Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / สารตฺถทีปนี-ฎีกา • Sāratthadīpanī-ṭīkā

ฯ นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสฯ

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

วินยปิฎเก

Vinayapiṭake

สารตฺถทีปนี-ฎีกา (ปฐโม ภาโค)

Sāratthadīpanī-ṭīkā (paṭhamo bhāgo)

คนฺถารมฺภกถา

Ganthārambhakathā

มหาการุณิกํ พุทฺธํ, ธมฺมญฺจ วิมลํ วรํ;

Mahākāruṇikaṃ buddhaṃ, dhammañca vimalaṃ varaṃ;

วเนฺท อริยสงฺฆญฺจ, ทกฺขิเณยฺยํ นิรงฺคณํฯ

Vande ariyasaṅghañca, dakkhiṇeyyaṃ niraṅgaṇaṃ.

อุฬารปุญฺญเตเชน, กตฺวา สตฺตุวิมทฺทนํ;

Uḷārapuññatejena, katvā sattuvimaddanaṃ;

ปตฺตรชฺชาภิเสเกน, สาสนุโชฺชตนตฺถินาฯ

Pattarajjābhisekena, sāsanujjotanatthinā.

นิสฺสาย สีหฬิเนฺทน, ยํ ปรกฺกมพาหุนา;

Nissāya sīhaḷindena, yaṃ parakkamabāhunā;

กตฺวา นิกายสามคฺคิํ, สาสนํ สุวิโสธิตํฯ

Katvā nikāyasāmaggiṃ, sāsanaṃ suvisodhitaṃ.

กสฺสปํ ตํ มหาเถรํ, สงฺฆสฺส ปริณายกํ;

Kassapaṃ taṃ mahātheraṃ, saṅghassa pariṇāyakaṃ;

ทีปสฺมิํ ตมฺพปณฺณิมฺหิ, สาสโนทยการกํฯ

Dīpasmiṃ tambapaṇṇimhi, sāsanodayakārakaṃ.

ปฎิปตฺติปราธีนํ, สทารญฺญนิวาสินํ;

Paṭipattiparādhīnaṃ, sadāraññanivāsinaṃ;

ปากฎํ คคเน จนฺท-มณฺฑลํ วิย สาสเนฯ

Pākaṭaṃ gagane canda-maṇḍalaṃ viya sāsane.

สงฺฆสฺส ปิตรํ วเนฺท, วินเย สุวิสารทํ;

Saṅghassa pitaraṃ vande, vinaye suvisāradaṃ;

ยํ นิสฺสาย วสโนฺตหํ, วุทฺธิปฺปโตฺตสฺมิ สาสเนฯ

Yaṃ nissāya vasantohaṃ, vuddhippattosmi sāsane.

อนุเถรํ มหาปุญฺญํ, สุเมธํ สุติวิสฺสุตํ;

Anutheraṃ mahāpuññaṃ, sumedhaṃ sutivissutaṃ;

อวิขณฺฑิตสีลาทิ-ปริสุทฺธคุโณทยํฯ

Avikhaṇḍitasīlādi-parisuddhaguṇodayaṃ.

พหุสฺสุตํ สติมนฺตํ, ทนฺตํ สนฺตํ สมาหิตํ;

Bahussutaṃ satimantaṃ, dantaṃ santaṃ samāhitaṃ;

นมามิ สิรสา ธีรํ, ครุํ เม คณวาจกํฯ

Namāmi sirasā dhīraṃ, garuṃ me gaṇavācakaṃ.

อาคตาคมตเกฺกสุ , สทฺทสตฺถนยญฺญุสุ;

Āgatāgamatakkesu , saddasatthanayaññusu;

ยสฺสเนฺตวาสิภิกฺขูสุ, สาสนํ สุปฺปติฎฺฐิตํฯ

Yassantevāsibhikkhūsu, sāsanaṃ suppatiṭṭhitaṃ.

วินยฎฺฐกถายาหํ, ลีนสารตฺถทีปนิํ;

Vinayaṭṭhakathāyāhaṃ, līnasāratthadīpaniṃ;

กริสฺสามิ สุวิเญฺญยฺยํ, ปริปุณฺณมนากุลํฯ

Karissāmi suviññeyyaṃ, paripuṇṇamanākulaṃ.

โปราเณหิ กตํ ยํ ตุ, ลีนตฺถสฺส ปกาสนํ;

Porāṇehi kataṃ yaṃ tu, līnatthassa pakāsanaṃ;

น ตํ สพฺพตฺถ ภิกฺขูนํ, อตฺถํ สาเธติ สพฺพโสฯ

Na taṃ sabbattha bhikkhūnaṃ, atthaṃ sādheti sabbaso.

ทุวิเญฺญยฺยสภาวาย, สีหฬาย นิรุตฺติยา;

Duviññeyyasabhāvāya, sīhaḷāya niruttiyā;

คณฺฐิปเทสฺวเนเกสุ, ลิขิตํ กิญฺจิ กตฺถจิฯ

Gaṇṭhipadesvanekesu, likhitaṃ kiñci katthaci.

มาคธิกาย ภาสาย, อารภิตฺวาปิ เกนจิ;

Māgadhikāya bhāsāya, ārabhitvāpi kenaci;

ภาสนฺตเรหิ สมฺมิสฺสํ, ลิขิตํ กิญฺจิเทว จฯ

Bhāsantarehi sammissaṃ, likhitaṃ kiñcideva ca.

อสารคนฺถภาโรปิ, ตเตฺถว พหุ ทิสฺสติ;

Asāraganthabhāropi, tattheva bahu dissati;

อากุลญฺจ กตํ ยตฺถ, สุวิเญฺญยฺยมฺปิ อตฺถโตฯ

Ākulañca kataṃ yattha, suviññeyyampi atthato.

ตโต อปริปุเณฺณน, ตาทิเสเนตฺถ สพฺพโส;

Tato aparipuṇṇena, tādisenettha sabbaso;

กถมตฺถํ วิชานนฺติ, นานาเทสนิวาสิโนฯ

Kathamatthaṃ vijānanti, nānādesanivāsino.

ภาสนฺตรํ ตโต หิตฺวา, สารมาทาย สพฺพโส;

Bhāsantaraṃ tato hitvā, sāramādāya sabbaso;

อนากุลํ กริสฺสามิ, ปริปุณฺณวินิจฺฉยนฺติฯ

Anākulaṃ karissāmi, paripuṇṇavinicchayanti.

คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา

Ganthārambhakathāvaṇṇanā

วินยสํวณฺณนารเมฺภ รตนตฺตยํ นมสฺสิตุกาโม ตสฺส วิสิฎฺฐคุณโยคสนฺทสฺสนตฺถํ ‘‘โย กปฺปโกฎีหิปี’’ติอาทิมาหฯ วิสิฎฺฐคุณโยเคน หิ วนฺทนารหภาโว, วนฺทนารเห จ กตา วนฺทนา ยถาธิเปฺปตมตฺถํ สาเธติฯ เอตฺถ จ สํวณฺณนารเมฺภ รตนตฺตยปณามกรณปฺปโยชนํ ตตฺถ ตตฺถ พหุธา ปปเญฺจนฺติ อาจริยาฯ ตถา หิ วณฺณยนฺติ –

Vinayasaṃvaṇṇanārambhe ratanattayaṃ namassitukāmo tassa visiṭṭhaguṇayogasandassanatthaṃ ‘‘yo kappakoṭīhipī’’tiādimāha. Visiṭṭhaguṇayogena hi vandanārahabhāvo, vandanārahe ca katā vandanā yathādhippetamatthaṃ sādheti. Ettha ca saṃvaṇṇanārambhe ratanattayapaṇāmakaraṇappayojanaṃ tattha tattha bahudhā papañcenti ācariyā. Tathā hi vaṇṇayanti –

‘‘สํวณฺณนารเมฺภ รตนตฺตยวนฺทนา สํวเณฺณตพฺพสฺส ธมฺมสฺส ปภวนิสฺสยวิสุทฺธิปฎิเวทนตฺถํ, ตํ ปน ธมฺมสํวณฺณนาสุ วิญฺญูนํ พหุมานุปฺปาทนตฺถํ, ตํ สมฺมเทว เตสํ อุคฺคหณธารณาทิกฺกมลทฺธพฺพาย สมฺมาปฎิปตฺติยา สพฺพหิตสุขนิปฺผาทนตฺถํฯ อถ วา มงฺคลภาวโต , สพฺพกิริยาสุ ปุพฺพกิจฺจภาวโต, ปณฺฑิเตหิ สมาจริตภาวโต, อายติํ ปเรสํ ทิฎฺฐานุคติอาปชฺชนโต จ สํวณฺณนายํ รตนตฺตยปณามกิริยา’’ติฯ

‘‘Saṃvaṇṇanārambhe ratanattayavandanā saṃvaṇṇetabbassa dhammassa pabhavanissayavisuddhipaṭivedanatthaṃ, taṃ pana dhammasaṃvaṇṇanāsu viññūnaṃ bahumānuppādanatthaṃ, taṃ sammadeva tesaṃ uggahaṇadhāraṇādikkamaladdhabbāya sammāpaṭipattiyā sabbahitasukhanipphādanatthaṃ. Atha vā maṅgalabhāvato , sabbakiriyāsu pubbakiccabhāvato, paṇḍitehi samācaritabhāvato, āyatiṃ paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanato ca saṃvaṇṇanāyaṃ ratanattayapaṇāmakiriyā’’ti.

มยํ ปน อิธาธิเปฺปตเมว ปโยชนํ ทสฺสยิสฺสามฯ ตสฺมา สํวณฺณนารเมฺภ รตนตฺตยปณามกรณํ ยถาปฎิญฺญาตสํวณฺณนาย อนนฺตราเยน ปริสมาปนตฺถนฺติ เวทิตพฺพํฯ อิทเมว หิ ปโยชนํ อาจริเยน อิธาธิเปฺปตํฯ ตถา หิ วกฺขติ –

Mayaṃ pana idhādhippetameva payojanaṃ dassayissāma. Tasmā saṃvaṇṇanārambhe ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanatthanti veditabbaṃ. Idameva hi payojanaṃ ācariyena idhādhippetaṃ. Tathā hi vakkhati –

‘‘อิเจฺจวมจฺจนฺตนมสฺสเนยฺยํ ,

‘‘Iccevamaccantanamassaneyyaṃ ,

นมสฺสมาโน รตนตฺตยํ ยํ;

Namassamāno ratanattayaṃ yaṃ;

ปุญฺญาภิสนฺทํ วิปุลํ อลตฺถํ,

Puññābhisandaṃ vipulaṃ alatthaṃ,

ตสฺสานุภาเวน หตนฺตราโย’’ติฯ

Tassānubhāvena hatantarāyo’’ti.

รตนตฺตยปณามกรเณน เจตฺถ ยถาปฎิญฺญาตสํวณฺณนาย อนนฺตราเยน ปริสมาปนํ รตนตฺตยปูชาย ปญฺญาปาฎวภาวโต, ตาย ปญฺญาปาฎวญฺจ ราคาทิมลวิธมนโตฯ วุตฺตเญฺหตํ –

Ratanattayapaṇāmakaraṇena cettha yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanaṃ ratanattayapūjāya paññāpāṭavabhāvato, tāya paññāpāṭavañca rāgādimalavidhamanato. Vuttañhetaṃ –

‘‘ยสฺมิํ, มหานาม, สมเย อริยสาวโก ตถาคตํ อนุสฺสรติ, เนวสฺส ตสฺมิํ สมเย ราคปริยุฎฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทสปริยุฎฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โมหปริยุฎฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, อุชุคตเมวสฺส ตสฺมิํ สมเย จิตฺตํ โหตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๑๑.๑๑)ฯ

‘‘Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hotī’’tiādi (a. ni. 11.11).

ตสฺมา รตนตฺตยปูชเนน วิกฺขาลิตมลาย ปญฺญาย ปาฎวสิทฺธิฯ

Tasmā ratanattayapūjanena vikkhālitamalāya paññāya pāṭavasiddhi.

อถ วา รตนตฺตยปูชนสฺส ปญฺญาปทฎฺฐานสมาธิเหตุตฺตา ปญฺญาปาฎวํฯ วุตฺตญฺหิ ตสฺส สมาธิเหตุตฺตํ –

Atha vā ratanattayapūjanassa paññāpadaṭṭhānasamādhihetuttā paññāpāṭavaṃ. Vuttañhi tassa samādhihetuttaṃ –

‘‘เอวํ อุชุคตจิโตฺต โข, มหานาม, อริยสาวโก ลภติ อตฺถเวทํ, ลภติ ธมฺมเวทํ, ลภติ ธมฺมูปสํหิตํ ปาโมชฺชํ, ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ, ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ, ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทิยติ, สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยตี’’ติ (อ. นิ. ๑๑.๑๑.)ฯ

‘‘Evaṃ ujugatacitto kho, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (a. ni. 11.11.).

สมาธิสฺส จ ปญฺญาย ปทฎฺฐานภาโว วุโตฺตเยว ‘‘สมาหิโต ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๙๙; มิ. ป. ๒.๑.๑๔)ฯ ตโต เอวํ ปฎุภูตาย ปญฺญาย ปฎิญฺญามหตฺตกตํ เขทมภิภุยฺย อนนฺตราเยน สํวณฺณนํ สมาปยิสฺสติฯ เตน วุตฺตํ ‘‘อนนฺตราเยน ปริสมาปนตฺถ’’นฺติฯ

Samādhissa ca paññāya padaṭṭhānabhāvo vuttoyeva ‘‘samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 4.99; mi. pa. 2.1.14). Tato evaṃ paṭubhūtāya paññāya paṭiññāmahattakataṃ khedamabhibhuyya anantarāyena saṃvaṇṇanaṃ samāpayissati. Tena vuttaṃ ‘‘anantarāyena parisamāpanattha’’nti.

อถ วา รตนตฺตยปูชาย อายุวณฺณสุขพลวฑฺฒนโต อนนฺตราเยน ปริสมาปนํ เวทิตพฺพํฯ รตนตฺตยปณาเมน หิ อายุวณฺณสุขพลานิ วฑฺฒนฺติฯ วุตฺตเญฺหตํ –

Atha vā ratanattayapūjāya āyuvaṇṇasukhabalavaḍḍhanato anantarāyena parisamāpanaṃ veditabbaṃ. Ratanattayapaṇāmena hi āyuvaṇṇasukhabalāni vaḍḍhanti. Vuttañhetaṃ –

‘‘อภิวาทนสีลิสฺส , นิจฺจํ วุฑฺฒาปจายิโน;

‘‘Abhivādanasīlissa , niccaṃ vuḍḍhāpacāyino;

จตฺตาโร ธมฺมา วฑฺฒนฺติ, อายุ วโณฺณ สุขํ พล’’นฺติฯ (ธ. ป. ๑๐๙);

Cattāro dhammā vaḍḍhanti, āyu vaṇṇo sukhaṃ bala’’nti. (dha. pa. 109);

ตโต อายุวณฺณสุขพลวุฑฺฒิยา โหเตว การิยนิฎฺฐานมิติ วุตฺตํ ‘‘อนนฺตราเยน ปริสมาปนตฺถ’’นฺติฯ

Tato āyuvaṇṇasukhabalavuḍḍhiyā hoteva kāriyaniṭṭhānamiti vuttaṃ ‘‘anantarāyena parisamāpanattha’’nti.

อถ วา รตนตฺตยคารวสฺส ปฎิภานาปริหานาวหตฺตาฯ อปริหานาวหญฺหิ ตีสุปิ รตเนสุ คารวํฯ วุตฺตเญฺหตํ –

Atha vā ratanattayagāravassa paṭibhānāparihānāvahattā. Aparihānāvahañhi tīsupi ratanesu gāravaṃ. Vuttañhetaṃ –

‘‘สตฺติเม, ภิกฺขเว, อปริหานิยา ธมฺมาฯ กตเม สตฺต? สตฺถุคารวตา ธมฺมคารวตา สงฺฆคารวตา สิกฺขาคารวตา สมาธิคารวตา กลฺยาณมิตฺตตา โสวจสฺสตา’’ติ (อ. นิ. ๗.๓๔)ฯ

‘‘Sattime, bhikkhave, aparihāniyā dhammā. Katame satta? Satthugāravatā dhammagāravatā saṅghagāravatā sikkhāgāravatā samādhigāravatā kalyāṇamittatā sovacassatā’’ti (a. ni. 7.34).

โหเตว จ ตโต ปฎิภานาปริหาเนน ยถาปฎิญฺญาตปริสมาปนํฯ

Hoteva ca tato paṭibhānāparihānena yathāpaṭiññātaparisamāpanaṃ.

อถ วา ปสาทวตฺถูสุ ปูชาย ปุญฺญาติสยภาวโตฯ วุตฺตญฺหิ ตสฺส ปุญฺญาติสยตฺตํ –

Atha vā pasādavatthūsu pūjāya puññātisayabhāvato. Vuttañhi tassa puññātisayattaṃ –

‘‘ปูชารเห ปูชยโต, พุเทฺธ ยทิว สาวเก;

‘‘Pūjārahe pūjayato, buddhe yadiva sāvake;

ปปญฺจสมติกฺกเนฺต, ติณฺณโสกปริทฺทเวฯ

Papañcasamatikkante, tiṇṇasokapariddave.

‘‘เต ตาทิเส ปูชยโต, นิพฺพุเต อกุโตภเย;

‘‘Te tādise pūjayato, nibbute akutobhaye;

น สกฺกา ปุญฺญํ สงฺขาตุํ, อิเมตฺตมปิ เกนจี’’ติฯ (ธ. ป. ๑๙๕-๑๙๖; อป. เถร ๑.๑๐.๑-๒);

Na sakkā puññaṃ saṅkhātuṃ, imettamapi kenacī’’ti. (dha. pa. 195-196; apa. thera 1.10.1-2);

ปุญฺญาติสโย จ ยถาธิเปฺปตปริสมาปนุปาโยฯ ยถาห –

Puññātisayo ca yathādhippetaparisamāpanupāyo. Yathāha –

‘‘เอส เทวมนุสฺสานํ, สพฺพกามทโท นิธิ;

‘‘Esa devamanussānaṃ, sabbakāmadado nidhi;

ยํ ยเทวาภิปเตฺถนฺติ, สพฺพเมเตน ลพฺภตี’’ติฯ (ขุ. ปา. ๘.๑๐);

Yaṃ yadevābhipatthenti, sabbametena labbhatī’’ti. (khu. pā. 8.10);

อุปาเยสุ จ ปฎิปนฺนสฺส โหเตว การิยนิฎฺฐานํฯ รตนตฺตยปูชา หิ นิรติสยปุญฺญเกฺขตฺตสํพุทฺธิยา อปริเมยฺยปฺปภโว ปุญฺญาติสโยติ พหุวิธนฺตราเยปิ โลกสนฺนิวาเส อนฺตรายนิพนฺธนสกลสํกิเลสวิทฺธํสนาย ปโหติ, ภยาทิอุปทฺทวญฺจ นิวาเรติฯ ตสฺมา สุวุตฺตํ ‘‘สํวณฺณนารเมฺภ รตนตฺตยปณามกรณํ ยถาปฎิญฺญาตสํวณฺณนาย อนนฺตราเยน ปริสมาปนตฺถนฺติ เวทิตพฺพ’’นฺติฯ

Upāyesu ca paṭipannassa hoteva kāriyaniṭṭhānaṃ. Ratanattayapūjā hi niratisayapuññakkhettasaṃbuddhiyā aparimeyyappabhavo puññātisayoti bahuvidhantarāyepi lokasannivāse antarāyanibandhanasakalasaṃkilesaviddhaṃsanāya pahoti, bhayādiupaddavañca nivāreti. Tasmā suvuttaṃ ‘‘saṃvaṇṇanārambhe ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanatthanti veditabba’’nti.

เอวํ ปน สปฺปโยชนํ รตนตฺตยวนฺทนํ กตฺตุกาโม ปฐมํ ตาว ภควโต วนฺทนํ กาตุํ ตมฺมูลกตฺตา เสสรตนานํ ‘‘โย กปฺป…เป.… มหาการุณิกสฺส ตสฺสา’’ติ อาหฯ เอตฺถ ปน ยสฺสา เทสนาย สํวณฺณนํ กตฺตุกาโม, สา ยสฺมา กรุณาปฺปธานา, น สุตฺตนฺตเทสนา วิย กรุณาปญฺญาปฺปธานา, นาปิ อภิธมฺมเทสนา วิย ปญฺญาปฺปธานา, ตสฺมา กรุณาปฺปธานเมว ภควโต โถมนํ อารทฺธํฯ เอสา หิ อาจริยสฺส ปกติ, ยทิทํ อารมฺภานุรูปโถมนาฯ เตเนว สุตฺตนฺตเทสนาย สํวณฺณนารเมฺภ ‘‘กรุณาสีตลหทยํ, ปญฺญาปโชฺชตวิหตโมหตม’’นฺติ กรุณาปญฺญาปฺปธานํ, อภิธมฺมเทสนาย สํวณฺณนารเมฺภ ‘‘กรุณา วิย สเตฺตสุ, ปญฺญา ยสฺส มเหสิโน’’ติ ปญฺญาปฺปธานญฺจ โถมนํ อารทฺธํฯ กรุณาปญฺญาปฺปธานา หิ สุตฺตนฺตเทสนา เตสํ เตสํ สตฺตานํ อาสยานุสยาธิมุตฺติจริยาทิเภทปริจฺฉินฺทนสมตฺถาย ปญฺญาย สเตฺตสุ จ มหากรุณาย ตตฺถ สาติสยปฺปวตฺติโตฯ สุตฺตนฺตเทสนาย หิ มหากรุณาสมาปตฺติพหุโล เวเนยฺยสนฺตาเนสุ ตทชฺฌาสยานุโลเมน คมฺภีรมตฺถปทํ ปติฎฺฐาเปสิฯ อภิธมฺมเทสนา จ เกวลํ ปญฺญาปฺปธานา ปรมตฺถธมฺมานํ ยถาสภาวปฎิเวธสมตฺถาย ปญฺญาย ตตฺถ สาติสยปฺปวตฺติโตฯ

Evaṃ pana sappayojanaṃ ratanattayavandanaṃ kattukāmo paṭhamaṃ tāva bhagavato vandanaṃ kātuṃ tammūlakattā sesaratanānaṃ ‘‘yo kappa…pe… mahākāruṇikassa tassā’’ti āha. Ettha pana yassā desanāya saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo, sā yasmā karuṇāppadhānā, na suttantadesanā viya karuṇāpaññāppadhānā, nāpi abhidhammadesanā viya paññāppadhānā, tasmā karuṇāppadhānameva bhagavato thomanaṃ āraddhaṃ. Esā hi ācariyassa pakati, yadidaṃ ārambhānurūpathomanā. Teneva suttantadesanāya saṃvaṇṇanārambhe ‘‘karuṇāsītalahadayaṃ, paññāpajjotavihatamohatama’’nti karuṇāpaññāppadhānaṃ, abhidhammadesanāya saṃvaṇṇanārambhe ‘‘karuṇā viya sattesu, paññā yassa mahesino’’ti paññāppadhānañca thomanaṃ āraddhaṃ. Karuṇāpaññāppadhānā hi suttantadesanā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āsayānusayādhimutticariyādibhedaparicchindanasamatthāya paññāya sattesu ca mahākaruṇāya tattha sātisayappavattito. Suttantadesanāya hi mahākaruṇāsamāpattibahulo veneyyasantānesu tadajjhāsayānulomena gambhīramatthapadaṃ patiṭṭhāpesi. Abhidhammadesanā ca kevalaṃ paññāppadhānā paramatthadhammānaṃ yathāsabhāvapaṭivedhasamatthāya paññāya tattha sātisayappavattito.

วินยเทสนา ปน อาสยาทินิรเปกฺขํ เกวลํ กรุณาย ปากติกสเตฺตนปิ อโสตพฺพารหํ สุณโนฺต อปุจฺฉิตพฺพารหํ ปุจฺฉโนฺต อวตฺตพฺพารหญฺจ วทโนฺต ภควา สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสีติ กรุณาปฺปธานาฯ ตถา หิ อุกฺกํสปริยนฺตคตหิโรตฺตโปฺปปิ ภควา โลกิยสาธุชเนหิปิ ปริหริตพฺพานิ ‘‘สิขรณีสี’’ติอาทีนิ วจนานิ ยถาปราธญฺจ ครหวจนานิ วินยปิฎกเทสนาย มหากรุณาสโญฺจทิตมานโส มหาปริสมเชฺฌ อภาสิ, ตํตํสิกฺขาปทปญฺญตฺติการณาเปกฺขาย เวรญฺชาทีสุ สารีริกญฺจ เขทมนุโภสิฯ ตสฺมา กิญฺจาปิ ภูมนฺตรปจฺจยาการสมยนฺตรกถานํ วิย วินยปญฺญตฺติยาปิ สมุฎฺฐาปิกา ปญฺญา อนญฺญสาธารณตาย อติสยกิจฺจวตี, กรุณาย กิจฺจํ ปน ตโตปิ อธิกนฺติ กรุณาปฺปธานา วินยเทสนาฯ กรุณาพฺยาปาราธิกตาย หิ เทสนาย กรุณาปฺปธานตาฯ ตสฺมา อารมฺภานุรูปํ กรุณาปฺปธานเมว เอตฺถ โถมนํ กตนฺติ เวทิตพฺพํฯ

Vinayadesanā pana āsayādinirapekkhaṃ kevalaṃ karuṇāya pākatikasattenapi asotabbārahaṃ suṇanto apucchitabbārahaṃ pucchanto avattabbārahañca vadanto bhagavā sikkhāpadaṃ paññapesīti karuṇāppadhānā. Tathā hi ukkaṃsapariyantagatahirottappopi bhagavā lokiyasādhujanehipi pariharitabbāni ‘‘sikharaṇīsī’’tiādīni vacanāni yathāparādhañca garahavacanāni vinayapiṭakadesanāya mahākaruṇāsañcoditamānaso mahāparisamajjhe abhāsi, taṃtaṃsikkhāpadapaññattikāraṇāpekkhāya verañjādīsu sārīrikañca khedamanubhosi. Tasmā kiñcāpi bhūmantarapaccayākārasamayantarakathānaṃ viya vinayapaññattiyāpi samuṭṭhāpikā paññā anaññasādhāraṇatāya atisayakiccavatī, karuṇāya kiccaṃ pana tatopi adhikanti karuṇāppadhānā vinayadesanā. Karuṇābyāpārādhikatāya hi desanāya karuṇāppadhānatā. Tasmā ārambhānurūpaṃ karuṇāppadhānameva ettha thomanaṃ katanti veditabbaṃ.

กรุณาคฺคหเณน จ อปริเมยฺยปฺปภาวา สเพฺพปิ พุทฺธคุณา สงฺคหิตาติ ทฎฺฐพฺพา ตํมูลกตฺตา เสสพุทฺธคุณานํฯ มหากรุณาย วา ฉสุ อสาธารณญาเณสุ อญฺญตรตฺตา ตํสหจริตเสสาสาธารณญาณานมฺปิ คหณสพฺภาวโต สเพฺพปิ พุทฺธคุณา นยโต ทสฺสิตาว โหนฺติฯ เอโสเยว หิ นิรวเสสโต พุทฺธคุณานํ ทสฺสนุปาโย ยทิทํ นยคฺคาโหฯ อญฺญถา โก นาม สมโตฺถ ภควโต คุเณ อนุปทํ นิรวเสสโต ทเสฺสตุํฯ เตเนวาห –

Karuṇāggahaṇena ca aparimeyyappabhāvā sabbepi buddhaguṇā saṅgahitāti daṭṭhabbā taṃmūlakattā sesabuddhaguṇānaṃ. Mahākaruṇāya vā chasu asādhāraṇañāṇesu aññatarattā taṃsahacaritasesāsādhāraṇañāṇānampi gahaṇasabbhāvato sabbepi buddhaguṇā nayato dassitāva honti. Esoyeva hi niravasesato buddhaguṇānaṃ dassanupāyo yadidaṃ nayaggāho. Aññathā ko nāma samattho bhagavato guṇe anupadaṃ niravasesato dassetuṃ. Tenevāha –

‘‘พุโทฺธปิ พุทฺธสฺส ภเณยฺย วณฺณํ,

‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,

กปฺปมฺปิ เจ อญฺญมภาสมาโน;

Kappampi ce aññamabhāsamāno;

ขีเยถ กโปฺป จิรทีฆมนฺตเร,

Khīyetha kappo ciradīghamantare,

วโณฺณ น ขีเยถ ตถาคตสฺสา’’ติฯ (ที. นิ. อฎฺฐ. ๑.๓๐๔; ๓.๑๔๑; ม. นิ. อฎฺฐ. ๒.๔๒๕);

Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.304; 3.141; ma. ni. aṭṭha. 2.425);

เตเนว จ อายสฺมตา สาริปุตฺตเตฺถเรนปิ พุทฺธคุณปริเจฺฉทนํ ปติอนุยุเตฺตน ‘‘โน เหตํ, ภเนฺต’’ติ ปฎิกฺขิปิตฺวา ‘‘อปิจ เม, ภเนฺต, ธมฺมนฺวโย วิทิโต’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๔๖) วุตฺตํฯ ตสฺมา ‘‘โย กปฺปโกฎีหิปี’’ติอาทินา กรุณามุเขน สเงฺขปโต สกลสพฺพญฺญุคุเณหิ ภควนฺตํ อภิตฺถวีติ ทฎฺฐพฺพํฯ อยเมตฺถ สมุทายโตฺถฯ

Teneva ca āyasmatā sāriputtattherenapi buddhaguṇaparicchedanaṃ patianuyuttena ‘‘no hetaṃ, bhante’’ti paṭikkhipitvā ‘‘apica me, bhante, dhammanvayo vidito’’ti (dī. ni. 2.146) vuttaṃ. Tasmā ‘‘yo kappakoṭīhipī’’tiādinā karuṇāmukhena saṅkhepato sakalasabbaññuguṇehi bhagavantaṃ abhitthavīti daṭṭhabbaṃ. Ayamettha samudāyattho.

อยํ ปน อวยวโตฺถ – โยติ อนิยมวจนํฯ ตสฺส ‘‘นาโถ’’ติ อิมินา สมฺพโนฺธฯ ‘‘กปฺปโกฎีหิปี’’ติอาทินา ปน ยาย กรุณาย โส ‘‘มหาการุณิโก’’ติ วุจฺจติ, ตสฺสา วเสน กปฺปโกฎิคณนายปิ อปฺปเมยฺยํ กาลํ โลกหิตตฺถาย อติทุกฺกรํ กโรนฺตสฺส ภควโต ทุกฺขานุภวนํ ทเสฺสติฯ กรุณาย พเลเนว หิ โส ภควา หตฺถคตมฺปิ นิพฺพานํ ปหาย สํสารปเงฺก นิมุคฺคํ สตฺตนิกายํ ตโต สมุทฺธรณตฺถํ จิเนฺตตุมฺปิ อสกฺกุเณยฺยํ นยนชีวิตปุตฺตภริยทานาทิกํ อติทุกฺกรมกาสิฯ กปฺปโกฎีหิปิ อปฺปเมยฺยํ กาลนฺติ กปฺปโกฎิคณนายปิ ‘‘เอตฺตกา กปฺปโกฎิโย’’ติ ปเมตุํ อสกฺกุเณยฺยํ กาลํ, กปฺปโกฎิคณนวเสนปิ ปริจฺฉินฺทิตุมสกฺกุเณยฺยตฺตา อปริจฺฉินฺนานิ กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสเงฺขฺยยฺยานีติ วุตฺตํ โหติฯ กปฺปโกฎิวเสเนว หิ โส กาโล อปฺปเมโยฺย, อสเงฺขฺยยฺยวเสน ปน ปริจฺฉิโนฺนเยวฯ ‘‘กปฺปโกฎีหิปี’’ติ อปิสโทฺท กปฺปโกฎิวเสนปิ ตาว ปเมตุํ น สกฺกา, ปเคว วสฺสคณนายาติ ทเสฺสติฯ ‘‘อปฺปเมยฺยํ กาล’’นฺติ อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ ‘‘มาสมธีเต, ทิวสํ จรตี’’ติอาทีสุ วิยฯ กโรโนฺต อติทุกฺกรานีติ ปญฺจมหาปริจฺจาคาทีนิ อติทุกฺกรานิ กโรโนฺตฯ เอวมติทุกฺกรานิ กโรโนฺต กิํ วินฺทีติ เจ? เขทํ คโต, กายิกํ เขทมุปคโต, ปริสฺสมํ ปโตฺตติ อโตฺถ, ทุกฺขมนุภวีติ วุตฺตํ โหติฯ ทุกฺขญฺหิ ขิชฺชติ สหิตุมสกฺกุเณยฺยนฺติ ‘‘เขโท’’ติ วุจฺจติฯ โลกหิตายาติ ‘‘อนมตเคฺค สํสาเร วฎฺฎทุเกฺขน อจฺจนฺตปีฬิตํ สตฺตโลกํ ตมฺหา ทุกฺขโต โมเจตฺวา นิพฺพานสุขภาคิยํ กริสฺสามี’’ติ เอวํ สตฺตโลกสฺส หิตกรณตฺถายาติ อโตฺถฯ อสฺส จ ‘‘อติทุกฺกรานิ กโรโนฺต’’ติ อิมินา สมฺพโนฺธฯ โลกหิตาย เขทํ คโตติ โยชนายปิ นตฺถิ โทโสฯ มหาคณฺฐิปเทปิ หิ ‘‘อติทุกฺกรานิ กโรโนฺต เขทํ คโต, กิมตฺถนฺติ เจ? โลกหิตายา’’ติ วุตฺตํฯ

Ayaṃ pana avayavattho – yoti aniyamavacanaṃ. Tassa ‘‘nātho’’ti iminā sambandho. ‘‘Kappakoṭīhipī’’tiādinā pana yāya karuṇāya so ‘‘mahākāruṇiko’’ti vuccati, tassā vasena kappakoṭigaṇanāyapi appameyyaṃ kālaṃ lokahitatthāya atidukkaraṃ karontassa bhagavato dukkhānubhavanaṃ dasseti. Karuṇāya baleneva hi so bhagavā hatthagatampi nibbānaṃ pahāya saṃsārapaṅke nimuggaṃ sattanikāyaṃ tato samuddharaṇatthaṃ cintetumpi asakkuṇeyyaṃ nayanajīvitaputtabhariyadānādikaṃ atidukkaramakāsi. Kappakoṭīhipi appameyyaṃ kālanti kappakoṭigaṇanāyapi ‘‘ettakā kappakoṭiyo’’ti pametuṃ asakkuṇeyyaṃ kālaṃ, kappakoṭigaṇanavasenapi paricchinditumasakkuṇeyyattā aparicchinnāni kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyānīti vuttaṃ hoti. Kappakoṭivaseneva hi so kālo appameyyo, asaṅkhyeyyavasena pana paricchinnoyeva. ‘‘Kappakoṭīhipī’’ti apisaddo kappakoṭivasenapi tāva pametuṃ na sakkā, pageva vassagaṇanāyāti dasseti. ‘‘Appameyyaṃ kāla’’nti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ ‘‘māsamadhīte, divasaṃ caratī’’tiādīsu viya. Karonto atidukkarānīti pañcamahāpariccāgādīni atidukkarāni karonto. Evamatidukkarāni karonto kiṃ vindīti ce? Khedaṃ gato, kāyikaṃ khedamupagato, parissamaṃ pattoti attho, dukkhamanubhavīti vuttaṃ hoti. Dukkhañhi khijjati sahitumasakkuṇeyyanti ‘‘khedo’’ti vuccati. Lokahitāyāti ‘‘anamatagge saṃsāre vaṭṭadukkhena accantapīḷitaṃ sattalokaṃ tamhā dukkhato mocetvā nibbānasukhabhāgiyaṃ karissāmī’’ti evaṃ sattalokassa hitakaraṇatthāyāti attho. Assa ca ‘‘atidukkarāni karonto’’ti iminā sambandho. Lokahitāya khedaṃ gatoti yojanāyapi natthi doso. Mahāgaṇṭhipadepi hi ‘‘atidukkarāni karonto khedaṃ gato, kimatthanti ce? Lokahitāyā’’ti vuttaṃ.

ยํ ปน เอวํ โยชนํ อสมฺภาเวเนฺตน เกนจิ วุตฺตํ ‘‘น หิ ภควา โลกหิตาย สํสารทุกฺขมนุภวติฯ น หิ กสฺสจิ ทุกฺขานุภวนํ โลกสฺส อุปการํ อาวหตี’’ติ, ตํ ตสฺส มติมตฺตํฯ เอวํ โยชนายปิ อติทุกฺกรานิ กโรนฺตสฺส ภควโต ทุกฺขานุภวนํ โลกหิตกรณตฺถายาติ อยมโตฺถ วิญฺญายติ, น ตุ ทุกฺขานุภวเนเนว โลกหิตสิทฺธีติฯ ปฐมํ วุตฺตโยชนายปิ หิ น ทุกฺกรกรณมเตฺตน โลกหิตสิทฺธิฯ น หิ ทุกฺกรํ กโรโนฺต กญฺจิ สตฺตํ มคฺคผลาทีสุ ปติฎฺฐาเปติ, อถ โข ตาทิสํ อติทุกฺกรํ กตฺวา สพฺพญฺญุภาวํ สจฺฉิกตฺวา นิยฺยานิกธมฺมเทสนาย มคฺคผลาทีสุ สเตฺต ปติฎฺฐาเปโนฺต โลกสฺส หิตํ สาเธติฯ

Yaṃ pana evaṃ yojanaṃ asambhāventena kenaci vuttaṃ ‘‘na hi bhagavā lokahitāya saṃsāradukkhamanubhavati. Na hi kassaci dukkhānubhavanaṃ lokassa upakāraṃ āvahatī’’ti, taṃ tassa matimattaṃ. Evaṃ yojanāyapi atidukkarāni karontassa bhagavato dukkhānubhavanaṃ lokahitakaraṇatthāyāti ayamattho viññāyati, na tu dukkhānubhavaneneva lokahitasiddhīti. Paṭhamaṃ vuttayojanāyapi hi na dukkarakaraṇamattena lokahitasiddhi. Na hi dukkaraṃ karonto kañci sattaṃ maggaphalādīsu patiṭṭhāpeti, atha kho tādisaṃ atidukkaraṃ katvā sabbaññubhāvaṃ sacchikatvā niyyānikadhammadesanāya maggaphalādīsu satte patiṭṭhāpento lokassa hitaṃ sādheti.

กามเญฺจตฺถ สตฺตสงฺขารภาชนวเสน ติวิโธ โลโก, หิตกรณสฺส ปน อธิเปฺปตตฺตา ตํวิสยเสฺสว สตฺตโลกสฺส วเสน อโตฺถ คเหตโพฺพฯ โส หิ โลกียนฺติ เอตฺถ ปุญฺญปาปานิ ตํวิปาโก จาติ ‘‘โลโก’’ติ วุจฺจติฯ กตฺถจิ ปน ‘‘สนรามรโลกครุ’’นฺติอาทีสุ สมูหโตฺถปิ โลกสโทฺท สมุทายวเสน โลกียติ ปญฺญาปียตีติฯ ยํ ปเนตฺถ เกนจิ วุตฺตํ ‘‘อิมินา สตฺตโลกญฺจ ชาติโลกญฺจ สงฺคณฺหาติ, ตสฺมา ตสฺส สตฺตโลกสฺส อิธโลกปรโลกหิตํ, อติกฺกนฺตปรโลกานํ วา อุจฺฉินฺนโลกสมุทยานํ อิธ ชาติโลเก โอกาสโลเก วา ทิฎฺฐธมฺมสุขวิหารสงฺขาตญฺจ หิตํ สมฺปิเณฺฑตฺวา โลกสฺส, โลกานํ, โลเก วา หิตนฺติ สรูเปกเสสํ กตฺวา โลกหิตมิเจฺจวาหา’’ติ, น ตํ สารโต ปเจฺจตพฺพํ ทิฎฺฐธมฺมสุขวิหารสงฺขอาตหิตสฺสปิ สตฺตโลกวิสยตฺตา, สตฺตโลกคฺคหเณเนว อุจฺฉินฺนมูลานํ ขีณาสวานมฺปิ สงฺคหิตตฺตาฯ

Kāmañcettha sattasaṅkhārabhājanavasena tividho loko, hitakaraṇassa pana adhippetattā taṃvisayasseva sattalokassa vasena attho gahetabbo. So hi lokīyanti ettha puññapāpāni taṃvipāko cāti ‘‘loko’’ti vuccati. Katthaci pana ‘‘sanarāmaralokagaru’’ntiādīsu samūhatthopi lokasaddo samudāyavasena lokīyati paññāpīyatīti. Yaṃ panettha kenaci vuttaṃ ‘‘iminā sattalokañca jātilokañca saṅgaṇhāti, tasmā tassa sattalokassa idhalokaparalokahitaṃ, atikkantaparalokānaṃ vā ucchinnalokasamudayānaṃ idha jātiloke okāsaloke vā diṭṭhadhammasukhavihārasaṅkhātañca hitaṃ sampiṇḍetvā lokassa, lokānaṃ, loke vā hitanti sarūpekasesaṃ katvā lokahitamiccevāhā’’ti, na taṃ sārato paccetabbaṃ diṭṭhadhammasukhavihārasaṅkhaātahitassapi sattalokavisayattā, sattalokaggahaṇeneva ucchinnamūlānaṃ khīṇāsavānampi saṅgahitattā.

สพฺพตฺถ ‘‘เกนจี’’ติ วุเตฺต ‘‘วชิรพุทฺธิฎีกากาเรนา’’ติ คเหตพฺพํฯ ‘‘มหาคณฺฐิปเท’’ติ วา ‘‘มชฺฌิมคณฺฐิปเท’’ติ วา ‘‘จูฬคณฺฐิปเท’’ติ วา วุเตฺต ‘‘สีหฬคณฺฐิปเทสู’’ติ คเหตพฺพํฯ เกวลํ ‘‘คณฺฐิปเท’’ติ วุเตฺต ‘‘มาคธภาสาย ลิขิเต คณฺฐิปเท’’ติ คเหตพฺพํฯ

Sabbattha ‘‘kenacī’’ti vutte ‘‘vajirabuddhiṭīkākārenā’’ti gahetabbaṃ. ‘‘Mahāgaṇṭhipade’’ti vā ‘‘majjhimagaṇṭhipade’’ti vā ‘‘cūḷagaṇṭhipade’’ti vā vutte ‘‘sīhaḷagaṇṭhipadesū’’ti gahetabbaṃ. Kevalaṃ ‘‘gaṇṭhipade’’ti vutte ‘‘māgadhabhāsāya likhite gaṇṭhipade’’ti gahetabbaṃ.

นาโถติ โลกปฎิสรโณ, โลกสามี โลกนายโกติ วุตฺตํ โหติฯ ตถา หิ สพฺพานตฺถปอหารปุพฺพงฺคมาย นิรวเสสหิตสุขวิธานตปฺปราย นิรติสยาย ปโยคสมฺปตฺติยา สเทวมนุสฺสาย ปชาย อจฺจนฺตุปการิตาย อปริมิตนิรุปมปฺปภาวคุณวิเสสสมงฺคิตาย จ สพฺพสตฺตุตฺตโม ภควา อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อปริมาณานํ สตฺตานํ เอกปฎิสรโณ ปติฎฺฐาฯ อถ วา นาถตีติ นาโถ, เวเนยฺยานํ หิตสุขํ เมตฺตายนวเสน อาสีสติ ปเตฺถตีติ อโตฺถฯ อถ วา นาถติ เวเนยฺยคเต กิเลเส อุปตาเปตีติ อโตฺถ, นาถตีติ วา ยาจตีติ อโตฺถฯ ภควา หิ ‘‘สาธุ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กาเลน กาลํ อตฺตสมฺปตฺติํ ปจฺจเวเกฺขยฺยา’’ติอาทินา (อ. นิ. ๘.๗) สตฺตานํ ตํ ตํ หิตปฎิปตฺติํ ยาจิตฺวาปิ กรุณาย สมุสฺสาหิโต เต ตตฺถ นิโยเชติฯ ปรเมน วา จิตฺติสฺสริเยน สมนฺนาคโต สพฺพสเตฺต อีสติ อภิภวตีติ ปรมิสฺสโร ภควา ‘‘นาโถ’’ติ วุจฺจติฯ สโพฺพปิ จายมโตฺถ สทฺทสตฺถานุสารโต เวทิตโพฺพฯ

Nāthoti lokapaṭisaraṇo, lokasāmī lokanāyakoti vuttaṃ hoti. Tathā hi sabbānatthapaahārapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantupakāritāya aparimitanirupamappabhāvaguṇavisesasamaṅgitāya ca sabbasattuttamo bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ ekapaṭisaraṇo patiṭṭhā. Atha vā nāthatīti nātho, veneyyānaṃ hitasukhaṃ mettāyanavasena āsīsati patthetīti attho. Atha vā nāthati veneyyagate kilese upatāpetīti attho, nāthatīti vā yācatīti attho. Bhagavā hi ‘‘sādhu, bhikkhave, bhikkhu kālena kālaṃ attasampattiṃ paccavekkheyyā’’tiādinā (a. ni. 8.7) sattānaṃ taṃ taṃ hitapaṭipattiṃ yācitvāpi karuṇāya samussāhito te tattha niyojeti. Paramena vā cittissariyena samannāgato sabbasatte īsati abhibhavatīti paramissaro bhagavā ‘‘nātho’’ti vuccati. Sabbopi cāyamattho saddasatthānusārato veditabbo.

มหาการุณิกสฺสาติ โย กรุณาย กมฺปิตหทยตฺตา โลกหิตตฺถํ อติทุกฺกรกิริยาย อเนกปฺปการํ ตาทิสํ สํสารทุกฺขมนุภวิตฺวา อาคโต, ตสฺส มหาการุณิกสฺสาติ อโตฺถฯ ตตฺถ กิรตีติ กรุณา, ปรทุกฺขํ วิกฺขิปติ อปเนตีติ อโตฺถฯ ทุกฺขิเตสุ วา กิรียติ ปสารียตีติ กรุณาฯ อถ วา กิณาตีติ กรุณา, ปรทุเกฺข สติ การุณิกํ หิํสติ วิพาเธติ, วินาเสติ วา ปรสฺส ทุกฺขนฺติ อโตฺถฯ ปรทุเกฺข สติ สาธูนํ กมฺปนํ หทยเขทํ กโรตีติ วา กรุณาฯ อถ วา กมิติ สุขํ, ตํ รุนฺธตีติ กรุณาฯ เอสา หิ ปรทุกฺขาปนยนกามตาลกฺขณา อตฺตสุขนิรเปกฺขตาย การุณิกานํ สุขํ รุนฺธติ วิพาเธตีติฯ กรุณาย นิยุโตฺตติ การุณิโก ยถา ‘‘โทวาริโก’’ติฯ ยถา หิ ทฺวารฎฺฐานโต อญฺญตฺถ วตฺตมาโนปิ ทฺวารปฎิพทฺธชีวิโก ปุริโส ทฺวารานติวตฺตวุตฺติตาย ทฺวาเร นิยุโตฺตติ ‘‘โทวาริโก’’ติ วุจฺจติ, เอวํ ภควา เมตฺตาทิวเสน กรุณาวิหารโต อญฺญตฺถ วตฺตมาโนปิ กรุณานติวตฺตวุตฺติตาย กรุณาย นิยุโตฺตติ ‘‘การุณิโก’’ติ วุจฺจติฯ มหาภินีหารโต ปฎฺฐาย หิ ยาว มหาปรินิพฺพานา โลกหิตตฺถเมว โลกนาถา ติฎฺฐนฺติฯ มหโนฺต การุณิโกติ มหาการุณิโกฯ สติปิ ภควโต ตทญฺญคุณานมฺปิ วเสน มหนฺตภาเว การุณิกสทฺทสนฺนิธาเนน วุตฺตตฺตา กรุณาวเสเนตฺถ มหนฺตภาโว เวทิตโพฺพ ยถา ‘‘มหาเวยฺยากรโณ’’ติฯ เอวญฺจ กตฺวา ‘‘มหาการุณิกสฺสา’’ติ อิมินา ปเทน ปุคฺคลาธิฎฺฐาเนน สตฺถุ มหากรุณา วุตฺตา โหติฯ

Mahākāruṇikassāti yo karuṇāya kampitahadayattā lokahitatthaṃ atidukkarakiriyāya anekappakāraṃ tādisaṃ saṃsāradukkhamanubhavitvā āgato, tassa mahākāruṇikassāti attho. Tattha kiratīti karuṇā, paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho. Dukkhitesu vā kirīyati pasārīyatīti karuṇā. Atha vā kiṇātīti karuṇā, paradukkhe sati kāruṇikaṃ hiṃsati vibādheti, vināseti vā parassa dukkhanti attho. Paradukkhe sati sādhūnaṃ kampanaṃ hadayakhedaṃ karotīti vā karuṇā. Atha vā kamiti sukhaṃ, taṃ rundhatīti karuṇā. Esā hi paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā attasukhanirapekkhatāya kāruṇikānaṃ sukhaṃ rundhati vibādhetīti. Karuṇāya niyuttoti kāruṇiko yathā ‘‘dovāriko’’ti. Yathā hi dvāraṭṭhānato aññattha vattamānopi dvārapaṭibaddhajīviko puriso dvārānativattavuttitāya dvāre niyuttoti ‘‘dovāriko’’ti vuccati, evaṃ bhagavā mettādivasena karuṇāvihārato aññattha vattamānopi karuṇānativattavuttitāya karuṇāya niyuttoti ‘‘kāruṇiko’’ti vuccati. Mahābhinīhārato paṭṭhāya hi yāva mahāparinibbānā lokahitatthameva lokanāthā tiṭṭhanti. Mahanto kāruṇikoti mahākāruṇiko. Satipi bhagavato tadaññaguṇānampi vasena mahantabhāve kāruṇikasaddasannidhānena vuttattā karuṇāvasenettha mahantabhāvo veditabbo yathā ‘‘mahāveyyākaraṇo’’ti. Evañca katvā ‘‘mahākāruṇikassā’’ti iminā padena puggalādhiṭṭhānena satthu mahākaruṇā vuttā hoti.

อถ วา กรุณา กรุณายนํ สีลํ ปกติ เอตสฺสาติ การุณิโก, ปถวีผสฺสาทโย วิย กกฺขฬผุสนาทิสภาวา กรุณายนสภาโว สภาวภูตกรุโณติ อโตฺถฯ เสสํ ปุริมสทิสเมวฯ อถ วา มหาวิสยตาย มหานุภาวตาย มหาพลตาย จ มหตี กรุณาติ มหากรุณาฯ ภควโต หิ กรุณา นิรวเสเสสุ สเตฺตสุ ปวตฺตติ, ปวตฺตมานา จ อนญฺญสาธารณา ปวตฺตติ, ทิฎฺฐธมฺมิกาทิเภทญฺจ มหนฺตเมว สตฺตานํ หิตสุขํ เอกนฺตโต นิปฺผาเทติ, มหากรุณาย นิยุโตฺตติ มหาการุณิโกติ สพฺพํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํฯ อถ วา มหตี ปสตฺถา กรุณา อสฺส อตฺถีติ มหาการุณิโกฯ ปูชาวจโน เหตฺถ มหนฺตสโทฺท ‘‘มหาปุริโส’’ติอาทีสุ วิยฯ ปสตฺถา จ ภควโต กรุณา มหากรุณาสมาปตฺติวเสนปิ ปวตฺติโต อนญฺญสาธารณตฺตาติฯ

Atha vā karuṇā karuṇāyanaṃ sīlaṃ pakati etassāti kāruṇiko, pathavīphassādayo viya kakkhaḷaphusanādisabhāvā karuṇāyanasabhāvo sabhāvabhūtakaruṇoti attho. Sesaṃ purimasadisameva. Atha vā mahāvisayatāya mahānubhāvatāya mahābalatāya ca mahatī karuṇāti mahākaruṇā. Bhagavato hi karuṇā niravasesesu sattesu pavattati, pavattamānā ca anaññasādhāraṇā pavattati, diṭṭhadhammikādibhedañca mahantameva sattānaṃ hitasukhaṃ ekantato nipphādeti, mahākaruṇāya niyuttoti mahākāruṇikoti sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Atha vā mahatī pasatthā karuṇā assa atthīti mahākāruṇiko. Pūjāvacano hettha mahantasaddo ‘‘mahāpuriso’’tiādīsu viya. Pasatthā ca bhagavato karuṇā mahākaruṇāsamāpattivasenapi pavattito anaññasādhāraṇattāti.

เอวํ กรุณามุเขน สเงฺขปโต สกลสพฺพญฺญุคุเณหิ ภควนฺตํ โถเมตฺวา อิทานิ สทฺธมฺมํ โถเมตุํ ‘‘อสมฺพุธ’’นฺติอาทิมาหฯ ตตฺถ อสมฺพุธนฺติ ปุพฺพกาลกิริยานิเทฺทโส, ตสฺส อสมฺพุชฺฌโนฺต อปฺปฎิวิชฺฌโนฺตติ อโตฺถ, ยถาสภาวํ อปฺปฎิวิชฺฌนโตติ วุตฺตํ โหติฯ เหตุอโตฺถ เหตฺถ อนฺตสโทฺท ‘‘ปฐโนฺต นิสีทตี’’ติอาทีสุ วิยฯ ยนฺติ ปุพฺพกาลกิริยาย อนิยมโต กมฺมนิเทฺทโสฯ พุทฺธนิเสวิตนฺติ ตสฺส วิเสสนํฯ ตตฺถ พุทฺธสทฺทสฺส ตาว ‘‘พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุโทฺธ, โพเธตา ปชายาติ พุโทฺธ’’ติอาทินา (มหานิ. ๑๙๒) นิเทฺทสนเยน อโตฺถ เวทิตโพฺพฯ อถ วา สวาสนาย อญฺญาณนิทฺทาย อจฺจนฺตวิคมโต, พุทฺธิยา วา วิกสิตภาวโต พุทฺธวาติ พุโทฺธ ชาครณวิกสนตฺถวเสนฯ อถ วา กสฺสจิปิ เญยฺยธมฺมสฺส อนวพุทฺธสฺส อภาเวน เญยฺยวิเสสสฺส กมฺมภาเวน อคฺคหณโต กมฺมวจนิจฺฉาย อภาเวน อวคมนตฺถวเสเนว กตฺตุนิเทฺทโส ลพฺภตีติ พุทฺธวาติ พุโทฺธฯ อตฺถโต ปน ปารมิตาปริภาวิโต สยมฺภูญาเณน สห วาสนาย วิหตวิทฺธํสิตนิรวเสสกิเลโส มหากรุณาสพฺพญฺญุตญฺญาณาทิอปริเมยฺยคุณคณาธาโร ขนฺธสนฺตาโน พุโทฺธฯ ยถาห ‘‘พุโทฺธติ โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก ปุเพฺพ อนนุสฺสุเตสุ ธเมฺมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปโตฺต พเลสุ จ วสีภาว’’นฺติ (มหานิ. ๑๙๒; จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิเทฺทส ๙๗; ปฎิ. ม. ๑.๑๖๑)ฯ เตน เอวํ นิรุปมปฺปภาเวน พุเทฺธน นิเสวิตํ โคจราเสวนาภาวนาเสวนาหิ ยถารหํ นิเสวิตํ อนุภูตนฺติ อโตฺถฯ

Evaṃ karuṇāmukhena saṅkhepato sakalasabbaññuguṇehi bhagavantaṃ thometvā idāni saddhammaṃ thometuṃ ‘‘asambudha’’ntiādimāha. Tattha asambudhanti pubbakālakiriyāniddeso, tassa asambujjhanto appaṭivijjhantoti attho, yathāsabhāvaṃ appaṭivijjhanatoti vuttaṃ hoti. Hetuattho hettha antasaddo ‘‘paṭhanto nisīdatī’’tiādīsu viya. Yanti pubbakālakiriyāya aniyamato kammaniddeso. Buddhanisevitanti tassa visesanaṃ. Tattha buddhasaddassa tāva ‘‘bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho’’tiādinā (mahāni. 192) niddesanayena attho veditabbo. Atha vā savāsanāya aññāṇaniddāya accantavigamato, buddhiyā vā vikasitabhāvato buddhavāti buddho jāgaraṇavikasanatthavasena. Atha vā kassacipi ñeyyadhammassa anavabuddhassa abhāvena ñeyyavisesassa kammabhāvena aggahaṇato kammavacanicchāya abhāvena avagamanatthavaseneva kattuniddeso labbhatīti buddhavāti buddho. Atthato pana pāramitāparibhāvito sayambhūñāṇena saha vāsanāya vihataviddhaṃsitaniravasesakileso mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiaparimeyyaguṇagaṇādhāro khandhasantāno buddho. Yathāha ‘‘buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāva’’nti (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.161). Tena evaṃ nirupamappabhāvena buddhena nisevitaṃ gocarāsevanābhāvanāsevanāhi yathārahaṃ nisevitaṃ anubhūtanti attho.

ตตฺถ นิพฺพานํ โคจราเสวนาวเสเนว นิเสวิตํ, มโคฺค ปน อตฺตนา ภาวิโต จ ภาวนาเสวนาวเสน เสวิโต, ปเรหิ อุปฺปาทิตานิ ปน มคฺคผลานิ เจโตปริยญาณาทินา ยทา ปริชานาติ, อตฺตนา อุปฺปาทิตานิ วา ปจฺจเวกฺขณญาเณน ปริจฺฉินฺทติ, ตทา โคจราเสวนาวเสนปิ เสวิตานิ โหนฺติเยวฯ เอตฺถ จ ปริยตฺติธมฺมสฺสปิ ปริยายโต ธมฺมคฺคหเณน คหเณ สติ โสปิ เทสนาสมฺมสนญาณโคจรตาย โคจราเสวนาย เสวิโตติ สกฺกา คเหตุํฯ ‘‘อภิธมฺมนยสมุทฺทํ อธิคจฺฉติ, ตีณิ ปิฎกานิ สมฺมสี’’ติ จ อฎฺฐกถายํ วุตฺตตฺตา ปริยตฺติธมฺมสฺสปิ สจฺฉิกิริยาย สมฺมสนปริยาโย ลพฺภตีติ ยํ อสมฺพุธํ อสมฺพุชฺฌโนฺต อสจฺฉิกโรโนฺตติ อตฺถสมฺภวโต โสปิ อิธ วุโตฺต เอวาติ ทฎฺฐพฺพํฯ ตมฺปิ จ อปฺปฎิวิชฺฌโนฺต ภวาภวํ คจฺฉติ, ปริญฺญาตธมฺมวินโย ปน ตทตฺถปฎิปตฺติยา สมฺมาปฎิปโนฺน น จิรเสฺสว ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสติฯ วุตฺตเญฺหตํ –

Tattha nibbānaṃ gocarāsevanāvaseneva nisevitaṃ, maggo pana attanā bhāvito ca bhāvanāsevanāvasena sevito, parehi uppāditāni pana maggaphalāni cetopariyañāṇādinā yadā parijānāti, attanā uppāditāni vā paccavekkhaṇañāṇena paricchindati, tadā gocarāsevanāvasenapi sevitāni hontiyeva. Ettha ca pariyattidhammassapi pariyāyato dhammaggahaṇena gahaṇe sati sopi desanāsammasanañāṇagocaratāya gocarāsevanāya sevitoti sakkā gahetuṃ. ‘‘Abhidhammanayasamuddaṃ adhigacchati, tīṇi piṭakāni sammasī’’ti ca aṭṭhakathāyaṃ vuttattā pariyattidhammassapi sacchikiriyāya sammasanapariyāyo labbhatīti yaṃ asambudhaṃ asambujjhanto asacchikarontoti atthasambhavato sopi idha vutto evāti daṭṭhabbaṃ. Tampi ca appaṭivijjhanto bhavābhavaṃ gacchati, pariññātadhammavinayo pana tadatthapaṭipattiyā sammāpaṭipanno na cirasseva dukkhassantaṃ karissati. Vuttañhetaṃ –

‘‘โย อิมสฺมิํ ธมฺมวินเย, อปฺปมโตฺต วิหสฺสติ;

‘‘Yo imasmiṃ dhammavinaye, appamatto vihassati;

ปหาย ชาติสํสารํ, ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสตี’’ติฯ (ที. นิ. ๒.๑๘๕; สํ. นิ. ๑.๑๘๕);

Pahāya jātisaṃsāraṃ, dukkhassantaṃ karissatī’’ti. (dī. ni. 2.185; saṃ. ni. 1.185);

เอตฺถ จ กิญฺจาปิ มคฺคผลนิพฺพานานิ ปเจฺจกพุทฺธพุทฺธสาวเกหิปิ โคจราเสวนาทินา เสวิตานิ โหนฺติ, ตถาปิ อุกฺกฎฺฐปริเจฺฉทวเสน ‘‘พุทฺธนิเสวิต’’นฺติ วุตฺตํฯ เกนจิ ปน พุทฺธสทฺทสฺส สามญฺญโต พุทฺธานุพุทฺธปเจฺจกพุทฺธานมฺปิ เอเตฺถว สงฺคโห วุโตฺตฯ

Ettha ca kiñcāpi maggaphalanibbānāni paccekabuddhabuddhasāvakehipi gocarāsevanādinā sevitāni honti, tathāpi ukkaṭṭhaparicchedavasena ‘‘buddhanisevita’’nti vuttaṃ. Kenaci pana buddhasaddassa sāmaññato buddhānubuddhapaccekabuddhānampi ettheva saṅgaho vutto.

ภวาภวนฺติ อปรกาลกิริยาย กมฺมนิเทฺทโส, ภวโต ภวนฺติ อโตฺถฯ อถ วา ภวาภวนฺติ สุคติทุคฺคติวเสน หีนปณีตวเสน จ ขุทฺทกํ มหนฺตญฺจ ภวนฺติ อโตฺถฯ วุทฺธโตฺถปิ หิ อ-กาโร ทิสฺสติ ‘‘อเสกฺขา ธมฺมา’’ติอาทีสุ วิยฯ ตสฺมา อภโวติ มหาภโว วุจฺจติฯ อถ วา ภโวติ วุทฺธิ, อภโวติ หานิฯ ภโวติ วา สสฺสตทิฎฺฐิ, อภโวติ อุเจฺฉททิฎฺฐิฯ วุตฺตปฺปกาโร ภโว จ อภโว จ ภวาภโวฯ ตํ ภวาภวํฯ คจฺฉตีติ อปรกาลกิริยานิเทฺทโสฯ ชีวโลโกติ สตฺตโลโกฯ ชีวคฺคหเณน หิ สงฺขารภาชนโลกํ นิวเตฺตติ ตสฺส ภวาภวคมนาสมฺภวโตฯ นโม อตฺถูติ ปาฐเสโส ทฎฺฐโพฺพฯ

Bhavābhavanti aparakālakiriyāya kammaniddeso, bhavato bhavanti attho. Atha vā bhavābhavanti sugatiduggativasena hīnapaṇītavasena ca khuddakaṃ mahantañca bhavanti attho. Vuddhatthopi hi a-kāro dissati ‘‘asekkhā dhammā’’tiādīsu viya. Tasmā abhavoti mahābhavo vuccati. Atha vā bhavoti vuddhi, abhavoti hāni. Bhavoti vā sassatadiṭṭhi, abhavoti ucchedadiṭṭhi. Vuttappakāro bhavo ca abhavo ca bhavābhavo. Taṃ bhavābhavaṃ. Gacchatīti aparakālakiriyāniddeso. Jīvalokoti sattaloko. Jīvaggahaṇena hi saṅkhārabhājanalokaṃ nivatteti tassa bhavābhavagamanāsambhavato. Namo atthūti pāṭhaseso daṭṭhabbo.

อวิชฺชาทิกิเลสชาลวิทฺธํสิโนติ ธมฺมวิเสสนํฯ ตตฺถ อวินฺทิยํ วินฺทตีติ อวิชฺชาฯ ปูเรตุํ อยุตฺตเฎฺฐน กายทุจฺจริตาทิ อวินฺทิยํ นาม, อลทฺธพฺพนฺติ อโตฺถฯ ตพฺพิปรีตโต กายสุจริตาทิ วินฺทิยํ นาม, ตํ วินฺทิยํ น วินฺทตีติ วา อวิชฺชา, ขนฺธานํ ราสฎฺฐํ, อายตนานํ อายตนฎฺฐํ, ธาตูนํ สุญฺญตฎฺฐํ, อินฺทฺริยานํ อธิปติยฎฺฐํ, สจฺจานํ ตถฎฺฐํ อวิทิตํ กโรตีติ วา อวิชฺชา, ทุกฺขาทีนํ ปีฬนาทิวเสน วุตฺตํ จตุพฺพิธํ อตฺถํ อวิทิตํ กโรตีติปิ อวิชฺชา, อนฺตวิรหิเต สํสาเร สพฺพโยนิคติภววิญฺญาณฎฺฐิติสตฺตาวาเสสุ สเตฺต ชวาเปตีติ วา อวิชฺชา, ปรมตฺถโต อวิชฺชมาเนสุปิ อิตฺถิปุริสาทีสุ ชวติ, วิชฺชมาเนสุปิ ขนฺธาทีสุ น ชวตีติ วา อวิชฺชาฯ สา อาทิ เยสํ ตณฺหาทีนํ เต อวิชฺชาทโย, เตเยว กิลิสฺสนฺติ เอเตหิ สตฺตาติ กิเลสา, เตเยว จ สตฺตานํ พนฺธนเฎฺฐน ชาลสทิสาติ ชาลํ, ตํ วิทฺธํเสติ สพฺพโส วินาเสติ สีเลนาติ อวิชฺชาทิกิเลสชาลวิทฺธํสีฯ นนุ เจตฺถ สปริยตฺติโก นวโลกุตฺตรธโมฺม อธิเปฺปโต, ตตฺถ จ มโคฺคเยว กิเลเส วิทฺธํเสติ, เนตเรติ เจ? วุจฺจเตฯ มคฺคสฺสปิ นิพฺพานมาคมฺม กิเลสวิทฺธํสนโต นิพฺพานมฺปิ กิเลเส วิทฺธํเสติ นาม, มคฺคสฺส กิเลสวิทฺธํสนกิจฺจํ ผเลน นิปฺผนฺนนฺติ ผลมฺปิ ‘‘กิเลสวิทฺธํสี’’ติ วุจฺจติฯ ปริยตฺติธโมฺมปิ กิเลสวิทฺธํสนสฺส ปจฺจยตฺตา ‘‘กิเลสวิทฺธํสี’’ติ วตฺตุมรหตีติ น โกจิ โทโสฯ

Avijjādikilesajālaviddhaṃsinoti dhammavisesanaṃ. Tattha avindiyaṃ vindatīti avijjā. Pūretuṃ ayuttaṭṭhena kāyaduccaritādi avindiyaṃ nāma, aladdhabbanti attho. Tabbiparītato kāyasucaritādi vindiyaṃ nāma, taṃ vindiyaṃ na vindatīti vā avijjā, khandhānaṃ rāsaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ suññataṭṭhaṃ, indriyānaṃ adhipatiyaṭṭhaṃ, saccānaṃ tathaṭṭhaṃ aviditaṃ karotīti vā avijjā, dukkhādīnaṃ pīḷanādivasena vuttaṃ catubbidhaṃ atthaṃ aviditaṃ karotītipi avijjā, antavirahite saṃsāre sabbayonigatibhavaviññāṇaṭṭhitisattāvāsesu satte javāpetīti vā avijjā, paramatthato avijjamānesupi itthipurisādīsu javati, vijjamānesupi khandhādīsu na javatīti vā avijjā. Sā ādi yesaṃ taṇhādīnaṃ te avijjādayo, teyeva kilissanti etehi sattāti kilesā, teyeva ca sattānaṃ bandhanaṭṭhena jālasadisāti jālaṃ, taṃ viddhaṃseti sabbaso vināseti sīlenāti avijjādikilesajālaviddhaṃsī. Nanu cettha sapariyattiko navalokuttaradhammo adhippeto, tattha ca maggoyeva kilese viddhaṃseti, netareti ce? Vuccate. Maggassapi nibbānamāgamma kilesaviddhaṃsanato nibbānampi kilese viddhaṃseti nāma, maggassa kilesaviddhaṃsanakiccaṃ phalena nipphannanti phalampi ‘‘kilesaviddhaṃsī’’ti vuccati. Pariyattidhammopi kilesaviddhaṃsanassa paccayattā ‘‘kilesaviddhaṃsī’’ti vattumarahatīti na koci doso.

ธมฺมวรสฺส ตสฺสาติ ปุเพฺพ อนิยมิตสฺส นิยมวจนํฯ ตตฺถ ยถานุสิฎฺฐํ ปฎิปชฺชมาเน จตูสุ อปาเยสุ อปตมาเน ธาเรตีติ ธโมฺมฯ

Dhammavarassa tassāti pubbe aniyamitassa niyamavacanaṃ. Tattha yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne catūsu apāyesu apatamāne dhāretīti dhammo.

‘‘เย เกจิ ธมฺมํ สรณํ คตาเส, น เต คมิสฺสนฺติ อปายภูมิํ;

‘‘Ye keci dhammaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ;

ปหาย มานุสํ เทหํ, เทวกายํ ปริปูเรสฺสนฺตี’’ติฯ (ที. นิ. ๒.๓๓๒; สํ. นิ. ๑.๓๗) –

Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressantī’’ti. (dī. ni. 2.332; saṃ. ni. 1.37) –

หิ วุตฺตํฯ สํสารทุเกฺข วา อปตมาเน กตฺวา ธาเรตีติ ธโมฺม มคฺคผลุปฺปตฺติยา สตฺตกฺขตฺตุปรมตาทิวเสน สํสารสฺส ปริจฺฉินฺนตฺตาฯ อปายาทินิพฺพตฺตกกิเลสวิทฺธํสนเญฺจตฺถ ธารณํฯ เอวญฺจ กตฺวา อริยมโคฺค ตสฺส ตทตฺถสิทฺธิเหตุตาย นิพฺพานญฺจาติ อุภยเมว นิปฺปริยายโต ธาเรติ, อริยผลํ ปน ตํสมุจฺฉินฺนกิเลสปฎิปฺปสฺสมฺภเนน ตทนุคุณตาย, ปริยตฺติธโมฺม ตทธิคมเหตุตายาติ อุภยํ ปริยายโต ธาเรตีติ เวทิตพฺพํฯ วุตฺตปฺปกาโร ธโมฺมเยว อตฺตโน อุตฺตริตราภาเวน วโร ปวโร อนุตฺตโรติ ธมฺมวโร, ตสฺส ธมฺมวรสฺส นโม อตฺถูติ สมฺพโนฺธฯ เอตฺตาวตา เจตฺถ อเมฺหหิ สารโตฺถ ปกาสิโตฯ ยํ ปเนตฺถ เกนจิ ปปญฺจิตํ, อเมฺหหิ จ อิธ น ทสฺสิตํ, น ตํ สารโต ปเจฺจตพฺพํฯ อิโต ปเรสุปิ เอวเมว ทฎฺฐพฺพํฯ ตสฺมา อิโต ปฎฺฐาย เอตฺตกมฺปิ อวตฺวา สารตฺถเมว ทสฺสยิสฺสามฯ ยตฺถ ปน เกนจิ อจฺจนฺตวิรุทฺธํ ลิขิตํ, ตมฺปิ กตฺถจิ ทสฺสยิสฺสามฯ เอตฺถ จ ‘‘อวิชฺชาทิกิเลสชาลวิทฺธํสิโน’’ติ เอเตน สฺวากฺขาตตาทีหิ ธมฺมํ โถเมติ, ‘‘ธมฺมวรสฺสา’’ติ เอเตน อญฺญสฺส วิสิฎฺฐสฺส อภาวทีปนโต ปริปุณฺณตายฯ ปฐเมน วา ปหานสมฺปทํ ธมฺมสฺส ทเสฺสติ, ทุติเยน ปภาวสมฺปทํฯ

Hi vuttaṃ. Saṃsāradukkhe vā apatamāne katvā dhāretīti dhammo maggaphaluppattiyā sattakkhattuparamatādivasena saṃsārassa paricchinnattā. Apāyādinibbattakakilesaviddhaṃsanañcettha dhāraṇaṃ. Evañca katvā ariyamaggo tassa tadatthasiddhihetutāya nibbānañcāti ubhayameva nippariyāyato dhāreti, ariyaphalaṃ pana taṃsamucchinnakilesapaṭippassambhanena tadanuguṇatāya, pariyattidhammo tadadhigamahetutāyāti ubhayaṃ pariyāyato dhāretīti veditabbaṃ. Vuttappakāro dhammoyeva attano uttaritarābhāvena varo pavaro anuttaroti dhammavaro, tassa dhammavarassa namo atthūti sambandho. Ettāvatā cettha amhehi sārattho pakāsito. Yaṃ panettha kenaci papañcitaṃ, amhehi ca idha na dassitaṃ, na taṃ sārato paccetabbaṃ. Ito paresupi evameva daṭṭhabbaṃ. Tasmā ito paṭṭhāya ettakampi avatvā sāratthameva dassayissāma. Yattha pana kenaci accantaviruddhaṃ likhitaṃ, tampi katthaci dassayissāma. Ettha ca ‘‘avijjādikilesajālaviddhaṃsino’’ti etena svākkhātatādīhi dhammaṃ thometi, ‘‘dhammavarassā’’ti etena aññassa visiṭṭhassa abhāvadīpanato paripuṇṇatāya. Paṭhamena vā pahānasampadaṃ dhammassa dasseti, dutiyena pabhāvasampadaṃ.

เอวํ สเงฺขเปเนว สพฺพธมฺมคุเณหิ สทฺธมฺมํ โถเมตฺวา อิทานิ อริยสงฺฆํ โถเมตุํ ‘‘คุเณหี’’ติอาทิมาหฯ ‘‘คุเณหี’’ติ ปทสฺส ‘‘ยุโตฺต’’ติ อิมินา สมฺพโนฺธฯ อิทานิ เยหิ คุเณหิ ยุโตฺต, เต ทเสฺสโนฺต ‘‘สีลสมาธี’’ติอาทิมาหฯ ตตฺถ จตุปาริสุทฺธิสีลาทิ ‘‘สีล’’นฺติ วุจฺจติฯ สมาธีติ ปฐมชฺฌานาทิฯ สมาธิสีเสน หิ ปฐมชฺฌานาทโย วุตฺตาฯ ปญฺญาติ มคฺคปญฺญาฯ วิมุตฺติ จ วิมุตฺติญาณญฺจ วิมุตฺติวิมุตฺติญาณนฺติ วตฺตเพฺพ เอกเทสสรูเปกเสสนเยน ‘‘วิมุตฺติญาณ’’นฺติ วุตฺตํฯ อาทิสทฺทปริยาเยน ปภุติสเทฺทน วา วิมุตฺติคฺคหณํ เวทิตพฺพํฯ ตตฺถ วิมุตฺตีติ ผลํฯ วิมุตฺติญาณนฺติ ปจฺจเวกฺขณญาณํฯ ปภุติ-สเทฺทน ฉฬภิญฺญาจตุปฎิสมฺภิทาทโย คุณา สงฺคหิตาติ ทฎฺฐพฺพํฯ เอตฺถ จ สีลาทโย คุณา โลกิยา โลกุตฺตรา จ ยถาสมฺภวํ นิทฺทิฎฺฐาติ เวทิตพฺพาฯ ยํ ปเนตฺถ เกนจิ วุตฺตํ ‘‘สีลาทโย กิญฺจาปิ โลกิยโลกุตฺตรา ยถาสมฺภวํ ลพฺภนฺติ, ตถาปิ อเนฺต ‘อริยสงฺฆ’นฺติ วจนโต สีลาทโย จตฺตาโร ธมฺมกฺขนฺธา โลกุตฺตราวา’’ติ, ตํ ตสฺส มติมตฺตํฯ น หิ อริยสงฺฆสฺส โลกิยคุเณหิปิ โถมนาย โกจิ โทโส ทิสฺสติ, สพฺพญฺญุพุทฺธสฺสปิ ตาว โลกิยโลกุตฺตรคุเณหิ โถมนา โหติ, กิมงฺคํ ปน อริยสงฺฆสฺสาติฯ

Evaṃ saṅkhepeneva sabbadhammaguṇehi saddhammaṃ thometvā idāni ariyasaṅghaṃ thometuṃ ‘‘guṇehī’’tiādimāha. ‘‘Guṇehī’’ti padassa ‘‘yutto’’ti iminā sambandho. Idāni yehi guṇehi yutto, te dassento ‘‘sīlasamādhī’’tiādimāha. Tattha catupārisuddhisīlādi ‘‘sīla’’nti vuccati. Samādhīti paṭhamajjhānādi. Samādhisīsena hi paṭhamajjhānādayo vuttā. Paññāti maggapaññā. Vimutti ca vimuttiñāṇañca vimuttivimuttiñāṇanti vattabbe ekadesasarūpekasesanayena ‘‘vimuttiñāṇa’’nti vuttaṃ. Ādisaddapariyāyena pabhutisaddena vā vimuttiggahaṇaṃ veditabbaṃ. Tattha vimuttīti phalaṃ. Vimuttiñāṇanti paccavekkhaṇañāṇaṃ. Pabhuti-saddena chaḷabhiññācatupaṭisambhidādayo guṇā saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca sīlādayo guṇā lokiyā lokuttarā ca yathāsambhavaṃ niddiṭṭhāti veditabbā. Yaṃ panettha kenaci vuttaṃ ‘‘sīlādayo kiñcāpi lokiyalokuttarā yathāsambhavaṃ labbhanti, tathāpi ante ‘ariyasaṅgha’nti vacanato sīlādayo cattāro dhammakkhandhā lokuttarāvā’’ti, taṃ tassa matimattaṃ. Na hi ariyasaṅghassa lokiyaguṇehipi thomanāya koci doso dissati, sabbaññubuddhassapi tāva lokiyalokuttaraguṇehi thomanā hoti, kimaṅgaṃ pana ariyasaṅghassāti.

กุสลตฺถิกานํ ชนานํ ปุญฺญสฺส วุทฺธิยา เขตฺตสทิสตฺตา เขตฺตนฺติ อาห ‘‘เขตฺตํ ชนานํ กุสลตฺถิกาน’’นฺติฯ ขิตฺตํ พีชํ มหปฺผลภาวกรเณน ตายตีติ หิ เขตฺตํ, ปุพฺพณฺณาปรณฺณวิรุหนภูมิ, ตํสทิสตฺตา อริยสโงฺฆปิ ‘‘เขตฺต’’นฺติ วุจฺจติฯ อิมินา อริยสงฺฆสฺส อนุตฺตรปุญฺญเกฺขตฺตภาวํ ทีเปติฯ ‘‘อนุตฺตรํ ปุญฺญเกฺขตฺตํ โลกสฺสา’’ติ หิ วุตฺตํฯ ตนฺติ ปุเพฺพ ‘‘โย’’ติ อนิยเมน วุตฺตสฺส นิยมวจนํฯ อริยสงฺฆนฺติ เอตฺถ อารกตฺตา กิเลเสหิ, อนเย น อิริยนโต, อเย จ อิริยนโต อริยา นิรุตฺตินเยนฯ อถ วา สเทวเกน โลเกน สรณนฺติ อรณียโต อุปคนฺตพฺพโต อุปคตานญฺจ ตทตฺถสิทฺธิโต อริยาฯ อริยานํ สโงฺฆ สมูโหติ อริยสโงฺฆฯ อถ วา อริโย จ โส ยถาวุตฺตนเยน สโงฺฆ จ ทิฎฺฐิสีลสามเญฺญน สํหตภาวโตติ อริยสโงฺฆ, อฎฺฐ อริยปุคฺคลาฯ ตํ อริยสงฺฆํฯ ภควโต อปรภาเค พุทฺธธมฺมรตนานมฺปิ สมธิคโม สงฺฆรตนาธีโนติ อริยสงฺฆสฺส พหูปการตํ ทเสฺสตุํ อิเธว ‘‘สิรสา นมามี’’ติ วุตฺตนฺติ ทฎฺฐพฺพํฯ

Kusalatthikānaṃ janānaṃ puññassa vuddhiyā khettasadisattā khettanti āha ‘‘khettaṃ janānaṃ kusalatthikāna’’nti. Khittaṃ bījaṃ mahapphalabhāvakaraṇena tāyatīti hi khettaṃ, pubbaṇṇāparaṇṇaviruhanabhūmi, taṃsadisattā ariyasaṅghopi ‘‘khetta’’nti vuccati. Iminā ariyasaṅghassa anuttarapuññakkhettabhāvaṃ dīpeti. ‘‘Anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti hi vuttaṃ. Tanti pubbe ‘‘yo’’ti aniyamena vuttassa niyamavacanaṃ. Ariyasaṅghanti ettha ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye ca iriyanato ariyā niruttinayena. Atha vā sadevakena lokena saraṇanti araṇīyato upagantabbato upagatānañca tadatthasiddhito ariyā. Ariyānaṃ saṅgho samūhoti ariyasaṅgho. Atha vā ariyo ca so yathāvuttanayena saṅgho ca diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvatoti ariyasaṅgho, aṭṭha ariyapuggalā. Taṃ ariyasaṅghaṃ. Bhagavato aparabhāge buddhadhammaratanānampi samadhigamo saṅgharatanādhīnoti ariyasaṅghassa bahūpakārataṃ dassetuṃ idheva ‘‘sirasā namāmī’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.

เอวํ คาถาตฺตเยน สเงฺขปโต สกลคุณสํกิตฺตนมุเขน รตนตฺตยสฺส ปณามํ กตฺวา อิทานิ ตํ นิปจฺจการํ ยถาธิเปฺปเต ปโยชเน ปริณาเมโนฺต อาห ‘‘อิเจฺจว’’มิจฺจาทิฯ อิเจฺจวํ ยถาวุตฺตนเยน อจฺจนฺตํ เอกเนฺตน นมสฺสเนยฺยํ นมสฺสิตพฺพํ รตนตฺตยํ นมสฺสมาโน กายวาจาจิเตฺตหิ วนฺทมาโน อหํ วิปุลํ ยํ ปุญฺญาภิสนฺทํ อลตฺถนฺติ สมฺพโนฺธฯ ตตฺถ พุทฺธาทโย รติชนนเฎฺฐน รตนํฯ เตสญฺหิ ‘‘อิติปิ โส ภควา’’ติอาทินา ยถาภูตคุเณ อาวเชฺชนฺตสฺส อมตาธิคมเหตุภูตํ อนปฺปกํ ปีติปาโมชฺชํ อุปฺปชฺชติฯ ยถาห –

Evaṃ gāthāttayena saṅkhepato sakalaguṇasaṃkittanamukhena ratanattayassa paṇāmaṃ katvā idāni taṃ nipaccakāraṃ yathādhippete payojane pariṇāmento āha ‘‘icceva’’miccādi. Iccevaṃ yathāvuttanayena accantaṃ ekantena namassaneyyaṃ namassitabbaṃ ratanattayaṃ namassamāno kāyavācācittehi vandamāno ahaṃ vipulaṃ yaṃ puññābhisandaṃ alatthanti sambandho. Tattha buddhādayo ratijananaṭṭhena ratanaṃ. Tesañhi ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā yathābhūtaguṇe āvajjentassa amatādhigamahetubhūtaṃ anappakaṃ pītipāmojjaṃ uppajjati. Yathāha –

‘‘ยสฺมิํ, มหานาม, สมเย อริยสาวโก ตถาคตํ อนุสฺสรติ, เนวสฺส ตสฺมิํ สมเย ราคปริยุฎฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทสปริยุฎฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โมหปริยุฎฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, อุชุคตเมวสฺส ตสฺมิํ สมเย จิตฺตํ โหติ, อุชุคตจิโตฺต โข ปน, มหานาม, อริยสาวโก ลภติ อตฺถเวทํ, ลภติ ธมฺมเวทํ, ลภติ ธมฺมูปสํหิตํ ปาโมชฺชํ, ปมุทิตสฺส ปีติ ชายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๑๑.๑๑)ฯ

‘‘Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti, ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ, pamuditassa pīti jāyatī’’tiādi (a. ni. 11.11).

จิตฺตีกตาทิภาโว วา รตนโฎฺฐฯ วุตฺตเญฺหตํ –

Cittīkatādibhāvo vā ratanaṭṭho. Vuttañhetaṃ –

‘‘จิตฺตีกตํ มหคฺฆญฺจ, อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ;

‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;

อโนมสตฺตปริโภคํ, รตนํ เตน วุจฺจตี’’ติฯ (ที. นิ. อฎฺฐ. ๒.๓๓);

Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.33);

จิตฺตีกตภาวาทโย จ อนญฺญสาธารณา พุทฺธาทีสุเยว ลพฺภนฺตีติฯ

Cittīkatabhāvādayo ca anaññasādhāraṇā buddhādīsuyeva labbhantīti.

‘‘ปุญฺญาภิสนฺทนฺติ ปุญฺญราสิํ ปุญฺญปฺปวตฺตํ วา’’ติ มหาคณฺฐิปเท วุตฺตํฯ มชฺฌิมคณฺฐิปเท ปน จูฬคณฺฐิปเท จ ‘‘ปุญฺญาภิสนฺทนฺติ ปุญฺญาภินิสํส’’นฺติปิ อโตฺถ วุโตฺตฯ ปุญฺญาภิสนฺทนฺติ ปุญฺญนทิํ, ปุญฺญปฺปวาหนฺติ เอวํ ปเนตฺถ อโตฺถ เวทิตโพฺพฯ อวิเจฺฉเทน ปวตฺติยมานญฺหิ ปุญฺญํ อภิสนฺทนเฎฺฐน ‘‘ปุญฺญาภิสโนฺท’’ติ วุจฺจติฯ เตเนว สารตฺถปกาสินิยา สํยุตฺตนิกายฎฺฐกถาย (สํ. นิ. อฎฺฐ. ๓.๕.๑๐๒๗) –

‘‘Puññābhisandanti puññarāsiṃ puññappavattaṃ vā’’ti mahāgaṇṭhipade vuttaṃ. Majjhimagaṇṭhipade pana cūḷagaṇṭhipade ca ‘‘puññābhisandanti puññābhinisaṃsa’’ntipi attho vutto. Puññābhisandanti puññanadiṃ, puññappavāhanti evaṃ panettha attho veditabbo. Avicchedena pavattiyamānañhi puññaṃ abhisandanaṭṭhena ‘‘puññābhisando’’ti vuccati. Teneva sāratthapakāsiniyā saṃyuttanikāyaṭṭhakathāya (saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.1027) –

‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, ปุญฺญาภิสนฺทา กุสลาภิสนฺทา สุขสฺสาหาราฯ กตเม จตฺตาโร? อิธ, ภิกฺขเว, อริยสาวโก พุเทฺธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโต โหติ ‘อิติปิ โส ภควา…เป.… พุโทฺธ ภควา’ติ, อยํ ปฐโม ปุญฺญาภิสโนฺท กุสลาภิสโนฺท สุขสฺสาหาโร’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๒๗) –

‘‘Cattārome, bhikkhave, puññābhisandā kusalābhisandā sukhassāhārā. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ariyasāvako buddhe aveccappasādena samannāgato hoti ‘itipi so bhagavā…pe… buddho bhagavā’ti, ayaṃ paṭhamo puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro’’ti (saṃ. ni. 5.1027) –

เอวมาทิกาย ปาฬิยา อตฺถํ ทเสฺสโนฺต ‘‘ปุญฺญาภิสนฺทา กุสลาภิสนฺทาติ ปุญฺญนทิโย กุสลนทิโย’’ติ วุตฺตํฯ ยํ ปน คณฺฐิปเท วุตฺตํ ‘‘ปุญฺญาภิสนฺทนฺติ ปุญฺญผล’’นฺติ, ตํ น สุนฺทรํ ฯ น หิ รตนตฺตยํ นมสฺสมาโน ตสฺมิํ ขเณ ปุญฺญผลํ อลตฺถ, กินฺตุ อนปฺปกํ ปุญฺญราสิํ ตทา อลภิ, ตสฺส จ ผลํ ปรโลกภาคี, ทิฎฺฐธเมฺม ตุ อนฺตรายวิฆาโต ตสฺส จ ปุญฺญสฺส อานิสํสมตฺตกํ, ‘‘ตสฺสานุภาเวน หตนฺตราโย’’ติ จ วุตฺตํ, น จ ปุญฺญผเล อนุปฺปเนฺน ตสฺสานุภาเวน หตนฺตรายภาโว น สิชฺฌติ, น เจตํ ตสฺมิํเยว ขเณ ทิฎฺฐธมฺมเวทนียํ อโหสิฯ ตสฺมา ตสฺส มหโต ปุญฺญปฺปวาหสฺส อานุภาเวน หตนฺตราโยติ อยเมว อโตฺถ ยุชฺชติฯ อถาปิ ปณามกิริยาย ชนิตตฺตา ปุญฺญเมว ปุญฺญผลนฺติ ตสฺสาธิปฺปาโย สิยา, เอวํ สติ ยุเชฺชยฺยฯ โส จ ปุญฺญปฺปวาโห น อปฺปมตฺตโก, อถ โข มหโนฺตเยวาติ ทเสฺสโนฺต อาห ‘‘วิปุล’’นฺติ, มหนฺตํ อนปฺปกนฺติ วุตฺตํ โหติฯ อลตฺถนฺติ อลภิํ, ปาปุณินฺติ อโตฺถฯ

Evamādikāya pāḷiyā atthaṃ dassento ‘‘puññābhisandā kusalābhisandāti puññanadiyo kusalanadiyo’’ti vuttaṃ. Yaṃ pana gaṇṭhipade vuttaṃ ‘‘puññābhisandanti puññaphala’’nti, taṃ na sundaraṃ . Na hi ratanattayaṃ namassamāno tasmiṃ khaṇe puññaphalaṃ alattha, kintu anappakaṃ puññarāsiṃ tadā alabhi, tassa ca phalaṃ paralokabhāgī, diṭṭhadhamme tu antarāyavighāto tassa ca puññassa ānisaṃsamattakaṃ, ‘‘tassānubhāvena hatantarāyo’’ti ca vuttaṃ, na ca puññaphale anuppanne tassānubhāvena hatantarāyabhāvo na sijjhati, na cetaṃ tasmiṃyeva khaṇe diṭṭhadhammavedanīyaṃ ahosi. Tasmā tassa mahato puññappavāhassa ānubhāvena hatantarāyoti ayameva attho yujjati. Athāpi paṇāmakiriyāya janitattā puññameva puññaphalanti tassādhippāyo siyā, evaṃ sati yujjeyya. So ca puññappavāho na appamattako, atha kho mahantoyevāti dassento āha ‘‘vipula’’nti, mahantaṃ anappakanti vuttaṃ hoti. Alatthanti alabhiṃ, pāpuṇinti attho.

ตสฺสานุภาเวนาติ ตสฺส ยถาวุตฺตสฺส ปุญฺญปฺปวาหสฺส อานุภาเวน พเลนฯ หตนฺตราโยติ ตํตํสมฺปตฺติยา วิพนฺธนวเสน สตฺตสนฺตานสฺส อนฺตเร เวมเชฺฌ เอติ อาคจฺฉตีติ อนฺตราโย, ทิฎฺฐธมฺมิกาทิอนโตฺถฯ ปณามปโยชเน วุตฺตวิธินา หโต วิทฺธโสฺต อนฺตราโย อุปทฺทโว อสฺสาติ หตนฺตราโยฯ อสฺส ‘‘วณฺณยิสฺสํ วินย’’นฺติ อิมินา สมฺพโนฺธ, หตนฺตราโย หุตฺวา วินยํ วณฺณยิสฺสนฺติ วุตฺตํ โหติฯ เอเตน ตสฺส ปุญฺญปฺปวาหสฺส อตฺตโน ปสาทสมฺปตฺติยา รตนตฺตยสฺส จ เขตฺตภาวสมฺปตฺติยา อตฺถสํวณฺณนาย อุปฆาตกอุปทฺทวานํ หนเน สมตฺถตํ ทีเปติฯ

Tassānubhāvenāti tassa yathāvuttassa puññappavāhassa ānubhāvena balena. Hatantarāyoti taṃtaṃsampattiyā vibandhanavasena sattasantānassa antare vemajjhe eti āgacchatīti antarāyo, diṭṭhadhammikādianattho. Paṇāmapayojane vuttavidhinā hato viddhasto antarāyo upaddavo assāti hatantarāyo. Assa ‘‘vaṇṇayissaṃ vinaya’’nti iminā sambandho, hatantarāyo hutvā vinayaṃ vaṇṇayissanti vuttaṃ hoti. Etena tassa puññappavāhassa attano pasādasampattiyā ratanattayassa ca khettabhāvasampattiyā atthasaṃvaṇṇanāya upaghātakaupaddavānaṃ hanane samatthataṃ dīpeti.

เอวํ รตนตฺตยสฺส นิปจฺจการกรเณ ปโยชนํ ทเสฺสตฺวา อิทานิ ยสฺส วินยปิฎกสฺส อตฺถํ สํวเณฺณตุกาโม, ตสฺส ตาว ภควโต สาสนสฺส มูลปติฎฺฐานภาวํ ทเสฺสตฺวา ตมฺปิ โถเมโนฺต อาห ‘‘ยสฺมิํ ฐิเต’’ติอาทิฯ อฎฺฐิตสฺส สุสณฺฐิตสฺส ภควโต สาสนํ ยสฺมิํ ฐิเต ปติฎฺฐิตํ โหตีติ โยเชตพฺพํฯ ตตฺถ ยสฺมินฺติ ยสฺมิํ วินยปิฎเกฯ ฐิเตติ ปาฬิโต จ อตฺถโต จ อนูนํ หุตฺวา ลชฺชีปุคฺคเลสุ ปวตฺตนเฎฺฐน ฐิเตติ อโตฺถฯ สาสนนฺติ อธิสีลอธิจิตฺตอธิปญฺญาสงฺขาตสิกฺขตฺตยสงฺคหิตํ สาสนํฯ อฎฺฐิตสฺสาติ กามสุขลฺลิกตฺตกิลมถานุโยคสงฺขาเต อนฺตทฺวเย อฎฺฐิตสฺสาติ อโตฺถฯ ‘‘อปฺปติฎฺฐํ ขฺวาหํ, อาวุโส, อนายูหํ โอฆมตริ’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๑) หิ วุตฺตํฯ อยญฺจโตฺถ ตีสุปิ สีหฬคณฺฐิปเทสุ วุโตฺตเยวฯ คณฺฐิปเท ปน ‘‘อฎฺฐิตสฺสาติ ปรินิพฺพุตสฺสปิ ภควโต’’ติ วุตฺตํฯ

Evaṃ ratanattayassa nipaccakārakaraṇe payojanaṃ dassetvā idāni yassa vinayapiṭakassa atthaṃ saṃvaṇṇetukāmo, tassa tāva bhagavato sāsanassa mūlapatiṭṭhānabhāvaṃ dassetvā tampi thomento āha ‘‘yasmiṃ ṭhite’’tiādi. Aṭṭhitassa susaṇṭhitassa bhagavato sāsanaṃ yasmiṃ ṭhite patiṭṭhitaṃ hotīti yojetabbaṃ. Tattha yasminti yasmiṃ vinayapiṭake. Ṭhiteti pāḷito ca atthato ca anūnaṃ hutvā lajjīpuggalesu pavattanaṭṭhena ṭhiteti attho. Sāsananti adhisīlaadhicittaadhipaññāsaṅkhātasikkhattayasaṅgahitaṃ sāsanaṃ. Aṭṭhitassāti kāmasukhallikattakilamathānuyogasaṅkhāte antadvaye aṭṭhitassāti attho. ‘‘Appatiṭṭhaṃ khvāhaṃ, āvuso, anāyūhaṃ oghamatari’’nti (saṃ. ni. 1.1) hi vuttaṃ. Ayañcattho tīsupi sīhaḷagaṇṭhipadesu vuttoyeva. Gaṇṭhipade pana ‘‘aṭṭhitassāti parinibbutassapi bhagavato’’ti vuttaṃ.

ปติฎฺฐิตํ โหตีติ เตสุเยว ลชฺชีปุคฺคเลสุ ปวตฺตนเฎฺฐน ปติฎฺฐิตํ โหติฯ สุสณฺฐิตสฺสาติ เอตฺถ ตาว ตีสุปิ คณฺฐิปเทสุ อิทํ วุตฺตํ ‘‘ทฺวตฺติํสมหาปุริสลกฺขณอสีติอนุพฺยญฺชเนหิ สมนฺนาคมนวเสน สุสณฺฐานสฺสาติ อโตฺถฯ อเนน อสฺส รูปกายสมฺปตฺติํ นิทเสฺสตี’’ติฯ คณฺฐิปเท ปน ‘‘ยถาฐาเน ปติฎฺฐิเตหิ ลกฺขเณหิ สมนฺนาคตตฺตา รูปกาเยน สุสณฺฐิโต, กายวงฺกาทิรหิตตฺตา ตาทิลกฺขณสมนฺนาคตตฺตา จ นามกาเยนปี’’ติ วุตฺตํฯ เกนจิ ปน ‘‘จตุพฺรหฺมวิหารวเสน สเตฺตสุ สุฎฺฐุ สมฺมา จ ฐิตสฺสาติ อตฺถวเสน วา สุสณฺฐิตสฺสฯ สุสณฺฐิตตฺตา เหส เกวลํ สตฺตานํ ทุกฺขํ อปเนตุกาโม หิตํ อุปสํหริตุกาโม สมฺปตฺติยา จ ปมุทิโต อปกฺขปติโต จ หุตฺวา วินยํ เทเสติฯ ตสฺมา อิมสฺมิํ วินยสํวณฺณนาธิกาเร สารุปฺปาย ถุติยา โถเมโนฺต อาห ‘สุสณฺฐิตสฺสา’’’ติ วตฺวา ‘‘คณฺฐิปเทสุ วุตฺตโตฺถ อธิเปฺปตาธิการานุรูโป น โหตี’’ติ วุตฺตํฯ อยํ ปเนตฺถ อมฺหากํ ขนฺติ – ยถาวุตฺตกามสุขลฺลิกาทิอนฺตทฺวเย อฎฺฐิตตฺตาเยว มชฺฌิมาย ปฎิปทาย สมฺมา ฐิตตฺตา สุสณฺฐิตสฺสาติ เอวมโตฺถ คเหตโพฺพติฯ เอวญฺหิ สติ อารมฺภานุรูปโถมนา กตา โหติ ยถาวุตฺตอนฺตทฺวยํ วิวเชฺชตฺวา มชฺฌิมาย ปฎิปทาย วินยปญฺญตฺติยาเยว เยภุเยฺยน ปกาสนโตฯ

Patiṭṭhitaṃ hotīti tesuyeva lajjīpuggalesu pavattanaṭṭhena patiṭṭhitaṃ hoti. Susaṇṭhitassāti ettha tāva tīsupi gaṇṭhipadesu idaṃ vuttaṃ ‘‘dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanehi samannāgamanavasena susaṇṭhānassāti attho. Anena assa rūpakāyasampattiṃ nidassetī’’ti. Gaṇṭhipade pana ‘‘yathāṭhāne patiṭṭhitehi lakkhaṇehi samannāgatattā rūpakāyena susaṇṭhito, kāyavaṅkādirahitattā tādilakkhaṇasamannāgatattā ca nāmakāyenapī’’ti vuttaṃ. Kenaci pana ‘‘catubrahmavihāravasena sattesu suṭṭhu sammā ca ṭhitassāti atthavasena vā susaṇṭhitassa. Susaṇṭhitattā hesa kevalaṃ sattānaṃ dukkhaṃ apanetukāmo hitaṃ upasaṃharitukāmo sampattiyā ca pamudito apakkhapatito ca hutvā vinayaṃ deseti. Tasmā imasmiṃ vinayasaṃvaṇṇanādhikāre sāruppāya thutiyā thomento āha ‘susaṇṭhitassā’’’ti vatvā ‘‘gaṇṭhipadesu vuttattho adhippetādhikārānurūpo na hotī’’ti vuttaṃ. Ayaṃ panettha amhākaṃ khanti – yathāvuttakāmasukhallikādiantadvaye aṭṭhitattāyeva majjhimāya paṭipadāya sammā ṭhitattā susaṇṭhitassāti evamattho gahetabboti. Evañhi sati ārambhānurūpathomanā katā hoti yathāvuttaantadvayaṃ vivajjetvā majjhimāya paṭipadāya vinayapaññattiyāyeva yebhuyyena pakāsanato.

ตนฺติ ปุเพฺพ ‘‘ยสฺมิ’’นฺติ อนิยเมตฺวา วุตฺตสฺส นิยมวจนํ, ตสฺส ‘‘วินย’’นฺติ อิมินา สมฺพโนฺธฯ อสมฺมิสฺสนฺติ ภาวนปุํสกนิเทฺทโส, นิกายนฺตรลทฺธีหิ อสมฺมิสฺสํ กตฺวา อนากุลํ กตฺวา วณฺณยิสฺสนฺติ วุตฺตํ โหติฯ สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา อนุรูปสฺส กาลมตฺตสฺสปิ ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตเตฺถรสทิเสนปิ ทุวิเญฺญยฺยภาวโต เกวลํ พุทฺธวิสยํ วินยปิฎกํ อตฺตโน พเลน วณฺณยิสฺสามีติ วจนมตฺตมฺปิ อเญฺญหิ วตฺตุมสกฺกุเณยฺยตฺตา ‘‘นิสฺสาย ปุพฺพาจริยานุภาว’’นฺติ อาหฯ ปุพฺพาจริยานุภาโว นาม อตฺถโต ปุพฺพาจริเยหิ สํวณฺณิตา อฎฺฐกถา, ตโตเยว จ ‘‘ปุพฺพาจริยานุภาโว อฎฺฐกถา’’ติ สพฺพตฺถ คณฺฐิปเทสุ วุตฺตํฯ ตสฺมา ปุพฺพาจริเยหิ สํวณฺณิตํ อฎฺฐกถํ นิสฺสาย วณฺณยิสฺสํ, น อตฺตโนเยว พลํ นิสฺสายาติ วุตฺตํ โหติฯ

Tanti pubbe ‘‘yasmi’’nti aniyametvā vuttassa niyamavacanaṃ, tassa ‘‘vinaya’’nti iminā sambandho. Asammissanti bhāvanapuṃsakaniddeso, nikāyantaraladdhīhi asammissaṃ katvā anākulaṃ katvā vaṇṇayissanti vuttaṃ hoti. Sikkhāpadapaññattiyā anurūpassa kālamattassapi dhammasenāpatisāriputtattherasadisenapi duviññeyyabhāvato kevalaṃ buddhavisayaṃ vinayapiṭakaṃ attano balena vaṇṇayissāmīti vacanamattampi aññehi vattumasakkuṇeyyattā ‘‘nissāya pubbācariyānubhāva’’nti āha. Pubbācariyānubhāvo nāma atthato pubbācariyehi saṃvaṇṇitā aṭṭhakathā, tatoyeva ca ‘‘pubbācariyānubhāvo aṭṭhakathā’’ti sabbattha gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Tasmā pubbācariyehi saṃvaṇṇitaṃ aṭṭhakathaṃ nissāya vaṇṇayissaṃ, na attanoyeva balaṃ nissāyāti vuttaṃ hoti.

อถ ‘‘โปราณฎฺฐกถาสุ วิชฺชมานาสุ ปุน วินยสํวณฺณนาย กิํ ปโยชน’’นฺติ โย วเทยฺย, ตสฺส โปราณฎฺฐกถาย อนูนภาวํ อตฺตโน จ สํวณฺณนาย ปโยชนํ ทเสฺสโนฺต ‘‘กามญฺจา’’ติอาทิมาหฯ กามนฺติ เอกเนฺตน, ยถิจฺฉกํ วา, สพฺพโสติ วุตฺตํ โหติ, ตสฺส ‘‘สํวณฺณิโต’’ติ อิมินา สมฺพโนฺธฯ กามํ สํวณฺณิโตเยว, โน น สํวณฺณิโตติ อโตฺถฯ เกหิ ปน โส วินโย สํวณฺณิโตติ อาห ‘‘ปุพฺพาจริยาสเภหี’’ติฯ มหากสฺสปเตฺถราทโย ปุพฺพาจริยา เอว อกมฺปิยเฎฺฐน อุตฺตมเฎฺฐน จ อาสภา, เตหิ ปุพฺพาจริยาสเภหีติ วุตฺตํ โหติฯ กีทิสา ปเนเต ปุพฺพาจริยาติ อาห ‘‘ญาณมฺพู’’ติอาทิฯ อคฺคมคฺคญาณสงฺขาเตน อมฺพุนา สลิเลน นิโทฺธตานิ นิเสฺสสโต อายติํ อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทเนน โธตานิ วิกฺขาลิตานิ วิโสธิตานิ ราคาทีนิ ตีณิ มลานิ กามาสวาทโย จ จตฺตาโร อาสวา เยหิ เต ญาณมฺพุนิทฺธาตมลาสวา, เตหีติ อโตฺถฯ อิมินา จ น เกวลํ เอเตสุ อาจริยภาโวเยว, อถ โข ราคาทิมลรหิตา ขีณาสวา วิสุทฺธสตฺตา เอเตติ ทเสฺสติฯ

Atha ‘‘porāṇaṭṭhakathāsu vijjamānāsu puna vinayasaṃvaṇṇanāya kiṃ payojana’’nti yo vadeyya, tassa porāṇaṭṭhakathāya anūnabhāvaṃ attano ca saṃvaṇṇanāya payojanaṃ dassento ‘‘kāmañcā’’tiādimāha. Kāmanti ekantena, yathicchakaṃ vā, sabbasoti vuttaṃ hoti, tassa ‘‘saṃvaṇṇito’’ti iminā sambandho. Kāmaṃ saṃvaṇṇitoyeva, no na saṃvaṇṇitoti attho. Kehi pana so vinayo saṃvaṇṇitoti āha ‘‘pubbācariyāsabhehī’’ti. Mahākassapattherādayo pubbācariyā eva akampiyaṭṭhena uttamaṭṭhena ca āsabhā, tehi pubbācariyāsabhehīti vuttaṃ hoti. Kīdisā panete pubbācariyāti āha ‘‘ñāṇambū’’tiādi. Aggamaggañāṇasaṅkhātena ambunā salilena niddhotāni nissesato āyatiṃ anuppattidhammatāpādanena dhotāni vikkhālitāni visodhitāni rāgādīni tīṇi malāni kāmāsavādayo ca cattāro āsavā yehi te ñāṇambuniddhātamalāsavā, tehīti attho. Iminā ca na kevalaṃ etesu ācariyabhāvoyeva, atha kho rāgādimalarahitā khīṇāsavā visuddhasattā eteti dasseti.

ขีณาสวภาเวปิ น เอเต สุกฺขวิปสฺสกา, อถ โข เอวรูเปหิปิ อานุภาเวหิ สมนฺนาคตาติ ทเสฺสโนฺต อาห ‘‘วิสุทฺธวิชฺชาปฎิสมฺภิเทหี’’ติฯ วิสุทฺธา อจฺจนฺตปริสุทฺธา วิชฺชา จตโสฺส จ ปฎิสมฺภิทา เยสํ เต วิสุทฺธวิชฺชาปฎิสมฺภิทา, เตหิฯ เอกเทเสน ปฎิสมฺภิทํ อปฺปตฺตานํ อริยานเมว อภาวโต เอเตหิ อธิคตปฎิสมฺภิทา ปฎุตรลทฺธปฺปเภทาติ ทเสฺสตุํ วิสุทฺธคฺคหณํ กตํฯ วิชฺชาติ ติโสฺส วิชฺชา, อฎฺฐ วิชฺชา วาฯ ตตฺถ ทิพฺพจกฺขุญาณํ ปุเพฺพนิวาสญาณํ อาสวกฺขยญาณญฺจาติ อิมา ติโสฺส วิชฺชาฯ อฎฺฐ วิชฺชา ปน –

Khīṇāsavabhāvepi na ete sukkhavipassakā, atha kho evarūpehipi ānubhāvehi samannāgatāti dassento āha ‘‘visuddhavijjāpaṭisambhidehī’’ti. Visuddhā accantaparisuddhā vijjā catasso ca paṭisambhidā yesaṃ te visuddhavijjāpaṭisambhidā, tehi. Ekadesena paṭisambhidaṃ appattānaṃ ariyānameva abhāvato etehi adhigatapaṭisambhidā paṭutaraladdhappabhedāti dassetuṃ visuddhaggahaṇaṃ kataṃ. Vijjāti tisso vijjā, aṭṭha vijjā vā. Tattha dibbacakkhuñāṇaṃ pubbenivāsañāṇaṃ āsavakkhayañāṇañcāti imā tisso vijjā. Aṭṭha vijjā pana –

‘‘วิปสฺสนาญาณมโนมยิทฺธิ ,

‘‘Vipassanāñāṇamanomayiddhi ,

อิทฺธิปฺปเภโทปิ จ ทิพฺพโสตํ;

Iddhippabhedopi ca dibbasotaṃ;

ปรสฺส เจโตปริยายญาณํ,

Parassa cetopariyāyañāṇaṃ,

ปุเพฺพนิวาสานุคตญฺจ ญาณํ;

Pubbenivāsānugatañca ñāṇaṃ;

ทิพฺพญฺจ จกฺขาสวสงฺขโย จ,

Dibbañca cakkhāsavasaṅkhayo ca,

เอตานิ ญาณานิ อิธฎฺฐ วิชฺชา’’ติฯ –

Etāni ñāṇāni idhaṭṭha vijjā’’ti. –

เอวํ วิปสฺสนาญาณมโนมยิทฺธีหิ สทฺธิํ ปริคฺคหิตา ฉ อภิญฺญาเยวฯ อตฺถปฎิสมฺภิทา ธมฺมปฎิสมฺภิทา นิรุตฺติปฎิสมฺภิทา ปฎิภานปฎิสมฺภิทาติ จตโสฺส ปฎิสมฺภิทาฯ ตตฺถ สเงฺขปโต เหตุผเล ญาณํ อตฺถปฎิสมฺภิทา, เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฎิสมฺภิทา, เหตุเหตุผลานุรูปํ โวหาเรสุ ญาณํ นิรุตฺติปฎิสมฺภิทา, อิทํ ญาณํ อิมมตฺถํ โชตยตีติ อิมินา อากาเรน เหฎฺฐา วุเตฺตสุ ตีสุ ญาเณสุ ปวตฺตญาณํ ปฎิภานปฎิสมฺภิทาฯ เอตาสํ ปน วิตฺถารกถา อติปปญฺจภาวโต อิธ น วุจฺจติฯ ปฎิสมฺภิทาปฺปตฺตานํ สทฺธเมฺมสุ เฉกภาวโต อาห ‘‘สทฺธมฺมสํวณฺณนโกวิเทหี’’ติฯ ‘‘ปฎิสมฺภิทาปฺปตฺตานมฺปิ ธเมฺมสุ อภิโยควเสน วิเสโส โหตีติ ลทฺธปฎิสมฺภิทาสุ สาติสยตํ ทเสฺสตุํ อาหา’’ติปิ วทนฺติฯ สทฺธมฺมสํวณฺณนโกวิเทหีติ ปิฎกตฺตยสงฺขาตสฺส สทฺธมฺมสฺส สํวณฺณเน สพฺพโส อตฺถปฺปกาสเน โกวิเทหิ เฉเกหิ, กุสเลหีติ อโตฺถฯ

Evaṃ vipassanāñāṇamanomayiddhīhi saddhiṃ pariggahitā cha abhiññāyeva. Atthapaṭisambhidā dhammapaṭisambhidā niruttipaṭisambhidā paṭibhānapaṭisambhidāti catasso paṭisambhidā. Tattha saṅkhepato hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, hetuhetuphalānurūpaṃ vohāresu ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā, idaṃ ñāṇaṃ imamatthaṃ jotayatīti iminā ākārena heṭṭhā vuttesu tīsu ñāṇesu pavattañāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā. Etāsaṃ pana vitthārakathā atipapañcabhāvato idha na vuccati. Paṭisambhidāppattānaṃ saddhammesu chekabhāvato āha ‘‘saddhammasaṃvaṇṇanakovidehī’’ti. ‘‘Paṭisambhidāppattānampi dhammesu abhiyogavasena viseso hotīti laddhapaṭisambhidāsu sātisayataṃ dassetuṃ āhā’’tipi vadanti. Saddhammasaṃvaṇṇanakovidehīti piṭakattayasaṅkhātassa saddhammassa saṃvaṇṇane sabbaso atthappakāsane kovidehi chekehi, kusalehīti attho.

กิเลสชาลํ ปริกฺขารพาหุลฺลํ วา สํลิขติ ตนุํ กโรตีติ สเลฺลโขฯ อิธ ปน ขีณาสวาธิการตฺตา ปริกฺขารพาหุลฺลสฺส สลฺลิขนวเสเนว อโตฺถ คเหตโพฺพ, ตโตเยว จ คณฺฐิปเท ‘‘สเลฺลขิเย ปริมิตปริกฺขารวุตฺติยา’’ติ อโตฺถ วุโตฺตฯ สเลฺลขสฺส ภาโว สเลฺลขิยํ, ตสฺมิํ สเลฺลขิเย, สเลฺลขปฎิปตฺติยนฺติ วุตฺตํ โหติฯ โนสุลภูปเมหีติ อสุลภูปเมหิ สเลฺลขปฎิปตฺติยา อสุกสทิสาติ เตสํ อุปมาย อนุจฺฉวิกปุคฺคลานํ ทุลฺลภตฺตา นตฺถิ สุลภา อุปมา เอเตสนฺติ โนสุลภูปมาฯ มหาวิหารสฺสาติ จิตฺตลปพฺพตอภยคิริเสสนิกายทฺวยํ ปฎิกฺขิปติฯ ธชูปเมหีติ รถสฺส สญฺชานนเหตุกํ รเถ พทฺธธชํ วิย อชานนฺตานํ ‘‘อสุเกหิ จ อสุเกหิ จ เถเรหิ นิวาสิโต มหาวิหาโร นามา’’ติ เอวํ มหาวิหารสฺส สญฺชานนเหตุตฺตา มหาวิหารสฺส ธชูปเมหิฯ สํวณฺณิโตติ สมฺมา อนูนํ กตฺวา วณฺณิโตฯ สํวณฺณิโต อยํ วินโยติ ปทเจฺฉโท กาตโพฺพฯ จิเตฺตหิ นเยหีติ อเนกปฺปเภทนยตฺตา วิจิเตฺตหิ นเยหิฯ สมฺพุทฺธวรนฺวเยหีติ สพฺพญฺญุพุทฺธวรํ อนุคเตหิ, ภควโต อธิปฺปายานุคเตหิ นเยหีติ วุตฺตํ โหติฯ อถ วา พุทฺธวรํ อนุคเตหิ ปุพฺพาจริยาสเภหีติ สมฺพโนฺธ กาตโพฺพฯ

Kilesajālaṃ parikkhārabāhullaṃ vā saṃlikhati tanuṃ karotīti sallekho. Idha pana khīṇāsavādhikārattā parikkhārabāhullassa sallikhanavaseneva attho gahetabbo, tatoyeva ca gaṇṭhipade ‘‘sallekhiye parimitaparikkhāravuttiyā’’ti attho vutto. Sallekhassa bhāvo sallekhiyaṃ, tasmiṃ sallekhiye, sallekhapaṭipattiyanti vuttaṃ hoti. Nosulabhūpamehīti asulabhūpamehi sallekhapaṭipattiyā asukasadisāti tesaṃ upamāya anucchavikapuggalānaṃ dullabhattā natthi sulabhā upamā etesanti nosulabhūpamā. Mahāvihārassāti cittalapabbataabhayagirisesanikāyadvayaṃ paṭikkhipati. Dhajūpamehīti rathassa sañjānanahetukaṃ rathe baddhadhajaṃ viya ajānantānaṃ ‘‘asukehi ca asukehi ca therehi nivāsito mahāvihāro nāmā’’ti evaṃ mahāvihārassa sañjānanahetuttā mahāvihārassa dhajūpamehi. Saṃvaṇṇitoti sammā anūnaṃ katvā vaṇṇito. Saṃvaṇṇito ayaṃ vinayoti padacchedo kātabbo. Cittehi nayehīti anekappabhedanayattā vicittehi nayehi. Sambuddhavaranvayehīti sabbaññubuddhavaraṃ anugatehi, bhagavato adhippāyānugatehi nayehīti vuttaṃ hoti. Atha vā buddhavaraṃ anugatehi pubbācariyāsabhehīti sambandho kātabbo.

เอวํ โปราณฎฺฐกถาย อนูนภาวํ ทเสฺสตฺวา อิทานิ อตฺตโน สํวณฺณนาย ปโยชนวิเสสํ ทเสฺสตุํ ‘‘สํวณฺณนา’’ติอาทิมาหฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ – กิญฺจาปิ ปุพฺพาจริยาสเภหิ ยถาวุตฺตคุณวิสิเฎฺฐหิ อยํ วินโย สพฺพโส วณฺณิโต, ตถาปิ เตสํ เอสา สํวณฺณนา สีหฬทีปวาสีนํ ภาสาย สงฺขตตฺตา รจิตตฺตา ทีปนฺตเร ภิกฺขุชนสฺส สีหฬทีปโต อญฺญทีปวาสิโน ภิกฺขุคณสฺส กิญฺจิ อตฺถํ ปโยชนํ ยสฺมา นาภิสมฺภุณาติ น สมฺปาเทติ น สาเธติ, ตสฺมา อิมํ สํวณฺณนํ ปาฬินยานุรูปํ กตฺวา พุทฺธสิริเตฺถเรน อชฺฌิโฎฺฐ อิทานิ สมารภิสฺสนฺติฯ ตตฺถ สํวณฺณิยติ อโตฺถ เอตายาติ สํวณฺณนา, อฎฺฐกถาฯ สา ปน ธมฺมสงฺคาหกเตฺถเรหิ ปฐมํ ตีณิ ปิฎกานิ สงฺคายิตฺวา ตสฺส อตฺถวณฺณนานุรูเปเนว วาจนามคฺคํ อาโรปิตตฺตา ติโสฺส สงฺคีติโย อารุโฬฺหเยว พุทฺธวจนสฺส อตฺถสํวณฺณนาภูโต กถามโคฺคฯ โสเยว จ มหามหินฺทเตฺถเรน ตมฺพปณฺณิทีปํ อาภโต, ปจฺฉา ตมฺพปณฺณิเยหิ มหาเถเรหิ นิกายนฺตรลทฺธีหิ สงฺกรปริหรณตฺถํ สีหฬภาสาย ฐปิโตฯ เตนาห ‘‘สีหฬทีปเกนา’’ติอาทิฯ สีหสฺส ลานโต คหณโต สีหโฬ, สีหกุมาโรฯ ตํวํสชาตตาย ตมฺพปณฺณิทีเป ขตฺติยานํ เตสํ นิวาสตาย ตมฺพปณฺณิทีปสฺสปิ สีหฬภาโว เวทิตโพฺพ, ตสฺมิํ สีหฬทีเป ภูตตฺตา สีหฬทีปเกน วาเกฺยน วจเนน, สีหฬภาสายาติ วุตฺตํ โหติฯ

Evaṃ porāṇaṭṭhakathāya anūnabhāvaṃ dassetvā idāni attano saṃvaṇṇanāya payojanavisesaṃ dassetuṃ ‘‘saṃvaṇṇanā’’tiādimāha. Idaṃ vuttaṃ hoti – kiñcāpi pubbācariyāsabhehi yathāvuttaguṇavisiṭṭhehi ayaṃ vinayo sabbaso vaṇṇito, tathāpi tesaṃ esā saṃvaṇṇanā sīhaḷadīpavāsīnaṃ bhāsāya saṅkhatattā racitattā dīpantare bhikkhujanassa sīhaḷadīpato aññadīpavāsino bhikkhugaṇassa kiñci atthaṃ payojanaṃ yasmā nābhisambhuṇāti na sampādeti na sādheti, tasmā imaṃ saṃvaṇṇanaṃ pāḷinayānurūpaṃ katvā buddhasirittherena ajjhiṭṭho idāni samārabhissanti. Tattha saṃvaṇṇiyati attho etāyāti saṃvaṇṇanā, aṭṭhakathā. Sā pana dhammasaṅgāhakattherehi paṭhamaṃ tīṇi piṭakāni saṅgāyitvā tassa atthavaṇṇanānurūpeneva vācanāmaggaṃ āropitattā tisso saṅgītiyo āruḷhoyeva buddhavacanassa atthasaṃvaṇṇanābhūto kathāmaggo. Soyeva ca mahāmahindattherena tambapaṇṇidīpaṃ ābhato, pacchā tambapaṇṇiyehi mahātherehi nikāyantaraladdhīhi saṅkarapariharaṇatthaṃ sīhaḷabhāsāya ṭhapito. Tenāha ‘‘sīhaḷadīpakenā’’tiādi. Sīhassa lānato gahaṇato sīhaḷo, sīhakumāro. Taṃvaṃsajātatāya tambapaṇṇidīpe khattiyānaṃ tesaṃ nivāsatāya tambapaṇṇidīpassapi sīhaḷabhāvo veditabbo, tasmiṃ sīhaḷadīpe bhūtattā sīhaḷadīpakena vākyena vacanena, sīhaḷabhāsāyāti vuttaṃ hoti.

ปาฬินยานุรูปนฺติ ปาฬินยสฺส อนุรูปํ กตฺวา, มาคธภาสาย ปริวตฺติตฺวาติ วุตฺตํ โหติ ฯ อเชฺฌสนนฺติ ครุฎฺฐานิยํ ปยิรุปาสิตฺวา ครุตรํ ปโยชนํ อุทฺทิสฺส อภิปตฺถนา อเชฺฌสนา, ตํ อเชฺฌสนํ, อายาจนนฺติ อโตฺถฯ ตสฺส ‘‘สมนุสฺสรโนฺต’’ติ อิมินา สมฺพโนฺธฯ กสฺส อเชฺฌสนนฺติ อาห ‘‘พุทฺธสิริวฺหยสฺส เถรสฺสา’’ติฯ พุทฺธสิรีติ อวฺหโย นามํ ยสฺส โสยํ พุทฺธสิริวฺหโย, ตสฺส, อิตฺถนฺนามสฺส เถรสฺส อเชฺฌสนํ สมฺมา อาทเรน สมนุสฺสรโนฺต หทเย ฐเปโนฺตติ อโตฺถฯ

Pāḷinayānurūpanti pāḷinayassa anurūpaṃ katvā, māgadhabhāsāya parivattitvāti vuttaṃ hoti . Ajjhesananti garuṭṭhāniyaṃ payirupāsitvā garutaraṃ payojanaṃ uddissa abhipatthanā ajjhesanā, taṃ ajjhesanaṃ, āyācananti attho. Tassa ‘‘samanussaranto’’ti iminā sambandho. Kassa ajjhesananti āha ‘‘buddhasirivhayassa therassā’’ti. Buddhasirīti avhayo nāmaṃ yassa soyaṃ buddhasirivhayo, tassa, itthannāmassa therassa ajjhesanaṃ sammā ādarena samanussaranto hadaye ṭhapentoti attho.

อิทานิ อตฺตโน สํวณฺณนาย กรณปฺปการํ ทเสฺสโนฺต ‘‘สํวณฺณนํ ตญฺจา’’ติอาทิมาหฯ ตตฺถ ตญฺจ อิทานิ วุจฺจมานํ สํวณฺณนํ สมารภโนฺต สกลายปิ มหาอฎฺฐกถาย อิธ คเหตพฺพโต มหาอฎฺฐกถํ ตสฺสา อิทานิ วุจฺจมานาย สํวณฺณนาย สรีรํ กตฺวา มหาปจฺจริยํ โย วินิจฺฉโย วุโตฺต, ตเถว กุรุนฺทีนามาทีสุ วิสฺสุตาสุ อฎฺฐกถาสุ โย วินิจฺฉโย วุโตฺต, ตโตปิ วินิจฺฉยโต ยุตฺตมตฺถํ อปริจฺจชโนฺต อโนฺตคธเตฺถรวาทํ กตฺวา สํวณฺณนํ สมารภิสฺสนฺติ ปทตฺถสมฺพโนฺธ เวทิตโพฺพฯ เอตฺถ จ อโตฺถ กถิยติ เอตายาติ อตฺถกถา, สาเยว อฎฺฐกถา ตฺถการสฺส ฎฺฐการํ กตฺวา ‘‘ทุกฺขสฺส ปีฬนโฎฺฐ’’ติอาทีสุ (ปฎิ. ม. ๑.๑๗; ๒.๘) วิยฯ มหาปจฺจริยนฺติ เอตฺถ ปจฺจรีติ อุฬุมฺปํ วุจฺจติ, ตสฺมิํ นิสีทิตฺวา กตตฺตา ตเมว นามํ ชาตํฯ กุรุนฺทิวลฺลิวิหาโร นาม อตฺถิ, ตตฺถ กตตฺตา กุรุนฺทีติ นามํ ชาตนฺติ วทนฺติฯ อาทิสเทฺทน อนฺธกฎฺฐกถํ สเงฺขปฎฺฐกถญฺจ สงฺคณฺหาติฯ วิสฺสุตาสูติ สพฺพตฺถ ปตฺถฎาสุ, ปากฎาสูติ วุตฺตํ โหติฯ

Idāni attano saṃvaṇṇanāya karaṇappakāraṃ dassento ‘‘saṃvaṇṇanaṃ tañcā’’tiādimāha. Tattha tañca idāni vuccamānaṃ saṃvaṇṇanaṃ samārabhanto sakalāyapi mahāaṭṭhakathāya idha gahetabbato mahāaṭṭhakathaṃ tassā idāni vuccamānāya saṃvaṇṇanāya sarīraṃ katvā mahāpaccariyaṃ yo vinicchayo vutto, tatheva kurundīnāmādīsu vissutāsu aṭṭhakathāsu yo vinicchayo vutto, tatopi vinicchayato yuttamatthaṃ apariccajanto antogadhattheravādaṃ katvā saṃvaṇṇanaṃ samārabhissanti padatthasambandho veditabbo. Ettha ca attho kathiyati etāyāti atthakathā, sāyeva aṭṭhakathā tthakārassa ṭṭhakāraṃ katvā ‘‘dukkhassa pīḷanaṭṭho’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.17; 2.8) viya. Mahāpaccariyanti ettha paccarīti uḷumpaṃ vuccati, tasmiṃ nisīditvā katattā tameva nāmaṃ jātaṃ. Kurundivallivihāro nāma atthi, tattha katattā kurundīti nāmaṃ jātanti vadanti. Ādisaddena andhakaṭṭhakathaṃ saṅkhepaṭṭhakathañca saṅgaṇhāti. Vissutāsūti sabbattha patthaṭāsu, pākaṭāsūti vuttaṃ hoti.

ยุตฺตมตฺถนฺติ เอตฺถ ตาว มชฺฌิมคณฺฐิปเท จูฬคณฺฐิปเท จ อิทํ วุตฺตํ ‘‘ยุตฺตมตฺถนฺติ สํวเณฺณตพฺพฎฺฐานสฺส ยุตฺตมตฺถํ, น ปน ตตฺถ อยุตฺตมฺปิ อตฺถีติ วุตฺตํ โหตี’’ติฯ มหาคณฺฐิปเท ปเนตฺถ น กิญฺจิ วุตฺตํฯ เกนจิ ปน ‘‘มหาอฎฺฐกถานเยน วินยยุตฺติยา วา ยุตฺตมตฺถ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ ยุตฺตํ วิย ทิสฺสติ มหาปจฺจริอาทีสุปิ กตฺถจิ อยุตฺตสฺสาปิ อตฺถสฺส อุปริ วิภาวนโตฯ ‘‘อฎฺฐกถํเยว คเหตฺวา สํวณฺณนํ กริสฺสามี’’ติ วุเตฺต อฎฺฐกถาสุ วุตฺตเตฺถรวาทานํ พาหิรภาโว สิยาติ เตปิ อโนฺตกตฺตุกาโม ‘‘อโนฺตคธเถรวาท’’นฺติ อาห, เถรวาเทปิ อโนฺตกตฺวาติ วุตฺตํ โหติฯ สํวณฺณนนฺติ อปรกาลกิริยาย กมฺมนิเทฺทโสฯ ปุเพฺพ วุตฺตํ ตุ ‘‘สํวณฺณน’’นฺติ วจนํ ตเตฺถว ‘‘สมารภโนฺต’’ติ ปุพฺพกาลกิริยาย กมฺมภาเวน โยเชตพฺพํฯ สมฺมาติ วตฺตเพฺพ คาถาพนฺธวเสน รสฺสภาโว กโตติ เวทิตโพฺพฯ

Yuttamatthanti ettha tāva majjhimagaṇṭhipade cūḷagaṇṭhipade ca idaṃ vuttaṃ ‘‘yuttamatthanti saṃvaṇṇetabbaṭṭhānassa yuttamatthaṃ, na pana tattha ayuttampi atthīti vuttaṃ hotī’’ti. Mahāgaṇṭhipade panettha na kiñci vuttaṃ. Kenaci pana ‘‘mahāaṭṭhakathānayena vinayayuttiyā vā yuttamattha’’nti vuttaṃ, taṃ yuttaṃ viya dissati mahāpaccariādīsupi katthaci ayuttassāpi atthassa upari vibhāvanato. ‘‘Aṭṭhakathaṃyeva gahetvā saṃvaṇṇanaṃ karissāmī’’ti vutte aṭṭhakathāsu vuttattheravādānaṃ bāhirabhāvo siyāti tepi antokattukāmo ‘‘antogadhatheravāda’’nti āha, theravādepi antokatvāti vuttaṃ hoti. Saṃvaṇṇananti aparakālakiriyāya kammaniddeso. Pubbe vuttaṃ tu ‘‘saṃvaṇṇana’’nti vacanaṃ tattheva ‘‘samārabhanto’’ti pubbakālakiriyāya kammabhāvena yojetabbaṃ. Sammāti vattabbe gāthābandhavasena rassabhāvo katoti veditabbo.

เอวํ กรณปฺปการํ ทเสฺสตฺวา อิทานิ โสตูหิ ปฎิปชฺชิตพฺพวิธิํ ทเสฺสโนฺต ‘‘ตํ เม’’ติอาทิมาหฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ – อิทานิ วุจฺจมานํ ตํ มม สํวณฺณนํ ธมฺมปทีปสฺส ตถาคตสฺส ธมฺมํ สาสนธมฺมํ ปาฬิธมฺมํ วา สกฺกจฺจํ ปฎิมานยนฺตา ปูเชนฺตา ถิเรหิ สีลกฺขนฺธาทีหิ สมนฺนาคตตฺตา เถรา, อจิรปพฺพชิตตฺตา นวา, เตสํ มเชฺฌ ภวตฺตา มชฺฌิมา จ ภิกฺขู ปสนฺนจิตฺตา ยถาวุตฺตนเยน สปฺปโยชนตฺตา อุปริ วกฺขมานวิธินา ปมาณตฺตา จ สทฺทหิตฺวา ปีติโสมนสฺสยุตฺตจิตฺตา อิสฺสาปกตา อหุตฺวา นิสาเมนฺตุ สุณนฺตูติฯ ตตฺถ ธมฺมปฺปทีปสฺสาติ ธโมฺมเยว สตฺตสนฺตาเนสุ โมหนฺธการวิธมนโต ปทีปสทิสตฺตา ปทีโป อสฺสาติ ธมฺมปทีโป, ภควาฯ ตสฺส ธมฺมปทีปสฺสฯ

Evaṃ karaṇappakāraṃ dassetvā idāni sotūhi paṭipajjitabbavidhiṃ dassento ‘‘taṃ me’’tiādimāha. Idaṃ vuttaṃ hoti – idāni vuccamānaṃ taṃ mama saṃvaṇṇanaṃ dhammapadīpassa tathāgatassa dhammaṃ sāsanadhammaṃ pāḷidhammaṃ vā sakkaccaṃ paṭimānayantā pūjentā thirehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā therā, acirapabbajitattā navā, tesaṃ majjhe bhavattā majjhimā ca bhikkhū pasannacittā yathāvuttanayena sappayojanattā upari vakkhamānavidhinā pamāṇattā ca saddahitvā pītisomanassayuttacittā issāpakatā ahutvā nisāmentu suṇantūti. Tattha dhammappadīpassāti dhammoyeva sattasantānesu mohandhakāravidhamanato padīpasadisattā padīpo assāti dhammapadīpo, bhagavā. Tassa dhammapadīpassa.

อิทานิ อตฺตโน สํวณฺณนาย อาคมวิสุทฺธิํ ทเสฺสตฺวา ปมาณภาวํ ทเสฺสโนฺต ‘‘พุเทฺธนา’’ติอาทิมาหฯ ยเถว พุเทฺธน โย ธโมฺม จ วินโย จ วุโตฺต, โส ตสฺส พุทฺธสฺส เยหิ ปุเตฺตหิ ธมฺมเสนาปติอาทีหิ ตเถว ญาโต, เตสํ พุทฺธปุตฺตานํ มติมจฺจชนฺตา สีหฬฎฺฐกถาจริยา ยสฺมา ปุเร อฎฺฐกถา อกํสูติ อยเมตฺถ สมฺพโนฺธฯ ตตฺถ ธโมฺมติ สุตฺตาภิธเมฺม สงฺคณฺหาติ, วินโยติ สกลํ วินยปิฎกํฯ เอตฺตาวตา จ สพฺพมฺปิ พุทฺธวจนํ นิทฺทิฎฺฐํ โหติฯ สกลญฺหิ พุทฺธวจนํ ธมฺมวินยวเสน ทุวิธํ โหติฯ วุโตฺตติ ปาฬิโต จ อตฺถโต จ พุเทฺธน ภควตา วุโตฺตฯ น หิ ภควตา อพฺยากตํ นาม ตนฺติปทํ อตฺถิ, สเพฺพสํเยว อโตฺถ กถิโต, ตสฺมา สมฺมาสมฺพุเทฺธเนว ติณฺณํ ปิฎกานํ อตฺถวณฺณนากฺกโมปิ ภาสิโตติ ทฎฺฐพฺพํฯ ตตฺถ ตตฺถ ภควตา ปวตฺติตา ปกิณฺณกเทสนาเยว หิ อฎฺฐกถาฯ ตเถว ญาโตติ ยเถว พุเทฺธน วุโตฺต, ตเถว เอกปทมฺปิ เอกกฺขรมฺปิ อวินาเสตฺวา อธิปฺปายญฺจ อวิโกเปตฺวา ญาโต วิทิโตติ อโตฺถฯ เตสํ มติมจฺจชนฺตาติ เตสํ พุทฺธปุตฺตานํ อธิปฺปายํ อปริจฺจชนฺตาฯ อฎฺฐกถา อกํสูติ อฎฺฐกถาโย อกํสุฯ กตฺถจิ ‘‘อฎฺฐกถามกํสู’’ติ ปาโฐ ทิสฺสติ, ตตฺถาปิ โสเยวโตฺถ, ม-กาโร ปน ปทสนฺธิวเสน อาคโตติ ทฎฺฐโพฺพฯ ‘‘อฎฺฐกถา’’ติ พหุวจนนิเทฺทเสน มหาปจฺจริยาทิกํ สงฺคณฺหาติฯ

Idāni attano saṃvaṇṇanāya āgamavisuddhiṃ dassetvā pamāṇabhāvaṃ dassento ‘‘buddhenā’’tiādimāha. Yatheva buddhena yo dhammo ca vinayo ca vutto, so tassa buddhassa yehi puttehi dhammasenāpatiādīhi tatheva ñāto, tesaṃ buddhaputtānaṃ matimaccajantā sīhaḷaṭṭhakathācariyā yasmā pure aṭṭhakathā akaṃsūti ayamettha sambandho. Tattha dhammoti suttābhidhamme saṅgaṇhāti, vinayoti sakalaṃ vinayapiṭakaṃ. Ettāvatā ca sabbampi buddhavacanaṃ niddiṭṭhaṃ hoti. Sakalañhi buddhavacanaṃ dhammavinayavasena duvidhaṃ hoti. Vuttoti pāḷito ca atthato ca buddhena bhagavatā vutto. Na hi bhagavatā abyākataṃ nāma tantipadaṃ atthi, sabbesaṃyeva attho kathito, tasmā sammāsambuddheneva tiṇṇaṃ piṭakānaṃ atthavaṇṇanākkamopi bhāsitoti daṭṭhabbaṃ. Tattha tattha bhagavatā pavattitā pakiṇṇakadesanāyeva hi aṭṭhakathā. Tatheva ñātoti yatheva buddhena vutto, tatheva ekapadampi ekakkharampi avināsetvā adhippāyañca avikopetvā ñāto viditoti attho. Tesaṃ matimaccajantāti tesaṃ buddhaputtānaṃ adhippāyaṃ apariccajantā. Aṭṭhakathā akaṃsūti aṭṭhakathāyo akaṃsu. Katthaci ‘‘aṭṭhakathāmakaṃsū’’ti pāṭho dissati, tatthāpi soyevattho, ma-kāro pana padasandhivasena āgatoti daṭṭhabbo. ‘‘Aṭṭhakathā’’ti bahuvacananiddesena mahāpaccariyādikaṃ saṅgaṇhāti.

ตสฺมาติ ยสฺมา เตสํ พุทฺธปุตฺตานํ อธิปฺปายํ อวิโกเปตฺวา ปุเร อฎฺฐกถา อกํสุ, ตสฺมาติ อโตฺถฯ หีติ นิปาตมตฺตํ เหตุอตฺถสฺส ‘‘ตสฺมา’’ติ อิมินาเยว ปกาสิตตฺตาฯ ยทิ อฎฺฐกถาสุ วุตฺตํ สพฺพมฺปิ ปมาณํ, เอวํ สติ ตตฺถ ปมาทเลขาปิ ปมาณํ สิยาติ อาห ‘‘วชฺชยิตฺวาน ปมาทเลข’’นฺติฯ ตตฺถ ปมาทเลขนฺติ อปรภาเค โปตฺถการุฬฺหกาเล ปมชฺชิตฺวา ลิขนวเสน ปวตฺตํ ปมาทปาฐํฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ – ปมาเทน สติํ อปจฺจุปฎฺฐเปตฺวา อทินฺนาทานสฺส ปุพฺพปโยเค ‘‘สเจฺจปิ อลิเกปิ ทุกฺกฎ’’นฺติ วุตฺตวจนสทิสํ ยํ ลิขิตํ, ตํ วชฺชยิตฺวา อปเนตฺวา สพฺพํ ปมาณนฺติฯ วกฺขติ หิ ตตฺถ –

Tasmāti yasmā tesaṃ buddhaputtānaṃ adhippāyaṃ avikopetvā pure aṭṭhakathā akaṃsu, tasmāti attho. Hīti nipātamattaṃ hetuatthassa ‘‘tasmā’’ti imināyeva pakāsitattā. Yadi aṭṭhakathāsu vuttaṃ sabbampi pamāṇaṃ, evaṃ sati tattha pamādalekhāpi pamāṇaṃ siyāti āha ‘‘vajjayitvāna pamādalekha’’nti. Tattha pamādalekhanti aparabhāge potthakāruḷhakāle pamajjitvā likhanavasena pavattaṃ pamādapāṭhaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – pamādena satiṃ apaccupaṭṭhapetvā adinnādānassa pubbapayoge ‘‘saccepi alikepi dukkaṭa’’nti vuttavacanasadisaṃ yaṃ likhitaṃ, taṃ vajjayitvā apanetvā sabbaṃ pamāṇanti. Vakkhati hi tattha –

‘‘มหาอฎฺฐกถายํ ปน สเจฺจปิ อลิเกปิ ทุกฺกฎเมว วุตฺตํ, ตํ ปมาทลิขิตนฺติ เวทิตพฺพํฯ น หิ อทินฺนาทานสฺส ปุพฺพปโยเค ปาจิตฺติยฎฺฐาเน ทุกฺกฎํ นาม อตฺถี’’ติ (ปารา. อฎฺฐ. ๑.๙๔)ฯ

‘‘Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana saccepi alikepi dukkaṭameva vuttaṃ, taṃ pamādalikhitanti veditabbaṃ. Na hi adinnādānassa pubbapayoge pācittiyaṭṭhāne dukkaṭaṃ nāma atthī’’ti (pārā. aṭṭha. 1.94).

เกสํ ปมาณนฺติ อาห ‘‘สิกฺขาสุ สคารวานํ อิธ ปณฺฑิตาน’’นฺติฯ อิธาติ อิมสฺมิํ สาสเนฯ ปุน ‘‘ยสฺมา’’ติ วจนสฺส โก สมฺพโนฺธติ เจ? เอตฺถ ตาว มหาคณฺฐิปเท คณฺฐิปเท จ น กิญฺจิ วุตฺตํ, มชฺฌิมคณฺฐิปเท ปน จูฬคณฺฐิปเท จ อิทํ วุตฺตํ ‘‘ยสฺมา ปมาณํ, ตสฺมา นิสาเมนฺตุ ปสนฺนจิตฺตา’’ติฯ เอวมสฺส สมฺพโนฺธ ทฎฺฐโพฺพฯ ยสฺมา อฎฺฐกถาสุ วุตฺตํ ปมาณํ, ตสฺมา อิธ วุตฺตมฺปิ ปมาณเมวาติ ปาฐเสสํ กตฺวา วชิรพุทฺธิเตฺถโร วทติฯ ตตฺถ อิธาติ อิมิสฺสา สมนฺตปาสาทิกายาติ อโตฺถ คเหตโพฺพฯ

Kesaṃ pamāṇanti āha ‘‘sikkhāsu sagāravānaṃ idha paṇḍitāna’’nti. Idhāti imasmiṃ sāsane. Puna ‘‘yasmā’’ti vacanassa ko sambandhoti ce? Ettha tāva mahāgaṇṭhipade gaṇṭhipade ca na kiñci vuttaṃ, majjhimagaṇṭhipade pana cūḷagaṇṭhipade ca idaṃ vuttaṃ ‘‘yasmā pamāṇaṃ, tasmā nisāmentu pasannacittā’’ti. Evamassa sambandho daṭṭhabbo. Yasmā aṭṭhakathāsu vuttaṃ pamāṇaṃ, tasmā idha vuttampi pamāṇamevāti pāṭhasesaṃ katvā vajirabuddhitthero vadati. Tattha idhāti imissā samantapāsādikāyāti attho gahetabbo.

ตตฺถ ‘‘ยสฺมา’’ติ วจนสฺส ปฐมํ วุตฺตสมฺพนฺธวเสน อฎฺฐกถาสุ วุตฺตํ สพฺพมฺปิ ปมาณนฺติ สาธิตตฺตา อิทานิ วุจฺจมานาปิ สํวณฺณนา เกวลํ วจนมเตฺตเนว ภินฺนา, อตฺถโต ปน อฎฺฐกถาเยวาติ ทเสฺสตุํ ‘‘ตโต จ ภาสนฺตรเมวา’’ติอาทิมาหฯ ปจฺฉา วุตฺตสมฺพนฺธวเสน ปน อิธ วุตฺตมฺปิ กสฺมา ปมาณนฺติ เจ? ยสฺมา วจนมตฺตํ ฐเปตฺวา เอสาปิ อฎฺฐกถาเยว, ตสฺมา ปมาณนฺติ ทเสฺสตุํ ‘‘ตโต จ ภาสนฺตรเมวา’’ติอาทิมาหฯ เอวมากุลํ ทุพฺพิเญฺญยฺยสภาวญฺจ กตฺวา คณฺฐิปเทสุ สมฺพโนฺธ ทสฺสิโต, อนากุลวจโน จ ภทนฺตพุทฺธโฆสาจริโยฯ น หิ โส เอวมากุลํ กตฺวา วตฺตุมรหติ, ตสฺมา ยถาธิเปฺปตมตฺถมนากุลํ สุวิเญฺญยฺยญฺจ กตฺวา ยถาฐิตสฺส สมฺพนฺธวเสเนว ทสฺสยิสฺสามฯ กถํ? ยสฺมา อฎฺฐกถาสุ วุตฺตํ ปมาณํ, ตสฺมา สกฺกจฺจํ อนุสิกฺขิตพฺพาติ เอวเมตฺถ สมฺพโนฺธ ทฎฺฐโพฺพฯ ยทิ นาม อฎฺฐกถาสุ วุตฺตํ ปมาณํ, อยํ ปน อิทานิ วุจฺจมานา กสฺมา สกฺกจฺจํ อนุสิกฺขิตพฺพาติ อาห ‘‘ตโต จ ภาสนฺตรเมว หิตฺวา’’ติอาทิฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยสฺมา อฎฺฐกถาสุ วุตฺตํ ปมาณํ, ยสฺมา จ อยํ สํวณฺณนาปิ ภาสนฺตรปริจฺจาคาทิมตฺตวิสิฎฺฐา, อตฺถโต ปน อภินฺนาว, ตโตเยว จ ปมาณภูตา เหสฺสติ, ตสฺมา สกฺกจฺจํ อาทรํ กตฺวา อนุสิกฺขิตพฺพาติฯ ตถา หิ โปราณฎฺฐกถานํ ปมาณภาโว, อิมิสฺสา จ สํวณฺณนาย ภาสนฺตรปริจฺจาคาทิมตฺตวิสิฎฺฐาย อตฺถโต ตโต อภินฺนภาโวติ อุภยเมฺปตํ สกฺกจฺจํ อนุสิกฺขิตพฺพภาวเหตูติ ทฎฺฐพฺพํฯ น หิ เกวลํ โปราณฎฺฐกถานํ สติปิ ปมาณภาเว อยํ สํวณฺณนา ตโต ภินฺนา อตฺถโต อญฺญาเยว จ สกฺกจฺจํ อนุสิกฺขิตพฺพาติ วตฺตุมรหติ, นาปิ อิมิสฺสา สํวณฺณนาย ตโตอภินฺนภาเวปิ โปราณฎฺฐกถานํ อสติ ปมาณภาเว อยํ สํวณฺณนา สกฺกจฺจํ อนุสิกฺขิตพฺพาติ วตฺตุํ ยุตฺตรูปา โหติ, ตสฺมา ยถาวุตฺตนเยน อุภยเมฺปตํ สกฺกจฺจํ อนุสิกฺขิตพฺพภาวเหตูติ ทฎฺฐพฺพํฯ

Tattha ‘‘yasmā’’ti vacanassa paṭhamaṃ vuttasambandhavasena aṭṭhakathāsu vuttaṃ sabbampi pamāṇanti sādhitattā idāni vuccamānāpi saṃvaṇṇanā kevalaṃ vacanamatteneva bhinnā, atthato pana aṭṭhakathāyevāti dassetuṃ ‘‘tato ca bhāsantaramevā’’tiādimāha. Pacchā vuttasambandhavasena pana idha vuttampi kasmā pamāṇanti ce? Yasmā vacanamattaṃ ṭhapetvā esāpi aṭṭhakathāyeva, tasmā pamāṇanti dassetuṃ ‘‘tato ca bhāsantaramevā’’tiādimāha. Evamākulaṃ dubbiññeyyasabhāvañca katvā gaṇṭhipadesu sambandho dassito, anākulavacano ca bhadantabuddhaghosācariyo. Na hi so evamākulaṃ katvā vattumarahati, tasmā yathādhippetamatthamanākulaṃ suviññeyyañca katvā yathāṭhitassa sambandhavaseneva dassayissāma. Kathaṃ? Yasmā aṭṭhakathāsu vuttaṃ pamāṇaṃ, tasmā sakkaccaṃ anusikkhitabbāti evamettha sambandho daṭṭhabbo. Yadi nāma aṭṭhakathāsu vuttaṃ pamāṇaṃ, ayaṃ pana idāni vuccamānā kasmā sakkaccaṃ anusikkhitabbāti āha ‘‘tato ca bhāsantarameva hitvā’’tiādi. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā aṭṭhakathāsu vuttaṃ pamāṇaṃ, yasmā ca ayaṃ saṃvaṇṇanāpi bhāsantarapariccāgādimattavisiṭṭhā, atthato pana abhinnāva, tatoyeva ca pamāṇabhūtā hessati, tasmā sakkaccaṃ ādaraṃ katvā anusikkhitabbāti. Tathā hi porāṇaṭṭhakathānaṃ pamāṇabhāvo, imissā ca saṃvaṇṇanāya bhāsantarapariccāgādimattavisiṭṭhāya atthato tato abhinnabhāvoti ubhayampetaṃ sakkaccaṃ anusikkhitabbabhāvahetūti daṭṭhabbaṃ. Na hi kevalaṃ porāṇaṭṭhakathānaṃ satipi pamāṇabhāve ayaṃ saṃvaṇṇanā tato bhinnā atthato aññāyeva ca sakkaccaṃ anusikkhitabbāti vattumarahati, nāpi imissā saṃvaṇṇanāya tatoabhinnabhāvepi porāṇaṭṭhakathānaṃ asati pamāṇabhāve ayaṃ saṃvaṇṇanā sakkaccaṃ anusikkhitabbāti vattuṃ yuttarūpā hoti, tasmā yathāvuttanayena ubhayampetaṃ sakkaccaṃ anusikkhitabbabhāvahetūti daṭṭhabbaṃ.

ตโตติ อฎฺฐกถาโตฯ ภาสนฺตรเมว หิตฺวาติ กญฺจุกสทิสํ สีหฬภาสํ อปเนตฺวาฯ วิตฺถารมคฺคญฺจ สมาสยิตฺวาติ โปราณฎฺฐกถาสุ อุปริ วุจฺจมานมฺปิ อาเนตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ปปญฺจิตํ ‘‘ญตฺติจตุเตฺถน กเมฺมน อกุเปฺปน ฐานารเหน อุปสมฺปโนฺนติ ภิกฺขู’’ติ (ปารา. ๔๕) เอตฺถ อปโลกนาทีนํ จตุนฺนมฺปิ กมฺมานํ วิตฺถารกถา วิย ตาทิสํ วิตฺถารมคฺคํ สงฺขิปิตฺวา วณฺณยิสฺสามาติ อธิปฺปาโยฯ ตถา หิ วกฺขติ –

Tatoti aṭṭhakathāto. Bhāsantarameva hitvāti kañcukasadisaṃ sīhaḷabhāsaṃ apanetvā. Vitthāramaggañca samāsayitvāti porāṇaṭṭhakathāsu upari vuccamānampi ānetvā tattha tattha papañcitaṃ ‘‘ñatticatutthena kammena akuppena ṭhānārahena upasampannoti bhikkhū’’ti (pārā. 45) ettha apalokanādīnaṃ catunnampi kammānaṃ vitthārakathā viya tādisaṃ vitthāramaggaṃ saṅkhipitvā vaṇṇayissāmāti adhippāyo. Tathā hi vakkhati –

‘‘เอตฺถ จ ญตฺติจตุตฺถกมฺมํ เอกเมว อาคตํ, อิมสฺมิํ ปน ฐาเน ฐตฺวา จตฺตาริ สงฺฆกมฺมานิ นีหริตฺวา วิตฺถารโต กเถตพฺพานีติ สพฺพอฎฺฐกถาสุ วุตฺตํ, ตานิ จ ‘อปโลกนกมฺมํ ญตฺติกมฺมํ ญตฺติทุติยกมฺมํ ญตฺติจตุตฺถกมฺม’นฺติ ปฎิปาฎิยา ฐเปตฺวา วิตฺถาเรน ขนฺธกโต ปริวาราวสาเน กมฺมวิภงฺคโต จ ปาฬิํ อาหริตฺวา กถิตานิฯ ตานิ มยํ ปริวาราวสาเน กมฺมวิภเงฺคเยว วณฺณยิสฺสามฯ เอวญฺหิ สติ ปฐมปาราชิกวณฺณนา จ น ภาริยา ภวิสฺสติ, ยถาฐิตาย จ ปาฬิยา วณฺณนา สุวิเญฺญยฺยา ภวิสฺสติ, ตานิ จ ฐานานิ อสุญฺญานิ ภวิสฺสนฺติ, ตสฺมา อนุปทวณฺณนเมว กโรมา’’ติ (ปารา. อฎฺฐ. ๑.๔๕ ภิกฺขุปทภาชนียวณฺณนา)ฯ

‘‘Ettha ca ñatticatutthakammaṃ ekameva āgataṃ, imasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā cattāri saṅghakammāni nīharitvā vitthārato kathetabbānīti sabbaaṭṭhakathāsu vuttaṃ, tāni ca ‘apalokanakammaṃ ñattikammaṃ ñattidutiyakammaṃ ñatticatutthakamma’nti paṭipāṭiyā ṭhapetvā vitthārena khandhakato parivārāvasāne kammavibhaṅgato ca pāḷiṃ āharitvā kathitāni. Tāni mayaṃ parivārāvasāne kammavibhaṅgeyeva vaṇṇayissāma. Evañhi sati paṭhamapārājikavaṇṇanā ca na bhāriyā bhavissati, yathāṭhitāya ca pāḷiyā vaṇṇanā suviññeyyā bhavissati, tāni ca ṭhānāni asuññāni bhavissanti, tasmā anupadavaṇṇanameva karomā’’ti (pārā. aṭṭha. 1.45 bhikkhupadabhājanīyavaṇṇanā).

วินิจฺฉยํ สพฺพมเสสยิตฺวาติ ตํตํอฎฺฐกถาสุ วุตฺตํ สพฺพมฺปิ วินิจฺฉยํ อเสสยิตฺวา เสสํ อกตฺวา, กิญฺจิมตฺตมฺปิ อปริจฺจชิตฺวาติ วุตฺตํ โหติฯ วณฺณิตุํ ยุตฺตรูปํ หุตฺวา อนุกฺกเมน อาคตํ ปาฬิํ อปริจฺจชิตฺวา สํวณฺณนโต สีหฬฎฺฐกถาสุ อยุตฺตฎฺฐาเน วณฺณิตํ ยถาฐาเนเยว สํวณฺณนโต จ วุตฺตํ ‘‘ตนฺติกฺกมํ กิญฺจิ อโวกฺกมิตฺวา’’ติ, กิญฺจิ ปาฬิกฺกมํ อนติกฺกมิตฺวา อนุกฺกเมเนว วณฺณยิสฺสามาติ อธิปฺปาโยฯ

Vinicchayaṃsabbamasesayitvāti taṃtaṃaṭṭhakathāsu vuttaṃ sabbampi vinicchayaṃ asesayitvā sesaṃ akatvā, kiñcimattampi apariccajitvāti vuttaṃ hoti. Vaṇṇituṃ yuttarūpaṃ hutvā anukkamena āgataṃ pāḷiṃ apariccajitvā saṃvaṇṇanato sīhaḷaṭṭhakathāsu ayuttaṭṭhāne vaṇṇitaṃ yathāṭhāneyeva saṃvaṇṇanato ca vuttaṃ ‘‘tantikkamaṃ kiñci avokkamitvā’’ti, kiñci pāḷikkamaṃ anatikkamitvā anukkameneva vaṇṇayissāmāti adhippāyo.

สุตฺตนฺติกานํ วจนานมตฺถนฺติ สุตฺตนฺตปาฬิยํ อาคตานมฺปิ วจนานมตฺถํฯ สีหฬฎฺฐกถาสุ ‘‘สุตฺตนฺติกานํ ภาโร’’ติ วตฺวา อวุตฺตานมฺปิ เวรญฺชกณฺฑาทีสุ ฌานกถาอานาปานสฺสติสมอาธิอาทีนํ สุตฺตนฺตวจนานมตฺถํ ตํตํสุตฺตานุรูปํ สพฺพโส ปริทีปยิสฺสามีติ อธิปฺปาโยฯ เหสฺสตีติ ภวิสฺสติ, กริยิสฺสตีติ วา อโตฺถฯ เอตฺถ จ ปฐมสฺมิํ อตฺถวิกเปฺป ภาสนฺตรปริจฺจาคาทิกํ จตุพฺพิธํ กิจฺจํ นิปฺผาเทตฺวา สุตฺตนฺติกานํ วจนานมตฺถํ ปริทีปยนฺตี อยํ วณฺณนา ภวิสฺสตีติ วณฺณนาย วเสน สมานกตฺตุกตา เวทิตพฺพาฯ ปจฺฉิมสฺมิํ อตฺถวิกเปฺป ปน เหฎฺฐาวุตฺตภาสนฺตรปริจฺจาคาทิํ กตฺวา สุตฺตนฺติกานํ วจนานมตฺถํ ปริทีปยนฺตี อยํ วณฺณนา อเมฺหหิ กริยิสฺสตีติ เอวํ อาจริยวเสน สมานกตฺตุกตา เวทิตพฺพาฯ วณฺณนาปีติ เอตฺถ อปิสทฺทํ คเหตฺวา ‘‘ตสฺมาปิ สกฺกจฺจํ อนุสิกฺขิตพฺพาติ โยเชตพฺพ’’นฺติ จูฬคณฺฐิปเท วุตฺตํฯ ตตฺถ ปุเพฺพ วุตฺตปฺปโยชนวิเสสํ ปมาณภาวญฺจ สมฺปิเณฺฑตีติ อธิปฺปาโยฯ มชฺฌิมคณฺฐิปเท ปน ‘‘ตสฺมา สกฺกจฺจํ อนุสิกฺขิตพฺพาปี’’ติ สมฺพโนฺธ วุโตฺตฯ เอตฺถ ปน น เกวลํ อยํ วณฺณนา เหสฺสติ, อถ โข อนุสิกฺขิตพฺพาปีติ อิมมตฺถํ สมฺปิเณฺฑตีติ อธิปฺปาโยฯ เอตฺถาปิ ยถาฐิตวเสเนว อปิสทฺทสฺส อโตฺถ คเหตโพฺพติ อมฺหากํ ขนฺติฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยสฺมา อฎฺฐกถาสุ วุตฺตํ ปมาณํ, ยสฺมา จ อยํ วณฺณนาปิ ตโต อภินฺนตฺตา ปมาณภูตาเยว เหสฺสติ, ตสฺมา สกฺกจฺจํ อนุสิกฺขิตพฺพาติฯ

Suttantikānaṃ vacanānamatthanti suttantapāḷiyaṃ āgatānampi vacanānamatthaṃ. Sīhaḷaṭṭhakathāsu ‘‘suttantikānaṃ bhāro’’ti vatvā avuttānampi verañjakaṇḍādīsu jhānakathāānāpānassatisamaādhiādīnaṃ suttantavacanānamatthaṃ taṃtaṃsuttānurūpaṃ sabbaso paridīpayissāmīti adhippāyo. Hessatīti bhavissati, kariyissatīti vā attho. Ettha ca paṭhamasmiṃ atthavikappe bhāsantarapariccāgādikaṃ catubbidhaṃ kiccaṃ nipphādetvā suttantikānaṃ vacanānamatthaṃ paridīpayantī ayaṃ vaṇṇanā bhavissatīti vaṇṇanāya vasena samānakattukatā veditabbā. Pacchimasmiṃ atthavikappe pana heṭṭhāvuttabhāsantarapariccāgādiṃ katvā suttantikānaṃ vacanānamatthaṃ paridīpayantī ayaṃ vaṇṇanā amhehi kariyissatīti evaṃ ācariyavasena samānakattukatā veditabbā. Vaṇṇanāpīti ettha apisaddaṃ gahetvā ‘‘tasmāpi sakkaccaṃ anusikkhitabbāti yojetabba’’nti cūḷagaṇṭhipade vuttaṃ. Tattha pubbe vuttappayojanavisesaṃ pamāṇabhāvañca sampiṇḍetīti adhippāyo. Majjhimagaṇṭhipade pana ‘‘tasmā sakkaccaṃ anusikkhitabbāpī’’ti sambandho vutto. Ettha pana na kevalaṃ ayaṃ vaṇṇanā hessati, atha kho anusikkhitabbāpīti imamatthaṃ sampiṇḍetīti adhippāyo. Etthāpi yathāṭhitavaseneva apisaddassa attho gahetabboti amhākaṃ khanti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā aṭṭhakathāsu vuttaṃ pamāṇaṃ, yasmā ca ayaṃ vaṇṇanāpi tato abhinnattā pamāṇabhūtāyeva hessati, tasmā sakkaccaṃ anusikkhitabbāti.

คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ

Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.




Next: พาหิรนิทานกถา • Bāhiranidānakathā


© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact