| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / มหานิเทฺทส-อฎฺฐกถา • Mahāniddesa-aṭṭhakathā |
๙. มาคณฺฑิยสุตฺตนิเทฺทสวณฺณนา
9. Māgaṇḍiyasuttaniddesavaṇṇanā
๗๐. นวเม มาคณฺฑิยสุตฺตนิเทฺทเส ปฐมคาถาย ตาว อชปาลนิโคฺรธมูเล นานารูปานิ นิมฺมินิตฺวา อภิกามํ อาคตํ มารธีตรํ ทิสฺวาน ตณฺหํ อรติํ รคญฺจ ฉนฺทมตฺตมฺปิ เมถุนสฺมิํ นาโหสิ, กิเมวิทํ อิมิสฺสา ทาริกาย มุตฺตกรีสปุณฺณํ รูปํ ทิสฺวา ภวิสฺสติ, สพฺพถา ปาทาปิ นํ สมฺผุสิตุํ น อิเจฺฉ, กุโตเนน สํวสิตุนฺติฯ
70. Navame māgaṇḍiyasuttaniddese paṭhamagāthāya tāva ajapālanigrodhamūle nānārūpāni nimminitvā abhikāmaṃ āgataṃ māradhītaraṃ disvāna taṇhaṃ aratiṃ ragañca chandamattampi methunasmiṃ nāhosi, kimevidaṃ imissā dārikāya muttakarīsapuṇṇaṃ rūpaṃ disvā bhavissati, sabbathā pādāpi naṃ samphusituṃ na icche, kutonena saṃvasitunti.
มุตฺตปุณฺณนฺติ อาหารอุตุวเสน วตฺถิปุฎนฺตรํ ปูเรตฺวา ฐิตมุเตฺตน ปูริตํฯ กรีสปุณฺณนฺติ ปกฺกาสยสงฺขาเต เหฎฺฐานาภิปิฎฺฐิกณฺฎกมูลานํ อนฺตเร อุเพฺพเธน อฎฺฐงฺคุลมเตฺต อนฺตาวสาเน ฐิตวเจฺจน ปุณฺณํฯ เสมฺหปุณฺณนฺติ อุทรปฎเล ฐิตเอกปตฺตปฺปมาเณน เสเมฺหน ปูริตํฯ รุหิรปุณฺณนฺติ ยกนสฺส เหฎฺฐาภาคํ ปูเรตฺวา หทยวกฺกปปฺผาสานํ อุปริ โถกํ โถกํ ปคฺฆรเนฺตน วกฺกหทยยกนปปฺผาเส เตมยมาเนน ฐิเตน เอกปตฺตสฺส ปูรณมเตฺตน สนฺนิจิตโลหิตสงฺขาเตน จ เกสโลมนขทนฺตานํ มํสวินิมุตฺตฎฺฐานเญฺจว ถทฺธสุกฺขจมฺมญฺจ ฐเปตฺวา ธมนีชาลานุสาเรน สพฺพํ อุปาทิณฺณกสรีรํ ผริตฺวา ฐิตสํสรณโลหิตสงฺขาเตน จ ทุวิเธน รุหิเรน ปุณฺณํฯ
Muttapuṇṇanti āhārautuvasena vatthipuṭantaraṃ pūretvā ṭhitamuttena pūritaṃ. Karīsapuṇṇanti pakkāsayasaṅkhāte heṭṭhānābhipiṭṭhikaṇṭakamūlānaṃ antare ubbedhena aṭṭhaṅgulamatte antāvasāne ṭhitavaccena puṇṇaṃ. Semhapuṇṇanti udarapaṭale ṭhitaekapattappamāṇena semhena pūritaṃ. Ruhirapuṇṇanti yakanassa heṭṭhābhāgaṃ pūretvā hadayavakkapapphāsānaṃ upari thokaṃ thokaṃ paggharantena vakkahadayayakanapapphāse temayamānena ṭhitena ekapattassa pūraṇamattena sannicitalohitasaṅkhātena ca kesalomanakhadantānaṃ maṃsavinimuttaṭṭhānañceva thaddhasukkhacammañca ṭhapetvā dhamanījālānusārena sabbaṃ upādiṇṇakasarīraṃ pharitvā ṭhitasaṃsaraṇalohitasaṅkhātena ca duvidhena ruhirena puṇṇaṃ.
อฎฺฐิสงฺฆาตนฺติ สกลสรีเร เหฎฺฐา อฎฺฐีนํ อุปริฎฺฐิตานิ สาธิกานิ ตีณิ อฎฺฐิสตานิ, เตหิ อฎฺฐีหิ ฆฎิตํฯ นฺหารุสมฺพนฺธนฺติ สกลสรีเร อฎฺฐีนิ อาพนฺธิตฺวา ฐิตานิ นว นฺหารุสตานิ, เตหิ นฺหารูหิ สมฺพนฺธํ อาพนฺธํฯ รุธิรมํสาวเลปนนฺติ สํสรณโลหิเตน จ สาธิกานิ ตีณิ อฎฺฐิสตานิ อนุลิเมฺปตฺวา ฐิเตน นวมํสเปสิสเตน จ อนุลิตฺตํ สรีรํฯ จมฺมวินทฺธนฺติ สกลสรีรํ ปริโยนนฺธิตฺวา ปากฎกิโลมกสฺส อุปริ ฉวิยา เหฎฺฐา ฐิตํ จมฺมํ, เตน จเมฺมน วินทฺธํ ปริโยนทฺธํฯ ‘‘จมฺมาวนทฺธ’’นฺติปิ ปาฬิฯ ฉวิยา ปฎิจฺฉนฺนนฺติ อติสุขุมฉวิยา ปฎิจฺฉนฺนํ ฉาเทตฺวา ฐิตํฯ ฉิทฺทาวฉิทฺทนฺติ อเนกฉิทฺทํฯ อุคฺฆรนฺตนฺติ อกฺขิมุขาทีหิ อุคฺฆรนฺตํฯ ปคฺฆรนฺตนฺติ อโธภาเคน ปคฺฆรนฺตํฯ กิมิสงฺฆนิเสวิตนฺติ สูจิมุขาทีหิ นานาปาณกุลสมูเหหิ อาเสวิตํฯ นานากลิมลปริปูรนฺติ อเนกวิเธหิ อสุจิโกฎฺฐาเสหิ ปูริตํฯ
Aṭṭhisaṅghātanti sakalasarīre heṭṭhā aṭṭhīnaṃ upariṭṭhitāni sādhikāni tīṇi aṭṭhisatāni, tehi aṭṭhīhi ghaṭitaṃ. Nhārusambandhanti sakalasarīre aṭṭhīni ābandhitvā ṭhitāni nava nhārusatāni, tehi nhārūhi sambandhaṃ ābandhaṃ. Rudhiramaṃsāvalepananti saṃsaraṇalohitena ca sādhikāni tīṇi aṭṭhisatāni anulimpetvā ṭhitena navamaṃsapesisatena ca anulittaṃ sarīraṃ. Cammavinaddhanti sakalasarīraṃ pariyonandhitvā pākaṭakilomakassa upari chaviyā heṭṭhā ṭhitaṃ cammaṃ, tena cammena vinaddhaṃ pariyonaddhaṃ. ‘‘Cammāvanaddha’’ntipi pāḷi. Chaviyā paṭicchannanti atisukhumachaviyā paṭicchannaṃ chādetvā ṭhitaṃ. Chiddāvachiddanti anekachiddaṃ. Uggharantanti akkhimukhādīhi uggharantaṃ. Paggharantanti adhobhāgena paggharantaṃ. Kimisaṅghanisevitanti sūcimukhādīhi nānāpāṇakulasamūhehi āsevitaṃ. Nānākalimalaparipūranti anekavidhehi asucikoṭṭhāsehi pūritaṃ.
๗๑. ตโต มาคณฺฑิโย ‘‘ปพฺพชิตา นาม มานุสเก กาเม ปหาย ทิพฺพกามตฺถาย ปพฺพชนฺติ, อยญฺจ ทิเพฺพปิ กาเม น อิจฺฉติ, อิทมฺปิ อิตฺถิรตนํ, กา นุ อสฺส ทิฎฺฐี’’ติ ปุจฺฉิตุํ ทุติยํ คาถมาหฯ ตตฺถ เอตาทิสํ เจ รตนนฺติ ทิพฺพิตฺถิรตนํ สนฺธาย ภณติฯ นารินฺติ อตฺตโน ธีตรํ สนฺธายฯ ทิฎฺฐิคตํ สีลวตํ นุ ชีวิตนฺติ ทิฎฺฐิญฺจ สีลญฺจ วตญฺจ ชีวิตญฺจฯ ภวูปปตฺติญฺจ วเทสิ กีทิสนฺติ อตฺตโน ภวูปปตฺติํ วา ตุวํ กีทิสํ วเทสิฯ
71. Tato māgaṇḍiyo ‘‘pabbajitā nāma mānusake kāme pahāya dibbakāmatthāya pabbajanti, ayañca dibbepi kāme na icchati, idampi itthiratanaṃ, kā nu assa diṭṭhī’’ti pucchituṃ dutiyaṃ gāthamāha. Tattha etādisaṃ ce ratananti dibbitthiratanaṃ sandhāya bhaṇati. Nārinti attano dhītaraṃ sandhāya. Diṭṭhigataṃ sīlavataṃ nu jīvitanti diṭṭhiñca sīlañca vatañca jīvitañca. Bhavūpapattiñca vadesi kīdisanti attano bhavūpapattiṃ vā tuvaṃ kīdisaṃ vadesi.
๗๒. อิโต ปรา เทฺว คาถา วิสฺสชฺชนปุจฺฉานเยน ปวตฺตตฺตา ปากฎสมฺพนฺธาเยวฯ ตาสุ ปฐมคาถาย สเงฺขปโตฺถ – ตสฺส มยฺหํ มาคณฺฑิย ทฺวาสฎฺฐิทิฎฺฐิคตธเมฺมสุ นิจฺฉินิตฺวา ‘‘อิทเมว สจฺจํ, โมฆมญฺญ’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๒๗, ๓๐๑) เอวํ อิทํ วทามีติ สมุคฺคหีตํ น โหติ นตฺถิ น วิชฺชติ, กิํ การณา? อหญฺหิ ปสฺสโนฺต ทิฎฺฐีสุ อาทีนวํ กญฺจิ ทิฎฺฐิํ อคฺคเหตฺวา สจฺจานิ ปวิจินโนฺต อชฺฌตฺตํ ราคาทีนํ สนฺติภาเวน อชฺฌตฺตสนฺติสงฺขาตํ นิพฺพานเมว อทฺทสนฺติฯ
72. Ito parā dve gāthā vissajjanapucchānayena pavattattā pākaṭasambandhāyeva. Tāsu paṭhamagāthāya saṅkhepattho – tassa mayhaṃ māgaṇḍiya dvāsaṭṭhidiṭṭhigatadhammesu nicchinitvā ‘‘idameva saccaṃ, moghamañña’’nti (ma. ni. 3.27, 301) evaṃ idaṃ vadāmīti samuggahītaṃ na hoti natthi na vijjati, kiṃ kāraṇā? Ahañhi passanto diṭṭhīsu ādīnavaṃ kañci diṭṭhiṃ aggahetvā saccāni pavicinanto ajjhattaṃ rāgādīnaṃ santibhāvena ajjhattasantisaṅkhātaṃ nibbānameva addasanti.
อาทีนวนฺติ อุปทฺทวํฯ สทุกฺขนฺติ กายิกทุเกฺขน สทุกฺขํฯ สวิฆาตนฺติ เจตสิกทุเกฺขน สหิตํฯ สอุปายาสนฺติ อุปายาสสหิตํฯ สปริฬาหนฺติ สทรถํฯ น นิพฺพิทายาติ น วเฎฺฎ นิพฺพินฺทนตฺถายฯ น วิราคายาติ น วเฎฺฎ วิราคตฺถายฯ น นิโรธายาติ น วฎฺฎสฺส นิโรธตฺถายฯ น อุปสมายาติ น วฎฺฎสฺส อุปสมตฺถายฯ น อภิญฺญายาติ น วฎฺฎสฺส อภิชานนตฺถายฯ น สโมฺพธายาติ น กิเลสนิทฺทาวิคเมน วฎฺฎโต สมฺพุชฺฌนตฺถาย ฯ น นิพฺพานายาติ น อมตนิพฺพานตฺถายฯ เอตฺถ ปน ‘‘นิพฺพิทายา’’ติ วิปสฺสนาฯ ‘‘วิราคายา’’ติ มโคฺคฯ ‘‘นิโรธาย อุปสมายา’’ติ นิพฺพานํฯ ‘‘อภิญฺญาย สโมฺพธายา’’ติ มโคฺคฯ ‘‘นิพฺพานายา’’ติ นิพฺพานเมวฯ เอวํ เอกสฺมิํ ฐาเน วิปสฺสนา, ตีสุ มโคฺค, ตีสุ นิพฺพานํ วุตฺตนฺติ เอวํ ววตฺถานกถา เวทิตพฺพาฯ ปริยาเยน ปน สพฺพานิเปตานิ มคฺคเววจนานิปิ นิพฺพานเววจนานิปิ โหนฺติเยวฯ
Ādīnavanti upaddavaṃ. Sadukkhanti kāyikadukkhena sadukkhaṃ. Savighātanti cetasikadukkhena sahitaṃ. Saupāyāsanti upāyāsasahitaṃ. Sapariḷāhanti sadarathaṃ. Na nibbidāyāti na vaṭṭe nibbindanatthāya. Na virāgāyāti na vaṭṭe virāgatthāya. Na nirodhāyāti na vaṭṭassa nirodhatthāya. Na upasamāyāti na vaṭṭassa upasamatthāya. Na abhiññāyāti na vaṭṭassa abhijānanatthāya. Na sambodhāyāti na kilesaniddāvigamena vaṭṭato sambujjhanatthāya . Na nibbānāyāti na amatanibbānatthāya. Ettha pana ‘‘nibbidāyā’’ti vipassanā. ‘‘Virāgāyā’’ti maggo. ‘‘Nirodhāya upasamāyā’’ti nibbānaṃ. ‘‘Abhiññāya sambodhāyā’’ti maggo. ‘‘Nibbānāyā’’ti nibbānameva. Evaṃ ekasmiṃ ṭhāne vipassanā, tīsu maggo, tīsu nibbānaṃ vuttanti evaṃ vavatthānakathā veditabbā. Pariyāyena pana sabbānipetāni maggavevacanānipi nibbānavevacanānipi hontiyeva.
อชฺฌตฺตํ ราคสฺส สนฺตินฺติ อชฺฌตฺตราคสฺส สนฺตภาเวน นิพฺพุตภาเวน อชฺฌตฺตสนฺติสงฺขาตํ นิพฺพานํ โอโลเกสิํฯ โทสสฺส สนฺตินฺติอาทีสุปิ เอเสว นโยฯ ปจินนฺติ นิเทฺทสสฺส อุเทฺทสปทํฯ วิจินโนฺตติ สจฺจานิ วเฑฺฒโนฺต วิภาเวโนฺตฯ ปวิจินโนฺตติ ตาเนว ปเจฺจกํ วิภาเวโนฺต ฯ เกจิ ‘‘คเวสโนฺต’’ติ วณฺณยนฺติฯ อทสฺสนฺติ โอโลเกสิํฯ อทกฺขินฺติ วินิวิชฺฌิํฯ อผสฺสินฺติ ปญฺญาย ผุสิํฯ ปฎิวิชฺฌินฺติ ญาเณน ปจฺจกฺขํ อกาสิํฯ
Ajjhattaṃ rāgassa santinti ajjhattarāgassa santabhāvena nibbutabhāvena ajjhattasantisaṅkhātaṃ nibbānaṃ olokesiṃ. Dosassa santintiādīsupi eseva nayo. Pacinanti niddesassa uddesapadaṃ. Vicinantoti saccāni vaḍḍhento vibhāvento. Pavicinantoti tāneva paccekaṃ vibhāvento . Keci ‘‘gavesanto’’ti vaṇṇayanti. Adassanti olokesiṃ. Adakkhinti vinivijjhiṃ. Aphassinti paññāya phusiṃ. Paṭivijjhinti ñāṇena paccakkhaṃ akāsiṃ.
๗๓. ทุติยคาถาย สเงฺขปโตฺถ – ยานิมานิ ทิฎฺฐิคตานิ เตหิ เตหิ สเตฺตหิ วินิจฺฉินิตฺวา คหิตตฺตา ‘‘วินิจฺฉยา’’ติ จ อตฺตโน ปจฺจเยหิ อภิสงฺขตภาวาทินา นเยน ‘‘ปกปฺปิตานี’’ติ จ วุจฺจนฺติ, เต เว มุนี ทิฎฺฐิคตธเมฺม อคฺคเหตฺวา อชฺฌตฺตสนฺตีติ ยเมตมตฺถํ พฺรูสิ, อาจิกฺข เม, กถํ นุ ธีเรหิ ปเวทิตํ ตํ กถํ ปกาสิตํ ธีเรหีติ วทติฯ
73. Dutiyagāthāya saṅkhepattho – yānimāni diṭṭhigatāni tehi tehi sattehi vinicchinitvā gahitattā ‘‘vinicchayā’’ti ca attano paccayehi abhisaṅkhatabhāvādinā nayena ‘‘pakappitānī’’ti ca vuccanti, te ve munī diṭṭhigatadhamme aggahetvā ajjhattasantīti yametamatthaṃ brūsi, ācikkha me, kathaṃ nu dhīrehi paveditaṃ taṃ kathaṃ pakāsitaṃ dhīrehīti vadati.
อิมิสฺสา คาถาย นิเทฺทโส อุตฺตานโตฺถ ฐเปตฺวา ปรมตฺถปทํฯ ตตฺถ ยํ ปรมตฺถนฺติ ยํ อุตฺตมํ นิพฺพานํฯ
Imissā gāthāya niddeso uttānattho ṭhapetvā paramatthapadaṃ. Tattha yaṃ paramatthanti yaṃ uttamaṃ nibbānaṃ.
๗๔. อถสฺส ภควา ยถา เยน อุปาเยน ตํ ปทํ ธีเรหิ ปกาสิตํ, ตํ อุปายํ สปฎิปกฺขํ ทเสฺสโนฺต ‘‘น ทิฎฺฐิยา’’ติ คาถมาหฯ ตตฺถ น ทิฎฺฐิยาติอาทีหิ ทิฎฺฐิสุติอฎฺฐสมาปตฺติญาณพาหิรสีลพฺพตานิ ปฎิกฺขิปติฯ ‘‘สุทฺธิมาหา’’ติ เอตฺถ วุตฺตํ อาห-สทฺทํ สพฺพตฺถ นกาเรน สทฺธิํ โยเชตฺวา ปุริมปทตฺตยํ เนตฺวา ‘‘ทิฎฺฐิยา สุทฺธิํ นาห น กเถมี’’ติ เอวมโตฺถ เวทิตโพฺพฯ ยถา เจตฺถ, เอวํ อุตฺตรปเทสุปิฯ ตตฺถ จ อทิฎฺฐิยา นาหาติ ทสวตฺถุกํ สมฺมาทิฎฺฐิํ วินา น กเถมิฯ ตถา อสฺสุติยาติ นวงฺคํ สวนํ วินาฯ อญาณาติ กมฺมสฺสกตสจฺจานุโลมิกญาณํ วินาฯ อสีลตาติ ปาติโมกฺขสํวรํ วินาฯ อพฺพตาติ ธุตงฺควตํ วินาฯ โนปิ เตนาติ เตสุ เอกเมเกน ทิฎฺฐิอาทิมเตฺตนาปิ น กเถมีติ เอวมโตฺถ เวทิตโพฺพฯ เอเต จ นิสฺสชฺช อนุคฺคหายาติ เอเต จ ปุริมทิฎฺฐิอาทิเภเท กณฺหปกฺขิเก ธเมฺม สมุคฺฆาตกรเณน นิสฺสชฺช, ปจฺฉิเม อทิฎฺฐิอาทิเภเท สุกฺกปกฺขิเกปิ อตมฺมยตาปชฺชเนน อนุคฺคหายฯ สโนฺต อนิสฺสาย ภวํ น ชเปฺปติ อิมาย ปฎิปตฺติยา ราคาทิวูปสเมน สโนฺต จกฺขาทีสุ กญฺจิ ธมฺมํ อนิสฺสาย เอกมฺปิ ภวํ น ชเปฺป, อปิเหตุํ อปเตฺถตุํ สมโตฺถ สิยา, อยมสฺส อชฺฌตฺตสนฺตีติ อธิปฺปาโยฯ
74. Athassa bhagavā yathā yena upāyena taṃ padaṃ dhīrehi pakāsitaṃ, taṃ upāyaṃ sapaṭipakkhaṃ dassento ‘‘na diṭṭhiyā’’ti gāthamāha. Tattha na diṭṭhiyātiādīhi diṭṭhisutiaṭṭhasamāpattiñāṇabāhirasīlabbatāni paṭikkhipati. ‘‘Suddhimāhā’’ti ettha vuttaṃ āha-saddaṃ sabbattha nakārena saddhiṃ yojetvā purimapadattayaṃ netvā ‘‘diṭṭhiyā suddhiṃ nāha na kathemī’’ti evamattho veditabbo. Yathā cettha, evaṃ uttarapadesupi. Tattha ca adiṭṭhiyā nāhāti dasavatthukaṃ sammādiṭṭhiṃ vinā na kathemi. Tathā assutiyāti navaṅgaṃ savanaṃ vinā. Añāṇāti kammassakatasaccānulomikañāṇaṃ vinā. Asīlatāti pātimokkhasaṃvaraṃ vinā. Abbatāti dhutaṅgavataṃ vinā. Nopi tenāti tesu ekamekena diṭṭhiādimattenāpi na kathemīti evamattho veditabbo. Ete ca nissajja anuggahāyāti ete ca purimadiṭṭhiādibhede kaṇhapakkhike dhamme samugghātakaraṇena nissajja, pacchime adiṭṭhiādibhede sukkapakkhikepi atammayatāpajjanena anuggahāya. Santo anissāya bhavaṃ na jappeti imāya paṭipattiyā rāgādivūpasamena santo cakkhādīsu kañci dhammaṃ anissāya ekampi bhavaṃ na jappe, apihetuṃ apatthetuṃ samattho siyā, ayamassa ajjhattasantīti adhippāyo.
สวนมฺปิ อิจฺฉิตพฺพนฺติ สุตฺตาทิวเสน สุณนมฺปิ อากงฺขิตพฺพํฯ สมฺภารา อิเม ธมฺมาติ สมฺมาทิฎฺฐิอาทิกา อิเม ธมฺมา อุปการเฎฺฐน สมฺภารา โหนฺติ ฯ กณฺหปกฺขิกานนฺติ อกุสลปเกฺข ภวานํฯ สมุคฺฆาตโต ปหานํ อิจฺฉิตพฺพนฺติ สมฺมา หนนโต สมุเจฺฉทโต ปหานํ อากงฺขิตพฺพํฯ เตธาตุเกสุ กุสเลสุ ธเมฺมสูติ กามรูปารูปสงฺขาเตสุ เตภูมเกสุ โกสลฺลสมฺภูเตสุฯ อตมฺมยตาติ นิตฺตณฺหภาโวฯ
Savanampi icchitabbanti suttādivasena suṇanampi ākaṅkhitabbaṃ. Sambhārā ime dhammāti sammādiṭṭhiādikā ime dhammā upakāraṭṭhena sambhārā honti . Kaṇhapakkhikānanti akusalapakkhe bhavānaṃ. Samugghātato pahānaṃ icchitabbanti sammā hananato samucchedato pahānaṃ ākaṅkhitabbaṃ. Tedhātukesu kusalesu dhammesūti kāmarūpārūpasaṅkhātesu tebhūmakesu kosallasambhūtesu. Atammayatāti nittaṇhabhāvo.
๗๕. เอวํ วุเตฺต วจนตฺถํ อสลฺลเกฺขโนฺต มาคณฺฑิโย ‘‘โน เจ กิรา’’ติ คาถมาหฯ ตตฺถ ทิฎฺฐาทีนิ วุตฺตนยาเนวฯ กณฺหปกฺขิกานิเยว ปน สนฺธาย อุภยตฺราปิ อาหฯ อาห-สทฺทํ ปน ‘‘โน เจ’’ติ สเทฺทน โยเชตฺวา โน เจ กิร อาห โน เจ กิร กเถสีติ เอวํ อโตฺถ ทฎฺฐโพฺพฯ โมมูหนฺติ อติมูฬฺหํ, โมหนํ วาฯ ปเจฺจนฺตีติ ชานนฺติฯ อิมิสฺสาปิ คาถาย นิเทฺทโส อุตฺตาโนฯ
75. Evaṃ vutte vacanatthaṃ asallakkhento māgaṇḍiyo ‘‘no ce kirā’’ti gāthamāha. Tattha diṭṭhādīni vuttanayāneva. Kaṇhapakkhikāniyeva pana sandhāya ubhayatrāpi āha. Āha-saddaṃ pana ‘‘no ce’’ti saddena yojetvā no ce kira āha no ce kira kathesīti evaṃ attho daṭṭhabbo. Momūhanti atimūḷhaṃ, mohanaṃ vā. Paccentīti jānanti. Imissāpi gāthāya niddeso uttāno.
๗๖. อถสฺส ภควา ตํ ทิฎฺฐิํ นิสฺสาย ปุจฺฉํ ปฎิกฺขิปโนฺต ‘‘ทิฎฺฐิญฺจ นิสฺสายา’’ติ คาถมาหฯ ตสฺสโตฺถ – ตฺวํ มาคณฺฑิย ทิฎฺฐิํ นิสฺสาย ปุนปฺปุนํ ปุจฺฉมาโน ยานิ เต ทิฎฺฐิคตานิ สมุคฺคหิตานิ, เตเสฺวว สมุคฺคหีเตสุ ปโมหํ อาคโต ตฺวํ อิโต จ มยา วุตฺตอชฺฌตฺตสนฺติโต ปฎิปตฺติโต ธมฺมเทสนโต วา อณุมฺปิ ยุตฺตสญฺญํ น ปสฺสสิ, เตน การเณน ตฺวํ อิมํ ธมฺมํ โมมูหโต ปสฺสสีติฯ
76. Athassa bhagavā taṃ diṭṭhiṃ nissāya pucchaṃ paṭikkhipanto ‘‘diṭṭhiñca nissāyā’’ti gāthamāha. Tassattho – tvaṃ māgaṇḍiya diṭṭhiṃ nissāya punappunaṃ pucchamāno yāni te diṭṭhigatāni samuggahitāni, tesveva samuggahītesu pamohaṃ āgato tvaṃ ito ca mayā vuttaajjhattasantito paṭipattito dhammadesanato vā aṇumpi yuttasaññaṃ na passasi, tena kāraṇena tvaṃ imaṃ dhammaṃ momūhato passasīti.
ลคฺคนํ นิสฺสาย ลคฺคนนฺติ ทิฎฺฐิลคฺคนํ อลฺลียิตฺวา ทิฎฺฐิลคฺคนํฯ พนฺธนนฺติ ทิฎฺฐิพนฺธนํฯ ปลิโพธนฺติ ทิฎฺฐิปลิโพธํฯ
Lagganaṃ nissāya laggananti diṭṭhilagganaṃ allīyitvā diṭṭhilagganaṃ. Bandhananti diṭṭhibandhanaṃ. Palibodhanti diṭṭhipalibodhaṃ.
อนฺธการํ ปกฺขโนฺทสีติ พหลนฺธการํ ปวิโฎฺฐสิฯ ยุตฺตสญฺญนฺติ สมณธเมฺม ยุตฺตสญฺญํฯ ปตฺตสญฺญนฺติ สมณธเมฺม ปฎิลทฺธสญฺญํฯ ลคฺคนสญฺญนฺติ สญฺชานิตสญฺญํฯ การณสญฺญนฺติ เหตุสญฺญํฯ ฐานสญฺญนฺติ การณสญฺญํฯ น ปฎิลภสีติ น วินฺทสิฯ กุโต ญาณนฺติ มคฺคญาณํ ปน เกน การเณน ลภิสฺสสิฯ อนิจฺจํ วาติ หุตฺวา อภาวเฎฺฐน ปญฺจกฺขนฺธา อนิจฺจํฯ อนิจฺจสญฺญานุโลมํ วาติ ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา อนิจฺจา’’ติ อุปฺปนฺนา สญฺญา อนิจฺจสญฺญา, ตาย สญฺญาย อนุโลมํ อปฺปฎิกฺกูลํ อนิจฺจสญฺญานุโลมํฯ กิํ ตํ? วิปสฺสนาญาณํฯ ทฺวินฺนํ วิปสฺสนาญาณานํ ทุกฺขานตฺตสญฺญานุโลมานมฺปิ เอเสว นโยฯ
Andhakāraṃ pakkhandosīti bahalandhakāraṃ paviṭṭhosi. Yuttasaññanti samaṇadhamme yuttasaññaṃ. Pattasaññanti samaṇadhamme paṭiladdhasaññaṃ. Lagganasaññanti sañjānitasaññaṃ. Kāraṇasaññanti hetusaññaṃ. Ṭhānasaññanti kāraṇasaññaṃ. Na paṭilabhasīti na vindasi. Kuto ñāṇanti maggañāṇaṃ pana kena kāraṇena labhissasi. Aniccaṃ vāti hutvā abhāvaṭṭhena pañcakkhandhā aniccaṃ. Aniccasaññānulomaṃ vāti ‘‘pañcakkhandhā aniccā’’ti uppannā saññā aniccasaññā, tāya saññāya anulomaṃ appaṭikkūlaṃ aniccasaññānulomaṃ. Kiṃ taṃ? Vipassanāñāṇaṃ. Dvinnaṃ vipassanāñāṇānaṃ dukkhānattasaññānulomānampi eseva nayo.
๗๗. เอวํ สมุคฺคหิเตสุ ปโมเหน มาคณฺฑิยสฺส วิวาทาปตฺติํ ทเสฺสตฺวา อิทานิ เตสุ อเญฺญสุ จ ธเมฺมสุ วิคตปฺปโมหสฺส อตฺตโน นิพฺพิวาทตํ ทเสฺสโนฺต ‘‘สโม วิเสสี’’ติ คาถมาหฯ ตสฺสโตฺถ – โย เอวํ ติธา มาเนน วา ทิฎฺฐิยา วา ปุคฺคเลน วา มญฺญติ, โส เตน มาเนน ตาย วา ทิฎฺฐิยา เตน วา ปุคฺคเลน วิวเทยฺยฯ โย ปน อมฺหาทิโส อิมาสุ ตีสุ วิธาสุ อวิกมฺปมาโน, สโม วิเสสีติ น ตสฺส โหติ, น จ หีโนติ ปาฐเสโสฯ อิมิสฺสาปิ คาถาย นิเทฺทโส อุตฺตาโนวฯ
77. Evaṃ samuggahitesu pamohena māgaṇḍiyassa vivādāpattiṃ dassetvā idāni tesu aññesu ca dhammesu vigatappamohassa attano nibbivādataṃ dassento ‘‘samo visesī’’ti gāthamāha. Tassattho – yo evaṃ tidhā mānena vā diṭṭhiyā vā puggalena vā maññati, so tena mānena tāya vā diṭṭhiyā tena vā puggalena vivadeyya. Yo pana amhādiso imāsu tīsu vidhāsu avikampamāno, samo visesīti na tassa hoti, na ca hīnoti pāṭhaseso. Imissāpi gāthāya niddeso uttānova.
๗๘. กิญฺจ ภิโยฺย – ‘‘สจฺจนฺติ โส’’ติ คาถาฯ ตสฺสโตฺถ – โส เอวรูโป ปหีนมานทิฎฺฐิโก ‘‘มาทิโส ‘พาหิตปาปตฺตา’ทินา นเยน พฺราหฺมโณ, อิทเมว สจฺจ’’นฺติ กิํ วเทยฺย กิํ วตฺถุํ ภเณยฺย, เกน วา การเณน ภเณยฺย, ‘‘มยฺหํ สจฺจํ, ตุยฺหํ มุสา’’ติ วา เกน มาเนน ทิฎฺฐิยา ปุคฺคเลน วา วิวเทยฺยฯ ยสฺมิํ มาทิเส ขีณาสเว ‘‘สทิโสหมสฺมี’’ติ ปวตฺติยา สมํ วา, อิตรทฺวยภาเวน ปวตฺติยา วิสมํ วา มญฺญิตํ นตฺถิ, สมานาทีสุ เกน วาทํ ปฎิสํยุเชยฺย ปฎิปฺผเรยฺยาติฯ อิมิสฺสาปิ คาถาย นิเทฺทโส อุตฺตาโนฯ
78. Kiñca bhiyyo – ‘‘saccanti so’’ti gāthā. Tassattho – so evarūpo pahīnamānadiṭṭhiko ‘‘mādiso ‘bāhitapāpattā’dinā nayena brāhmaṇo, idameva sacca’’nti kiṃ vadeyya kiṃ vatthuṃ bhaṇeyya, kena vā kāraṇena bhaṇeyya, ‘‘mayhaṃ saccaṃ, tuyhaṃ musā’’ti vā kena mānena diṭṭhiyā puggalena vā vivadeyya. Yasmiṃ mādise khīṇāsave ‘‘sadisohamasmī’’ti pavattiyā samaṃ vā, itaradvayabhāvena pavattiyā visamaṃ vā maññitaṃ natthi, samānādīsu kena vādaṃ paṭisaṃyujeyya paṭipphareyyāti. Imissāpi gāthāya niddeso uttāno.
๗๙. นนุ เอกํเสเนว เอวรูโป ปุคฺคโล? ‘‘โอกํ ปหายา’’ติ คาถาฯ ตตฺถ โอกํ ปหายาติ รูปธาตฺวาทิวิญฺญาณโสฺสกาสํ ตตฺร ฉนฺทราคปฺปหาเนน ฉเฑฺฑตฺวาฯ อนิเกตสารีติ รูปนิมิตฺตนิเกตาทีนิ ตณฺหาวเสน อสรโนฺตฯ คาเม อกุพฺพํ มุนิ สนฺถวานีติ คาเม คิหิสนฺถวานิ อกโรโนฺตฯ กาเมหิ ริโตฺตติ กาเมสุ ฉนฺทราคาภาเวน สพฺพกาเมหิ ปุถุภูโตฯ อปุรกฺขราโนติ อายติํ อตฺตภาวํ อนภินิพฺพเตฺตโนฺตฯ กถํ น วิคฺคยฺห ชเนน กยิราติ ชเนน สทฺธิํ วิคฺคาหิกกถํ น กเถยฺยฯ
79. Nanu ekaṃseneva evarūpo puggalo? ‘‘Okaṃ pahāyā’’ti gāthā. Tattha okaṃ pahāyāti rūpadhātvādiviññāṇassokāsaṃ tatra chandarāgappahānena chaḍḍetvā. Aniketasārīti rūpanimittaniketādīni taṇhāvasena asaranto. Gāme akubbaṃ muni santhavānīti gāme gihisanthavāni akaronto. Kāmehi rittoti kāmesu chandarāgābhāvena sabbakāmehi puthubhūto. Apurakkharānoti āyatiṃ attabhāvaṃ anabhinibbattento. Kathaṃ na viggayha janena kayirāti janena saddhiṃ viggāhikakathaṃ na katheyya.
หาลิทฺทกานีติ เอวํนามโก คหปติฯ เยนายสฺมา มหากจฺจาโน เตนุปสงฺกมีติ เยนาติ ภุมฺมเตฺถ กรณวจนํฯ ตสฺมา ยตฺถ มหากจฺจาโน, ตตฺถ อุปสงฺกมีติ เอวเมตฺถ อโตฺถ ทฎฺฐโพฺพฯ เยน วา การเณน มหากจฺจาโน เทวมนุเสฺสหิ อุปสงฺกมิตโพฺพ, เตน การเณน อุปสงฺกมีติ เอวเมตฺถ อโตฺถ ทฎฺฐโพฺพฯ เกน จ การเณน มหากจฺจาโน อุปสงฺกมิตโพฺพ? นานปฺปการคุณวิเสสาธิคมาธิปฺปาเยน, สาทุผลูปโภคาธิปฺปาเยน ทิชคเณหิ นิจฺจผลิตมหารุโกฺข วิยฯ อุปสงฺกมีติ จ คโตติ วุตฺตํ โหติฯ อุปสงฺกมิตฺวาติ อุปสงฺกมนปริโยสานทีปนํฯ อถ วา เอวํ คโต ตโต อาสนฺนตรํ ฐานํ มหากจฺจานสฺส สมีปสงฺขาตํ คนฺตฺวาติปิ วุตฺตํ โหติฯ
Hāliddakānīti evaṃnāmako gahapati. Yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkamīti yenāti bhummatthe karaṇavacanaṃ. Tasmā yattha mahākaccāno, tattha upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Yena vā kāraṇena mahākaccāno devamanussehi upasaṅkamitabbo, tena kāraṇena upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Kena ca kāraṇena mahākaccāno upasaṅkamitabbo? Nānappakāraguṇavisesādhigamādhippāyena, sāduphalūpabhogādhippāyena dijagaṇehi niccaphalitamahārukkho viya. Upasaṅkamīti ca gatoti vuttaṃ hoti. Upasaṅkamitvāti upasaṅkamanapariyosānadīpanaṃ. Atha vā evaṃ gato tato āsannataraṃ ṭhānaṃ mahākaccānassa samīpasaṅkhātaṃ gantvātipi vuttaṃ hoti.
อภิวาเทตฺวาติ ปญฺจปติฎฺฐิเตน วนฺทิตฺวาฯ อิทานิ เยนเตฺถน มหากจฺจานสฺส อุปฎฺฐานํ อาคโต, ตํ ปุจฺฉิตุกาโม ทสนขสโมธานสมุชฺชลํ อญฺชลิํ สิรสิ ปติฎฺฐาเปตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิฯ เอกมนฺตนฺติ ภาวนปุํสกนิเทฺทโส ‘‘วิสมํ จนฺทิมสูริยา ปริวตฺตนฺตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๗) วิยฯ ตสฺมา ยถา นิสิโนฺน เอกมนฺตํ นิสิโนฺน โหติ, เอวํ นิสีทีติ เอวเมตฺถ อโตฺถ ทฎฺฐโพฺพฯ ภุมฺมเตฺถ วา เอตํ อุปโยควจนํฯ นิสีทีติ นิสชฺชํ กเปฺปสิฯ ปณฺฑิตา หิ เทวมนุสฺสา ครุฎฺฐานิยํ อุปสงฺกมิตฺวา อาสนกุสลตาย เอกมนฺตํ นิสีทนฺติฯ อยญฺจ คหปติ เตสํ อญฺญตโร, ตสฺมา เอกมนฺตํ นิสีทิฯ
Abhivādetvāti pañcapatiṭṭhitena vanditvā. Idāni yenatthena mahākaccānassa upaṭṭhānaṃ āgato, taṃ pucchitukāmo dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasi patiṭṭhāpetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantanti bhāvanapuṃsakaniddeso ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’tiādīsu (a. ni. 4.7) viya. Tasmā yathā nisinno ekamantaṃ nisinno hoti, evaṃ nisīdīti evamettha attho daṭṭhabbo. Bhummatthe vā etaṃ upayogavacanaṃ. Nisīdīti nisajjaṃ kappesi. Paṇḍitā hi devamanussā garuṭṭhāniyaṃ upasaṅkamitvā āsanakusalatāya ekamantaṃ nisīdanti. Ayañca gahapati tesaṃ aññataro, tasmā ekamantaṃ nisīdi.
กถํ นิสิโนฺน จ ปน เอกมนฺตํ นิสิโนฺน โหตีติ? ฉ นิสชฺชโทเส วเชฺชตฺวาฯ เสยฺยถิทํ? อติทูรํ อจฺจาสนฺนํ อุปริวาตํ อุนฺนตปฺปเทสํ อติสมฺมุขํ อติปจฺฉาติฯ อติทูเร นิสิโนฺน หิ สเจ กเถตุกาโม โหติ, อุจฺจาสเทฺทน กเถตพฺพํ โหติฯ อจฺจาสเนฺน นิสิโนฺน สงฺฆฎฺฎนํ กโรติฯ อุปริวาเต นิสิโนฺน สรีรคเนฺธน พาธติฯ อุนฺนตปฺปเทเส นิสิโนฺน อคารวํ ปกาเสติฯ อติสมฺมุขา นิสิโนฺน สเจ ทฎฺฐุกาโม โหติ, จกฺขุนา จกฺขุํ อาหจฺจ ทฎฺฐพฺพํ โหติฯ อติปจฺฉา นิสิโนฺน สเจ ทฎฺฐุกาโม โหติ, คีวํ ปสาเรตฺวา ทฎฺฐพฺพํ โหติฯ ตสฺมา อยมฺปิ เอเต ฉ นิสชฺชโทเส วเชฺชตฺวา นิสีทิฯ เตน วุตฺตํ – ‘‘เอกมนฺตํ นิสีที’’ติฯ
Kathaṃ nisinno ca pana ekamantaṃ nisinno hotīti? Cha nisajjadose vajjetvā. Seyyathidaṃ? Atidūraṃ accāsannaṃ uparivātaṃ unnatappadesaṃ atisammukhaṃ atipacchāti. Atidūre nisinno hi sace kathetukāmo hoti, uccāsaddena kathetabbaṃ hoti. Accāsanne nisinno saṅghaṭṭanaṃ karoti. Uparivāte nisinno sarīragandhena bādhati. Unnatappadese nisinno agāravaṃ pakāseti. Atisammukhā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti, cakkhunā cakkhuṃ āhacca daṭṭhabbaṃ hoti. Atipacchā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti, gīvaṃ pasāretvā daṭṭhabbaṃ hoti. Tasmā ayampi ete cha nisajjadose vajjetvā nisīdi. Tena vuttaṃ – ‘‘ekamantaṃ nisīdī’’ti.
เอตทโวจาติ เอตํ อโวจฯ วุตฺตมิทํ ภเนฺต กจฺจาน ภควตา อฎฺฐกวคฺคิเย มาคณฺฑิยปเญฺหติ อฎฺฐกวคฺคิยมฺหิ มาคณฺฑิยปโญฺห นาม อตฺถิ, ตสฺมิํ ปเญฺหฯ
Etadavocāti etaṃ avoca. Vuttamidaṃ bhante kaccāna bhagavatā aṭṭhakavaggiye māgaṇḍiyapañheti aṭṭhakavaggiyamhi māgaṇḍiyapañho nāma atthi, tasmiṃ pañhe.
รูปธาตูติ รูปกฺขโนฺธ อธิเปฺปโตฯ รูปธาตุราควินิพนฺธนฺติ รูปธาตุมฺหิ ราเคน วินิพทฺธํฯ วิญฺญาณนฺติ กมฺมวิญฺญาณํฯ โอกสารีติ เคหสารี อาลยสารีฯ กสฺมา ปเนตฺถ ‘‘วิญฺญาณธาตุ โข คหปตี’’ติ น วุตฺตนฺติ? สโมฺมหวิฆาตตฺถํฯ ‘‘โอโก’’ติ หิ อตฺถโต ปจฺจโย วุจฺจติ, ปุเรชาตญฺจ กมฺมวิญฺญาณํ ปจฺฉาชาตสฺส กมฺมวิญฺญาณสฺสปิ วิปากวิญฺญาณสฺสปิ, วิปากวิญฺญาณญฺจ วิปากวิญฺญาณสฺสปิ กมฺมวิญฺญาณสฺสปิ ปจฺจโย โหติ, ตสฺมา ‘‘กตรํ นุ โข อิธ วิญฺญาณ’’นฺติ สโมฺมโห ภเวยฺยฯ ตสฺส วิฆาตตฺถํ ตํ อคฺคเหตฺวา อสมฺภินฺนาว เทสนา กตาติฯ อปิจ วิปากอารมฺมณวเสน จตโสฺส อภิสงฺขารวิญฺญาณฎฺฐิติโยติ วุตฺตาติ ตา ทเสฺสตุมฺปิ อิธ วิญฺญาณํ น คหิตํฯ
Rūpadhātūti rūpakkhandho adhippeto. Rūpadhāturāgavinibandhanti rūpadhātumhi rāgena vinibaddhaṃ. Viññāṇanti kammaviññāṇaṃ. Okasārīti gehasārī ālayasārī. Kasmā panettha ‘‘viññāṇadhātu kho gahapatī’’ti na vuttanti? Sammohavighātatthaṃ. ‘‘Oko’’ti hi atthato paccayo vuccati, purejātañca kammaviññāṇaṃ pacchājātassa kammaviññāṇassapi vipākaviññāṇassapi, vipākaviññāṇañca vipākaviññāṇassapi kammaviññāṇassapi paccayo hoti, tasmā ‘‘kataraṃ nu kho idha viññāṇa’’nti sammoho bhaveyya. Tassa vighātatthaṃ taṃ aggahetvā asambhinnāva desanā katāti. Apica vipākaārammaṇavasena catasso abhisaṅkhāraviññāṇaṭṭhitiyoti vuttāti tā dassetumpi idha viññāṇaṃ na gahitaṃ.
อุปยุปาทานาติ ตณฺหูปยทิฎฺฐูปยวเสน เทฺว อุปยา, กามุปาทานาทีนิ จตฺตาริ อุปาทานานิ จฯ เจตโส อธิฎฺฐานาภินิเวสานุสยาติ อกุสลจิตฺตสฺส อธิฎฺฐานภูตา เจว อภินิเวสภูตา จ อนุสยภูตา จฯ ตถาคตสฺสาติ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสฯ สเพฺพสมฺปิ หิ ขีณาสวานํ เอเต ปหีนาว, สตฺถุ ปน ขีณาสวภาโว โลเก อติปากโฎติ อุปริมโกฎิยา เอวํ วุตฺตํฯ วิญฺญาณธาตุยาติ อิธ วิญฺญาณํ กสฺมา คหิตํ? กิเลสปฺปหานทสฺสนตฺถํฯ กิเลสา หิ น เกวลํ จตูสุเยว ขเนฺธสุ ปหีนา ปหียนฺติ, ปญฺจสุปิ ปหียนฺติเยวาติ กิเลสปฺปหานทสฺสนตฺถํ คหิตํฯ เอวํ โข คหปติ อโนกสารี โหตีติ เอวํ กมฺมวิญฺญาเณน โอกํ อสรเนฺตน อโนกสารี นาม โหติฯ
Upayupādānāti taṇhūpayadiṭṭhūpayavasena dve upayā, kāmupādānādīni cattāri upādānāni ca. Cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayāti akusalacittassa adhiṭṭhānabhūtā ceva abhinivesabhūtā ca anusayabhūtā ca. Tathāgatassāti sammāsambuddhassa. Sabbesampi hi khīṇāsavānaṃ ete pahīnāva, satthu pana khīṇāsavabhāvo loke atipākaṭoti uparimakoṭiyā evaṃ vuttaṃ. Viññāṇadhātuyāti idha viññāṇaṃ kasmā gahitaṃ? Kilesappahānadassanatthaṃ. Kilesā hi na kevalaṃ catūsuyeva khandhesu pahīnā pahīyanti, pañcasupi pahīyantiyevāti kilesappahānadassanatthaṃ gahitaṃ. Evaṃ kho gahapati anokasārī hotīti evaṃ kammaviññāṇena okaṃ asarantena anokasārī nāma hoti.
รูปนิมิตฺตนิเกตวิสารวินิพนฺธาติ รูปเมว กิเลสานํ ปจฺจยเฎฺฐน นิมิตฺตํ, อารมฺมณกิริยสงฺขาเตน นิวาสเฎฺฐน นิเกตนฺติ รูปนิมิตฺตนิเกตํฯ วิสาโร จ วินิพโนฺธ จ วิสารวินิพนฺธาฯ อุภเยนปิ หิ กิเลสานํ ปตฺถฎภาโว จ วินิพนฺธนภาโว จ วุโตฺต, รูปนิมิตฺตนิเกเต วิสารวินิพนฺธาติ รูปนิมิตฺตนิเกตวิสารวินิพนฺธา, ตสฺมา รูปนิมิตฺตนิเกตมฺหิ อุปฺปเนฺนน กิเลสวิสาเรน เจว กิเลสวินิพนฺธเนน จาติ อโตฺถฯ นิเกตสารีติ วุจฺจตีติ อารมฺมณกรณวเสน นิวาสฎฺฐานเฎฺฐน นิเกตสารีติ วุจฺจติฯ ปหีนาติ เต รูปนิมิตฺตนิเกเต กิเลสวิสารวินิพนฺธา ปหีนาฯ
Rūpanimittaniketavisāravinibandhāti rūpameva kilesānaṃ paccayaṭṭhena nimittaṃ, ārammaṇakiriyasaṅkhātena nivāsaṭṭhena niketanti rūpanimittaniketaṃ. Visāro ca vinibandho ca visāravinibandhā. Ubhayenapi hi kilesānaṃ patthaṭabhāvo ca vinibandhanabhāvo ca vutto, rūpanimittanikete visāravinibandhāti rūpanimittaniketavisāravinibandhā, tasmā rūpanimittaniketamhi uppannena kilesavisārena ceva kilesavinibandhanena cāti attho. Niketasārīti vuccatīti ārammaṇakaraṇavasena nivāsaṭṭhānaṭṭhena niketasārīti vuccati. Pahīnāti te rūpanimittanikete kilesavisāravinibandhā pahīnā.
กสฺมา ปเนตฺถ ปญฺจกฺขนฺธา จ ‘‘โอกา’’ติ วุตฺตา, ฉ อารมฺมณานิ ‘‘นิเกต’’นฺติ? ฉนฺทราคสฺส พลวทุพฺพลตายฯ สมาเนปิ หิ เอเตสํ อาลยเฎฺฐน วิสยภาเว โอโกติ นิปฺปริยาเยน สุทฺธํ เคหเมว วุจฺจติ, นิเกตนฺติ ‘‘อชฺช อสุกฎฺฐาเน กีฬิสฺสามา’’ติ กตสเงฺกตานํ นิวาสนฎฺฐานํ อุยฺยานาทิฯ ตตฺถ ยถา ปุตฺตทารธนธญฺญปุณฺณเคเห ฉนฺทราโค พลวา โหติ, เอวํ อชฺฌตฺติเกสุ ขเนฺธสุฯ ยถา ปน อุยฺยานฎฺฐานาทีสุ ตโต ทุพฺพลตโร โหติ, เอวํ พาหิเรสุ ฉสุ อารมฺมเณสูติ ฉนฺทราคสฺส พลวทุพฺพลตาย เอวํ เทสนา กตาติ เวทิตพฺพาฯ
Kasmā panettha pañcakkhandhā ca ‘‘okā’’ti vuttā, cha ārammaṇāni ‘‘niketa’’nti? Chandarāgassa balavadubbalatāya. Samānepi hi etesaṃ ālayaṭṭhena visayabhāve okoti nippariyāyena suddhaṃ gehameva vuccati, niketanti ‘‘ajja asukaṭṭhāne kīḷissāmā’’ti katasaṅketānaṃ nivāsanaṭṭhānaṃ uyyānādi. Tattha yathā puttadāradhanadhaññapuṇṇagehe chandarāgo balavā hoti, evaṃ ajjhattikesu khandhesu. Yathā pana uyyānaṭṭhānādīsu tato dubbalataro hoti, evaṃ bāhiresu chasu ārammaṇesūti chandarāgassa balavadubbalatāya evaṃ desanā katāti veditabbā.
สุขิเตสุ สุขิโตติ อุปฎฺฐาเกสุ ธนธญฺญลาภาทิวเสน สุขิเตสุ ‘‘อิทานาหํ มนาปํ จีวรํ มนาปํ โภชนํ ลภิสฺสามี’’ติ เคหสฺสิตสุเขน สุขิโต โหติ, เตหิ ปตฺตสมฺปตฺติํ อตฺตนา อนุภวมาโน วิย จรติฯ ทุกฺขิเตสุ ทุกฺขิโตติ เตสํ เกนจิเทว การเณน ทุเกฺข อุปฺปเนฺน สยํ ทฺวิคุเณน ทุเกฺขน ทุกฺขิโต โหติฯ กิจฺจกรณีเยสูติ กิจฺจสงฺขาเตสุ กรณีเยสุฯ โวโยคํ อาปชฺชตีติ อุปโยคํ สยํ เตสํ กิจฺจานํ กตฺตพฺพตํ อาปชฺชติฯ
Sukhitesu sukhitoti upaṭṭhākesu dhanadhaññalābhādivasena sukhitesu ‘‘idānāhaṃ manāpaṃ cīvaraṃ manāpaṃ bhojanaṃ labhissāmī’’ti gehassitasukhena sukhito hoti, tehi pattasampattiṃ attanā anubhavamāno viya carati. Dukkhitesu dukkhitoti tesaṃ kenacideva kāraṇena dukkhe uppanne sayaṃ dviguṇena dukkhena dukkhito hoti. Kiccakaraṇīyesūti kiccasaṅkhātesu karaṇīyesu. Voyogaṃ āpajjatīti upayogaṃ sayaṃ tesaṃ kiccānaṃ kattabbataṃ āpajjati.
กาเมสูติ วตฺถุกาเมสุฯ เอวํ โข คหปติ กาเมหิ อริโตฺต โหตีติ เอวํ กิเลสกาเมหิ อริโตฺต โหติฯ
Kāmesūti vatthukāmesu. Evaṃ kho gahapati kāmehi aritto hotīti evaṃ kilesakāmehi aritto hoti.
อโนฺต กามานํ ภาเวน อตุโจฺฉฯ สุกฺกปโกฺข เตสํ อภาเวน ริโตฺต ตุโจฺฉติ เวทิตโพฺพฯ
Anto kāmānaṃ bhāvena atuccho. Sukkapakkho tesaṃ abhāvena ritto tucchoti veditabbo.
ปุรกฺขราโนติ วฎฺฎํ ปุรโต กุรุมาโนฯ เอวํรูโป สิยนฺติอาทีสุ ทีฆรสฺสกาโฬทาตาทีสุ รูเปสุ เอวํรูโป นาม ภเวยฺยนฺติ ปเตฺถติฯ สุขาทีสุ เวทนาสุ เอวํเวทโน นามฯ นีลสญฺญาทีสุ สญฺญาสุ เอวํสโญฺญ นามฯ ปุญฺญาภิสงฺขาราทีสุ สงฺขาเรสุ เอวํสงฺขาโร นามฯ จกฺขุวิญฺญาณาทีสุ วิญฺญาเณสุ เอวํวิญฺญาโณ นาม ภเวยฺยนฺติ ปเตฺถติฯ
Purakkharānoti vaṭṭaṃ purato kurumāno. Evaṃrūpo siyantiādīsu dīgharassakāḷodātādīsu rūpesu evaṃrūpo nāma bhaveyyanti pattheti. Sukhādīsu vedanāsu evaṃvedano nāma. Nīlasaññādīsu saññāsu evaṃsañño nāma. Puññābhisaṅkhārādīsu saṅkhāresu evaṃsaṅkhāro nāma. Cakkhuviññāṇādīsu viññāṇesu evaṃviññāṇo nāma bhaveyyanti pattheti.
อปุรกฺขราโนติ วฎฺฎํ ปุรโต อกุรุมาโนฯ สหิตํ เม, อสหิตํ เตติ ตุยฺหํ วจนํ อสหิตํ อสิลิฎฺฐํ, มยฺหํ สหิตํ สิลิฎฺฐํ มธุรํ มธุรปานสทิสํฯ อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตนฺติ ยํ ตุยฺหํ ทีเฆน กาเลน ปริจิตํ สุปฺปคุณํ, ตํ มม วาทํ อาคมฺม สพฺพํ ขเณน วิปราวตฺตํ นิวตฺตํฯ อาโรปิโต เต วาโทติ ตุยฺหํ โทโส มยา อาโรปิโตฯ จร วาทปฺปโมกฺขายาติ ตํ ตํ อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา อุตฺตรํ ปริเยสโนฺต อิมสฺส วาทสฺส โมกฺขาย จร อาหิณฺฑฯ นิเพฺพเฐหิ วา สเจ ปโหสีติ อถ สยเมว ปโหสิ, อิเธว นิเพฺพเฐหีติฯ
Apurakkharānoti vaṭṭaṃ purato akurumāno. Sahitaṃ me, asahitaṃ teti tuyhaṃ vacanaṃ asahitaṃ asiliṭṭhaṃ, mayhaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ madhuraṃ madhurapānasadisaṃ. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattanti yaṃ tuyhaṃ dīghena kālena paricitaṃ suppaguṇaṃ, taṃ mama vādaṃ āgamma sabbaṃ khaṇena viparāvattaṃ nivattaṃ. Āropito te vādoti tuyhaṃ doso mayā āropito. Cara vādappamokkhāyāti taṃ taṃ ācariyaṃ upasaṅkamitvā uttaraṃ pariyesanto imassa vādassa mokkhāya cara āhiṇḍa. Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayameva pahosi, idheva nibbeṭhehīti.
๘๐. โส เอวรูโป ‘‘เยหิ วิวิโตฺต’’ติ คาถาฯ ตตฺถ เยหีติ เยหิ ทิฎฺฐิคตาทีหิฯ วิวิโตฺต วิจเรยฺยาติ ริโตฺต จเรยฺยฯ น ตานิ อุคฺคยฺห วเทยฺย นาโคติ ‘‘อาคุํ น กโรตี’’ติอาทินา (จูฬนิ. ภทฺราวุธมาณวปุจฺฉานิเทฺทส ๗๐; ปารายนานุคีตินิเทฺทส ๑๐๒) นเยน นาโค ตานิ ทิฎฺฐิคตานิ อุคฺคเหตฺวา น จเรยฺยฯ เอลมฺพุชนฺติ เอลสญฺญิเต อมฺพุมฺหิ ชาตํ กณฺฎกนาฬํ วาริชํ, ปทุมนฺติ วุตฺตํ โหติฯ ยถา ชเลน ปเงฺกน จนูปลิตฺตนฺติ ตํ ปทุมํ ยถา ชเลน จ ปเงฺกน จ อนุปลิตฺตํ โหติฯ เอวํ มุนิ สนฺติวาโท อคิโทฺธติ เอวํ อชฺฌตฺตสนฺติวาโท มุนิ เคธาภาเวน อคิโทฺธฯ กาเม จ โลเก จ อนูปลิโตฺตติ ทุวิเธปิ กาเม อปายาทิเก จ โลเก ทฺวีหิ สิเลเสหิ อนุปลิโตฺต โหติฯ
80. So evarūpo ‘‘yehi vivitto’’ti gāthā. Tattha yehīti yehi diṭṭhigatādīhi. Vivitto vicareyyāti ritto careyya. Na tāniuggayha vadeyya nāgoti ‘‘āguṃ na karotī’’tiādinā (cūḷani. bhadrāvudhamāṇavapucchāniddesa 70; pārāyanānugītiniddesa 102) nayena nāgo tāni diṭṭhigatāni uggahetvā na careyya. Elambujanti elasaññite ambumhi jātaṃ kaṇṭakanāḷaṃ vārijaṃ, padumanti vuttaṃ hoti. Yathā jalena paṅkena canūpalittanti taṃ padumaṃ yathā jalena ca paṅkena ca anupalittaṃ hoti. Evaṃ muni santivādo agiddhoti evaṃ ajjhattasantivādo muni gedhābhāvena agiddho. Kāme ca loke ca anūpalittoti duvidhepi kāme apāyādike ca loke dvīhi silesehi anupalitto hoti.
อาคุํ น กโรตีติ อกุสลาทิโทสํ น กโรติฯ น คจฺฉตีติ อคติวเสน น คจฺฉติฯ นาคจฺฉตีติ ปหีนกิเลเส น อุเปติฯ ปาปกาติ ลามกาฯ อกุสลาติ อโกสลฺลสมฺภูตาฯ เต กิเลเส น ปุเนตีติ เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส ปุน น เอติฯ น ปเจฺจตีติ ปฎิ น อุเปติฯ น ปจฺจาคจฺฉตีติ ปุน น นิวตฺตติฯ
Āguṃ na karotīti akusalādidosaṃ na karoti. Na gacchatīti agativasena na gacchati. Nāgacchatīti pahīnakilese na upeti. Pāpakāti lāmakā. Akusalāti akosallasambhūtā. Te kilese na punetīti ye kilesā pahīnā, te kilese puna na eti. Na paccetīti paṭi na upeti. Na paccāgacchatīti puna na nivattati.
ขรทโณฺฑติ ขรปตฺตทโณฺฑ ผรุสทโณฺฑฯ จตฺตเคโธติ วิสฺสฎฺฐเคโธฯ วนฺตเคโธติ วมิตเคโธฯ มุตฺตเคโธติ ฉินฺนพนฺธนเคโธฯ ปหีนเคโธติ ปชหิตเคโธฯ ปฎินิสฺสฎฺฐเคโธติ ยถา น ปุน จิตฺตํ อารุหติ, เอวํ ปฎิวิสฺสชฺชิตเคโธฯ อุปริ วีตราคาทีสุปิ เอเสว นโยฯ สพฺพาเนว ตานิ คหิตคฺคหณสฺส วิสฺสฎฺฐภาวเววจนานิฯ
Kharadaṇḍoti kharapattadaṇḍo pharusadaṇḍo. Cattagedhoti vissaṭṭhagedho. Vantagedhoti vamitagedho. Muttagedhoti chinnabandhanagedho. Pahīnagedhoti pajahitagedho. Paṭinissaṭṭhagedhoti yathā na puna cittaṃ āruhati, evaṃ paṭivissajjitagedho. Upari vītarāgādīsupi eseva nayo. Sabbāneva tāni gahitaggahaṇassa vissaṭṭhabhāvavevacanāni.
๘๑. กิญฺจ ภิโยฺย – ‘‘น เวทคู’’ติ คาถาฯ ตตฺถ น เวทคู ทิฎฺฐิยายโกติ จตุมคฺคเวทคู มาทิโส ทิฎฺฐิยายโก น โหติ, ทิฎฺฐิยา คจฺฉโนฺต วา, ตํ สารโต ปเจฺจโนฺต วา น โหติฯ ตตฺถ วจนโตฺถ – ยายตีติ ยายโกฯ กรณวจเนน ทิฎฺฐิยา ยายตีติ ทิฎฺฐิยายโกฯ อุปโยคเตฺถ สามิวจเนนปิ ทิฎฺฐิยา ยาตีติปิ ทิฎฺฐิยายโกฯ น มุติยา ส มานเมตีติ มุตรูปาทิเภทาย มุติยาปิ โส มานํ น เอติฯ น หิ ตมฺมโย โสติ ตณฺหาทิฎฺฐิวเสน ตมฺมโย โหติ ตปฺปรายโณ, อยํ ปน น ตาทิโสฯ น กมฺมุนา โนปิ สุเตน เนโยฺยติ ปุญฺญาภิสงฺขาราทินา กมฺมุนา วา, สุตสุทฺธิอาทินา สุเตน วา โส เนตโพฺพ น โหติฯ อนูปนีโต ส นิเวสเนสูติ โส ทฺวินฺนมฺปิ อุปยานํ ปหีนตฺตา สเพฺพสุ ตณฺหาทิฎฺฐินิเวสเนสุ อนุปนีโตฯ
81. Kiñca bhiyyo – ‘‘na vedagū’’ti gāthā. Tattha na vedagū diṭṭhiyāyakoti catumaggavedagū mādiso diṭṭhiyāyako na hoti, diṭṭhiyā gacchanto vā, taṃ sārato paccento vā na hoti. Tattha vacanattho – yāyatīti yāyako. Karaṇavacanena diṭṭhiyā yāyatīti diṭṭhiyāyako. Upayogatthe sāmivacanenapi diṭṭhiyā yātītipi diṭṭhiyāyako. Na mutiyā sa mānametīti mutarūpādibhedāya mutiyāpi so mānaṃ na eti. Na hi tammayo soti taṇhādiṭṭhivasena tammayo hoti tapparāyaṇo, ayaṃ pana na tādiso. Na kammunā nopisutena neyyoti puññābhisaṅkhārādinā kammunā vā, sutasuddhiādinā sutena vā so netabbo na hoti. Anūpanīto sa nivesanesūti so dvinnampi upayānaṃ pahīnattā sabbesu taṇhādiṭṭhinivesanesu anupanīto.
มุตรูเปน วาติ เอตฺถ มุตรูปํ นาม คนฺธรสโผฎฺฐพฺพานิฯ มานํ เนตีติ อสฺมิมานํ น เอติฯ น อุเปตีติ สมีปํ น เอติฯ น อุปคจฺฉตีติ อุปคนฺตฺวา น ติฎฺฐติฯ ตมฺมโยติ ตปฺปกโตฯ
Mutarūpena vāti ettha mutarūpaṃ nāma gandharasaphoṭṭhabbāni. Mānaṃ netīti asmimānaṃ na eti. Na upetīti samīpaṃ na eti. Na upagacchatīti upagantvā na tiṭṭhati. Tammayoti tappakato.
๘๒. ตสฺส จ เอวํวิธสฺส ‘‘สญฺญาวิรตฺตสฺสา’’ติ คาถาฯ ตตฺถ สญฺญาวิรตฺตสฺสาติ เนกฺขมฺมสญฺญาปุพฺพงฺคมาย ภาวนาย ปหีนกามาทิสญฺญสฺสฯ อิมินา ปเทน อุภโตภาควิมุโตฺต สมถยานิโก อธิเปฺปโตฯ ปญฺญาวิมุตฺตสฺสาติ วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมาย ภาวนาย สพฺพกิเลเสหิ วิมุตฺตสฺสฯ อิมินา สุกฺขวิปสฺสโก อธิเปฺปโตฯ สญฺญญฺจ ทิฎฺฐิญฺจ เย อคฺคเหสุํ, เต ฆฎฺฎมานา วิจรนฺติ โลเกติ เย ปน กามสญฺญาทิกํ สญฺญํ อคฺคเหสุํ, เต วิเสสโต คหฎฺฐา กามาธิกรณํ, เย จ ทิฎฺฐิํ อคฺคเหสุํ, เต วิเสสโต ปพฺพชิตา ธมฺมาธิกรณํ อญฺญมญฺญํ ฆเฎฺฎนฺตา วิจรนฺตีติฯ
82. Tassa ca evaṃvidhassa ‘‘saññāvirattassā’’ti gāthā. Tattha saññāvirattassāti nekkhammasaññāpubbaṅgamāya bhāvanāya pahīnakāmādisaññassa. Iminā padena ubhatobhāgavimutto samathayāniko adhippeto. Paññāvimuttassāti vipassanāpubbaṅgamāya bhāvanāya sabbakilesehi vimuttassa. Iminā sukkhavipassako adhippeto. Saññañca diṭṭhiñca ye aggahesuṃ, te ghaṭṭamānā vicaranti loketi ye pana kāmasaññādikaṃ saññaṃ aggahesuṃ, te visesato gahaṭṭhā kāmādhikaraṇaṃ, ye ca diṭṭhiṃ aggahesuṃ, te visesato pabbajitā dhammādhikaraṇaṃ aññamaññaṃ ghaṭṭentā vicarantīti.
โย สมถปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวตีติ โย ปุคฺคโล สมถปุพฺพงฺคมํ ปุเรจาริกํ กตฺวา สหวิปสฺสนํ อริยมคฺคํ ภาเวติ, ปฐมํ สมาธิํ อุปฺปาเทตฺวา ปจฺฉา สหวิปสฺสนํ อริยมคฺคํ อุปฺปาเทตีติ อโตฺถฯ ตสฺส อาทิโตติ ตสฺส ปุคฺคลสฺส ปฐมชฺฌานาทิโตฯ อุปาทายาติ ปฎิจฺจ อาคมฺมฯ คนฺถา วิกฺขมฺภีตา โหนฺตีติ คนฺถา ทูรีกตา ภวนฺติฯ อรหเตฺต ปเตฺตติ อรหตฺตผลํ ปเตฺตฯ อรหโตติ อรหตฺตผเล ฐิตสฺสฯ คนฺถา จ โมหา จาติอาทโย สเพฺพ กิเลสา ปหีนา โหนฺติฯ
Yo samathapubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāvetīti yo puggalo samathapubbaṅgamaṃ purecārikaṃ katvā sahavipassanaṃ ariyamaggaṃ bhāveti, paṭhamaṃ samādhiṃ uppādetvā pacchā sahavipassanaṃ ariyamaggaṃ uppādetīti attho. Tassa āditoti tassa puggalassa paṭhamajjhānādito. Upādāyāti paṭicca āgamma. Ganthā vikkhambhītā hontīti ganthā dūrīkatā bhavanti. Arahatte patteti arahattaphalaṃ patte. Arahatoti arahattaphale ṭhitassa. Ganthā ca mohā cātiādayo sabbe kilesā pahīnā honti.
โย วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวตีติ โย ปุคฺคโล วิปสฺสนํ ปุพฺพงฺคมํ ปุเรจาริกํ กตฺวา อริยมคฺคํ ภาเวติ, ปฐมํ วิปสฺสนํ อุปฺปาเทตฺวา ปจฺฉา อริยมคฺคสมฺปยุตฺตํ สมาธิํ ภาเวตีติ อโตฺถฯ ตสฺส อาทิโต อุปาทายาติ ตสฺส ปุคฺคลสฺส วิปสฺสนโต ปฎฺฐาย วิปสฺสนํ ปฎิจฺจฯ โมหา วิกฺขมฺภิตา โหนฺตีติ เอตฺถ วิกฺขมฺภิตาติ ทูรํ ปาปิตา สญฺญาวเสนฯ ฆเฎฺฎนฺตีติ เย กามสญฺญาทิํ คณฺหนฺติ, เต สญฺญาวเสน ปีเฬนฺติฯ สงฺฆเฎฺฎนฺตีติ ตโต ตโต ปีเฬนฺติ ฯ อิทานิ ฆเฎฺฎเนฺต ทเสฺสตุํ ‘‘ราชาโนปิ ราชูหิ วิวทนฺตี’’ติอาทินา นเยน วิตฺถาโร วุโตฺตฯ อญฺญมญฺญํ ปาณีหิปิ อุปกฺกมนฺตีติ เอตฺถ อญฺญมญฺญํ หเตฺถหิ ปหรนฺติฯ เลฑฺฑูหีติ กปาลขเณฺฑหิฯ ทเณฺฑหีติ อฑฺฒทณฺฑเกหิฯ สเตฺถหีติ อุภโตธาเรหิ สเตฺถหิฯ
Yo vipassanāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāvetīti yo puggalo vipassanaṃ pubbaṅgamaṃ purecārikaṃ katvā ariyamaggaṃ bhāveti, paṭhamaṃ vipassanaṃ uppādetvā pacchā ariyamaggasampayuttaṃ samādhiṃ bhāvetīti attho. Tassa ādito upādāyāti tassa puggalassa vipassanato paṭṭhāya vipassanaṃ paṭicca. Mohā vikkhambhitā hontīti ettha vikkhambhitāti dūraṃ pāpitā saññāvasena. Ghaṭṭentīti ye kāmasaññādiṃ gaṇhanti, te saññāvasena pīḷenti. Saṅghaṭṭentīti tato tato pīḷenti . Idāni ghaṭṭente dassetuṃ ‘‘rājānopirājūhi vivadantī’’tiādinā nayena vitthāro vutto. Aññamaññaṃ pāṇīhipi upakkamantīti ettha aññamaññaṃ hatthehi paharanti. Leḍḍūhīti kapālakhaṇḍehi. Daṇḍehīti aḍḍhadaṇḍakehi. Satthehīti ubhatodhārehi satthehi.
อภิสงฺขารานํ อปฺปหีนตฺตาติ ปุญฺญาทิอภิสงฺขารานํ อปฺปหีนภาเวนฯ คติยา ฆเฎฺฎนฺตีติ คนฺตพฺพาย ปติฎฺฐาภูตาย คติยา ปีเฬนฺติ ฆฎฺฎนํ อาปชฺชนฺติฯ นิรยาทีสุปิ เอเสว นโยฯ เสสเมตฺถ วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานเมวฯ
Abhisaṅkhārānaṃ appahīnattāti puññādiabhisaṅkhārānaṃ appahīnabhāvena. Gatiyā ghaṭṭentīti gantabbāya patiṭṭhābhūtāya gatiyā pīḷenti ghaṭṭanaṃ āpajjanti. Nirayādīsupi eseva nayo. Sesamettha vuttanayattā uttānameva.
สทฺธมฺมปฺปโชฺชติกาย มหานิเทฺทสฎฺฐกถาย
Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya
มาคณฺฑิยสุตฺตนิเทฺทสวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Māgaṇḍiyasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / มหานิเทฺทสปาฬิ • Mahāniddesapāḷi / ๙. มาคณฺฑิยสุตฺตนิเทฺทโส • 9. Māgaṇḍiyasuttaniddeso
