| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / เถรคาถา-อฎฺฐกถา • Theragāthā-aṭṭhakathā |
๖. นาคิตเตฺถรคาถาวณฺณนา
6. Nāgitattheragāthāvaṇṇanā
อิโต พหิทฺธา ปุถุอญฺญวาทินนฺติ อายสฺมโต นาคิตเตฺถรสฺส คาถาฯ กา อุปฺปตฺติ? อยํ กิร ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต กาเล นารโท นาม พฺราหฺมโณ หุตฺวา เอกทิวสํ มาฬเก นิสิโนฺน ภควนฺตํ ภิกฺขุสเงฺฆน ปุรกฺขตํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนมานโส ตีหิ คาถาหิ อภิตฺถวิฯ โส เตน ปุญฺญกเมฺมน เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา อปราปรํ ปุญฺญานิ กตฺวา เทวมนุเสฺสสุ สํสรโนฺต อิมสฺมิํ พุทฺธุปฺปาเท กปิลวตฺถุนคเร สกฺยราชกุเล นิพฺพตฺติ, นาคิโตติสฺส นามํ อโหสิฯ โส ภควติ กปิลวตฺถุสฺมิํ วิหรเนฺต มธุปิณฺฑิกสุตฺตํ (ม. นิ. ๑.๑๙๙ อาทโย) สุตฺวา ปฎิลทฺธสโทฺธ ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนํ วเฑฺฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิฯ เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถร ๑.๑๔.๔๗-๕๔) –
Itobahiddhā puthuaññavādinanti āyasmato nāgitattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle nārado nāma brāhmaṇo hutvā ekadivasaṃ māḷake nisinno bhagavantaṃ bhikkhusaṅghena purakkhataṃ gacchantaṃ disvā pasannamānaso tīhi gāthāhi abhitthavi. So tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthunagare sakyarājakule nibbatti, nāgitotissa nāmaṃ ahosi. So bhagavati kapilavatthusmiṃ viharante madhupiṇḍikasuttaṃ (ma. ni. 1.199 ādayo) sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.14.47-54) –
‘‘วิสาลมาเฬ อาสีโน, อทฺทสํ โลกนายกํ;
‘‘Visālamāḷe āsīno, addasaṃ lokanāyakaṃ;
ขีณาสวํ พลปฺปตฺตํ, ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขตํฯ
Khīṇāsavaṃ balappattaṃ, bhikkhusaṅghapurakkhataṃ.
‘‘สตสหสฺสา เตวิชฺชา, ฉฬภิญฺญา มหิทฺธิกา;
‘‘Satasahassā tevijjā, chaḷabhiññā mahiddhikā;
ปริวาเรนฺติ สมฺพุทฺธํ, โก ทิสฺวา นปฺปสีทติฯ
Parivārenti sambuddhaṃ, ko disvā nappasīdati.
‘‘ญาเณ อุปนิธา ยสฺส, น วิชฺชติ สเทวเก;
‘‘Ñāṇe upanidhā yassa, na vijjati sadevake;
อนนฺตญาณํ สมฺพุทฺธํ, โก ทิสฺวา นปฺปสีทติฯ
Anantañāṇaṃ sambuddhaṃ, ko disvā nappasīdati.
‘‘ธมฺมกายญฺจ ทีเปนฺตํ, เกวลํ รตนากรํ;
‘‘Dhammakāyañca dīpentaṃ, kevalaṃ ratanākaraṃ;
วิกเปฺปตุํ น สโกฺกนฺติ, โก ทิสฺวา นปฺปสีทติฯ
Vikappetuṃ na sakkonti, ko disvā nappasīdati.
‘‘อิมาหิ ตีหิ คาถาหิ, นารโทวฺหยวจฺฉโล;
‘‘Imāhi tīhi gāthāhi, nāradovhayavacchalo;
ปทุมุตฺตรํ ถวิตฺวาน, สมฺพุทฺธํ อปราชิตํฯ
Padumuttaraṃ thavitvāna, sambuddhaṃ aparājitaṃ.
‘‘เตน จิตฺตปฺปสาเทน, พุทฺธสนฺถวเนน จ;
‘‘Tena cittappasādena, buddhasanthavanena ca;
กปฺปานํ สตสหสฺสํ, ทุคฺคติํ นุปปชฺชหํฯ
Kappānaṃ satasahassaṃ, duggatiṃ nupapajjahaṃ.
‘‘อิโต ติํสกปฺปสเต, สุมิโตฺต นาม ขตฺติโย;
‘‘Ito tiṃsakappasate, sumitto nāma khattiyo;
สตฺตรตนสมฺปโนฺน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโลฯ
Sattaratanasampanno, cakkavattī mahabbalo.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป.… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติฯ
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
อรหตฺตํ ปน ปตฺวา สตฺถุ อวิตถเทสนตํ ธมฺมสฺส จ นิยฺยานิกตํ นิสฺสาย สญฺชาตปีติโสมนโสฺส ปีติเวคปฺปวิสฺสฎฺฐํ อุทานํ อุทาเนโนฺต –
Arahattaṃ pana patvā satthu avitathadesanataṃ dhammassa ca niyyānikataṃ nissāya sañjātapītisomanasso pītivegappavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānento –
๘๖.
86.
‘‘อิโต พหิทฺธา ปุถุอญฺญวาทินํ, มโคฺค น นิพฺพานคโม ยถา อยํ;
‘‘Ito bahiddhā puthuaññavādinaṃ, maggo na nibbānagamo yathā ayaṃ;
อิติสฺสุ สงฺฆํ ภควานุสาสติ, สตฺถา สยํ ปาณิตเลว ทสฺสย’’นฺติฯ –
Itissu saṅghaṃ bhagavānusāsati, satthā sayaṃ pāṇitaleva dassaya’’nti. –
คาถํ อภาสิฯ
Gāthaṃ abhāsi.
ตตฺถ อิโต พหิทฺธาติ อิมสฺมา พุทฺธสาสนา พาหิรเก สมเย, เตนาห ‘‘ปุถุอญฺญวาทิน’’นฺติ, นานาติตฺถิยานนฺติ อโตฺถฯ มโคฺค น นิพฺพานคโม ยถา อยนฺติ ยถา อยํ อริโย อฎฺฐงฺคิโก มโคฺค เอกํเสน นิพฺพานํ คจฺฉตีติ นิพฺพานคโม, นิพฺพานคามี, เอวํ นิพฺพานคโม มโคฺค ติตฺถิยสมเย นตฺถิ อสมฺมาสมฺพุทฺธปฺปเวทิตตฺตา อญฺญติตฺถิยวาทสฺสฯ เตนาห ภควา –
Tattha ito bahiddhāti imasmā buddhasāsanā bāhirake samaye, tenāha ‘‘puthuaññavādina’’nti, nānātitthiyānanti attho. Maggo na nibbānagamo yathā ayanti yathā ayaṃ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo ekaṃsena nibbānaṃ gacchatīti nibbānagamo, nibbānagāmī, evaṃ nibbānagamo maggo titthiyasamaye natthi asammāsambuddhappaveditattā aññatitthiyavādassa. Tenāha bhagavā –
‘‘อิเธว , ภิกฺขเว, สมโณ, อิธ ทุติโย สมโณ, อิธ ตติโย สมโณ, อิธ จตุโตฺถ สมโณ, สุญฺญา ปรปฺปวาทา สมเณภิ อเญฺญหี’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๑๔; ม. นิ. ๑.๑๓๙; อ. นิ. ๔.๒๔๑)ฯ
‘‘Idheva , bhikkhave, samaṇo, idha dutiyo samaṇo, idha tatiyo samaṇo, idha catuttho samaṇo, suññā parappavādā samaṇebhi aññehī’’ti (dī. ni. 2.214; ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241).
อิตีติ เอวํฯ อสฺสูติ นิปาตมตฺตํฯ สงฺฆนฺติ ภิกฺขุสงฺฆํ, อุกฺกฎฺฐนิเทฺทโสยํ ยถา ‘‘สตฺถา เทวมนุสฺสาน’’นฺติฯ สงฺฆนฺติ วา สมูหํ, เวเนยฺยชนนฺติ อธิปฺปาโยฯ ภควาติ ภาคฺยวนฺตตาทีหิ การเณหิ ภควา, อยเมตฺถ สเงฺขโปฯ วิตฺถาโร ปน ปรมตฺถทีปนิยํ อิติวุตฺตกวณฺณนายํ วุตฺตนเยน เวทิตโพฺพฯ สตฺถาติ ทิฎฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมเตฺถหิ ยถารหํ อนุสาสตีติ สตฺถาฯ สยนฺติ สยเมวฯ อยเญฺหตฺถ อโตฺถ – ‘‘สีลาทิกฺขนฺธตฺตยสงฺคโห สมฺมาทิฎฺฐิอาทีนํ อฎฺฐนฺนํ องฺคานํ วเสน อฎฺฐงฺคิโก นิพฺพานคามี อริยมโคฺค ยถา มม สาสเน อตฺถิ, เอวํ พาหิรกสมเย มโคฺค นาม นตฺถี’’ติ สีหนาทํ นทโนฺต อมฺหากํ สตฺถา ภควา สยเมว สยมฺภูญาเณน ญาตํ, สยเมว วา มหากรุณาสโญฺจทิโต หุตฺวา อตฺตโน เทสนาวิลาสสมฺปตฺติยา หตฺถตเล อามลกํ วิย ทเสฺสโนฺต ภิกฺขุสงฺฆํ เวเนยฺยชนตํ อนุสาสติ โอวทตีติฯ
Itīti evaṃ. Assūti nipātamattaṃ. Saṅghanti bhikkhusaṅghaṃ, ukkaṭṭhaniddesoyaṃ yathā ‘‘satthā devamanussāna’’nti. Saṅghanti vā samūhaṃ, veneyyajananti adhippāyo. Bhagavāti bhāgyavantatādīhi kāraṇehi bhagavā, ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana paramatthadīpaniyaṃ itivuttakavaṇṇanāyaṃ vuttanayena veditabbo. Satthāti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ anusāsatīti satthā. Sayanti sayameva. Ayañhettha attho – ‘‘sīlādikkhandhattayasaṅgaho sammādiṭṭhiādīnaṃ aṭṭhannaṃ aṅgānaṃ vasena aṭṭhaṅgiko nibbānagāmī ariyamaggo yathā mama sāsane atthi, evaṃ bāhirakasamaye maggo nāma natthī’’ti sīhanādaṃ nadanto amhākaṃ satthā bhagavā sayameva sayambhūñāṇena ñātaṃ, sayameva vā mahākaruṇāsañcodito hutvā attano desanāvilāsasampattiyā hatthatale āmalakaṃ viya dassento bhikkhusaṅghaṃ veneyyajanataṃ anusāsati ovadatīti.
นาคิตเตฺถรคาถาวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Nāgitattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / เถรคาถาปาฬิ • Theragāthāpāḷi / ๖. นาคิตเตฺถรคาถา • 6. Nāgitattheragāthā
