| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / ธมฺมสงฺคณิ-อฎฺฐกถา • Dhammasaṅgaṇi-aṭṭhakathā |
โลกุตฺตรวิปากกถา
Lokuttaravipākakathā
๕๐๕. โลกุตฺตรวิปากมฺปิ กุสลสทิสตฺตา กุสลานุคติกเมว กตฺวา ภาชิตํฯ ยสฺมา ปน เตภูมกกุสลํ จุติปฎิสนฺธิวเสน วฎฺฎํ อาจินาติ วเฑฺฒติ, ตสฺมา ตตฺถ กตตฺตา อุปจิตตฺตาติ วุตฺตํฯ โลกุตฺตรํ ปน เตน อาจิตมฺปิ อปจินาติ, สยมฺปิ จุติปฎิสนฺธิวเสน น อาจินาติ, เตเนตฺถ ‘กตตฺตา อุปจิตตฺตา’ติ อวตฺวา กตตฺตา ภาวิตตฺตาติ วุตฺตํฯ
505. Lokuttaravipākampi kusalasadisattā kusalānugatikameva katvā bhājitaṃ. Yasmā pana tebhūmakakusalaṃ cutipaṭisandhivasena vaṭṭaṃ ācināti vaḍḍheti, tasmā tattha katattā upacitattāti vuttaṃ. Lokuttaraṃ pana tena ācitampi apacināti, sayampi cutipaṭisandhivasena na ācināti, tenettha ‘katattā upacitattā’ti avatvā katattā bhāvitattāti vuttaṃ.
สุญฺญตนฺติอาทีสุ ‘มโคฺค’ ตาว ‘อาคมนโต สคุณโต อารมฺมณโตติ ตีหิ การเณหิ นามํ ลภตี’ติ, อิทํ เหฎฺฐา กุสลาธิกาเร วิตฺถาริตํฯ ตตฺถ สุตฺตนฺติกปริยาเยน สคุณโตปิ อารมฺมณโตปิ นามํ ลภติฯ ปริยายเทสนา เหสาฯ อภิธมฺมกถา ปน นิปฺปริยายเทสนาฯ ตสฺมา อิธ สคุณโต วา อารมฺมณโต วา นามํ น ลภติ, อาคมนโตว ลภติฯ อาคมนเมว หิ ธุรํฯ ตํ ทุวิธํ โหติ – วิปสฺสนาคมนํ มคฺคาคมนนฺติฯ
Suññatantiādīsu ‘maggo’ tāva ‘āgamanato saguṇato ārammaṇatoti tīhi kāraṇehi nāmaṃ labhatī’ti, idaṃ heṭṭhā kusalādhikāre vitthāritaṃ. Tattha suttantikapariyāyena saguṇatopi ārammaṇatopi nāmaṃ labhati. Pariyāyadesanā hesā. Abhidhammakathā pana nippariyāyadesanā. Tasmā idha saguṇato vā ārammaṇato vā nāmaṃ na labhati, āgamanatova labhati. Āgamanameva hi dhuraṃ. Taṃ duvidhaṃ hoti – vipassanāgamanaṃ maggāgamananti.
ตตฺถ มคฺคสฺส อาคตฎฺฐาเน วิปสฺสนาคมนํ ธุรํ, ผลสฺส อาคตฎฺฐาเน มคฺคาคมนํ ธุรนฺติ, อิทมฺปิ เหฎฺฐา วุตฺตเมวฯ เตสุ อิทํ ผลสฺส อาคตฎฺฐานํ, ตสฺมา อิธ มคฺคาคมนํ ธุรนฺติ เวทิตพฺพํฯ โส ปเนส มโคฺค อาคมนโต ‘สุญฺญต’นฺติ นามํ ลภิตฺวา สคุณโต จ อารมฺมณโต จ ‘อนิมิโตฺต’‘อปฺปณิหิโต’ติปิ วุจฺจติฯ ตสฺมา สยํ อาคมนียฎฺฐาเน ฐตฺวา อตฺตโน ผลสฺส ตีณิ นามานิ เทติฯ กถํ? อยญฺหิ สุทฺธาคมนวเสเนว ลทฺธนาโม ‘สุญฺญตมโคฺค’ สยํ อาคมนียฎฺฐาเน ฐตฺวา อตฺตโน ผลสฺส นามํ ททมาโน ‘สุญฺญต’นฺติ นามํ อกาสิฯ ‘สุญฺญตอนิมิตฺตมโคฺค’ สยํ อาคมนียฎฺฐาเน ฐตฺวา อตฺตโน ผลสฺส นามํ ททมาโน ‘อนิมิตฺต’นฺติ นามํ อกาสิฯ ‘สุญฺญตอปฺปณิหิตมโคฺค’ สยํ อาคมนียฎฺฐาเน ฐตฺวา อตฺตโน ผลสฺส นามํ ททมาโน ‘อปฺปณิหิต’นฺติ นามํ อกาสิฯ อิมานิ ปน ตีณิ นามานิ มคฺคานนฺตเร ผลจิตฺตสฺมิํเยว อิมินา นเยน ลพฺภนฺติ, โน อปรภาเค วฬญฺชนกผลสมาปตฺติยาฯ อปรภาเค ปน อนิจฺจตาทีหิ ตีหิ วิปสฺสนาหิ วิปสฺสิตุํ สโกฺกติฯ อถสฺส วุฎฺฐิตวุฎฺฐิตวิปสฺสนาวเสน อนิมิตฺตอปฺปณิหิตสุญฺญตสงฺขาตานิ ตีณิ ผลานิ อุปฺปชฺชนฺติฯ เตสํ ตาเนว สงฺขารารมฺมณานิฯ อนิจฺจานุปสฺสนาทีนิ ญาณานิ อนุโลมญาณานิ นาม โหนฺติฯ
Tattha maggassa āgataṭṭhāne vipassanāgamanaṃ dhuraṃ, phalassa āgataṭṭhāne maggāgamanaṃ dhuranti, idampi heṭṭhā vuttameva. Tesu idaṃ phalassa āgataṭṭhānaṃ, tasmā idha maggāgamanaṃ dhuranti veditabbaṃ. So panesa maggo āgamanato ‘suññata’nti nāmaṃ labhitvā saguṇato ca ārammaṇato ca ‘animitto’‘appaṇihito’tipi vuccati. Tasmā sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa tīṇi nāmāni deti. Kathaṃ? Ayañhi suddhāgamanavaseneva laddhanāmo ‘suññatamaggo’ sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa nāmaṃ dadamāno ‘suññata’nti nāmaṃ akāsi. ‘Suññataanimittamaggo’ sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa nāmaṃ dadamāno ‘animitta’nti nāmaṃ akāsi. ‘Suññataappaṇihitamaggo’ sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa nāmaṃ dadamāno ‘appaṇihita’nti nāmaṃ akāsi. Imāni pana tīṇi nāmāni maggānantare phalacittasmiṃyeva iminā nayena labbhanti, no aparabhāge vaḷañjanakaphalasamāpattiyā. Aparabhāge pana aniccatādīhi tīhi vipassanāhi vipassituṃ sakkoti. Athassa vuṭṭhitavuṭṭhitavipassanāvasena animittaappaṇihitasuññatasaṅkhātāni tīṇi phalāni uppajjanti. Tesaṃ tāneva saṅkhārārammaṇāni. Aniccānupassanādīni ñāṇāni anulomañāṇāni nāma honti.
โย จายํ สุญฺญตมเคฺค วุโตฺตฯ อปฺปณิหิตมเคฺคปิ เอเสว นโยฯ อยมฺปิ หิ สุทฺธาคมนวเสน ลทฺธนาโม ‘อปฺปณิหิตมโคฺค’ สยํ อาคมนียฎฺฐาเน ฐตฺวา อตฺตโน ผลสฺส นามํ ททมาโน ‘อปฺปณิหิต’นฺติ นามํ อกาสิฯ ‘อปฺปณิหิตอนิมิตฺตมโคฺค’ สยํ อาคมนียฎฺฐาเน ฐตฺวา อตฺตโน ผลสฺส นามํ ททมาโน ‘อนิมิตฺต’นฺติ นามํ อกาสิฯ ‘อปฺปณิหิตสุญฺญตมโคฺค’ สยํ อาคมนียฎฺฐาเน ฐตฺวา อตฺตโน ผลสฺส นามํ ททมาโน ‘สุญฺญต’นฺติ นามํ อกาสิฯ อิมานิปิ ตีณิ นามานิ มคฺคานนฺตเร ผลจิตฺตสฺมิํเยว อิมินา นเยน ลพฺภนฺติ, น อปรภาเค วฬญฺชนกผลสมาปตฺติยาติฯ เอวํ อิมสฺมิํ วิปากนิเทฺทเส กุสลจิเตฺตหิ ติคุณานิ วิปากจิตฺตานิ เวทิตพฺพานิฯ
Yo cāyaṃ suññatamagge vutto. Appaṇihitamaggepi eseva nayo. Ayampi hi suddhāgamanavasena laddhanāmo ‘appaṇihitamaggo’ sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa nāmaṃ dadamāno ‘appaṇihita’nti nāmaṃ akāsi. ‘Appaṇihitaanimittamaggo’ sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa nāmaṃ dadamāno ‘animitta’nti nāmaṃ akāsi. ‘Appaṇihitasuññatamaggo’ sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa nāmaṃ dadamāno ‘suññata’nti nāmaṃ akāsi. Imānipi tīṇi nāmāni maggānantare phalacittasmiṃyeva iminā nayena labbhanti, na aparabhāge vaḷañjanakaphalasamāpattiyāti. Evaṃ imasmiṃ vipākaniddese kusalacittehi tiguṇāni vipākacittāni veditabbāni.
ยถา ปน เตภูมกกุสลานิ อตฺตโน วิปากํ อธิปติํ ลภาเปตุํ น สโกฺกนฺติ, น เอวํ โลกุตฺตรกุสลานิฯ กสฺมา? เตภูมกกุสลานญฺหิ อโญฺญ อายูหนกาโล อโญฺญ วิปจฺจนกาโลฯ เตน ตานิ อตฺตโน วิปากํ อธิปติํ ลภาเปตุํ น สโกฺกนฺติฯ โลกุตฺตรานิ ปน ตาย สทฺธาย, ตสฺมิํ วีริเย, ตาย สติยา, ตสฺมิํ สมาธิมฺหิ, ตาย ปญฺญาย อวูปสนฺตาย , อปณฺณกํ อวิรทฺธํ มคฺคานนฺตรเมว วิปากํ ปฎิลภนฺติ, เตน อตฺตโน วิปากํ อธิปติํ ลภาเปตุํ สโกฺกนฺติฯ
Yathā pana tebhūmakakusalāni attano vipākaṃ adhipatiṃ labhāpetuṃ na sakkonti, na evaṃ lokuttarakusalāni. Kasmā? Tebhūmakakusalānañhi añño āyūhanakālo añño vipaccanakālo. Tena tāni attano vipākaṃ adhipatiṃ labhāpetuṃ na sakkonti. Lokuttarāni pana tāya saddhāya, tasmiṃ vīriye, tāya satiyā, tasmiṃ samādhimhi, tāya paññāya avūpasantāya , apaṇṇakaṃ aviraddhaṃ maggānantarameva vipākaṃ paṭilabhanti, tena attano vipākaṃ adhipatiṃ labhāpetuṃ sakkonti.
ยถา หิ ปริตฺตกสฺส อคฺคิโน คตฎฺฐาเน อคฺคิสฺมิํ นิพฺพุตมเตฺตเยว อุณฺหากาโร นิพฺพายิตฺวา กิญฺจิ น โหติ, มหนฺตํ ปน อาทิตฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ นิพฺพาเปตฺวา โคมยปริภเณฺฑ กเตปิ อุณฺหากาโร อวูปสโนฺตว โหติ, เอวเมว เตภูมกกุสเล อโญฺญ กมฺมกฺขโณ อโญฺญ วิปากกฺขโณ ปริตฺตอคฺคิฎฺฐาเน อุณฺหภาวนิพฺพุตกาโล วิย โหติฯ ตสฺมา ตํ อตฺตโน วิปากํ อธิปติํ ลภาเปตุํ น สโกฺกติฯ โลกุตฺตเร ปน ตาย สทฺธาย…เป.… ตาย ปญฺญาย อวูปสนฺตาย, มคฺคานนฺตรเมว ผลํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา ตํ อตฺตโน วิปากํ อธิปติํ ลภาเปตีติ เวทิตพฺพํฯ เตนาหุ โปราณา – ‘วิปาเก อธิปติ นตฺถิ ฐเปตฺวา โลกุตฺตร’นฺติฯ
Yathā hi parittakassa aggino gataṭṭhāne aggismiṃ nibbutamatteyeva uṇhākāro nibbāyitvā kiñci na hoti, mahantaṃ pana ādittaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetvā gomayaparibhaṇḍe katepi uṇhākāro avūpasantova hoti, evameva tebhūmakakusale añño kammakkhaṇo añño vipākakkhaṇo parittaaggiṭṭhāne uṇhabhāvanibbutakālo viya hoti. Tasmā taṃ attano vipākaṃ adhipatiṃ labhāpetuṃ na sakkoti. Lokuttare pana tāya saddhāya…pe… tāya paññāya avūpasantāya, maggānantarameva phalaṃ uppajjati, tasmā taṃ attano vipākaṃ adhipatiṃ labhāpetīti veditabbaṃ. Tenāhu porāṇā – ‘vipāke adhipati natthi ṭhapetvā lokuttara’nti.
๕๕๕. จตุตฺถผลนิเทฺทเส อญฺญาตาวินฺทฺริยนฺติ อญฺญาตาวิโน จตูสุ สเจฺจสุ นิฎฺฐิตญาณกิจฺจสฺส อินฺทฺริยํ, อญฺญาตาวีนํ วา จตูสุ สเจฺจสุ นิฎฺฐิตกิจฺจานํ จตฺตาริ สจฺจานิ ญตฺวา ปฎิวิชฺฌิตฺวา ฐิตานํ ธมฺมานํ อพฺภนฺตเร อินฺทฎฺฐสาธเนน อินฺทฺริยํฯ นิเทฺทสวาเรปิสฺส อญฺญาตาวีนนฺติ อาชานิตฺวา ฐิตานํฯ ธมฺมานนฺติ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อพฺภนฺตเรฯ อญฺญาติ อาชานนา, ปญฺญา ปชานนาติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนวฯ มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนนฺติ ผลมคฺคสฺส องฺคํ, ผลมเคฺค จ ปริยาปนฺนนฺติ อโตฺถฯ
555. Catutthaphalaniddese aññātāvindriyanti aññātāvino catūsu saccesu niṭṭhitañāṇakiccassa indriyaṃ, aññātāvīnaṃ vā catūsu saccesu niṭṭhitakiccānaṃ cattāri saccāni ñatvā paṭivijjhitvā ṭhitānaṃ dhammānaṃ abbhantare indaṭṭhasādhanena indriyaṃ. Niddesavārepissa aññātāvīnanti ājānitvā ṭhitānaṃ. Dhammānanti sampayuttadhammānaṃ abbhantare. Aññāti ājānanā, paññā pajānanātiādīni vuttatthāneva. Maggaṅgaṃ maggapariyāpannanti phalamaggassa aṅgaṃ, phalamagge ca pariyāpannanti attho.
อปิเจตฺถ อิทํ ปกิณฺณกํ – เอกํ อินฺทฺริยํ เอกํ ฐานํ คจฺฉติ, เอกํ ฉ ฐานานิ คจฺฉติ, เอกํ เอกํ ฐานํ คจฺฉติฯ เอกญฺหิ ‘อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ’ เอกํ ฐานํ คจฺฉติ โสตาปตฺติมคฺคํฯ เอกํ ‘อญฺญินฺทฺริยํ’ เหฎฺฐา ตีณิ ผลานิ, อุปริ ตโย มเคฺคติ ฉ ฐานานิ คจฺฉติฯ เอกํ ‘อญฺญาตาวินฺทฺริยํ’ เอกํ ฐานํ คจฺฉติ อรหตฺตผลํฯ สเพฺพสุปิ มคฺคผเลสุ อตฺถโต อฎฺฐ อฎฺฐ อินฺทฺริยานีติ จตุสฎฺฐิ โลกุตฺตรินฺทฺริยานิ กถิตานิฯ ปาฬิโต ปน นว นว กตฺวา ทฺวาสตฺตติ โหนฺติฯ มเคฺค มคฺคงฺคนฺติ วุตฺตํฯ ผเลปิ มคฺคงฺคํฯ มเคฺค โพชฺฌโงฺคติ วุโตฺต ผเลปิ โพชฺฌโงฺคฯ มคฺคกฺขเณ อารติ วิรตีติ วุตฺตา ผลกฺขเณปิ อารติ วิรตีติฯ ตตฺถ มโคฺค มคฺคภาเวเนว มโคฺค, ผลํ ปน มคฺคํ อุปาทาย มโคฺค นาม; ผลงฺคํ ผลปริยาปนฺนนฺติ วตฺตุมฺปิ วฎฺฎติฯ มเคฺค พุชฺฌนกสฺส อโงฺคติ สโมฺพชฺฌโงฺค, ผเล พุทฺธสฺส อโงฺคติ สโมฺพชฺฌโงฺคฯ มเคฺค อารมณวิรมณวเสเนว อารติ วิรติฯ ผเล ปน อารติวิรติวเสนาติฯ
Apicettha idaṃ pakiṇṇakaṃ – ekaṃ indriyaṃ ekaṃ ṭhānaṃ gacchati, ekaṃ cha ṭhānāni gacchati, ekaṃ ekaṃ ṭhānaṃ gacchati. Ekañhi ‘anaññātaññassāmītindriyaṃ’ ekaṃ ṭhānaṃ gacchati sotāpattimaggaṃ. Ekaṃ ‘aññindriyaṃ’ heṭṭhā tīṇi phalāni, upari tayo maggeti cha ṭhānāni gacchati. Ekaṃ ‘aññātāvindriyaṃ’ ekaṃ ṭhānaṃ gacchati arahattaphalaṃ. Sabbesupi maggaphalesu atthato aṭṭha aṭṭha indriyānīti catusaṭṭhi lokuttarindriyāni kathitāni. Pāḷito pana nava nava katvā dvāsattati honti. Magge maggaṅganti vuttaṃ. Phalepi maggaṅgaṃ. Magge bojjhaṅgoti vutto phalepi bojjhaṅgo. Maggakkhaṇe ārati viratīti vuttā phalakkhaṇepi ārati viratīti. Tattha maggo maggabhāveneva maggo, phalaṃ pana maggaṃ upādāya maggo nāma; phalaṅgaṃ phalapariyāpannanti vattumpi vaṭṭati. Magge bujjhanakassa aṅgoti sambojjhaṅgo, phale buddhassa aṅgoti sambojjhaṅgo. Magge āramaṇaviramaṇavaseneva ārati virati. Phale pana ārativirativasenāti.
โลกุตฺตรวิปากกถา นิฎฺฐิตาฯ
Lokuttaravipākakathā niṭṭhitā.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / อภิธมฺมปิฎก • Abhidhammapiṭaka / ธมฺมสงฺคณีปาฬิ • Dhammasaṅgaṇīpāḷi / โลกุตฺตรวิปาก-ปฐมมคฺควิปากา • Lokuttaravipāka-paṭhamamaggavipākā
ฎีกา • Tīkā / อภิธมฺมปิฎก (ฎีกา) • Abhidhammapiṭaka (ṭīkā) / ธมฺมสงฺคณี-มูลฎีกา • Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā / โลกุตฺตรวิปากกถาวณฺณนา • Lokuttaravipākakathāvaṇṇanā
ฎีกา • Tīkā / อภิธมฺมปิฎก (ฎีกา) • Abhidhammapiṭaka (ṭīkā) / ธมฺมสงฺคณี-อนุฎีกา • Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā / โลกุตฺตรวิปากกถาวณฺณนา • Lokuttaravipākakathāvaṇṇanā
