahetukacittesu katthaci kassaci lābho na vāritoti ettakameva viññāyeyya, na savitakkāhetukacittesu jhānapaccayasseva alābhābhāvadassanatthaṃ katanti. Ahetukacittesu vā lābhābhāvadassanatthe pana imasmiṃ vacane savitakkāhetukacittesu jhānapaccayassa lābhābhāvo āpajjati, tasmā yena alābhena dhammasaṅgaṇiyaṃ manodhātuādīnaṃ saṅgahasuññatavāresu jhānaṃ na uddhaṭaṃ , taṃ alābhaṃ sandhāya esa jhānapaccayassapi ahetukacittesu alābho vuttoti veditabbo. Yathā hi sahetukesu vitakkādīnaṃ sahajāte saṃkaḍḍhitvā ekattagatabhāvakaraṇaṃ upanijjhāyanabyāpāro balavā, na tathā ahetukacittesu hoti. Imasmiṃ pana pakaraṇe dubbalampi upanijjhāyanaṃ yadipi kiñcimattampi atthi, tena upakārakatā hotīti savitakkāhetukacittesupi jhānapaccayo vuttova, tasmā ye evaṃ paṭhanti ‘‘na ete pana dvepi jhānamaggapaccayā yathāsaṅkhyaṃ dvipañcaviññāṇaahetukacittesu labbhantī’’ti, tesaṃ so pāṭho sundarataro, imassa pakaraṇassāyaṃ atthavaṇṇanā, na dhammasaṅgaṇiyāti.
សមំ បការេហិ យុត្តតាយ ឯកីភាវោបគមេន វិយ ឧបការកតា សម្បយុត្តបច្ចយតា។
Samaṃ pakārehi yuttatāya ekībhāvopagamena viya upakārakatā sampayuttapaccayatā.
យុត្តានម្បិ សតំ វិប្បយុត្តភាវេន នានត្តូបគមេន ឧបការកតា វិប្បយុត្តបច្ចយតា។ ន ហិ វត្ថុសហជាតបច្ឆាជាតវសេន អយុត្តានំ រូបាទីនំ អារម្មណាទិភាវេន ឧបការកានំ វិប្បយុត្តានំ វិប្បយុត្តបច្ចយតា អត្ថីតិ។ រូបានំ បន រូបេហិ សតិបិ អវិនិព្ភោគេ វិប្បយោគោយេវ នត្ថីតិ ន តេសំ វិប្បយុត្តបច្ចយតា។ វុត្តញ្ហិ ‘‘ចតូហិ សម្បយោគោ ចតូហិ វិប្បយោគោ’’តិ (ធាតុ. ៣)។
Yuttānampi sataṃ vippayuttabhāvena nānattūpagamena upakārakatā vippayuttapaccayatā. Na hi vatthusahajātapacchājātavasena ayuttānaṃ rūpādīnaṃ ārammaṇādibhāvena upakārakānaṃ vippayuttānaṃ vippayuttapaccayatā atthīti. Rūpānaṃ pana rūpehi satipi avinibbhoge vippayogoyeva natthīti na tesaṃ vippayuttapaccayatā. Vuttañhi ‘‘catūhi sampayogo catūhi vippayogo’’ti (dhātu. 3).
បច្ចុប្បន្នលក្ខណេនាតិ បច្ចុប្បន្នសភាវេន។ តេន ‘‘អត្ថិ មេ បាបកម្មំ កត’’ន្តិ (បារា. ៣៨), ‘‘អត្ថេកច្ចោ បុគ្គលោ អត្តហិតាយ បដិបន្នោ’’តិ (បុ. ប. មាតិកា ៤.២៤) ច ឯវមាទីសុ វុត្តំ និព្ពត្តឧបលព្ភមានតាលក្ខណំ អត្ថិភាវំ និវារេតិ។ សតិបិ ជនកត្តេ ឧបត្ថម្ភកប្បធានា អត្ថិភាវេន ឧបការកតាតិ អាហ ‘‘ឧបត្ថម្ភកត្តេនា’’តិ។ ឥទញ្ច ឧបត្ថម្ភកត្តំ វត្ថារម្មណសហជាតាទីនំ សាធារណំ អត្ថិភាវេន ឧបការកត្តំ ទដ្ឋព្ពំ។
Paccuppannalakkhaṇenāti paccuppannasabhāvena. Tena ‘‘atthi me pāpakammaṃ kata’’nti (pārā. 38), ‘‘atthekacco puggalo attahitāya paṭipanno’’ti (pu. pa. mātikā 4.24) ca evamādīsu vuttaṃ nibbattaupalabbhamānatālakkhaṇaṃ atthibhāvaṃ nivāreti. Satipi janakatte upatthambhakappadhānā atthibhāvena upakārakatāti āha ‘‘upatthambhakattenā’’ti. Idañca upatthambhakattaṃ vatthārammaṇasahajātādīnaṃ sādhāraṇaṃ atthibhāvena upakārakattaṃ daṭṭhabbaṃ.
អារម្មណេ ផុសនាទិវសេន វត្តមានានំ ផស្សាទីនំ អនេកេសំ សហភាវោ នត្ថីតិ ឯកស្មិំ ផស្សាទិសមុទាយេ សតិ ទុតិយោ ន ហោតិ, អសតិ បន ហោតិ, តេន នត្ថិភាវេន ឧបការកតា នត្ថិបច្ចយតា។ សតិបិ បុរិមតរចិត្តានំ នត្ថិភាវេ ន តានិ នត្ថិភាវេន ឧបការកានិ, អនន្តរមេវ បន អត្តនោ អត្ថិភាវេន បវត្តិឱកាសំ អលភមានានំ នត្ថិភាវេន បវត្តិឱកាសំ ទទមានំ វិយ ឧបការកំ ហោតីតិ ‘‘បវត្តិឱកាសទានេន ឧបការកតា’’តិ អាហ។
Ārammaṇe phusanādivasena vattamānānaṃ phassādīnaṃ anekesaṃ sahabhāvo natthīti ekasmiṃ phassādisamudāye sati dutiyo na hoti, asati pana hoti, tena natthibhāvena upakārakatā natthipaccayatā. Satipi purimataracittānaṃ natthibhāve na tāni natthibhāvena upakārakāni, anantarameva pana attano atthibhāvena pavattiokāsaṃ alabhamānānaṃ natthibhāvena pavattiokāsaṃ dadamānaṃ viya upakārakaṃ hotīti ‘‘pavattiokāsadānena upakārakatā’’ti āha.
ឯត្ថ ច អភាវមត្តេន ឧបការកតា ឱកាសទានំ នត្ថិបច្ចយតា, សភាវាវិគមេន អប្បវត្តមានានំ សភាវវិគមេន ឧបការកតា វិគតបច្ចយតា, នត្ថិតា ច និរោធានន្តរសុញ្ញតា, វិគតតា និរោធប្បត្តតា, អយមេតេសំ វិសេសោ, តថា អត្ថិតាយ សសភាវតោ ឧបការកតា អត្ថិបច្ចយតា, សភាវាវិគមេន និរោធស្ស អប្បត្តិយា ឧបការកតា អវិគតបច្ចយតាតិ បច្ចយភាវវិសេសោ ធម្មាវិសេសេបិ វេទិតព្ពោ។ ធម្មានញ្ហិ សត្តិវិសេសំ សព្ពំ យាថាវតោ អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា តថាគតេន ចតុវីសតិបច្ចយវិសេសា វុត្តាតិ ភគវតិ សទ្ធាយ ‘‘ឯវំវិសេសា ឯតេ ធម្មា’’តិ សុតមយញាណំ ឧប្បាទេត្វា ចិន្តាភាវនាមយេហិ តទភិសមយាយ យោគោ កាតព្ពោ។
Ettha ca abhāvamattena upakārakatā okāsadānaṃ natthipaccayatā, sabhāvāvigamena appavattamānānaṃ sabhāvavigamena upakārakatā vigatapaccayatā, natthitā ca nirodhānantarasuññatā, vigatatā nirodhappattatā, ayametesaṃ viseso, tathā atthitāya sasabhāvato upakārakatā atthipaccayatā, sabhāvāvigamena nirodhassa appattiyā upakārakatā avigatapaccayatāti paccayabhāvaviseso dhammāvisesepi veditabbo. Dhammānañhi sattivisesaṃ sabbaṃ yāthāvato abhisambujjhitvā tathāgatena catuvīsatipaccayavisesā vuttāti bhagavati saddhāya ‘‘evaṃvisesā ete dhammā’’ti sutamayañāṇaṃ uppādetvā cintābhāvanāmayehi tadabhisamayāya yogo kātabbo.
ចតូសុ ខន្ធេសុ ឯកស្សបិ អសង្គហិតត្តាភាវតោ នាមធម្មេកទេសតា អនន្តរាទីនំ នត្ថីតិ ‘‘នាមធម្មាវា’’តិ វត្វា ន កេវលំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវេ ភជន្តានំ ចតុន្នំយេវ ខន្ធានំ នាមតា, អថ ខោ និព្ពានញ្ច នាមមេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘និព្ពានស្ស អសង្គហិតត្តា’’តិអាទិមាហ។ បុរេជាតបច្ចយោ រូបេកទេសោតិ ឯត្ថ ឯកទេសវចនេន រូបរូបតោ អញ្ញំ វជ្ជេតិ, រូបរូបំ បន កុសលត្តិកេ អនាគតម្បិ បុរេជាតបច្ចយភាវេន អញ្ញត្ថ អាគតមេវ។ វុត្តញ្ហិ ‘‘អនិទស្សនអប្បដិឃោ ធម្មោ អនិទស្សនអប្បដិឃស្ស ធម្មស្ស បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោ – អារម្មណបុរេជាតំ, វត្ថុបុរេជាតំ។ អារម្មណបុរេជាតំ វត្ថុំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ បុរិសិន្ទ្រិយំ អាបោធាតុំ កពឡីការំ អាហារំ អនិច្ចតោ…បេ.… ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (បដ្ឋា. ២.២២.៣៩)។
Catūsu khandhesu ekassapi asaṅgahitattābhāvato nāmadhammekadesatā anantarādīnaṃ natthīti ‘‘nāmadhammāvā’’ti vatvā na kevalaṃ paccayapaccayuppannabhāve bhajantānaṃ catunnaṃyeva khandhānaṃ nāmatā, atha kho nibbānañca nāmamevāti dassento ‘‘nibbānassa asaṅgahitattā’’tiādimāha. Purejātapaccayo rūpekadesoti ettha ekadesavacanena rūparūpato aññaṃ vajjeti, rūparūpaṃ pana kusalattike anāgatampi purejātapaccayabhāvena aññattha āgatameva. Vuttañhi ‘‘anidassanaappaṭigho dhammo anidassanaappaṭighassa dhammassa purejātapaccayena paccayo – ārammaṇapurejātaṃ, vatthupurejātaṃ. Ārammaṇapurejātaṃ vatthuṃ itthindriyaṃ purisindriyaṃ āpodhātuṃ kabaḷīkāraṃ āhāraṃ aniccato…pe… domanassaṃ uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 2.22.39).
បច្ចយុទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Paccayuddesavaṇṇanā niṭṭhitā.
