| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / ปญฺจปกรณ-อฎฺฐกถา • Pañcapakaraṇa-aṭṭhakathā |
ปุจฺฉาวาโร
Pucchāvāro
๑. ปจฺจยานุโลมวณฺณนา
1. Paccayānulomavaṇṇanā
เอวํ อนุโลมปฎฺฐานาทีสุ ติกปฎฺฐานาทิวเสน จตุวีสติสมนฺตปฎฺฐานสโมธาเน ปฎฺฐานมหาปกรเณ เย ติกาทโย นิสฺสาย นิทฺทิฎฺฐตฺตา เอตํ ติกปฎฺฐานํ, ทุกปฎฺฐานํ…เป.… ทุกทุกปฎฺฐานนฺติ วุตฺตํฯ เต อนามสิตฺวา เยสํ ปจฺจยานํ วเสน เต ติกาทโย วิภตฺตา, เต ปจฺจเย เอว ตาว อิมินา มาติกานิเกฺขปปจฺจยวิภงฺคสงฺขาเตน วาเรน อุเทฺทสโต จ นิเทฺทสโต จ ทเสฺสตฺวา, อิทานิ เย ติกาทโย นิสฺสาย นิทฺทิฎฺฐตฺตา เอตํ ติกปฎฺฐานํ, ทุกปฎฺฐานํ…เป.… ทุกทุกปฎฺฐานนฺติ วุตฺตํฯ เต ติกาทโย อิเมสํ ปจฺจยานํ วเสน วิตฺถาเรตฺวา ทเสฺสตุํ เอเกกํ ติกทุกํ นิสฺสาย สตฺตหิ มหาวาเรหิ เทสนา กตาฯ เตสํ อิมานิ นามานิ – ปฎิจฺจวาโร, สหชาตวาโร, ปจฺจยวาโร, นิสฺสยวาโร, สํสฎฺฐวาโร, สมฺปยุตฺตวาโร, ปญฺหาวาโรติฯ
Evaṃ anulomapaṭṭhānādīsu tikapaṭṭhānādivasena catuvīsatisamantapaṭṭhānasamodhāne paṭṭhānamahāpakaraṇe ye tikādayo nissāya niddiṭṭhattā etaṃ tikapaṭṭhānaṃ, dukapaṭṭhānaṃ…pe… dukadukapaṭṭhānanti vuttaṃ. Te anāmasitvā yesaṃ paccayānaṃ vasena te tikādayo vibhattā, te paccaye eva tāva iminā mātikānikkhepapaccayavibhaṅgasaṅkhātena vārena uddesato ca niddesato ca dassetvā, idāni ye tikādayo nissāya niddiṭṭhattā etaṃ tikapaṭṭhānaṃ, dukapaṭṭhānaṃ…pe… dukadukapaṭṭhānanti vuttaṃ. Te tikādayo imesaṃ paccayānaṃ vasena vitthāretvā dassetuṃ ekekaṃ tikadukaṃ nissāya sattahi mahāvārehi desanā katā. Tesaṃ imāni nāmāni – paṭiccavāro, sahajātavāro, paccayavāro, nissayavāro, saṃsaṭṭhavāro, sampayuttavāro, pañhāvāroti.
ตตฺถ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฎิจฺจ กุสโล ธโมฺม’’ติ เอวํ ปฎิจฺจาภิธานวเสน วุโตฺต ปฎิจฺจวาโร นามฯ กุสลํ ธมฺมํ สหชาโต กุสโล ธโมฺม’’ติ เอวํ สหชาตาภิธานวเสน วุโตฺต สหชาตวาโร นามฯ โส ปุริเมน ปฎิจฺจวาเรน อตฺถโต นินฺนานากรโณฯ ปฎิจฺจาภิธานวเสน พุชฺฌนกานํ วเสน ปน ปฐโม วุโตฺต, สหชาตาภิธานวเสน พุชฺฌนกานํ วเสน ทุติโยฯ ทฺวีสุปิ เจเตสุ รูปารูปธมฺมวเสน ปจฺจยา เจว ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมา จ เวทิตพฺพาฯ เต จ โข สหชาตาว, น ปุเรชาตปจฺฉาชาตา ลพฺภนฺติฯ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปจฺจยา กุสโล ธโมฺม’’ติ เอวํ ปจฺจยาภิธานวเสน วุโตฺต ปน ปจฺจยวาโร นามฯ โสปิ ปุริมวารทฺวยํ วิย รูปารูปธมฺมวเสเนว เวทิตโพฺพฯ ปจฺจโย ปเนตฺถ ปุเรชาโตปิ ลพฺภติฯ อยมสฺส ปุริมวารทฺวยโต วิเสโสฯ ตทนนฺตโร ‘‘กุสลํ ธมฺมํ นิสฺสาย กุสโล ธโมฺม’’ติ เอวํ นิสฺสยาภิธานวเสน วุโตฺต นิสฺสยวาโร นามฯ โส ปุริเมน ปจฺจยวาเรน อตฺถโต นินฺนานากรโณฯ ปจฺจยาภิธานวเสน พุชฺฌนกานํ วเสน ปน ปฐโม วุโตฺต, นิสฺสยาภิธานวเสน พุชฺฌนกานํ วเสน ทุติโยฯ ตโต ปรํ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ สํสโฎฺฐ กุสโล ธโมฺม’’ติ เอวํ สํสฎฺฐาภิธานวเสน วุโตฺต สํสฎฺฐวาโร นามฯ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ สมฺปยุโตฺต กุสโล ธโมฺม’’ติ เอวํ สมฺปยุตฺตาภิธานวเสน วุโตฺต สมฺปยุตฺตวาโร นามฯ โส ปุริเมน สํสฎฺฐวาเรน อตฺถโต นินฺนานากรโณฯ สํสฎฺฐาภิธานวเสน พุชฺฌนกานํ วเสน ปน ปฐโม วุโตฺต, สมฺปยุตฺตาภิธานวเสน ทุติโยฯ ทฺวีสุปิ เจเตสุ อรูปธมฺมวเสเนว ปจฺจยา ปจฺจยุปฺปนฺนา จ เวทิตพฺพาฯ สตฺตมวาเร ปน ยสฺมา ‘‘กุสโล ธโมฺม กุสลสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทินา นเยน เต เต ปเญฺห อุทฺธริตฺวา ปุน ‘‘กุสลา เหตู สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธาน’’นฺติอาทินา นเยน สเพฺพปิ เต ปญฺหา นิชฺชฎา นิคฺคุมฺพา จ กตฺวา วิภตฺตา, ตสฺมา โส วาโร ปญฺหานํ สาธุกํ วิภตฺตตฺตา ปญฺหาวาโรเตฺวว สงฺขฺยํ คโตฯ รูปารูปธมฺมวเสเนว ปเนตฺถ ปจฺจยาปิ ปจฺจยุปฺปนฺนาปิ เวทิตพฺพาฯ
Tattha ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo’’ti evaṃ paṭiccābhidhānavasena vutto paṭiccavāro nāma. Kusalaṃ dhammaṃ sahajāto kusalo dhammo’’ti evaṃ sahajātābhidhānavasena vutto sahajātavāro nāma. So purimena paṭiccavārena atthato ninnānākaraṇo. Paṭiccābhidhānavasena bujjhanakānaṃ vasena pana paṭhamo vutto, sahajātābhidhānavasena bujjhanakānaṃ vasena dutiyo. Dvīsupi cetesu rūpārūpadhammavasena paccayā ceva paccayuppannadhammā ca veditabbā. Te ca kho sahajātāva, na purejātapacchājātā labbhanti. ‘‘Kusalaṃ dhammaṃ paccayā kusalo dhammo’’ti evaṃ paccayābhidhānavasena vutto pana paccayavāro nāma. Sopi purimavāradvayaṃ viya rūpārūpadhammavaseneva veditabbo. Paccayo panettha purejātopi labbhati. Ayamassa purimavāradvayato viseso. Tadanantaro ‘‘kusalaṃ dhammaṃ nissāya kusalo dhammo’’ti evaṃ nissayābhidhānavasena vutto nissayavāro nāma. So purimena paccayavārena atthato ninnānākaraṇo. Paccayābhidhānavasena bujjhanakānaṃ vasena pana paṭhamo vutto, nissayābhidhānavasena bujjhanakānaṃ vasena dutiyo. Tato paraṃ ‘‘kusalaṃ dhammaṃ saṃsaṭṭho kusalo dhammo’’ti evaṃ saṃsaṭṭhābhidhānavasena vutto saṃsaṭṭhavāro nāma. ‘‘Kusalaṃ dhammaṃ sampayutto kusalo dhammo’’ti evaṃ sampayuttābhidhānavasena vutto sampayuttavāro nāma. So purimena saṃsaṭṭhavārena atthato ninnānākaraṇo. Saṃsaṭṭhābhidhānavasena bujjhanakānaṃ vasena pana paṭhamo vutto, sampayuttābhidhānavasena dutiyo. Dvīsupi cetesu arūpadhammavaseneva paccayā paccayuppannā ca veditabbā. Sattamavāre pana yasmā ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo’’tiādinā nayena te te pañhe uddharitvā puna ‘‘kusalā hetū sampayuttakānaṃ khandhāna’’ntiādinā nayena sabbepi te pañhā nijjaṭā niggumbā ca katvā vibhattā, tasmā so vāro pañhānaṃ sādhukaṃ vibhattattā pañhāvārotveva saṅkhyaṃ gato. Rūpārūpadhammavaseneva panettha paccayāpi paccayuppannāpi veditabbā.
ตตฺถ โย ตาว เอส สพฺพปฐโม ปฎิจฺจวาโร นาม, โส อุเทฺทสโต นิเทฺทสโต จ ทุวิโธ โหติฯ ตตฺถ อุเทฺทสวาโร ปฐโม, ปุจฺฉาวาโรติปิ วุจฺจติฯ ปณฺณตฺติวาโรติปิ ตเสฺสว นามํฯ โส หิ กุสลาทโย ปฎิจฺจ กุสลาทีนํ เหตุปจฺจยาทีนํ วเสน อุทฺทิฎฺฐตฺตา อุเทฺทสวาโร, กุสลาทโย ปฎิจฺจ เหตุปจฺจยาทิวเสน กุสลาทีนํ อุปฺปตฺติยา ปุจฺฉิตตฺตา ปุจฺฉาวาโร, กุสลาทโย ปฎิจฺจ เหตุปจฺจยาทิวเสน กุสลาทีนํ อุปฺปตฺติยา ปญฺญาปิตตฺตา ปณฺณตฺติวาโรติปิ วุโตฺตฯ
Tattha yo tāva esa sabbapaṭhamo paṭiccavāro nāma, so uddesato niddesato ca duvidho hoti. Tattha uddesavāro paṭhamo, pucchāvārotipi vuccati. Paṇṇattivārotipi tasseva nāmaṃ. So hi kusalādayo paṭicca kusalādīnaṃ hetupaccayādīnaṃ vasena uddiṭṭhattā uddesavāro, kusalādayo paṭicca hetupaccayādivasena kusalādīnaṃ uppattiyā pucchitattā pucchāvāro, kusalādayo paṭicca hetupaccayādivasena kusalādīnaṃ uppattiyā paññāpitattā paṇṇattivārotipi vutto.
๒๕-๓๔. ตตฺถ สิยา กุสลํ ธมฺมํ ปฎิจฺจ กุสโล ธโมฺม อุปฺปเชฺชยฺย เหตุปจฺจยาติ ปริกปฺปปุจฺฉาฯ อยเญฺหตฺถ อโตฺถ – โย กุสโล ธโมฺม อุปฺปเชฺชยฺย เหตุปจฺจยา, กิํ โส กุสลํ ธมฺมํ ปฎิจฺจ สิยาติ อถ วา กุสลํ ธมฺมํ ปฎิจฺจ โย กุสโล ธโมฺม อุปฺปเชฺชยฺย, โส เหตุปจฺจยา สิยาติ อยเมตฺถ อโตฺถฯ ตตฺถ ปฎีติ สทิสเตฺถ วตฺตติฯ สทิสปุคฺคโล หิ ปฎิปุคฺคโล, สทิสภาโค จ ปฎิภาโคติ วุจฺจติฯ อิจฺจาติ คมนุสฺสุกฺกวจนเมตํฯ อุภยํ เอกโต กตฺวา ปฎิจฺจาติ ปฎิคนฺตฺวา สหุปฺปตฺติสงฺขาเตน สทิสภาเวน ปตฺวา, เตน สทฺธิํ เอกโต อุปฺปตฺติภาวํ อุปคนฺตฺวาติ วุตฺตํ โหติฯ กุสโล ธโมฺมติ เอวํ สหุปฺปตฺติภาเวน กุสลํ ธมฺมํ ปฎิจฺจ กุสโล ธโมฺม อุปฺปเชฺชยฺย เหตุปจฺจยาติ ปุจฺฉติฯ อถ วา ปฎิจฺจาติ ปจฺจยํ กตฺวาฯ ตํ ปน ปจฺจยกรณํ ปุเรชาเตปิ ปจฺจเย ลพฺภติ สหชาเตปิฯ อิธ สหชาตํ อธิเปฺปตํฯ สิยา กุสลํ ธมฺมํ ปฎิจฺจ อกุสโลติอาทีสุปิ เอเสว นโยฯ ตตฺถ กิญฺจาปิ สหชาตวเสน กุสลํ ธมฺมํ ปฎิจฺจ อกุสโล นตฺถิ, อิมสฺมิํ ปน ปุจฺฉาวาเร ยมฺปิ วิสฺสชฺชิยมานํ อตฺถโต ลพฺภติ, ยมฺปิ น ลพฺภติ, ตํ สพฺพํ ปุจฺฉาวเสน อุทฺธฎํฯ ปรโต ปน วิสฺสชฺชเน ยํ น ลพฺภติ, ตํ ปหาย ยํ ลพฺภติ, ตเทว วิสฺสชฺชิตํฯ
25-34. Tattha siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayāti parikappapucchā. Ayañhettha attho – yo kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā, kiṃ so kusalaṃ dhammaṃ paṭicca siyāti atha vā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca yo kusalo dhammo uppajjeyya, so hetupaccayā siyāti ayamettha attho. Tattha paṭīti sadisatthe vattati. Sadisapuggalo hi paṭipuggalo, sadisabhāgo ca paṭibhāgoti vuccati. Iccāti gamanussukkavacanametaṃ. Ubhayaṃ ekato katvā paṭiccāti paṭigantvā sahuppattisaṅkhātena sadisabhāvena patvā, tena saddhiṃ ekato uppattibhāvaṃ upagantvāti vuttaṃ hoti. Kusalo dhammoti evaṃ sahuppattibhāvena kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayāti pucchati. Atha vā paṭiccāti paccayaṃ katvā. Taṃ pana paccayakaraṇaṃ purejātepi paccaye labbhati sahajātepi. Idha sahajātaṃ adhippetaṃ. Siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalotiādīsupi eseva nayo. Tattha kiñcāpi sahajātavasena kusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo natthi, imasmiṃ pana pucchāvāre yampi vissajjiyamānaṃ atthato labbhati, yampi na labbhati, taṃ sabbaṃ pucchāvasena uddhaṭaṃ. Parato pana vissajjane yaṃ na labbhati, taṃ pahāya yaṃ labbhati, tadeva vissajjitaṃ.
เอวเมตฺถ ปุจฺฉานํ อตฺถเญฺจว ปุจฺฉาคติญฺจ ญตฺวา อิทานิ คณนวเสน ปุจฺฉาปริเจฺฉโท เวทิตโพฺพ ฯ เอตฺถ หิ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฎิจฺจา’’ติ กุสลปทํ อาทิํ กตฺวา กุสลากุสลาพฺยากตนฺตา ติโสฺส ปุจฺฉา, ปุน ตเทวาทิํ กตฺวา กุสลาพฺยากตาทิวเสน ทุกปฺปเภทนฺตา ติโสฺส, ปุน ตเทวาทิํ กตฺวา ติกนฺตา จ เอกา, เอวํ กุสลํ ธมฺมํ ปฎิจฺจาติ กุสลาทิกา สตฺต ปุจฺฉา, ตถา อกุสลาทิกา, ตถา อพฺยากตาทิกา, ตถา กุสลาพฺยากตาทิกา, อกุสลาพฺยากตาทิกา, กุสลากุสลาทิกา, กุสลากุสลาพฺยากตาทิกาติ สพฺพาปิ สตฺตนฺนํ สตฺตกานํ วเสน กุสลตฺติกํ นิสฺสาย เหตุปจฺจเย เอกูนปญฺญาสํ ปุจฺฉาฯ
Evamettha pucchānaṃ atthañceva pucchāgatiñca ñatvā idāni gaṇanavasena pucchāparicchedo veditabbo . Ettha hi ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭiccā’’ti kusalapadaṃ ādiṃ katvā kusalākusalābyākatantā tisso pucchā, puna tadevādiṃ katvā kusalābyākatādivasena dukappabhedantā tisso, puna tadevādiṃ katvā tikantā ca ekā, evaṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭiccāti kusalādikā satta pucchā, tathā akusalādikā, tathā abyākatādikā, tathā kusalābyākatādikā, akusalābyākatādikā, kusalākusalādikā, kusalākusalābyākatādikāti sabbāpi sattannaṃ sattakānaṃ vasena kusalattikaṃ nissāya hetupaccaye ekūnapaññāsaṃ pucchā.
ตตฺถ เอกมูลกาวสานา นว, เอกมูลทุกาวสานา นว, เอกมูลติกาวสานา ติโสฺส, ทุกมูลเอกาวสานา นว, ทุกมูลทุกาวสานา นว, ทุกมูลติกาวสานา ติโสฺส, ติกมูลเอกาวสานา ติโสฺส, ติกมูลทุกาวสานา ติโสฺส, ติกมูลติกาวสานา เอกาติ เอวเมตา มูลวเสนาปิ เวทิตพฺพาฯ ยถา จ เหตุปจฺจเย เอกูนปญฺญาสํ, อารมฺมณปจฺจยาทีสุปิ ตเถวาติ สเพฺพสุปิ จตุวีสติยา ปจฺจเยสุ –
Tattha ekamūlakāvasānā nava, ekamūladukāvasānā nava, ekamūlatikāvasānā tisso, dukamūlaekāvasānā nava, dukamūladukāvasānā nava, dukamūlatikāvasānā tisso, tikamūlaekāvasānā tisso, tikamūladukāvasānā tisso, tikamūlatikāvasānā ekāti evametā mūlavasenāpi veditabbā. Yathā ca hetupaccaye ekūnapaññāsaṃ, ārammaṇapaccayādīsupi tathevāti sabbesupi catuvīsatiyā paccayesu –
สหสฺสเมกญฺจ สตํ, ฉสตฺตติ ปุนาปรา;
Sahassamekañca sataṃ, chasattati punāparā;
ปุจฺฉา สมฺปิณฺฑิตา โหนฺติ, นยมฺหิ เอกมูลเกฯ
Pucchā sampiṇḍitā honti, nayamhi ekamūlake.
๓๕-๓๖. ตโต ปรํ เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยาติ ทุมูลกนโย อารโทฺธฯ ตตฺถ เหตารมฺมณทุโก…เป.… เหตุอวิคตทุโกติ เหตุปจฺจเยน สทฺธิํ เตวีสติ ทุกา โหนฺติฯ เตสุ เหตุปจฺจเย วิย เหตารมฺมณทุเกปิ เอกูนปญฺญาสํ ปุจฺฉา, ตาสุ ปาฬิยํ เทฺวเยว ทสฺสิตาฯ ยถา จ เหตารมฺมณทุเก เอกูนปญฺญาสํ ตถา เหตาธิปติทุกาทีสุปิฯ ตตฺถ ปฐมปุจฺฉาวเสน เหตาธิปติทุโก, เหตานนฺตรทุโก, เหตุสมนนฺตรทุโกติ ปฎิปาฎิยา ตโย ทุเก ทเสฺสตฺวา ปริโยสาเน เหตุอวิคตทุโก ทสฺสิโต, เสสํ สงฺขิตฺตํฯ ปุจฺฉาปริเจฺฉโท ปเนตฺถ เอวํ เวทิตโพฺพฯ
35-36. Tato paraṃ hetupaccayā ārammaṇapaccayāti dumūlakanayo āraddho. Tattha hetārammaṇaduko…pe… hetuavigatadukoti hetupaccayena saddhiṃ tevīsati dukā honti. Tesu hetupaccaye viya hetārammaṇadukepi ekūnapaññāsaṃ pucchā, tāsu pāḷiyaṃ dveyeva dassitā. Yathā ca hetārammaṇaduke ekūnapaññāsaṃ tathā hetādhipatidukādīsupi. Tattha paṭhamapucchāvasena hetādhipatiduko, hetānantaraduko, hetusamanantaradukoti paṭipāṭiyā tayo duke dassetvā pariyosāne hetuavigataduko dassito, sesaṃ saṅkhittaṃ. Pucchāparicchedo panettha evaṃ veditabbo.
สหสฺสเมกญฺจ สตํ, สตฺตวีสติเมว จ;
Sahassamekañca sataṃ, sattavīsatimeva ca;
ทุเกสุ เตวีสติยา, ปุจฺฉา โหนฺติ ทุมูลเกฯ
Dukesu tevīsatiyā, pucchā honti dumūlake.
๓๗. ตโต ปรํ เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา อธิปติปจฺจยาติ ติมูลกนโย อารโทฺธฯ ตตฺถ เหตารมฺมณทุเกน สทฺธิํ อธิปติปจฺจยาทีสุ พาวีสติยา ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน พาวีสติ ติกา โหนฺติฯ เตสุ ปฐมปุจฺฉาวเสน ปฐมตฺติกญฺจ ทุติยตฺติกญฺจ ทเสฺสตฺวา ปริโยสานติโก ทสฺสิโต, เสสํ สงฺขิตฺตํฯ ยถา ปน ทุเกสุ, เอวํ ติเกสุปิ เอกเมกสฺมิํ ติเก เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา สเพฺพสุปิ พาวีสติยา ติเกสุ –
37. Tato paraṃ hetupaccayā ārammaṇapaccayā adhipatipaccayāti timūlakanayo āraddho. Tattha hetārammaṇadukena saddhiṃ adhipatipaccayādīsu bāvīsatiyā paccayesu ekamekassa yojanāvasena bāvīsati tikā honti. Tesu paṭhamapucchāvasena paṭhamattikañca dutiyattikañca dassetvā pariyosānatiko dassito, sesaṃ saṅkhittaṃ. Yathā pana dukesu, evaṃ tikesupi ekamekasmiṃ tike ekūnapaññāsaṃ katvā sabbesupi bāvīsatiyā tikesu –
สหสฺสเมกํ ปุจฺฉานํ, อฎฺฐสตฺตติเมว จ;
Sahassamekaṃ pucchānaṃ, aṭṭhasattatimeva ca;
ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นยมฺหิ ติกมูลเกฯ
Pucchā gaṇanato honti, nayamhi tikamūlake.
๓๘. ตโต ปรํ เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา อธิปติปจฺจยา อนนฺตรปจฺจยาติ จตุมูลกนโย อารโทฺธฯ ตตฺถ ปฐมตฺติเกน สทฺธิํ อนนฺตรปจฺจยาทีสุ เอกวีสติยา ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน เอกวีสติ จตุกฺกา โหนฺติฯ เตสุ เทฺว จตุเกฺก ทเสฺสตฺวา เสสํ สงฺขิตฺตํฯ อิธาปิ เอกเมกสฺมิํ จตุเกฺก เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา สเพฺพสุปิ เอกวีสติยา จตุเกฺกสุ –
38. Tato paraṃ hetupaccayā ārammaṇapaccayā adhipatipaccayā anantarapaccayāti catumūlakanayo āraddho. Tattha paṭhamattikena saddhiṃ anantarapaccayādīsu ekavīsatiyā paccayesu ekamekassa yojanāvasena ekavīsati catukkā honti. Tesu dve catukke dassetvā sesaṃ saṅkhittaṃ. Idhāpi ekamekasmiṃ catukke ekūnapaññāsaṃ katvā sabbesupi ekavīsatiyā catukkesu –
สหสฺสเมกํ ปุจฺฉานํ, เอกูนติํส ปุนาปรา;
Sahassamekaṃ pucchānaṃ, ekūnatiṃsa punāparā;
ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นยมฺหิ จตุมูลเกฯ
Pucchā gaṇanato honti, nayamhi catumūlake.
ตโต ปรํ ปญฺจมูลกํ อาทิํ กตฺวา ยาว สพฺพมูลกา เทสนา กตา, ตํ สพฺพํ สงฺขิปิตฺวา เหฎฺฐา วุตฺตญฺจ อุปริ วตฺตพฺพญฺจ เอกโต กตฺวา ปาฬิยํ ‘‘เอกมูลกํ, ทุมูลกํ, ติมูลกํ, จตุมูลกํ, ปญฺจมูลกํ, สพฺพมูลกํ อสมฺมุยฺหเนฺตน วิตฺถาเรตพฺพ’’นฺติ นโย ทสฺสิโตฯ ตตฺถ เอกมูลกาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วุตฺตเมวฯ ปญฺจมูลเก ปน ปฐมจตุเกฺกน สทฺธิํ สมนนฺตรปจฺจยาทีสุ สมวีสติยา ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน สมวีสติ ปญฺจกา โหนฺติฯ เตสุ เอกเมกสฺมิํ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –
Tato paraṃ pañcamūlakaṃ ādiṃ katvā yāva sabbamūlakā desanā katā, taṃ sabbaṃ saṅkhipitvā heṭṭhā vuttañca upari vattabbañca ekato katvā pāḷiyaṃ ‘‘ekamūlakaṃ, dumūlakaṃ, timūlakaṃ, catumūlakaṃ, pañcamūlakaṃ, sabbamūlakaṃ asammuyhantena vitthāretabba’’nti nayo dassito. Tattha ekamūlakādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ vuttameva. Pañcamūlake pana paṭhamacatukkena saddhiṃ samanantarapaccayādīsu samavīsatiyā paccayesu ekamekassa yojanāvasena samavīsati pañcakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –
สตานิ นว ปุจฺฉานํ, อสีติ จ ปุนาปรา;
Satāni nava pucchānaṃ, asīti ca punāparā;
ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นยมฺหิ ปญฺจมูลเกฯ
Pucchā gaṇanato honti, nayamhi pañcamūlake.
ฉมูลเก ปฐมปญฺจเกน สทฺธิํ สหชาตปจฺจยาทีสุ เอกูนวีสติยา ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน เอกูนวีสติ ฉกฺกา โหนฺติฯ เตสุ เอกเมกสฺมิํ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –
Chamūlake paṭhamapañcakena saddhiṃ sahajātapaccayādīsu ekūnavīsatiyā paccayesu ekamekassa yojanāvasena ekūnavīsati chakkā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –
สตานิ นว ปุจฺฉานํ, เอกติํส ตโตปรา;
Satāni nava pucchānaṃ, ekatiṃsa tatoparā;
ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นยมฺหิ ฉกฺกมูลเกฯ
Pucchā gaṇanato honti, nayamhi chakkamūlake.
สตฺตมูลเก ปฐมฉเกฺกน สทฺธิํ อญฺญมญฺญปจฺจยาทีสุ อฎฺฐารสสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน อฎฺฐารส สตฺตกา โหนฺติฯ เตสุ เอกเมกสฺมิํ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –
Sattamūlake paṭhamachakkena saddhiṃ aññamaññapaccayādīsu aṭṭhārasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena aṭṭhārasa sattakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –
สตานิ อฎฺฐ ปุจฺฉานํ, ทฺวาสีติ จ ตโตปรา;
Satāni aṭṭha pucchānaṃ, dvāsīti ca tatoparā;
ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นยมฺหิ สตฺตมูลเกฯ
Pucchā gaṇanato honti, nayamhi sattamūlake.
อฎฺฐมูลเก ปฐมสตฺตเกน สทฺธิํ นิสฺสยปจฺจยาทีสุ สตฺตรสสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน สตฺตรส อฎฺฐกา โหนฺติฯ เตสุ เอกเมกสฺมิํ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –
Aṭṭhamūlake paṭhamasattakena saddhiṃ nissayapaccayādīsu sattarasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena sattarasa aṭṭhakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –
สตานิ อฎฺฐ ปุจฺฉานํ, เตตฺติํสา จ ตโตปรา;
Satāni aṭṭha pucchānaṃ, tettiṃsā ca tatoparā;
ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นยมฺหิ อฎฺฐมูลเกฯ
Pucchā gaṇanato honti, nayamhi aṭṭhamūlake.
นวมูลเก ปฐมอฎฺฐเกน สทฺธิํ อุปนิสฺสยปจฺจยาทีสุ โสฬสสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน โสฬส นวกา โหนฺติฯ เตสุ เอกเมกสฺมิํ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –
Navamūlake paṭhamaaṭṭhakena saddhiṃ upanissayapaccayādīsu soḷasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena soḷasa navakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –
สตานิ สตฺต ปุจฺฉานํ, จตุราสีติ ตโตปรา;
Satāni satta pucchānaṃ, caturāsīti tatoparā;
ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นยมฺหิ นวมูลเกฯ
Pucchā gaṇanato honti, nayamhi navamūlake.
ทสมูลเก ปฐมนวเกน สทฺธิํ ปุเรชาตปจฺจยาทีสุ ปนฺนรสสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน ปนฺนรส ทสกา โหนฺติฯ เตสุ เอกเมกสฺมิํ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –
Dasamūlake paṭhamanavakena saddhiṃ purejātapaccayādīsu pannarasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena pannarasa dasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –
สตานิ สตฺต ปุจฺฉานํ, ปญฺจติํส ตโตปรา;
Satāni satta pucchānaṃ, pañcatiṃsa tatoparā;
ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นยมฺหิ ทสมูลเกฯ
Pucchā gaṇanato honti, nayamhi dasamūlake.
เอกาทสมูลเก ปฐมทสเกน สทฺธิํ ปจฺฉาชาตปจฺจยาทีสุ จุทฺทสสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน จุทฺทส เอกาทสกา โหนฺติฯ เตสุ เอกเมกสฺมิํ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –
Ekādasamūlake paṭhamadasakena saddhiṃ pacchājātapaccayādīsu cuddasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena cuddasa ekādasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –
ฉ สตานิ จ ปุจฺฉานํ, ฉฬาสีติ ตโตปรา;
Cha satāni ca pucchānaṃ, chaḷāsīti tatoparā;
นยมฺหิ ปุจฺฉา คณิตา, เอกาทสกมูลเกฯ
Nayamhi pucchā gaṇitā, ekādasakamūlake.
ทฺวาทสมูลเก ปฐมเอกาทสเกน สทฺธิํ อาเสวนปจฺจยาทีสุ เตรสสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน เตรส ทฺวาทสกา โหนฺติฯ เตสุ เอกเมกสฺมิํ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –
Dvādasamūlake paṭhamaekādasakena saddhiṃ āsevanapaccayādīsu terasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena terasa dvādasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –
ฉ สตานิ จ ปุจฺฉานํ, สตฺตติํส ตโตปรา;
Cha satāni ca pucchānaṃ, sattatiṃsa tatoparā;
ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นเย ทฺวาทสมูลเกฯ
Pucchā gaṇanato honti, naye dvādasamūlake.
เตรสมูลเก ปฐมทฺวาทสเกน สทฺธิํ กมฺมปจฺจยาทีสุ ทฺวาทสสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน ทฺวาทส เตรสกา โหนฺติฯ เตสุ เอกเมกสฺมิํ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –
Terasamūlake paṭhamadvādasakena saddhiṃ kammapaccayādīsu dvādasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena dvādasa terasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –
สตานิ ปญฺจ ปุจฺฉานํ, อฎฺฐาสีติ ปุนาปรา;
Satāni pañca pucchānaṃ, aṭṭhāsīti punāparā;
ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นเย เตรสมูลเกฯ
Pucchā gaṇanato honti, naye terasamūlake.
จุทฺทสมูลเก ปฐมเตรสเกน สทฺธิํ วิปากปจฺจยาทีสุ เอกาทสสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน เอกาทส จุทฺทสกา โหนฺติฯ เตสุ เอกเมกสฺมิํ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –
Cuddasamūlake paṭhamaterasakena saddhiṃ vipākapaccayādīsu ekādasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena ekādasa cuddasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –
สตานิ ปญฺจ ปุจฺฉานํ, ติํส จาถ นวาปรา;
Satāni pañca pucchānaṃ, tiṃsa cātha navāparā;
ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นเย จุทฺทสมูลเกฯ
Pucchā gaṇanato honti, naye cuddasamūlake.
ปนฺนรสมูลเก ปฐมจุทฺทสเกน สทฺธิํ อาหารปจฺจยาทีสุ ทสสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน ทส ปนฺนรสกา โหนฺติฯ เตสุ เอกเมกสฺมิํ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –
Pannarasamūlake paṭhamacuddasakena saddhiṃ āhārapaccayādīsu dasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena dasa pannarasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –
สตานิ จตฺตาริ ปุจฺฉานํ, นวุติ จ ตโตปรา;
Satāni cattāri pucchānaṃ, navuti ca tatoparā;
ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นเย ปนฺนรสมูลเกฯ
Pucchā gaṇanato honti, naye pannarasamūlake.
โสฬสมูลเก ปฐมปนฺนรสเกน สทฺธิํ อินฺทฺริยปจฺจยาทีสุ นวสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน นว โสฬสกา โหนฺติฯ เตสุ เอกเมกสฺมิํ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –
Soḷasamūlake paṭhamapannarasakena saddhiṃ indriyapaccayādīsu navasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena nava soḷasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –
สตานิ จตฺตาริ จตฺตา-ลีเสกา เจว ปุนาปรา;
Satāni cattāri cattā-līsekā ceva punāparā;
ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นเย โสฬสมูลเกฯ
Pucchā gaṇanato honti, naye soḷasamūlake.
สตฺตรสมูลเก ปฐมโสฬสเกน สทฺธิํ ฌานปจฺจยาทีสุ อฎฺฐสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน อฎฺฐ สตฺตรสกา โหนฺติฯ เตสุ เอกเมกสฺมิํ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –
Sattarasamūlake paṭhamasoḷasakena saddhiṃ jhānapaccayādīsu aṭṭhasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena aṭṭha sattarasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –
สตานิ ตีณิ ปุจฺฉานํ, นวุติ เทฺว ปุนาปรา;
Satāni tīṇi pucchānaṃ, navuti dve punāparā;
ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นเย สตฺตรสมูลเกฯ
Pucchā gaṇanato honti, naye sattarasamūlake.
อฎฺฐารสมูลเก ปฐมสตฺตรสเกน สทฺธิํ มคฺคปจฺจยาทีสุ สตฺตสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน สตฺต อฎฺฐารสกา โหนฺติฯ เตสุ เอกเมกสฺมิํ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –
Aṭṭhārasamūlake paṭhamasattarasakena saddhiṃ maggapaccayādīsu sattasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena satta aṭṭhārasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –
สตานิ ตีณิ ปุจฺฉานํ, เตจตฺตารีสเมว จ;
Satāni tīṇi pucchānaṃ, tecattārīsameva ca;
ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นเย อฎฺฐารสมูลเกฯ
Pucchā gaṇanato honti, naye aṭṭhārasamūlake.
เอกูนวีสติมูลเก ปฐมอฎฺฐารสเกน สทฺธิํ สมฺปยุตฺตปจฺจยาทีสุ ฉสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน ฉ เอกูนวีสติกา โหนฺติฯ เตสุ เอกเมกสฺมิํ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –
Ekūnavīsatimūlake paṭhamaaṭṭhārasakena saddhiṃ sampayuttapaccayādīsu chasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena cha ekūnavīsatikā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –
เทฺว สตา นวุติ เจว, จตโสฺส จ ปุนาปรา;
Dve satā navuti ceva, catasso ca punāparā;
ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นเย เอกูนวีสติเกฯ
Pucchā gaṇanato honti, naye ekūnavīsatike.
วีสติมูลเก ปฐมเอกูนวีสติเกน สทฺธิํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยาทีสุ ปญฺจสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน ปญฺจวีสติกา โหนฺติฯ เตสุ เอกเมกสฺมิํ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –
Vīsatimūlake paṭhamaekūnavīsatikena saddhiṃ vippayuttapaccayādīsu pañcasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena pañcavīsatikā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –
เทฺว สตา โหนฺติ ปุจฺฉานํ, จตฺตาลีสา จ ปญฺจ จ;
Dve satā honti pucchānaṃ, cattālīsā ca pañca ca;
ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นเย วีสติมูลเกฯ
Pucchā gaṇanato honti, naye vīsatimūlake.
เอกวีสติมูลเก ปฐมวีสติเกน สทฺธิํ อตฺถิปจฺจยาทีสุ จตูสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน จตฺตาโร เอกวีสติกา โหนฺติฯ เตสุ เอกเมกสฺมิํ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –
Ekavīsatimūlake paṭhamavīsatikena saddhiṃ atthipaccayādīsu catūsu paccayesu ekamekassa yojanāvasena cattāro ekavīsatikā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –
สตํ ฉนวุติ เจว, ปุจฺฉา โหนฺติ สมฺปิณฺฑิตา;
Sataṃ chanavuti ceva, pucchā honti sampiṇḍitā;
คณิตา ลกฺขณญฺญูหิ, เอกวีสติเก นเยฯ
Gaṇitā lakkhaṇaññūhi, ekavīsatike naye.
ทฺวาวีสติมูลเก ปฐมเอกวีสติเกน สทฺธิํ นตฺถิปจฺจยาทีสุ ตีสุ ปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน ตโย ทฺวาวีสติกา โหนฺติฯ เตสุ เอกเมกสฺมิํ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –
Dvāvīsatimūlake paṭhamaekavīsatikena saddhiṃ natthipaccayādīsu tīsu paccayesu ekamekassa yojanāvasena tayo dvāvīsatikā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –
จตฺตาลีสาธิกํ สตํ, สตฺต เจว ปุนาปรา;
Cattālīsādhikaṃ sataṃ, satta ceva punāparā;
ปุจฺฉา คณนโต โหนฺติ, นเย ทฺวาวีสติมูลเกฯ
Pucchā gaṇanato honti, naye dvāvīsatimūlake.
เตวีสติมูลเก ปฐมทฺวาวีสติเกน สทฺธิํ ทฺวีสุ วิคตาวิคตปจฺจเยสุ เอกเมกสฺส โยชนาวเสน เทฺว เตวีสติกา โหนฺติฯ เตสุ เอกเมกสฺมิํ เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา –
Tevīsatimūlake paṭhamadvāvīsatikena saddhiṃ dvīsu vigatāvigatapaccayesu ekamekassa yojanāvasena dve tevīsatikā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –
อฎฺฐนวุติเมวิธ, ปุจฺฉา คณนโต มตา;
Aṭṭhanavutimevidha, pucchā gaṇanato matā;
นยมฺหิ เตวีสติเม, เตวีสติกมูลเกฯ
Nayamhi tevīsatime, tevīsatikamūlake.
จตุวีสติมูลโก ปน สพฺพปจฺจยานํ สโมธานวเสน เวทิตโพฺพ, เตเนว สพฺพมูลโกติ วุโตฺตฯ ตตฺถ เอกูนปญฺญาสเมว ปุจฺฉา โหนฺตีติ สพฺพาเปตา เหตุปจฺจยปทเมว คเหตฺวา เอกมูลกาทีนํ สพฺพมูลกปริโยสานานํ วเสน สตฺถารา เทวปริสติ วิตฺถารโต วิภตฺตา ปุจฺฉา อิธ สเงฺขเปน ทสฺสิตาฯ
Catuvīsatimūlako pana sabbapaccayānaṃ samodhānavasena veditabbo, teneva sabbamūlakoti vutto. Tattha ekūnapaññāsameva pucchā hontīti sabbāpetā hetupaccayapadameva gahetvā ekamūlakādīnaṃ sabbamūlakapariyosānānaṃ vasena satthārā devaparisati vitthārato vibhattā pucchā idha saṅkhepena dassitā.
ตาสํ ปน สพฺพาสมฺปิ อยํ คณนปิโณฺฑ – เอกมูลกนยสฺมิญฺหิ เอกาทส สตานิ ฉสตฺตติ จ ปุจฺฉา อาคตาฯ เหตุปจฺจยนเย เตเนว มูลเกน เอกูนปญฺญาสํ กตฺวา อิมสฺมิํ เหตุปจฺจยมูลเก คเหตพฺพา, เสสา เสสปจฺจยมูลเกสุ ปกฺขิปิตพฺพาฯ ทุมูลเก สตฺตวีสานิ เอกาทส สตานิ, ติมูลเก สหสฺสํ อฎฺฐสตฺตติ จ, จตุมูลเก สหสฺสํ เอกูนติํสญฺจ, ปญฺจมูลเก อสีตาธิกานิ นว สตานิ, ฉมูลเก เอกติํสานิ นว สตานิ, สตฺตมูลเก ทฺวาสีตานิ อฎฺฐ สตานิ, อฎฺฐมูลเก เตตฺติํสานิ อฎฺฐ สตานิ, นวมูลเก จตุราสีตานิ สตฺต สตานิ, ทสมูลเก ปญฺจติํสานิ สตฺต สตานิ, เอกาทสมูลเก ฉาสีตานิ ฉ สตานิ, ทฺวาทสมูลเก สตฺตติํสานิ ฉ สตานิ, เตรสมูลเก อฎฺฐาสีตานิ ปญฺจ สตานิ, จุทฺทสมูลเก เอกูนจตฺตาลีสานิ ปญฺจ สตานิ, ปนฺนรสมูลเก นวุตานิ จตฺตาริ สตานิ, โสฬสมูลเก เอกจตฺตาลีสานิ จตฺตาริ สตฺตานิ, สตฺตรสมูลเก ทฺวานวุตานิ ตีณิ สตานิ, อฎฺฐารสมูลเก เตจตฺตาลีสานิ ตีณิ สตานิ, เอกูนวีสติมูลเก จตุนวุตานิ เทฺว สตานิ, วีสติมูลเก ปญฺจจตฺตาลีสานิ เทฺว สตานิ, เอกวีสติมูลเก ฉนวุติสตํ, ทฺวาวีสติมูลเก สตฺตจตฺตาลีสสตํ, เตวีสติมูลเก อฎฺฐนวุติ, สพฺพมูลเก เอกูนปญฺญาสาติ เอวํ เหตุปทํ อาทิํ กตฺวา วิภเตฺตสุ เอกมูลกาทีสุ –
Tāsaṃ pana sabbāsampi ayaṃ gaṇanapiṇḍo – ekamūlakanayasmiñhi ekādasa satāni chasattati ca pucchā āgatā. Hetupaccayanaye teneva mūlakena ekūnapaññāsaṃ katvā imasmiṃ hetupaccayamūlake gahetabbā, sesā sesapaccayamūlakesu pakkhipitabbā. Dumūlake sattavīsāni ekādasa satāni, timūlake sahassaṃ aṭṭhasattati ca, catumūlake sahassaṃ ekūnatiṃsañca, pañcamūlake asītādhikāni nava satāni, chamūlake ekatiṃsāni nava satāni, sattamūlake dvāsītāni aṭṭha satāni, aṭṭhamūlake tettiṃsāni aṭṭha satāni, navamūlake caturāsītāni satta satāni, dasamūlake pañcatiṃsāni satta satāni, ekādasamūlake chāsītāni cha satāni, dvādasamūlake sattatiṃsāni cha satāni, terasamūlake aṭṭhāsītāni pañca satāni, cuddasamūlake ekūnacattālīsāni pañca satāni, pannarasamūlake navutāni cattāri satāni, soḷasamūlake ekacattālīsāni cattāri sattāni, sattarasamūlake dvānavutāni tīṇi satāni, aṭṭhārasamūlake tecattālīsāni tīṇi satāni, ekūnavīsatimūlake catunavutāni dve satāni, vīsatimūlake pañcacattālīsāni dve satāni, ekavīsatimūlake chanavutisataṃ, dvāvīsatimūlake sattacattālīsasataṃ, tevīsatimūlake aṭṭhanavuti, sabbamūlake ekūnapaññāsāti evaṃ hetupadaṃ ādiṃ katvā vibhattesu ekamūlakādīsu –
จุทฺทเสว สหสฺสานิ, ปุน สตฺต สตานิ จ;
Cuddaseva sahassāni, puna satta satāni ca;
ปุจฺฉา เหตุปทเสฺสว, เอกมูลาทิเภทโตติฯ
Pucchā hetupadasseva, ekamūlādibhedatoti.
๓๙-๔๐. เอวํ เหตุปจฺจยํ อาทิํ กตฺวา เอกมูลกโต ปฎฺฐาย ยาว สพฺพมูลกนยา ปุจฺฉาเภทํ ทเสฺสตฺวา อิทานิ อารมฺมณปจฺจยํ อาทิํ กตฺวา ทเสฺสตุํ สิยา กุสลํ ธมฺมํ ปฎิจฺจ กุสโล ธโมฺม อุปฺปเชฺชยฺย อารมฺมณปจฺจยา เหตุปจฺจยาติอาทิมาหฯ ตตฺถ อารมฺมณปจฺจยา เหตุปจฺจยาติ เอตฺตาวตา อารมฺมณปจฺจยํ อาทิํ กตฺวา เหตุปจฺจยปริโยสาโน เอกมูลกนโย ทสฺสิโตฯ ตโต ปรํ อารมฺมณปจฺจยา อธิปติปจฺจยาติ ทุกมูลกํ อารทฺธํฯ ตตฺถ อิมํ ปฐมทุกเญฺจว อารมฺมณาวิคตทุกญฺจ ทเสฺสตฺวา เสสํ สงฺขิตฺตํฯ อารมฺมณปจฺจยา เหตุปจฺจยาติ อยํ โอสานทุโกปิ น ทสฺสิโตฯ สเจ ปน กตฺถจิ วาจนามเคฺค สนฺทิสฺสติ, เสฺวว วาจนามโคฺค คเหตโพฺพฯ ตโต ปรํ อารมฺมณปจฺจยวเสน ติกมูลกาทโย อทเสฺสตฺวาว อธิปติปจฺจยํ อาทิํ กตฺวา เอกกาทโย ทเสฺสตุํ อธิปติปจฺจยา, อนนฺตรปจฺจยา, สมนนฺตรปจฺจยา, สหชาตปจฺจยา, อญฺญมญฺญปจฺจยาติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ, ตํ เอกมูลกวเสน วา สพฺพมูลกวเสน วา เวทิตพฺพํฯ
39-40. Evaṃ hetupaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlakato paṭṭhāya yāva sabbamūlakanayā pucchābhedaṃ dassetvā idāni ārammaṇapaccayaṃ ādiṃ katvā dassetuṃ siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya ārammaṇapaccayā hetupaccayātiādimāha. Tattha ārammaṇapaccayā hetupaccayāti ettāvatā ārammaṇapaccayaṃ ādiṃ katvā hetupaccayapariyosāno ekamūlakanayo dassito. Tato paraṃ ārammaṇapaccayā adhipatipaccayāti dukamūlakaṃ āraddhaṃ. Tattha imaṃ paṭhamadukañceva ārammaṇāvigatadukañca dassetvā sesaṃ saṅkhittaṃ. Ārammaṇapaccayā hetupaccayāti ayaṃ osānadukopi na dassito. Sace pana katthaci vācanāmagge sandissati, sveva vācanāmaggo gahetabbo. Tato paraṃ ārammaṇapaccayavasena tikamūlakādayo adassetvāva adhipatipaccayaṃ ādiṃ katvā ekakādayo dassetuṃ adhipatipaccayā, anantarapaccayā, samanantarapaccayā, sahajātapaccayā, aññamaññapaccayāti ettakameva vuttaṃ, taṃ ekamūlakavasena vā sabbamūlakavasena vā veditabbaṃ.
๔๑. ตโต ปรํ อวิคตปจฺจยํ อาทิํ กตฺวา ทุมูลกเมว ทเสฺสตุํ – อวิคตปจฺจยา เหตุปจฺจยาติอาทิ อารทฺธํฯ ตตฺถ อวิคตเหตุทุโก, อวิคตารมฺมณทุโก, อวิคตาธิปติทุโกติ ปฎิปาฎิยา ตโย ทุเก วตฺวา ปริโยสาเน จ อวิคตวิคตทุโก เอโก ทุโก ทสฺสิโตฯ ตโต อวิคตปจฺจยวเสเนว ติมูลกํ ทเสฺสตุํ – ‘‘อวิคตปจฺจยา เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา, อวิคตปจฺจยา เหตุปจฺจยา อธิปติปจฺจยา, อวิคตปจฺจยา เหตุปจฺจยา อนนฺตรปจฺจยา’’ติ เอวํ ปฎิปาฎิยา ตโย ติเก วตฺวา ‘‘อวิคตปจฺจยา เหตุปจฺจยา วิคตปจฺจยา’’ติ ปริโยสานตฺติโก วุโตฺตฯ ตโต อวิคตปจฺจยวเสเนว จตุมูลกํ ทเสฺสตุํ ‘‘อวิคตปจฺจยา เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา อธิปติปจฺจยา, อวิคตปจฺจยา เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา อนนฺตรปจฺจยา’’ติ เทฺว จตุเกฺก วตฺวา ‘‘วิคตปจฺจยา’’ติ ปทํ อุทฺธริตฺวา ฐปิตํ, เสสํ สพฺพํ สงฺขิตฺตํฯ ตสฺส สงฺขิตฺตภาวํ ทเสฺสตุํ ‘‘เอเกกสฺส ปทสฺส เอกมูลกํ, ทุมูลกํ, ติมูลกํ, สพฺพมูลกํ อสมฺมุยฺหเนฺตน วิตฺถาเรตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํฯ ตสฺมา ยถา เหตุปจฺจยํ อาทิํ กตฺวา เหตุอาทิปทวเสน เอกมูลเก เอกาทส ปุจฺฉาสตานิ ฉสตฺตติ จ ปุจฺฉา…เป.… สพฺพมูลเก เอกูนปญฺญาสํ, เอวํ อารมฺมณปจฺจยาทีสุปิ เอกเมกํ อาทิํ กตฺวา อารมฺมณาทิปทวเสน เอกเมกสฺส ปทสฺส เอกมูลเก เอกาทส ปุจฺฉาสตานิ ฉสตฺตติ จ ปุจฺฉา…เป.… สพฺพมูลเก เอกูนปญฺญาสาติ เอเกกสฺส ปทสฺส เอกมูลกาทิเภเท สตฺตสตาธิกานิ จุทฺทส ปุจฺฉา สหสฺสานิ โหนฺติฯ ตาสํ สเพฺพสุปิ จตุวีสติยา ปจฺจเยสุ อยํ คณนปริเจฺฉโท –
41. Tato paraṃ avigatapaccayaṃ ādiṃ katvā dumūlakameva dassetuṃ – avigatapaccayā hetupaccayātiādi āraddhaṃ. Tattha avigatahetuduko, avigatārammaṇaduko, avigatādhipatidukoti paṭipāṭiyā tayo duke vatvā pariyosāne ca avigatavigataduko eko duko dassito. Tato avigatapaccayavaseneva timūlakaṃ dassetuṃ – ‘‘avigatapaccayā hetupaccayā ārammaṇapaccayā, avigatapaccayā hetupaccayā adhipatipaccayā, avigatapaccayā hetupaccayā anantarapaccayā’’ti evaṃ paṭipāṭiyā tayo tike vatvā ‘‘avigatapaccayā hetupaccayā vigatapaccayā’’ti pariyosānattiko vutto. Tato avigatapaccayavaseneva catumūlakaṃ dassetuṃ ‘‘avigatapaccayā hetupaccayā ārammaṇapaccayā adhipatipaccayā, avigatapaccayā hetupaccayā ārammaṇapaccayā anantarapaccayā’’ti dve catukke vatvā ‘‘vigatapaccayā’’ti padaṃ uddharitvā ṭhapitaṃ, sesaṃ sabbaṃ saṅkhittaṃ. Tassa saṅkhittabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ekekassa padassa ekamūlakaṃ, dumūlakaṃ, timūlakaṃ, sabbamūlakaṃ asammuyhantena vitthāretabba’’nti vuttaṃ. Tasmā yathā hetupaccayaṃ ādiṃ katvā hetuādipadavasena ekamūlake ekādasa pucchāsatāni chasattati ca pucchā…pe… sabbamūlake ekūnapaññāsaṃ, evaṃ ārammaṇapaccayādīsupi ekamekaṃ ādiṃ katvā ārammaṇādipadavasena ekamekassa padassa ekamūlake ekādasa pucchāsatāni chasattati ca pucchā…pe… sabbamūlake ekūnapaññāsāti ekekassa padassa ekamūlakādibhede sattasatādhikāni cuddasa pucchā sahassāni honti. Tāsaṃ sabbesupi catuvīsatiyā paccayesu ayaṃ gaṇanaparicchedo –
ทฺวาปญฺญาสสหสฺสาน-ฎฺฐสตานิ ตีณิ สตสหสฺสานิ;
Dvāpaññāsasahassāna-ṭṭhasatāni tīṇi satasahassāni;
กุสลตฺติกสฺส ปุจฺฉา, อนุโลมนยมฺหิ สุวิภตฺตาฯ
Kusalattikassa pucchā, anulomanayamhi suvibhattā.
ยถา จ กุสลตฺติกสฺส, เอวํ เวทนาตฺติกาทีนมฺปีติ สเพฺพสุปิ ทฺวาวีสติยา ติเกสุ –
Yathā ca kusalattikassa, evaṃ vedanāttikādīnampīti sabbesupi dvāvīsatiyā tikesu –
เอกสฎฺฐิสหสฺสานิ, ฉ สตานิ สตฺตสตฺตติ;
Ekasaṭṭhisahassāni, cha satāni sattasattati;
สตสหสฺสานิ ปุจฺฉานํ, ติกเภเท ปเภทโตฯ
Satasahassāni pucchānaṃ, tikabhede pabhedato.
สงฺขิตฺตา วาจนามเคฺคฯ
Saṅkhittā vācanāmagge.
ทุเกสุ ปน ‘‘สิยา เหตุํ ธมฺมํ ปฎิจฺจ เหตุธโมฺม อุปฺปเชฺชยฺย เหตุปจฺจยา’’ติ เอวํ เหตุํ ปฎิจฺจ เหตุ, เหตุํ ปฎิจฺจ นเหตุ, เหตุํ ปฎิจฺจ เหตุ จ นเหตุ จ, นเหตุํ ปฎิจฺจ นเหตุ, นเหตุํ ปฎิจฺจ เหตุ, นเหตุํ ปฎิจฺจ เหตุ จ นเหตุ จ, เหตุญฺจ นเหตุญฺจ ปฎิจฺจ เหตุ, เหตุญฺจ นเหตุญฺจ ปฎิจฺจ นเหตุ, เหตุญฺจ นเหตุญฺจ ปฎิจฺจ เหตุ จ นเหตุ จาติ เอกเมกสฺมิํ ทุเก เหตุปจฺจยาทีสุ เอกเมกสฺมิํ ปจฺจเย นว ปุจฺฉา โหนฺติฯ ตาสุ เหตุปจฺจยํ อาทิํ กตฺวา เอกมูลเก เทฺวสตานิ โสฬส จ ปุจฺฉา โหนฺติฯ ตาสุ เหตุปจฺจยเสฺสว อเญฺญน อสมฺมิสฺสา นว ปุจฺฉา คเหตพฺพา, เสสา อฎฺฐ วาเรน คหิตาฯ
Dukesu pana ‘‘siyā hetuṃ dhammaṃ paṭicca hetudhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti evaṃ hetuṃ paṭicca hetu, hetuṃ paṭicca nahetu, hetuṃ paṭicca hetu ca nahetu ca, nahetuṃ paṭicca nahetu, nahetuṃ paṭicca hetu, nahetuṃ paṭicca hetu ca nahetu ca, hetuñca nahetuñca paṭicca hetu, hetuñca nahetuñca paṭicca nahetu, hetuñca nahetuñca paṭicca hetu ca nahetu cāti ekamekasmiṃ duke hetupaccayādīsu ekamekasmiṃ paccaye nava pucchā honti. Tāsu hetupaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlake dvesatāni soḷasa ca pucchā honti. Tāsu hetupaccayasseva aññena asammissā nava pucchā gahetabbā, sesā aṭṭha vārena gahitā.
ตาสํ ทุกมูลกาทีสุ เตวีสติยา วาเรสุ เอเกกํ นวกํ อปเนตฺวา ยาว สพฺพมูลกา อยํ คณนปริเจฺฉโท – ทุกมูลเก ตาว เอกมูลเก ทสฺสิเตสุ ทฺวีสุ โสฬสาธิเกสุ ปุจฺฉาสเตสุ นว อปเนตฺวา เทฺวสตานิ สตฺต จ ปุจฺฉา โหนฺติ, ตโต นว อปเนตฺวา ติมูลเก อฎฺฐนวุติสตํฯ เอวํ ปุริมปุริมโต นว นว อปเนตฺวา จตุมูลเก เอกูนนวุติสตํ, ปญฺจมูลเก อสีติสตํ, ฉมูลเก เอกสตฺตติสตํ, สตฺตมูลเก ทฺวาสฎฺฐิสตํ, อฎฺฐมูลเก เตปณฺณาสสตํ, นวมูลเก จตุจตฺตาลีสสตํ, ทสมูลเก ปญฺจติํสสตํ, เอกาทสมูลเก ฉพฺพีสสตํ, ทฺวาทสมูลเก สตฺตรสาธิกสตํ, เตรสมูลเก อฎฺฐาธิกสตํ, จุทฺทสมูลเก นวนวุติ, ปนฺนรสมูลเก นวุติ, โสฬสมูลเก เอกาสีติ, สตฺตรสมูลเก ทฺวาสตฺตติ, อฎฺฐารสมูลเก เตสฎฺฐิ, เอกูนวีสติมูลเก จตุปญฺญาสํ, วีสติมูลเก ปญฺจจตฺตาลีสํ, เอกวีสติมูลเก ฉตฺติํสํ, ทฺวาวีสติมูลเก สตฺตวีส, เตวีสติมูลเก อฎฺฐารส, สพฺพมูลเก นวาติฯ ยถา ปเนตานิ เหตุปจฺจยวเสน เอกมูลเก โสฬสาธิกานิ เทฺว ปุจฺฉาสตานิ…เป.… สพฺพมูลเก นว, เอวํ อารมฺมณปจฺจยาทีสุปิ เอกเมกํ อาทิํ กตฺวา อารมฺมณาทิปทวเสน เอเกกสฺส ปทสฺส เอกมูลเก โสฬสาธิกานิ เทฺว ปุจฺฉาสตานิ…เป.… สพฺพมูลเก นวาติ เอเกกสฺส ปทสฺส เอกมูลกาทิเภเท เทฺว ปุจฺฉา สหสฺสานิ สตฺตสตานิ จ ปุจฺฉา โหนฺติฯ ตาสํ สเพฺพสุปิ จตุวีสติยา ปจฺจเยสุ อยํ คณนปริเจฺฉโท –
Tāsaṃ dukamūlakādīsu tevīsatiyā vāresu ekekaṃ navakaṃ apanetvā yāva sabbamūlakā ayaṃ gaṇanaparicchedo – dukamūlake tāva ekamūlake dassitesu dvīsu soḷasādhikesu pucchāsatesu nava apanetvā dvesatāni satta ca pucchā honti, tato nava apanetvā timūlake aṭṭhanavutisataṃ. Evaṃ purimapurimato nava nava apanetvā catumūlake ekūnanavutisataṃ, pañcamūlake asītisataṃ, chamūlake ekasattatisataṃ, sattamūlake dvāsaṭṭhisataṃ, aṭṭhamūlake tepaṇṇāsasataṃ, navamūlake catucattālīsasataṃ, dasamūlake pañcatiṃsasataṃ, ekādasamūlake chabbīsasataṃ, dvādasamūlake sattarasādhikasataṃ, terasamūlake aṭṭhādhikasataṃ, cuddasamūlake navanavuti, pannarasamūlake navuti, soḷasamūlake ekāsīti, sattarasamūlake dvāsattati, aṭṭhārasamūlake tesaṭṭhi, ekūnavīsatimūlake catupaññāsaṃ, vīsatimūlake pañcacattālīsaṃ, ekavīsatimūlake chattiṃsaṃ, dvāvīsatimūlake sattavīsa, tevīsatimūlake aṭṭhārasa, sabbamūlake navāti. Yathā panetāni hetupaccayavasena ekamūlake soḷasādhikāni dve pucchāsatāni…pe… sabbamūlake nava, evaṃ ārammaṇapaccayādīsupi ekamekaṃ ādiṃ katvā ārammaṇādipadavasena ekekassa padassa ekamūlake soḷasādhikāni dve pucchāsatāni…pe… sabbamūlake navāti ekekassa padassa ekamūlakādibhede dve pucchā sahassāni sattasatāni ca pucchā honti. Tāsaṃ sabbesupi catuvīsatiyā paccayesu ayaṃ gaṇanaparicchedo –
จตุสฎฺฐิสหสฺสานิ, ปุน อฎฺฐสตานิ จ;
Catusaṭṭhisahassāni, puna aṭṭhasatāni ca;
ปุจฺฉา เหตุทุกเสฺสว, อนุโลมนเย มตาฯ
Pucchā hetudukasseva, anulomanaye matā.
ยถา จ เหตุทุกสฺส, เอวํ สเหตุกทุกาทีนมฺปีติ สพฺพสฺมิมฺปิ ทุกสเต –
Yathā ca hetudukassa, evaṃ sahetukadukādīnampīti sabbasmimpi dukasate –
สฎฺฐิ สตสหสฺสานิ, จตฺตาริ จ ตโตปรํ;
Saṭṭhi satasahassāni, cattāri ca tatoparaṃ;
อสีติ จ สหสฺสานิ, ปุจฺฉา ทุกสเต วิทูฯ
Asīti ca sahassāni, pucchā dukasate vidū.
อยํ ตาว สุทฺธิเก ติกปฎฺฐาเน เจว ทุกปฎฺฐาเน จ ปุจฺฉานํ คณนปริเจฺฉโทฯ
Ayaṃ tāva suddhike tikapaṭṭhāne ceva dukapaṭṭhāne ca pucchānaṃ gaṇanaparicchedo.
ยํ ปน ตโต ปรํ ทฺวาวีสติ ติเก คเหตฺวา ทุกสเต ปกฺขิปิตฺวา ทุกติกปฎฺฐานํ นาม เทสิตํ, ตตฺถ ‘‘สิยา เหตุํ กุสลํ ธมฺมํ ปฎิจฺจ เหตุ กุสโล ธโมฺม อุปฺปเชฺชยฺย เหตุปจฺจยา’’ติ เอวํ ทฺวาวีสติยา ติเกสุ เอเกกํ ติกํ ทุกานํ สเตน สเตน สทฺธิํ โยเชตฺวา ทเสฺสตพฺพานํ ปุจฺฉานํ เหฎฺฐา วุตฺตนเยน สเพฺพสํ เอกมูลกาทีนํ วเสน คเหตฺวา ปริเจฺฉโท เวทิตโพฺพฯ
Yaṃ pana tato paraṃ dvāvīsati tike gahetvā dukasate pakkhipitvā dukatikapaṭṭhānaṃ nāma desitaṃ, tattha ‘‘siyā hetuṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca hetu kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti evaṃ dvāvīsatiyā tikesu ekekaṃ tikaṃ dukānaṃ satena satena saddhiṃ yojetvā dassetabbānaṃ pucchānaṃ heṭṭhā vuttanayena sabbesaṃ ekamūlakādīnaṃ vasena gahetvā paricchedo veditabbo.
ยมฺปิ ตโต ปรํ ทุกสตํ คเหตฺวา ทฺวาวีสติยา ติเกสุ ปกฺขิปิตฺวา ติกทุกปฎฺฐานํ นาม เทสิตํ, ตตฺถาปิ ‘‘สิยา กุสลํ เหตุํ ธมฺมํ ปฎิจฺจ กุสโล เหตุธโมฺม อุปฺปเชฺชยฺย เหตุปจฺจยา’’ติ เอวํ ทุกสเต เอเกกํ ทุกํ ทฺวาวีสติยา ติเกหิ สทฺธิํ โยเชตฺวา ทเสฺสตพฺพานํ ปุจฺฉานํ เหฎฺฐา วุตฺตนเยน สเพฺพสํ เอกมูลกาทีนํ วเสน คเหตฺวา ปริเจฺฉโท เวทิตโพฺพฯ
Yampi tato paraṃ dukasataṃ gahetvā dvāvīsatiyā tikesu pakkhipitvā tikadukapaṭṭhānaṃ nāma desitaṃ, tatthāpi ‘‘siyā kusalaṃ hetuṃ dhammaṃ paṭicca kusalo hetudhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti evaṃ dukasate ekekaṃ dukaṃ dvāvīsatiyā tikehi saddhiṃ yojetvā dassetabbānaṃ pucchānaṃ heṭṭhā vuttanayena sabbesaṃ ekamūlakādīnaṃ vasena gahetvā paricchedo veditabbo.
ยมฺปิ ตโต ปรํ ติเก ติเกสุเยว ปกฺขิปิตฺวา ติกติกปฎฺฐานํ นาม เทสิตํ, ตตฺถาปิ ‘‘สิยา กุสลํ สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ ธมฺมํ ปฎิจฺจ กุสโล สุขาย เวทนาย สมฺปยุโตฺต ธโมฺม อุปฺปเชฺชยฺย เหตุปจฺจยา’’ติ เอวํ ทฺวาวีสติยา ติเกสุ เอเกกํ ติกํ เสเสหิ เอกวีสติยา ติเกหิ สทฺธิํ โยเชตฺวา ทเสฺสตพฺพานํ ปุจฺฉานํ เหฎฺฐา วุตฺตนเยน สเพฺพสํ เอกมูลกาทีนํ วเสน คเหตฺวา ปริเจฺฉโท เวทิตโพฺพฯ
Yampi tato paraṃ tike tikesuyeva pakkhipitvā tikatikapaṭṭhānaṃ nāma desitaṃ, tatthāpi ‘‘siyā kusalaṃ sukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo sukhāya vedanāya sampayutto dhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti evaṃ dvāvīsatiyā tikesu ekekaṃ tikaṃ sesehi ekavīsatiyā tikehi saddhiṃ yojetvā dassetabbānaṃ pucchānaṃ heṭṭhā vuttanayena sabbesaṃ ekamūlakādīnaṃ vasena gahetvā paricchedo veditabbo.
ยมฺปิ ตโต ปรํ ทุเก ทุเกสุเยว ปกฺขิปิตฺวา ทุกทุกปฎฺฐานํ นาม เทสิตํ, ตตฺถาปิ ‘‘สิยา เหตุํ สเหตุกํ ธมฺมํ ปฎิจฺจ เหตุ สเหตุโก ธโมฺม อุปฺปเชฺชยฺย เหตุปจฺจยา’’ติ เอวํ ทุกสเต เอเกกํ ทุกํ เสเสหิ นวนวุติยา ทุเกหิ สทฺธิํ โยเชตฺวา ทเสฺสตพฺพานํ ปุจฺฉานํ เหฎฺฐา วุตฺตนเยน สเพฺพสํ เอกมูลกาทีนํ วเสน คเหตฺวา ปริเจฺฉโท เวทิตโพฺพฯ ตถาคเตน หิ สพฺพเมฺปตํ ปเภทํ ทเสฺสตฺวาว เทวปริสาย ธโมฺม เทสิโต, ธมฺมเสนาปติสฺส ปน เตน ‘‘อชฺช อิทญฺจิทญฺจ เทสิต’’นฺติ สงฺขิปิตฺวา นยทสฺสนมเตฺตเนว เทสนา อกฺขาตาฯ เถเรนาปิ สงฺขิปิตฺวาว วาจนามโคฺค ปวตฺติโต, โส เถเรน ปวตฺติตนเยเนว สงฺคีติกาเล สงฺคหํ อาโรปิโตฯ
Yampi tato paraṃ duke dukesuyeva pakkhipitvā dukadukapaṭṭhānaṃ nāma desitaṃ, tatthāpi ‘‘siyā hetuṃ sahetukaṃ dhammaṃ paṭicca hetu sahetuko dhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti evaṃ dukasate ekekaṃ dukaṃ sesehi navanavutiyā dukehi saddhiṃ yojetvā dassetabbānaṃ pucchānaṃ heṭṭhā vuttanayena sabbesaṃ ekamūlakādīnaṃ vasena gahetvā paricchedo veditabbo. Tathāgatena hi sabbampetaṃ pabhedaṃ dassetvāva devaparisāya dhammo desito, dhammasenāpatissa pana tena ‘‘ajja idañcidañca desita’’nti saṅkhipitvā nayadassanamatteneva desanā akkhātā. Therenāpi saṅkhipitvāva vācanāmaggo pavattito, so therena pavattitanayeneva saṅgītikāle saṅgahaṃ āropito.
ตํ ปนสฺส สเงฺขปนยํ ทเสฺสตุํ ติกญฺจ ปฎฺฐานวรนฺติ อยํ คาถา ฐปิตาฯ ตสฺสโตฺถ – ติกญฺจ ปฎฺฐานวรนฺติ ปวรํ ติกปฎฺฐานญฺจฯ ทุกุตฺตมนฺติ อุตฺตมํ เสฎฺฐํ ทุกปฎฺฐานญฺจฯ ทุกติกเญฺจวาติ ทุกติกปฎฺฐานญฺจฯ ติกทุกญฺจาติ ติกทุกปฎฺฐานญฺจฯ ติกติกเญฺจวาติ ติกติกปฎฺฐานญฺจฯ ทุกทุกญฺจาติ ทุกทุกปฎฺฐานญฺจฯ ฉ อนุโลมมฺหิ นยา สุคมฺภีราติ เอเต ติกปฎฺฐานาทโย สุฎฺฐุ คมฺภีรา ฉ นยา อนุโลมมฺหิ เวทิตพฺพาติฯ ตตฺถ เทฺว อนุโลมานิ – ธมฺมานุโลมญฺจ ปจฺจยานุโลมญฺจฯ ตตฺถ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฎิจฺจ กุสโล ธโมฺม’’ติ เอวํ อภิธมฺมมาติกาปเทหิ สงฺคหิตานํ ธมฺมานํ อนุโลมเทสนาวเสน ปวตฺตํ ธมฺมานุโลมํ นามฯ ‘‘เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา’’ติ เอวํ จตุวีสติยา ปจฺจยานํ อนุโลมเทสนาวเสน ปวตฺตํ ปจฺจยานุโลมํ นามฯ
Taṃ panassa saṅkhepanayaṃ dassetuṃ tikañca paṭṭhānavaranti ayaṃ gāthā ṭhapitā. Tassattho – tikañca paṭṭhānavaranti pavaraṃ tikapaṭṭhānañca. Dukuttamanti uttamaṃ seṭṭhaṃ dukapaṭṭhānañca. Dukatikañcevāti dukatikapaṭṭhānañca. Tikadukañcāti tikadukapaṭṭhānañca. Tikatikañcevāti tikatikapaṭṭhānañca. Dukadukañcāti dukadukapaṭṭhānañca. Cha anulomamhi nayā sugambhīrāti ete tikapaṭṭhānādayo suṭṭhu gambhīrā cha nayā anulomamhi veditabbāti. Tattha dve anulomāni – dhammānulomañca paccayānulomañca. Tattha ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo’’ti evaṃ abhidhammamātikāpadehi saṅgahitānaṃ dhammānaṃ anulomadesanāvasena pavattaṃ dhammānulomaṃ nāma. ‘‘Hetupaccayā ārammaṇapaccayā’’ti evaṃ catuvīsatiyā paccayānaṃ anulomadesanāvasena pavattaṃ paccayānulomaṃ nāma.
ตตฺถ เหฎฺฐา อฎฺฐกถายํ ‘‘ติกญฺจ ปฎฺฐานวรํ…เป.… ฉ อนุโลมมฺหิ นยา สุคมฺภีรา’’ติ อยํ คาถา ธมฺมานุโลมํ สนฺธาย วุตฺตาฯ อิธ ปน อยํ คาถา ตสฺมิํ ธมฺมานุโลเม ปจฺจยานุโลมํ สนฺธาย วุตฺตาฯ ตสฺมา ‘‘ฉ อนุโลมมฺหิ นยา สุคมฺภีรา’’ติ อฎฺฐกถาคาถาย ธมฺมานุโลเม ติกปฎฺฐานาทโย ฉ นยา สุคมฺภีราติ เอวมโตฺถ เวทิตโพฺพฯ อิมสฺมิํ ปโนกาเส ‘‘เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา’’ติ เอวํ ปวเตฺต ปจฺจยานุโลเม เอเต ธมฺมานุโลเม ติกปฎฺฐานาทโย ‘‘ฉ นยา สุคมฺภีรา’’ติ เอวมโตฺถ เวทิตโพฺพฯ เตสุ อนุโลเม ติกปฎฺฐาเน กุสลตฺติกมตฺตเสฺสว วเสน อยํ อิมสฺมิํ ปฎิจฺจวารสฺส ปณฺณตฺติวาเร สงฺขิปิตฺวา ปุจฺฉาปเภโท ทสฺสิโตฯ เสเสสุ ปน ติเกสุ เสสปฎฺฐาเนสุ จ เอกาปิ ปุจฺฉา น ทสฺสิตาฯ ตโต ปเรสุ ปน สหชาตวาราทีสุ กุสลตฺติกสฺสาปิ วเสน ปุจฺฉํ อนุทฺธริตฺวา ลพฺภมานกวเสน วิสฺสชฺชนเมว ทสฺสิตํฯ ‘‘ฉ อนุโลมมฺหิ นยา สุคมฺภีรา’’ติ วจนโต ปน อิมสฺมิํ ปจฺจยานุโลเม ฉปิ เอเต ปฎฺฐานนยา ปุจฺฉาวเสน อุทฺธริตฺวา ทเสฺสตพฺพาฯ ปฎฺฐานํ วณฺณยนฺตานญฺหิ อาจริยานํ ภาโร เอโสติฯ
Tattha heṭṭhā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tikañca paṭṭhānavaraṃ…pe… cha anulomamhi nayā sugambhīrā’’ti ayaṃ gāthā dhammānulomaṃ sandhāya vuttā. Idha pana ayaṃ gāthā tasmiṃ dhammānulome paccayānulomaṃ sandhāya vuttā. Tasmā ‘‘cha anulomamhi nayā sugambhīrā’’ti aṭṭhakathāgāthāya dhammānulome tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo. Imasmiṃ panokāse ‘‘hetupaccayā ārammaṇapaccayā’’ti evaṃ pavatte paccayānulome ete dhammānulome tikapaṭṭhānādayo ‘‘cha nayā sugambhīrā’’ti evamattho veditabbo. Tesu anulome tikapaṭṭhāne kusalattikamattasseva vasena ayaṃ imasmiṃ paṭiccavārassa paṇṇattivāre saṅkhipitvā pucchāpabhedo dassito. Sesesu pana tikesu sesapaṭṭhānesu ca ekāpi pucchā na dassitā. Tato paresu pana sahajātavārādīsu kusalattikassāpi vasena pucchaṃ anuddharitvā labbhamānakavasena vissajjanameva dassitaṃ. ‘‘Cha anulomamhi nayā sugambhīrā’’ti vacanato pana imasmiṃ paccayānulome chapi ete paṭṭhānanayā pucchāvasena uddharitvā dassetabbā. Paṭṭhānaṃ vaṇṇayantānañhi ācariyānaṃ bhāro esoti.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / อภิธมฺมปิฎก • Abhidhammapiṭaka / ปฎฺฐานปาฬิ • Paṭṭhānapāḷi / ๓. ปุจฺฉาวาโร • 3. Pucchāvāro
