| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / មជ្ឈិមនិកាយ (ដីកា) • Majjhimanikāya (ṭīkā) |
៦. មហាធម្មសមាទានសុត្តវណ្ណនា
6. Mahādhammasamādānasuttavaṇṇanā
៤៧៣. ឯវំ ឥទានិ វុច្ចមានាការោ កាមោ កាមនំ ឥច្ឆា ឯតេសន្តិ ឯវំកាមា។ ឯវំ ឆន្ទោ ឆន្ទនំ រោចនំ អជ្ឈាសយោ ឯតេសន្តិ ឯវំឆន្ទា។ អភិមុខំ, អភិនិវិស្ស វា បការេហិ ឯតិ ឧបគច្ឆតីតិ អធិប្បាយោ, លទ្ធិ។ សា ហិ លទ្ធព្ពវត្ថុំ អភិមុខំ ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ អភិនិវិសន្តី តេន តេន បការេន ឧបគច្ឆតិ, ហត្ថគតំ កត្វា តិដ្ឋតិ ន វិស្សជ្ជេតិ។ ឯវំ វុច្ចមានាការោ អធិប្បាយោ ឯតេសន្តិ ឯវំអធិប្បាយា។ ភគវា មូលំ ការណំ ឯតេសំ យាថាវតោ អធិគមាយាតិ ភគវំមូលកា។ តេនាហ ‘‘ភគវន្តញ្ហិ និស្សាយ មយំ ឥមេ ធម្មេ អាជានាម បដិវិជ្ឈាមា’’តិ។ អម្ហាកំ ធម្មាតិ តេហិ អត្តនា អធិគន្តព្ពតាយ វុត្តំ។ សេវិតព្ពានញ្ហិ យាថាវតោ អធិគមញាណានិ អធិគច្ឆនកសម្ពន្ធីនិ, តានិ ច សម្មាសម្ពុទ្ធមូលកានិ អនញ្ញវិសយត្តា។ តេនាហ ‘‘បុព្ពេ កស្សបសម្ពុទ្ធេនា’’តិអាទិ។ ភគវា នេតា តេសន្តិ ភគវំនេត្តិកា។ នេតាតិ សេវិតព្ពធម្មេ វិនេយ្យសន្តានំ បាបេតា។ វិនេតាតិ អសេវិតព្ពធម្មេ វិនេយ្យសន្តានតោ អបនេតា។ តទង្គវិនយាទិវសេន វា វិនេតា។ អនុនេតាតិ ឥមេ ធម្មា សេវិតព្ពា, ឥមេ ន សេវិតព្ពាតិ ឧភយសម្បាបនាបនយនត្ថំ បញ្ញបេតា។ តេនាហ ‘‘យថាសភាវតោ’’តិអាទិ។
473. Evaṃ idāni vuccamānākāro kāmo kāmanaṃ icchā etesanti evaṃkāmā. Evaṃ chando chandanaṃ rocanaṃ ajjhāsayo etesanti evaṃchandā. Abhimukhaṃ, abhinivissa vā pakārehi eti upagacchatīti adhippāyo, laddhi. Sā hi laddhabbavatthuṃ abhimukhaṃ ‘‘evameta’’nti abhinivisantī tena tena pakārena upagacchati, hatthagataṃ katvā tiṭṭhati na vissajjeti. Evaṃ vuccamānākāro adhippāyo etesanti evaṃadhippāyā. Bhagavā mūlaṃ kāraṇaṃ etesaṃ yāthāvato adhigamāyāti bhagavaṃmūlakā. Tenāha ‘‘bhagavantañhi nissāya mayaṃ ime dhamme ājānāma paṭivijjhāmā’’ti. Amhākaṃdhammāti tehi attanā adhigantabbatāya vuttaṃ. Sevitabbānañhi yāthāvato adhigamañāṇāni adhigacchanakasambandhīni, tāni ca sammāsambuddhamūlakāni anaññavisayattā. Tenāha ‘‘pubbe kassapasambuddhenā’’tiādi. Bhagavā netā tesanti bhagavaṃnettikā. Netāti sevitabbadhamme vineyyasantānaṃ pāpetā. Vinetāti asevitabbadhamme vineyyasantānato apanetā. Tadaṅgavinayādivasena vā vinetā. Anunetāti ime dhammā sevitabbā, ime na sevitabbāti ubhayasampāpanāpanayanatthaṃ paññapetā. Tenāha ‘‘yathāsabhāvato’’tiādi.
បដិសរន្តិ ឯត្ថាតិ បដិសរណំ, ភគវា បដិសរណំ ឯតេសន្តិ ភគវំបដិសរណា។ បដិសរតិ សភាវសម្បដិវេធវសេន បច្ចេកមុបគច្ឆតីតិ វា បដិសរណំ, ភគវា បដិសរណំ ឯតេសន្តិ ភគវំបដិសរណា។ បដិវេធវសេនាតិ បដិវិជ្ឈិតព្ពតាវសេន។ អសតិបិ មុខេ អត្ថតោ ឯវំ វទន្តោ វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘ផស្សោ អាគច្ឆតិ, អហំ ភគវា កិំ នាមោ’’តិ។ បដិភាតូតិ ឯត្ថ បដិ-សទ្ទាបេក្ខាយ ‘‘ភគវន្ត’’ន្តិ ឧបយោគវចនំ, អត្ថោ បន សាមិវចនវសេនេវ វេទិតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ភគវតោ’’តិ បដិភាតូតិ ច ភគវតោ ភាគោ ហោតុ។ ភគវតោ ហិ ឯស ភាគោ, យទិទំ ធម្មស្ស ទេសនា, អម្ហាកំ បន ភាគោ សវនន្តិ អធិប្បាយោ។ កេចិ បន បដិភាតូតិ បទិស្សតូតិ អត្ថំ វទន្តិ, ញាណេន ទិស្សតុ, ទេសីយតូតិ វា អត្ថោ។ ឧបដ្ឋាតូតិ ច ញាណស្ស បច្ចុបដ្ឋាតុ។
Paṭisaranti etthāti paṭisaraṇaṃ, bhagavā paṭisaraṇaṃ etesanti bhagavaṃpaṭisaraṇā. Paṭisarati sabhāvasampaṭivedhavasena paccekamupagacchatīti vā paṭisaraṇaṃ, bhagavā paṭisaraṇaṃ etesanti bhagavaṃpaṭisaraṇā. Paṭivedhavasenāti paṭivijjhitabbatāvasena. Asatipi mukhe atthato evaṃ vadanto viya hotīti āha ‘‘phasso āgacchati, ahaṃ bhagavā kiṃ nāmo’’ti. Paṭibhātūti ettha paṭi-saddāpekkhāya ‘‘bhagavanta’’nti upayogavacanaṃ, attho pana sāmivacanavaseneva veditabboti dassento āha ‘‘bhagavato’’ti paṭibhātūti ca bhagavato bhāgo hotu. Bhagavato hi esa bhāgo, yadidaṃ dhammassa desanā, amhākaṃ pana bhāgo savananti adhippāyo. Keci pana paṭibhātūti padissatūti atthaṃ vadanti, ñāṇena dissatu, desīyatūti vā attho. Upaṭṭhātūti ca ñāṇassa paccupaṭṭhātu.
៤៧៤. និស្សយិតព្ពេតិ អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បាទនវសេន អបស្សយិតព្ពេ។ តតិយចតុត្ថធម្មសមាទានានិ ហិ អបស្សាយ សត្តានំ ឯតរហិ អាយតិញ្ច សម្បត្តិយោ អភិវឌ្ឍន្តិ។ ភជិតព្ពេតិ តស្សេវ វេវចនំ។ សេវិតព្ពេតិ វា សប្បុរិសុបស្សយសទ្ធម្មស្សវនយោនិសោមនសិការេ សន្ធាយាហ។ ភជិតព្ពេតិ តប្បច្ចយេ ទានាទិបុញ្ញធម្មេ។
474.Nissayitabbeti attano santāne uppādanavasena apassayitabbe. Tatiyacatutthadhammasamādānāni hi apassāya sattānaṃ etarahi āyatiñca sampattiyo abhivaḍḍhanti. Bhajitabbeti tasseva vevacanaṃ. Sevitabbeti vā sappurisupassayasaddhammassavanayonisomanasikāre sandhāyāha. Bhajitabbeti tappaccaye dānādipuññadhamme.
៤៧៥. ឧប្បដិបាដិអាការេនាតិ បឋមំ សំកិលេសធម្មេ ទស្សេត្វា បច្ឆា វោទានធម្មទស្សនំ សត្ថុ ទេសនាបដិបាដិ, យថា – ‘‘វាមំ មុញ្ច, ទក្ខិណំ គណ្ហា’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៤៩៨; វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១៤), តថា ឧប្បដិបាដិបការេន, សា ច ខោ បុរិមេសុ ទ្វីសុ ធម្មសមាទានេសុ , បច្ឆិមេសុ បន បដិបាដិយាវ មាតិកា បដ្ឋបិតា។ យថាធម្មរសេនេវាតិ បហាតព្ពបហាយកធម្មានំ យថាសភាវេនេវ។ សភាវោ ហិ យាថាវតោ រសិតព្ពតោ ជានិតព្ពតោ ‘‘រសោ’’តិ វុច្ចតិ។ បឋមំ បហាតព្ពធម្មេ ទស្សេត្វា តទនន្តរំ ‘‘ឥមេ ធម្មា ឯតេហិ បហីយន្តី’’តិ បហាយកធម្មទស្សនំ ទេសនានុបុព្ពី។ គហណំ អាទិយនំ អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បាទនំ។
475.Uppaṭipāṭiākārenāti paṭhamaṃ saṃkilesadhamme dassetvā pacchā vodānadhammadassanaṃ satthu desanāpaṭipāṭi, yathā – ‘‘vāmaṃ muñca, dakkhiṇaṃ gaṇhā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 498; visuddhi. mahāṭī. 1.14), tathā uppaṭipāṭipakārena, sā ca kho purimesu dvīsu dhammasamādānesu , pacchimesu pana paṭipāṭiyāva mātikā paṭṭhapitā. Yathādhammarasenevāti pahātabbapahāyakadhammānaṃ yathāsabhāveneva. Sabhāvo hi yāthāvato rasitabbato jānitabbato ‘‘raso’’ti vuccati. Paṭhamaṃ pahātabbadhamme dassetvā tadanantaraṃ ‘‘ime dhammā etehi pahīyantī’’ti pahāyakadhammadassanaṃ desanānupubbī. Gahaṇaṃ ādiyanaṃ attano santāne uppādanaṃ.
៤៧៨. វធទណ្ឌាទីហិ ភីតស្ស ឧបសង្កមនេ, មិច្ឆា ចរិត្វា តថា អបគមនេ ច បុព្ពាបរចេតនានំ វសេន មិច្ឆាចារោ ទុក្ខវេទនោ ហោតិ, តថា ឥស្សានិន្ទាទីហិ ឧបទ្ទុតស្ស អបរចេតនាវសេន, ឯវំ អភិជ្ឈាមិច្ឆាទិដ្ឋីសុបិ យថារហំ វេទិតព្ពំ។ តិស្សន្នម្បិ ចេតនានន្តិ បុព្ពាបរសន្និដ្ឋាបកចេតនានំ។ អទិន្នាទានំ មុសាវាទោ បិសុណវាចា សម្ផប្បលាបោតិ ឥមេសំ ចតុន្នំ សន្និដ្ឋាបកចេតនានំ សុខសម្បយុត្តា វា ឧបេក្ខាសម្បយុត្តា វាតិ អយំ នយោ ឥធ អធិកតត្តា ន ឧទ្ធដោ។ ទោមនស្សមេវ ចេត្ថ ទុក្ខន្តិ ឥទំ បុព្ពភាគាបរភាគចេតនាបិ ចេត្ថ អាសន្នា ទោមនស្សសហគតា ឯវ ហោន្តីតិ កត្វា វុត្តំ។ អនាសន្នា បន សន្ធាយ ‘‘បរិយេដ្ឋិំ វា អាបជ្ជន្តស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ។ តេនេវ មិច្ឆាចារាភិជ្ឈាមិច្ឆាទិដ្ឋីនំ បុព្ពភាគាបរភាគចេតនា អាសន្នា សន្និដ្ឋាបកចេតនាគតិកាវាតិ ទស្សិតំ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ។ បរិយេដ្ឋិន្តិ មិច្ឆាចារាទីសុ វីតិក្កមិតព្ពវត្ថុមាលាគន្ធាទិបរិយេសនំ។ បាណាតិបាតាទីសុ មារេតព្ពវត្ថុអាវុធាទិបរិយេសនំ អាបជ្ជន្តស្ស។ អកិច្ឆេនបិ តេសំ បរិយេសនំ សម្ភវតីតិ ‘‘វដ្ដតិយេវា’’តិ សាសង្កំ វទតិ។
478. Vadhadaṇḍādīhi bhītassa upasaṅkamane, micchā caritvā tathā apagamane ca pubbāparacetanānaṃ vasena micchācāro dukkhavedano hoti, tathā issānindādīhi upaddutassa aparacetanāvasena, evaṃ abhijjhāmicchādiṭṭhīsupi yathārahaṃ veditabbaṃ. Tissannampi cetanānanti pubbāparasanniṭṭhāpakacetanānaṃ. Adinnādānaṃ musāvādo pisuṇavācā samphappalāpoti imesaṃ catunnaṃ sanniṭṭhāpakacetanānaṃ sukhasampayuttā vā upekkhāsampayuttā vāti ayaṃ nayo idha adhikatattā na uddhaṭo. Domanassameva cettha dukkhanti idaṃ pubbabhāgāparabhāgacetanāpi cettha āsannā domanassasahagatā eva hontīti katvā vuttaṃ. Anāsannā pana sandhāya ‘‘pariyeṭṭhiṃ vā āpajjantassā’’tiādi vuttaṃ. Teneva micchācārābhijjhāmicchādiṭṭhīnaṃ pubbabhāgāparabhāgacetanā āsannā sanniṭṭhāpakacetanāgatikāvāti dassitaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. Pariyeṭṭhinti micchācārādīsu vītikkamitabbavatthumālāgandhādipariyesanaṃ. Pāṇātipātādīsu māretabbavatthuāvudhādipariyesanaṃ āpajjantassa. Akicchenapi tesaṃ pariyesanaṃ sambhavatīti ‘‘vaṭṭatiyevā’’ti sāsaṅkaṃ vadati.
៤៧៩. សុខវេទនា ហោន្តីតិ សុខវេទនាបិ ហោន្តីតិ អធិប្បាយោ។ តាសំ ចេតនានំ អសុខវេទនតាបិ លព្ភតីតិ ‘‘សុខវេទនាបិ ហោន្តិយេវា’’តិ សាសង្កវចនំ។ សោមនស្សមេវ ចេត្ថ សុខន្តិ ឥទំ បុព្ពភាគាបរភាគចេតនាបិ សោមនស្សសហគតា ឯវ ហោន្តីតិ កត្វា វុត្តំ។ តញ្ច ខោ មិច្ឆាចារវជ្ជានំ ឆន្នំ វសេន។ មិច្ឆាចារស្ស បន បុព្ពាបរភាគស្ស វសេន ‘‘កាយិកំ សុខម្បិ វដ្ដតិយេវាតិ សាសង្កវចនំ។
479.Sukhavedanā hontīti sukhavedanāpi hontīti adhippāyo. Tāsaṃ cetanānaṃ asukhavedanatāpi labbhatīti ‘‘sukhavedanāpi hontiyevā’’ti sāsaṅkavacanaṃ. Somanassameva cettha sukhanti idaṃ pubbabhāgāparabhāgacetanāpi somanassasahagatā eva hontīti katvā vuttaṃ. Tañca kho micchācāravajjānaṃ channaṃ vasena. Micchācārassa pana pubbāparabhāgassa vasena ‘‘kāyikaṃ sukhampi vaṭṭatiyevāti sāsaṅkavacanaṃ.
៤៨០. ទោសជបរិឡាហវសេនស្ស សិយា កាយិកម្បិ ទុក្ខន្តិ អធិប្បាយេន ‘‘សោ គណ្ហន្តោបិ ទុក្ខិតោ’’តិ វុត្តំ។ ចេតោទុក្ខមេវ វា សន្ធាយ តស្ស អបរាបរុប្បត្តិទស្សនត្ថំ ‘‘ទុក្ខិតោ ទោមនស្សិតោ’’តិ វុត្តំ។
480. Dosajapariḷāhavasenassa siyā kāyikampi dukkhanti adhippāyena ‘‘so gaṇhantopi dukkhito’’ti vuttaṃ. Cetodukkhameva vā sandhāya tassa aparāparuppattidassanatthaṃ ‘‘dukkhito domanassito’’ti vuttaṃ.
៤៨១. ទសសុបិ បទេសូតិ ទសសុបិ កោដ្ឋាសេសុ, វាក្យេសុ វា។ ឧបេក្ខាសម្បយុត្តតាបិ សម្ភវតីតិ ‘‘សុខសម្បយុត្តា ហោន្តិយេវា’’តិ ឥធ សាសង្កវចនំ។ បាណាតិបាតា បដិវិរតស្ស កាយោបិ សិយា វិគតទរថបរិឡាហោតិ បាណាតិបាតាវេរមណិអាទិបច្ចយា កាយិកបដិសំវេទនាបិ សម្ភវតីតិ សហាបិ សុខេនាតិ ឯត្ថ កាយិយសុខម្បិ វដ្ដតិយេវ។
481.Dasasupipadesūti dasasupi koṭṭhāsesu, vākyesu vā. Upekkhāsampayuttatāpi sambhavatīti ‘‘sukhasampayuttā hontiyevā’’ti idha sāsaṅkavacanaṃ. Pāṇātipātā paṭiviratassa kāyopi siyā vigatadarathapariḷāhoti pāṇātipātāveramaṇiādipaccayā kāyikapaṭisaṃvedanāpi sambhavatīti sahāpi sukhenāti ettha kāyiyasukhampi vaṭṭatiyeva.
៤៨២. តិត្តកាលាពូតិ ឧបភុត្តស្ស ឧម្មាទាទិបាបនេន កុច្ឆិតតិត្តករសោ អលាពុ។ ន រុច្ចិស្សតិ អនិដ្ឋរសតាយ អនិដ្ឋផលតាយ ច។
482.Tittakālābūti upabhuttassa ummādādipāpanena kucchitatittakaraso alābu. Na ruccissati aniṭṭharasatāya aniṭṭhaphalatāya ca.
៤៨៣. រសំ ទេតីតិ រសំ ទស្សេតិ វិភាវេតិ។
483.Rasaṃ detīti rasaṃ dasseti vibhāveti.
៤៨៤. បូតិមុត្តន្តិ បូតិសភាវមុត្តំ។ តរុណន្តិ ធារាវសេន និបតន្តំ ហុត្វា ឧណ្ហំ។ តេនស្ស ឧបរិមុត្តតមាហ។ មុត្តញ្ហិ បស្សាវមគ្គតោ មុច្ចមានំ កាយុស្មាវសេន ឧណ្ហំ ហោតិ។
484.Pūtimuttanti pūtisabhāvamuttaṃ. Taruṇanti dhārāvasena nipatantaṃ hutvā uṇhaṃ. Tenassa uparimuttatamāha. Muttañhi passāvamaggato muccamānaṃ kāyusmāvasena uṇhaṃ hoti.
៤៨៥. យំ ភគន្ទរសំសដ្ឋំ លោហិតំ បក្ខន្ទតីតិ ភគន្ទរព្យាធិសហិតាយ លោហិតបក្ខន្ទតាយ វសេន យំ លោហិតំ វិស្សវតិ។ បិត្តសំសដ្ឋំ លោហិតំ បក្ខន្ទតីតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ។
485.Yaṃ bhagandarasaṃsaṭṭhaṃ lohitaṃ pakkhandatīti bhagandarabyādhisahitāya lohitapakkhandatāya vasena yaṃ lohitaṃ vissavati. Pittasaṃsaṭṭhaṃ lohitaṃ pakkhandatīti ānetvā sambandho.
៤៨៦. ឧព្ពិទ្ធេតិ ទូរេ។ អព្ភមហិកាទិឧបក្កិលេសវិគមេន ហិ អាកាសំ ឧត្តុង្គំ វិយ ទូរំ វិយ ច ខាយតិ។ តេនាហ ‘‘ទូរីភូតេ’’តិ។ តមំយេវ តមគតំ ‘‘គូថគតំ មុត្តគត’’ន្តិ (ម. និ. ២.១១៩; អ. និ. ៩.១១) យថា។ ភាសតេ ច តបតេ ច វិរោចតេ ច ឥទំ ចតុត្ថំ ធម្មសមាទានំ វិភជន្តេន កុសលកម្មបថស្ស វិភជិត្វា ទស្សិតត្តា។
486.Ubbiddheti dūre. Abbhamahikādiupakkilesavigamena hi ākāsaṃ uttuṅgaṃ viya dūraṃ viya ca khāyati. Tenāha ‘‘dūrībhūte’’ti. Tamaṃyeva tamagataṃ ‘‘gūthagataṃ muttagata’’nti (ma. ni. 2.119; a. ni. 9.11) yathā. Bhāsate ca tapate ca virocate ca idaṃ catutthaṃ dhammasamādānaṃ vibhajantena kusalakammapathassa vibhajitvā dassitattā.
សង្គររុក្ខោ កន្ទមាទសបោវ។ សរភញ្ញវសេនាតិ អត្ថំ អវិភជិត្វា បទសោ សរភញ្ញវសេន។ ឱសារេន្តស្សាតិ ឧច្ចារេន្តស្ស។ សទ្ទេតិ ឱសារណសទ្ទេ។ អធិគតវិសេសំ អនារោចេតុកាមា ទេវតា តត្ថេវ អន្តរធាយិ។ តំ ទិវសន្តិ សត្ថារា ទេសិតទិវសេ។ ឥតិ អត្តនោ វិសេសាធិគមនិមិត្តតាយ អយំ ទេវតា ឥមំ សុត្តំ បិយាយតិ។ សេសំ ឧត្តានមេវ។
Saṅgararukkho kandamādasapova. Sarabhaññavasenāti atthaṃ avibhajitvā padaso sarabhaññavasena. Osārentassāti uccārentassa. Saddeti osāraṇasadde. Adhigatavisesaṃ anārocetukāmā devatā tattheva antaradhāyi. Taṃ divasanti satthārā desitadivase. Iti attano visesādhigamanimittatāya ayaṃ devatā imaṃ suttaṃ piyāyati. Sesaṃ uttānameva.
មហាធម្មសមាទានសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា។
Mahādhammasamādānasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / មជ្ឈិមនិកាយ • Majjhimanikāya / ៦. មហាធម្មសមាទានសុត្តំ • 6. Mahādhammasamādānasuttaṃ
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / សុត្តបិដក (អដ្ឋកថា) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / មជ្ឈិមនិកាយ (អដ្ឋកថា) • Majjhimanikāya (aṭṭhakathā) / ៦. មហាធម្មសមាទានសុត្តវណ្ណនា • 6. Mahādhammasamādānasuttavaṇṇanā
