| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / ปญฺจปกรณ-อฎฺฐกถา • Pañcapakaraṇa-aṭṭhakathā |
ฯ นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสฯ
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
อภิธมฺมปิฎเก
Abhidhammapiṭake
กถาวตฺถุ-อฎฺฐกถา
Kathāvatthu-aṭṭhakathā
นิสิโนฺน เทวโลกสฺมิํ, เทวสงฺฆปุรกฺขโต;
Nisinno devalokasmiṃ, devasaṅghapurakkhato;
สเทวกสฺส โลกสฺส, สตฺถา อปฺปฎิปุคฺคโลฯ
Sadevakassa lokassa, satthā appaṭipuggalo.
สพฺพปญฺญตฺติกุสโล, ปญฺญตฺติปริทีปนํ;
Sabbapaññattikusalo, paññattiparidīpanaṃ;
วตฺวา ปุคฺคลปญฺญตฺติํ, โลเก อุตฺตมปุคฺคโลฯ
Vatvā puggalapaññattiṃ, loke uttamapuggalo.
ยํ ปุคฺคลกถาทีนํ, กถานํ วตฺถุภาวโต;
Yaṃ puggalakathādīnaṃ, kathānaṃ vatthubhāvato;
กถาวตฺถุปฺปกรณํ, สเงฺขเปน อเทสยีฯ
Kathāvatthuppakaraṇaṃ, saṅkhepena adesayī.
มาติกาฐปเนเนว , ฐปิตสฺส สุราลเย;
Mātikāṭhapaneneva , ṭhapitassa surālaye;
ตสฺส โมคฺคลิปุเตฺตน, วิภตฺตสฺส มหีตเลฯ
Tassa moggaliputtena, vibhattassa mahītale.
อิทานิ ยสฺมา สมฺปโตฺต, อตฺถสํวณฺณนากฺกโม;
Idāni yasmā sampatto, atthasaṃvaṇṇanākkamo;
ตสฺมา นํ วณฺณยิสฺสามิ, ตํ สุณาถ สมาหิตาติฯ
Tasmā naṃ vaṇṇayissāmi, taṃ suṇātha samāhitāti.
นิทานกถา
Nidānakathā
ยมกปาฎิหีราวสานสฺมิญฺหิ ภควา ติทสปุเร ปาริจฺฉตฺตกมูเล ปณฺฑุกมฺพลสิลายํ วสฺสํ อุปคนฺตฺวา มาตรํ กายสกฺขิํ กตฺวา เทวปริสาย อภิธมฺมกถํ กเถโนฺต ธมฺมสงฺคณีวิภงฺคธาตุกถาปุคฺคลปญฺญตฺติปฺปกรณานิ เทสยิตฺวา กถาวตฺถุเทสนาย วาเร สมฺปเตฺต ‘‘อนาคเต มม สาวโก มหาปโญฺญ โมคฺคลิปุตฺตติสฺสเตฺถโร นาม อุปฺปนฺนํ สาสนมลํ โสเธตฺวา ตติยสงฺคีติํ กโรโนฺต ภิกฺขุสงฺฆสฺส มเชฺฌ นิสิโนฺน สกวาเท ปญฺจ สุตฺตสตานิ ปรวาเท ปญฺจาติ สุตฺตสหสฺสํ สโมธาเนตฺวา อิมํ ปกรณํ ภาเชสฺสตี’’ติ ตโสฺสกาสํ กโรโนฺต ยา เจสา ปุคฺคลวาเท ตาว จตูสุ ปเญฺหสุ ทฺวินฺนํ ปญฺจกานํ วเสน อฎฺฐมุขา วาทยุตฺติ, ตํ อาทิํ กตฺวา สพฺพกถามเคฺคสุ อสมฺปุณฺณภาณวารมตฺตาย ตนฺติยา มาติกํ ฐเปสิฯ อถาวเสสํ อภิธมฺมกถํ วิตฺถารนเยเนว กเถตฺวา วุตฺถวโสฺส สุวณฺณรชตโสปานมเชฺฌ มณิมเยน โสปาเนน เทวโลกโต สงฺกสฺสนคเร โอรุยฺห สตฺตหิตํ สมฺปาเทโนฺต ยาวตายุกํ ฐตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิฯ
Yamakapāṭihīrāvasānasmiñhi bhagavā tidasapure pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṃ vassaṃ upagantvā mātaraṃ kāyasakkhiṃ katvā devaparisāya abhidhammakathaṃ kathento dhammasaṅgaṇīvibhaṅgadhātukathāpuggalapaññattippakaraṇāni desayitvā kathāvatthudesanāya vāre sampatte ‘‘anāgate mama sāvako mahāpañño moggaliputtatissatthero nāma uppannaṃ sāsanamalaṃ sodhetvā tatiyasaṅgītiṃ karonto bhikkhusaṅghassa majjhe nisinno sakavāde pañca suttasatāni paravāde pañcāti suttasahassaṃ samodhānetvā imaṃ pakaraṇaṃ bhājessatī’’ti tassokāsaṃ karonto yā cesā puggalavāde tāva catūsu pañhesu dvinnaṃ pañcakānaṃ vasena aṭṭhamukhā vādayutti, taṃ ādiṃ katvā sabbakathāmaggesu asampuṇṇabhāṇavāramattāya tantiyā mātikaṃ ṭhapesi. Athāvasesaṃ abhidhammakathaṃ vitthāranayeneva kathetvā vutthavasso suvaṇṇarajatasopānamajjhe maṇimayena sopānena devalokato saṅkassanagare oruyha sattahitaṃ sampādento yāvatāyukaṃ ṭhatvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi.
อถสฺส มหากสฺสปปฺปมุโข วสีคโณ อชาตสตฺตุราชานํ สหายํ คเหตฺวา ธมฺมวินยสรีรํ สงฺคหํ อาโรเปสิฯ ตโต วสฺสสตสฺส อจฺจเยน วชฺชิปุตฺตกา ภิกฺขู ทส วตฺถูนิ ทีปยิํสุฯ ตานิ สุตฺวา กากณฺฑกสฺส พฺราหฺมณสฺส ปุโตฺต ยสเตฺถโร สุสุนาคปุตฺตํ กาลาโสกํ นาม ราชานํ สหายํ คเหตฺวา ทฺวาทสนฺนํ ภิกฺขุสตสหสฺสานํ อนฺตเร สตฺตเถรสตานิ อุจฺจินิตฺวา ตานิ ทสวตฺถูนิ มทฺทิตฺวา ธมฺมวินยสรีรํ สงฺคหํ อาโรเปสิฯ
Athassa mahākassapappamukho vasīgaṇo ajātasatturājānaṃ sahāyaṃ gahetvā dhammavinayasarīraṃ saṅgahaṃ āropesi. Tato vassasatassa accayena vajjiputtakā bhikkhū dasa vatthūni dīpayiṃsu. Tāni sutvā kākaṇḍakassa brāhmaṇassa putto yasatthero susunāgaputtaṃ kālāsokaṃ nāma rājānaṃ sahāyaṃ gahetvā dvādasannaṃ bhikkhusatasahassānaṃ antare sattatherasatāni uccinitvā tāni dasavatthūni madditvā dhammavinayasarīraṃ saṅgahaṃ āropesi.
เตหิ ปน ธมฺมสงฺคาหกเตฺถเรหิ นิคฺคหิตา ทสสหสฺสา วชฺชิปุตฺตกา ภิกฺขู ปกฺขํ ปริเยสมานา อตฺตโน อนุรูปํ ทุพฺพลปกฺขํ ลภิตฺวา วิสุํ มหาสงฺฆิกาจริยกุลํ นาม อกํสุ ฯ ตโต ภิชฺชิตฺวา อปรานิ เทฺว อาจริยกุลานิ ชาตานิ – โคกุลิกา จ เอกโพฺยหาริกา จฯ โคกุลิกนิกายโต ภิชฺชิตฺวา อปรานิ เทฺว อาจริยกุลานิ ชาตานิ – ปณฺณตฺติวาทา จ พาหุลิยา จฯ พหุสฺสุติกาติปิ เตสํเยว นามํฯ เตสํเยว อนฺตเร เจติยวาทา นาม อปเร อาจริยวาทา อุปฺปนฺนาฯ เอวํ มหาสงฺฆิกาจริยกุลโต ทุติเย วสฺสสเต ปญฺจาจริยกุลานิ อุปฺปนฺนานิฯ ตานิ มหาสงฺฆิเกหิ สทฺธิํ ฉ โหนฺติฯ
Tehi pana dhammasaṅgāhakattherehi niggahitā dasasahassā vajjiputtakā bhikkhū pakkhaṃ pariyesamānā attano anurūpaṃ dubbalapakkhaṃ labhitvā visuṃ mahāsaṅghikācariyakulaṃ nāma akaṃsu . Tato bhijjitvā aparāni dve ācariyakulāni jātāni – gokulikā ca ekabyohārikā ca. Gokulikanikāyato bhijjitvā aparāni dve ācariyakulāni jātāni – paṇṇattivādā ca bāhuliyā ca. Bahussutikātipi tesaṃyeva nāmaṃ. Tesaṃyeva antare cetiyavādā nāma apare ācariyavādā uppannā. Evaṃ mahāsaṅghikācariyakulato dutiye vassasate pañcācariyakulāni uppannāni. Tāni mahāsaṅghikehi saddhiṃ cha honti.
ตสฺมิํเยว ทุติเย วสฺสสเต เถรวาทโต ภิชฺชิตฺวา เทฺว อาจริยวาทา อุปฺปนฺนา – มหิสาสกา จ วชฺชิปุตฺตกา จฯ ตตฺถ วชฺชิปุตฺตกวาทโต ภิชฺชิตฺวา อปเร จตฺตาโร อาจริยวาทา อุปฺปนฺนา – ธมฺมุตฺตริยา, ภทฺรยานิกา, ฉนฺนาคาริกา, สมิติยาติฯ ปุน ตสฺมิํเยว ทุติเย วสฺสสเต มหิสาสกวาทโต ภิชฺชิตฺวา สพฺพตฺถิวาทา ธมฺมคุตฺติกาติ เทฺว อาจริยวาทา อุปฺปนฺนาฯ ปุน สพฺพตฺถิวาทกุลโต ภิชฺชิตฺวา กสฺสปิกา นาม ชาตาฯ กสฺสปิเกสุ ภิเนฺนสุ อปเร สงฺกนฺติกา นาม ชาตาฯ สงฺกนฺติเกสุ ภิเนฺนสุ สุตฺตวาทา นาม ชาตาติ เถรวาทโต ภิชฺชิตฺวา อิเม เอกาทส อาจริยวาทา อุปฺปนฺนาฯ เต เถรวาเทหิ สทฺธิํ ทฺวาทส โหนฺติฯ อิติ อิเม จ ทฺวาทส, มหาสงฺฆิกานญฺจ ฉ อาจริยวาทาติ สเพฺพว อฎฺฐารส อาจริยวาทา ทุติเย วสฺสสเต อุปฺปนฺนาฯ อฎฺฐารส นิกายาติปิ, อฎฺฐารสาจริยกุลานีติปิ เอเตสํเยว นามํฯ เอเตสุ ปน สตฺตรส วาทา ภินฺนกา, เถรวาโท อสมฺภินฺนโกติ เวทิตโพฺพฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ ทีปวํเส –
Tasmiṃyeva dutiye vassasate theravādato bhijjitvā dve ācariyavādā uppannā – mahisāsakā ca vajjiputtakā ca. Tattha vajjiputtakavādato bhijjitvā apare cattāro ācariyavādā uppannā – dhammuttariyā, bhadrayānikā, channāgārikā, samitiyāti. Puna tasmiṃyeva dutiye vassasate mahisāsakavādato bhijjitvā sabbatthivādā dhammaguttikāti dve ācariyavādā uppannā. Puna sabbatthivādakulato bhijjitvā kassapikā nāma jātā. Kassapikesu bhinnesu apare saṅkantikā nāma jātā. Saṅkantikesu bhinnesu suttavādā nāma jātāti theravādato bhijjitvā ime ekādasa ācariyavādā uppannā. Te theravādehi saddhiṃ dvādasa honti. Iti ime ca dvādasa, mahāsaṅghikānañca cha ācariyavādāti sabbeva aṭṭhārasa ācariyavādā dutiye vassasate uppannā. Aṭṭhārasa nikāyātipi, aṭṭhārasācariyakulānītipi etesaṃyeva nāmaṃ. Etesu pana sattarasa vādā bhinnakā, theravādo asambhinnakoti veditabbo. Vuttampi cetaṃ dīpavaṃse –
‘‘นิกฺกฑฺฒิตา ปาปภิกฺขู, เถเรหิ วชฺชิปุตฺตกา;
‘‘Nikkaḍḍhitā pāpabhikkhū, therehi vajjiputtakā;
อญฺญํ ปกฺขํ ลภิตฺวาน, อธมฺมวาที พหู ชนาฯ
Aññaṃ pakkhaṃ labhitvāna, adhammavādī bahū janā.
‘‘ทสสหสฺสา สมาคนฺตฺวา, อกํสุ ธมฺมสงฺคหํ;
‘‘Dasasahassā samāgantvā, akaṃsu dhammasaṅgahaṃ;
ตสฺมายํ ธมฺมสงฺคีติ, มหาสงฺคีติ วุจฺจติฯ
Tasmāyaṃ dhammasaṅgīti, mahāsaṅgīti vuccati.
‘‘มหาสงฺคีติกา ภิกฺขู, วิโลมํ อกํสุ สาสเน;
‘‘Mahāsaṅgītikā bhikkhū, vilomaṃ akaṃsu sāsane;
ภินฺทิตฺวา มูลสงฺคหํ, อญฺญํ อกํสุ สงฺคหํฯ
Bhinditvā mūlasaṅgahaṃ, aññaṃ akaṃsu saṅgahaṃ.
‘‘อญฺญตฺร สงฺคหิตา สุตฺตํ, อญฺญตฺร อกริํสุ เต;
‘‘Aññatra saṅgahitā suttaṃ, aññatra akariṃsu te;
อตฺถํ ธมฺมญฺจ ภินฺทิํสุ, วินเย นิกาเยสุ จ ปญฺจสุฯ
Atthaṃ dhammañca bhindiṃsu, vinaye nikāyesu ca pañcasu.
‘‘ปริยายเทสิตญฺจาปิ, อโถ นิปฺปริยายเทสิตํ;
‘‘Pariyāyadesitañcāpi, atho nippariyāyadesitaṃ;
นีตตฺถเญฺจว เนยฺยตฺถํ, อชานิตฺวาน ภิกฺขโวฯ
Nītatthañceva neyyatthaṃ, ajānitvāna bhikkhavo.
‘‘อญฺญํ สนฺธาย ภณิตํ, อญฺญํ อตฺถํ ฐปยิํสุ เต;
‘‘Aññaṃ sandhāya bhaṇitaṃ, aññaṃ atthaṃ ṭhapayiṃsu te;
พฺยญฺชนจฺฉายาย เต ภิกฺขู, พหุํ อตฺถํ วินาสยุํฯ
Byañjanacchāyāya te bhikkhū, bahuṃ atthaṃ vināsayuṃ.
‘‘ฉเฑฺฑตฺวาน เอกเทสํ, สุตฺตํ วินยคมฺภีรํ;
‘‘Chaḍḍetvāna ekadesaṃ, suttaṃ vinayagambhīraṃ;
ปติรูปํ สุตฺตํ วินยํ, ตญฺจ อญฺญํ กริํสุ เตฯ
Patirūpaṃ suttaṃ vinayaṃ, tañca aññaṃ kariṃsu te.
‘‘ปริวารํ อตฺถุทฺธารํ, อภิธมฺมํ ฉปฺปกรณํ;
‘‘Parivāraṃ atthuddhāraṃ, abhidhammaṃ chappakaraṇaṃ;
ปฎิสมฺภิทญฺจ นิเทฺทสํ, เอกเทสญฺจ ชาตกํฯ
Paṭisambhidañca niddesaṃ, ekadesañca jātakaṃ.
‘‘เอตฺตกํ วิสฺสชฺชิตฺวาน, อญฺญานิ อกริํสุ เต;
‘‘Ettakaṃ vissajjitvāna, aññāni akariṃsu te;
นามํ ลิงฺคํ ปริกฺขารํ, อากปฺปกรณานิ จฯ
Nāmaṃ liṅgaṃ parikkhāraṃ, ākappakaraṇāni ca.
‘‘ปกติภาวํ ชหิตฺวา, ตญฺจ อญฺญํ อกํสุ เต;
‘‘Pakatibhāvaṃ jahitvā, tañca aññaṃ akaṃsu te;
ปุพฺพงฺคมา ภินฺนวาทา, มหาสงฺคีติการกาฯ
Pubbaṅgamā bhinnavādā, mahāsaṅgītikārakā.
‘‘เตสญฺจ อนุกาเรน, ภินฺนวาทา พหู อหุ;
‘‘Tesañca anukārena, bhinnavādā bahū ahu;
ตโต อปรกาลมฺหิ, ตสฺมิํ เภโท อชายถฯ
Tato aparakālamhi, tasmiṃ bhedo ajāyatha.
‘‘โคกุลิกา เอกโพฺยหาริ, ทฺวิธา ภิชฺชิตฺถ ภิกฺขโว;
‘‘Gokulikā ekabyohāri, dvidhā bhijjittha bhikkhavo;
โคกุลิกานํ เทฺว เภทา, อปรกาลมฺหิ ชายถฯ
Gokulikānaṃ dve bhedā, aparakālamhi jāyatha.
‘‘พหุสฺสุติกา จ ปญฺญตฺติ, ทฺวิธา ภิชฺชิตฺถ ภิกฺขโว;
‘‘Bahussutikā ca paññatti, dvidhā bhijjittha bhikkhavo;
เจติยา จ ปุนวาที, มหาสงฺคีติเภทกาฯ
Cetiyā ca punavādī, mahāsaṅgītibhedakā.
‘‘ปญฺจวาทา อิเม สเพฺพ, มหาสงฺคีติมูลกา;
‘‘Pañcavādā ime sabbe, mahāsaṅgītimūlakā;
อตฺถํ ธมฺมญฺจ ภินฺทิํสุ, เอกเทสญฺจ สงฺคหํฯ
Atthaṃ dhammañca bhindiṃsu, ekadesañca saṅgahaṃ.
‘‘คนฺถญฺจ เอกเทสญฺหิ, ฉเฑฺฑตฺวา อญฺญํ อกํสุ เต;
‘‘Ganthañca ekadesañhi, chaḍḍetvā aññaṃ akaṃsu te;
นามํ ลิงฺคํ ปริกฺขารํ, อากปฺปกรณานิ จฯ
Nāmaṃ liṅgaṃ parikkhāraṃ, ākappakaraṇāni ca.
‘‘ปกติภาวํ ชหิตฺวา, ตญฺจ อญฺญํ อกํสุ เต;
‘‘Pakatibhāvaṃ jahitvā, tañca aññaṃ akaṃsu te;
วิสุทฺธเตฺถรวาทมฺหิ, ปุน เภโท อชายถฯ
Visuddhattheravādamhi, puna bhedo ajāyatha.
‘‘มหิสาสกา วชฺชิปุตฺตกา, ทฺวิธา ภิชฺชิตฺถ ภิกฺขโว;
‘‘Mahisāsakā vajjiputtakā, dvidhā bhijjittha bhikkhavo;
วชฺชิปุตฺตกวาทมฺหิ, จตุธา เภโท อชายถฯ
Vajjiputtakavādamhi, catudhā bhedo ajāyatha.
‘‘ธมฺมุตฺตริกา ภทฺทยานิกา, ฉนฺนาคาริกา จ สมิติ;
‘‘Dhammuttarikā bhaddayānikā, channāgārikā ca samiti;
มหิสาสกานํ เทฺว เภทา, อปรกาลมฺหิ อชายถฯ
Mahisāsakānaṃ dve bhedā, aparakālamhi ajāyatha.
‘‘สพฺพตฺถิวาทา ธมฺมคุตฺตา, ทฺวิธา ภิชฺชิตฺถ ภิกฺขโว;
‘‘Sabbatthivādā dhammaguttā, dvidhā bhijjittha bhikkhavo;
สพฺพตฺถิวาทานํ กสฺสปิกา, สงฺกนฺติกสฺสปิเกน จฯ
Sabbatthivādānaṃ kassapikā, saṅkantikassapikena ca.
‘‘สงฺกนฺติกานํ สุตฺตวาที, อนุปุเพฺพน ภิชฺชถ;
‘‘Saṅkantikānaṃ suttavādī, anupubbena bhijjatha;
อิเม เอกาทส วาทา, สมฺภินฺนา เถรวาทโตฯ
Ime ekādasa vādā, sambhinnā theravādato.
‘‘อตฺถํ ธมฺมญฺจ ภินฺทิํสุ, เอกเทสญฺจ สงฺคหํ;
‘‘Atthaṃ dhammañca bhindiṃsu, ekadesañca saṅgahaṃ;
คนฺถญฺจ เอกเทสญฺหิ, ฉเฑฺฑตฺวา อญฺญํ อกํสุ เตฯ
Ganthañca ekadesañhi, chaḍḍetvā aññaṃ akaṃsu te.
‘‘นามํ ลิงฺคํ ปริกฺขารํ, อากปฺปกรณานิ จ;
‘‘Nāmaṃ liṅgaṃ parikkhāraṃ, ākappakaraṇāni ca;
ปกติภาวํ ชหิตฺวา, ตญฺจ อญฺญํ อกํสุ เตฯ
Pakatibhāvaṃ jahitvā, tañca aññaṃ akaṃsu te.
‘‘สตฺตรส ภินฺนวาทา, เอกวาโท อภินฺนโก;
‘‘Sattarasa bhinnavādā, ekavādo abhinnako;
สเพฺพวฎฺฐารส โหนฺติ, ภินฺนวาเทน เต สหฯ
Sabbevaṭṭhārasa honti, bhinnavādena te saha.
‘‘นิโคฺรโธว มหารุโกฺข, เถร วาทานมุตฺตโม;
‘‘Nigrodhova mahārukkho, thera vādānamuttamo;
อนูนํ อนธิกญฺจ, เกวลํ ชินสาสนํฯ
Anūnaṃ anadhikañca, kevalaṃ jinasāsanaṃ.
‘‘สนฺตกา วิย รุกฺขมฺหิ, นิพฺพตฺตา วาทเสสกา;
‘‘Santakā viya rukkhamhi, nibbattā vādasesakā;
ปฐเม วสฺสสเต นตฺถิ, ทุติเย วสฺสสตนฺตเร;
Paṭhame vassasate natthi, dutiye vassasatantare;
ภินฺนา สตฺตรส วาทา, อุปฺปนฺนา ชินสาสเน’’ติฯ
Bhinnā sattarasa vādā, uppannā jinasāsane’’ti.
อปราปรํ ปน เหมวติกา, ราชคิริกา, สิทฺธตฺถิกา, ปุพฺพเสลิยา, อปรเสลิยา, วาชิริยาติ อเญฺญปิ ฉ อาจริยวาทา อุปฺปนฺนาฯ เต อิธ อนธิเปฺปตาฯ ปุริมกานํ ปน อฎฺฐารสนฺนํ อาจริยวาทานํ วเสน ปวตฺตมาเน สาสเน ปฎิลทฺธสโทฺธ อโสโก ธมฺมราชา ทิวเส ทิวเส พุทฺธปูชาย สตสหสฺสํ, ธมฺมปูชาย สตสหสฺสํ, สงฺฆปูชาย สตสหสฺสํ, อตฺตโน อาจริยสฺส นิโคฺรธเตฺถรสฺส สตสหสฺสํ, จตูสุ ทฺวาเรสุ เภสชฺชตฺถาย สตสหสฺสนฺติ ปญฺจสตสหสฺสานิ ปริจฺจชโนฺต สาสเน อุฬารํ ลาภสกฺการํ ปวเตฺตสิฯ
Aparāparaṃ pana hemavatikā, rājagirikā, siddhatthikā, pubbaseliyā, aparaseliyā, vājiriyāti aññepi cha ācariyavādā uppannā. Te idha anadhippetā. Purimakānaṃ pana aṭṭhārasannaṃ ācariyavādānaṃ vasena pavattamāne sāsane paṭiladdhasaddho asoko dhammarājā divase divase buddhapūjāya satasahassaṃ, dhammapūjāya satasahassaṃ, saṅghapūjāya satasahassaṃ, attano ācariyassa nigrodhattherassa satasahassaṃ, catūsu dvāresu bhesajjatthāya satasahassanti pañcasatasahassāni pariccajanto sāsane uḷāraṃ lābhasakkāraṃ pavattesi.
ติตฺถิยา หตลาภสกฺการา อนฺตมโส ฆาสจฺฉาทนมตฺตมฺปิ อลภนฺตา ลาภสกฺการํ ปตฺถยมานา ภิกฺขูสุ ปพฺพชิตฺวา สกานิ สกานิ ทิฎฺฐิคตานิ – ‘‘อยํ ธโมฺม, อยํ วินโย, อิทํ สตฺถุสาสน’’นฺติ ทีเปนฺติฯ ปพฺพชฺชํ อลภมานาปิ สยเมว เกเส ฉินฺทิตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา วิหาเรสุ วิจรนฺตา อุโปสถกมฺมาทิกรณกาเล สงฺฆมชฺฌํ ปวิสนฺติฯ เต ภิกฺขุสเงฺฆน ธเมฺมน วินเยน สตฺถุสาสเนน นิคฺคยฺหมานาปิ ธมฺมวินยานุโลมาย ปฎิปตฺติยา อสณฺฐหนฺตา อเนกรูปํ สาสนสฺส อพฺพุทญฺจ มลญฺจ กณฺฎกญฺจ สมุฎฺฐาเปนฺติฯ เกจิ อคฺคิํ ปริจรนฺติ, เกจิ ปญฺจาตเป ตปนฺติ, เกจิ อาทิจฺจํ อนุปริวตฺตนฺติ, เกจิ ‘‘ธมฺมญฺจ วินยญฺจ โวภินฺทิสฺสามา’’ติ ตถา ตถา ปคฺคณฺหิํสุฯ ตทา ภิกฺขุสโงฺฆ น เตหิ สทฺธิํ อุโปสถํ วา ปวารณํ วา อกาสิฯ อโสการาเม สตฺต วสฺสานิ อุโปสโถ อุปจฺฉิชฺชิฯ
Titthiyā hatalābhasakkārā antamaso ghāsacchādanamattampi alabhantā lābhasakkāraṃ patthayamānā bhikkhūsu pabbajitvā sakāni sakāni diṭṭhigatāni – ‘‘ayaṃ dhammo, ayaṃ vinayo, idaṃ satthusāsana’’nti dīpenti. Pabbajjaṃ alabhamānāpi sayameva kese chinditvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā vihāresu vicarantā uposathakammādikaraṇakāle saṅghamajjhaṃ pavisanti. Te bhikkhusaṅghena dhammena vinayena satthusāsanena niggayhamānāpi dhammavinayānulomāya paṭipattiyā asaṇṭhahantā anekarūpaṃ sāsanassa abbudañca malañca kaṇṭakañca samuṭṭhāpenti. Keci aggiṃ paricaranti, keci pañcātape tapanti, keci ādiccaṃ anuparivattanti, keci ‘‘dhammañca vinayañca vobhindissāmā’’ti tathā tathā paggaṇhiṃsu. Tadā bhikkhusaṅgho na tehi saddhiṃ uposathaṃ vā pavāraṇaṃ vā akāsi. Asokārāme satta vassāni uposatho upacchijji.
ราชา ‘‘อาณาย กาเรสฺสามี’’ติ วายมโนฺตปิ กาเรตุํ นาสกฺขิ, อญฺญทตฺถุ ทุคฺคหิตคาหินา พาเลน อมเจฺจน อเนเกสุ ภิกฺขูสุ ชีวิตา โวโรปิเตสุ วิปฺปฎิสารี อโหสิฯ โส ตญฺจ วิปฺปฎิสารํ ตญฺจ สาสเน อุปฺปนฺนํ อพฺพุทํ วูปสเมตุกาโม ‘‘โก นุ โข อิมสฺมิํ อเตฺถ ปฎิพโล’’ติ สงฺฆํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘โมคฺคลิปุตฺตติสฺสเตฺถโร, มหาราชา’’ติ สุตฺวา สงฺฆสฺส วจเนน อโหคงฺคาปพฺพตโต เถรํ ปโกฺกสาเปตฺวา อิทฺธิปาฎิหาริยทสฺสเนน เถรสฺส อานุภาเว นิพฺพิจิกิโจฺฉ อตฺตโน กุกฺกุจฺจํ ปุจฺฉิตฺวา วิปฺปฎิสารํ วูปสเมสิฯ เถโรปิ ตํ ราชุยฺยาเนเยว วสโนฺต สตฺต ทิวสานิ สมยํ อุคฺคณฺหาเปสิฯ โส อุคฺคหิตสมโย สตฺตเม ทิวเส อโสการาเม ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาตาเปตฺวา สาณิปาการํ ปริกฺขิปาเปตฺวา สาณิปาการนฺตเร นิสิโนฺน เอกลทฺธิเก เอกลทฺธิเก ภิกฺขู เอกโต เอกโต กาเรตฺวา เอกเมกํ ภิกฺขุสมูหํ ปโกฺกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘ภเนฺต, กิํวาที สมฺมาสมฺพุโทฺธ’’ติ? ตโต สสฺสตวาทิโน – ‘‘สสฺสตวาที’’ติ อาหํสุฯ เอกจฺจสสฺสติกา, อนฺตานนฺติกา, อมราวิเกฺขปิกา, อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา, สญฺญีวาทา, อสญฺญีวาทา, เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา, อุเจฺฉทวาทา, ทิฎฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา – ‘‘ทิฎฺฐธมฺมนิพฺพานวาที’’ติ อาหํสุฯ ราชา ปฐมเมว สมยสฺส อุคฺคหิตตฺตา นยิเม ภิกฺขู อญฺญติตฺถิยา อิเมติ ญตฺวา เตสํ เสตกานิ วตฺถานิ ทตฺวา อุปฺปพฺพาเชสิฯ เต สเพฺพปิ สฎฺฐิสหสฺสา อเหสุํฯ
Rājā ‘‘āṇāya kāressāmī’’ti vāyamantopi kāretuṃ nāsakkhi, aññadatthu duggahitagāhinā bālena amaccena anekesu bhikkhūsu jīvitā voropitesu vippaṭisārī ahosi. So tañca vippaṭisāraṃ tañca sāsane uppannaṃ abbudaṃ vūpasametukāmo ‘‘ko nu kho imasmiṃ atthe paṭibalo’’ti saṅghaṃ pucchitvā ‘‘moggaliputtatissatthero, mahārājā’’ti sutvā saṅghassa vacanena ahogaṅgāpabbatato theraṃ pakkosāpetvā iddhipāṭihāriyadassanena therassa ānubhāve nibbicikiccho attano kukkuccaṃ pucchitvā vippaṭisāraṃ vūpasamesi. Theropi taṃ rājuyyāneyeva vasanto satta divasāni samayaṃ uggaṇhāpesi. So uggahitasamayo sattame divase asokārāme bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā sāṇipākāraṃ parikkhipāpetvā sāṇipākārantare nisinno ekaladdhike ekaladdhike bhikkhū ekato ekato kāretvā ekamekaṃ bhikkhusamūhaṃ pakkosāpetvā pucchi – ‘‘bhante, kiṃvādī sammāsambuddho’’ti? Tato sassatavādino – ‘‘sassatavādī’’ti āhaṃsu. Ekaccasassatikā, antānantikā, amarāvikkhepikā, adhiccasamuppannikā, saññīvādā, asaññīvādā, nevasaññīnāsaññīvādā, ucchedavādā, diṭṭhadhammanibbānavādā – ‘‘diṭṭhadhammanibbānavādī’’ti āhaṃsu. Rājā paṭhamameva samayassa uggahitattā nayime bhikkhū aññatitthiyā imeti ñatvā tesaṃ setakāni vatthāni datvā uppabbājesi. Te sabbepi saṭṭhisahassā ahesuṃ.
อถเญฺญ ภิกฺขู ปโกฺกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘กิํวาที, ภเนฺต, สมฺมาสมฺพุโทฺธ’’ติ? ‘‘วิภชฺชวาที, มหาราชา’’ติฯ เอวํ วุเตฺต ราชา เถรํ ปุจฺฉิ – ‘‘วิภชฺชวาที, ภเนฺต, สมฺมาสมฺพุโทฺธ’’ติ? ‘‘อาม, มหาราชา’’ติฯ ตโต ราชา ‘สุทฺธํ ทานิ, ภเนฺต, สาสนํ, กโรตุ ภิกฺขุสโงฺฆ อุโปสถ’นฺติ อารกฺขํ ทตฺวา นครํ ปาวิสิฯ สมโคฺค สโงฺฆ สนฺนิปติตฺวา อุโปสถํ อกาสิฯ ตสฺมิํ สนฺนิปาเต สฎฺฐิภิกฺขุสตสหสฺสานิ อเหสุํฯ ตสฺมิํ สมาคเม โมคฺคลิปุตฺตติสฺสเตฺถโร ยานิ จ ตทา อุปฺปนฺนานิ วตฺถูนิ, ยานิ จ อายติํ อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, สเพฺพสมฺปิ เตสํ ปฎิพาหนตฺถํ สตฺถารา ทินฺนนยวเสเนว ตถาคเตน ฐปิตมาติกํ วิภชโนฺต สกวาเท ปญฺจ สุตฺตสตานิ ปรวาเท ปญฺจาติ สุตฺตสหสฺสํ อาหริตฺวา อิมํ ปรปฺปวาทมถนํ อายติลกฺขณํ กถาวตฺถุปฺปกรณํ อภาสิฯ
Athaññe bhikkhū pakkosāpetvā pucchi – ‘‘kiṃvādī, bhante, sammāsambuddho’’ti? ‘‘Vibhajjavādī, mahārājā’’ti. Evaṃ vutte rājā theraṃ pucchi – ‘‘vibhajjavādī, bhante, sammāsambuddho’’ti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. Tato rājā ‘suddhaṃ dāni, bhante, sāsanaṃ, karotu bhikkhusaṅgho uposatha’nti ārakkhaṃ datvā nagaraṃ pāvisi. Samaggo saṅgho sannipatitvā uposathaṃ akāsi. Tasmiṃ sannipāte saṭṭhibhikkhusatasahassāni ahesuṃ. Tasmiṃ samāgame moggaliputtatissatthero yāni ca tadā uppannāni vatthūni, yāni ca āyatiṃ uppajjissanti, sabbesampi tesaṃ paṭibāhanatthaṃ satthārā dinnanayavaseneva tathāgatena ṭhapitamātikaṃ vibhajanto sakavāde pañca suttasatāni paravāde pañcāti suttasahassaṃ āharitvā imaṃ parappavādamathanaṃ āyatilakkhaṇaṃ kathāvatthuppakaraṇaṃ abhāsi.
ตโต สฎฺฐิสตสหสฺสสเงฺขฺยสุ ภิกฺขู อุจฺจินิตฺวา ติปิฎกปริยตฺติธรานํ ปภินฺนปฎิสมฺภิทานํ ภิกฺขูนํ สหสฺสเมกํ คเหตฺวา ยถา มหากสฺสปเตฺถโร จ ยสเตฺถโร จ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคายิํสุ; เอวเมว สงฺคายโนฺต สาสนมลํ วิโสเธตฺวา ตติยสงฺคีติํ อกาสิฯ ตตฺถ อภิธมฺมํ สงฺคายโนฺต อิมํ ยถาภาสิตํ ปกรณํ สงฺคหํ อาโรเปสิฯ เตน วุตฺตํ –
Tato saṭṭhisatasahassasaṅkhyesu bhikkhū uccinitvā tipiṭakapariyattidharānaṃ pabhinnapaṭisambhidānaṃ bhikkhūnaṃ sahassamekaṃ gahetvā yathā mahākassapatthero ca yasatthero ca dhammañca vinayañca saṅgāyiṃsu; evameva saṅgāyanto sāsanamalaṃ visodhetvā tatiyasaṅgītiṃ akāsi. Tattha abhidhammaṃ saṅgāyanto imaṃ yathābhāsitaṃ pakaraṇaṃ saṅgahaṃ āropesi. Tena vuttaṃ –
‘‘ยํ ปุคฺคลกถาทีนํ, กถานํ วตฺถุภาวโต;
‘‘Yaṃ puggalakathādīnaṃ, kathānaṃ vatthubhāvato;
กถาวตฺถุปฺปกรณํ, สเงฺขเปน อเทสยีฯ
Kathāvatthuppakaraṇaṃ, saṅkhepena adesayī.
‘‘มาติกาฐปเนเนว, ฐปิตสฺส สุราลเย;
‘‘Mātikāṭhapaneneva, ṭhapitassa surālaye;
ตสฺส โมคฺคลิปุเตฺตน, วิภตฺตสฺส มหีตเลฯ
Tassa moggaliputtena, vibhattassa mahītale.
‘‘อิทานิ ยสฺมา สมฺปโตฺต, อตฺถสํวณฺณนากฺกโม;
‘‘Idāni yasmā sampatto, atthasaṃvaṇṇanākkamo;
ตสฺมา นํ วณฺณยิสฺสามิ, ตํ สุณาถ สมาหิตา’’ติฯ
Tasmā naṃ vaṇṇayissāmi, taṃ suṇātha samāhitā’’ti.
นิทานกถา นิฎฺฐิตาฯ
Nidānakathā niṭṭhitā.
