| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / วินยาลงฺการ-ฎีกา • Vinayālaṅkāra-ṭīkā |
ฯ นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสฯ
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
วินยปิฎเก
Vinayapiṭake
วินยาลงฺการ-ฎีกา (ปฐโม ภาโค)
Vinayālaṅkāra-ṭīkā (paṭhamo bhāgo)
คนฺถารมฺภกถา
Ganthārambhakathā
มุตฺตหาราทินยคาถา
Muttahārādinayagāthā
โย โลเก โลกโลโก วรตรปรโท ราชราชคฺคชโญฺญ;
Yo loke lokaloko varataraparado rājarājaggajañño;
อากาสาการกาโร ปรมรติรโต เทวเทวนฺตวโชฺชฯ
Ākāsākārakāro paramaratirato devadevantavajjo.
สํสาราสารสาโร สุนรนมนโต มารหารนฺตรโฎฺฐ;
Saṃsārāsārasāro sunaranamanato mārahārantaraṭṭho;
โลกาลงฺการกาโร อติสติคติมา ธีรวีรตฺตรโมฺมฯ
Lokālaṅkārakāro atisatigatimā dhīravīrattarammo.
สีหนิวตฺตนนยคาถา
Sīhanivattananayagāthā
สํสารจกฺกวิทฺธํสํ, สมฺพุทฺธํ ตํ สุมานสํ;
Saṃsāracakkaviddhaṃsaṃ, sambuddhaṃ taṃ sumānasaṃ;
สํนมามิ สุคุเณสํ, สํเทสิตสุทุทฺทสํฯ
Saṃnamāmi suguṇesaṃ, saṃdesitasududdasaṃ.
อโนตโตฺตทกาวตฺตนยคาถา
Anotattodakāvattanayagāthā
เยน วิทฺธํสิตา ปาปา, เยน นิพฺพาปิตา ทรา;
Yena viddhaṃsitā pāpā, yena nibbāpitā darā;
เยน โลกา นิสฺสริสุํ, เยน จาหํ นมามิ ตํฯ
Yena lokā nissarisuṃ, yena cāhaṃ namāmi taṃ.
จตุทีปจกฺกวตฺตนนยคาถา
Catudīpacakkavattananayagāthā
สงฺฆํ สสงฺฆํ นมามิ, วนฺตนฺตวรธมฺมชํ;
Saṅghaṃ sasaṅghaṃ namāmi, vantantavaradhammajaṃ;
มคฺคคฺคมนผลฎฺฐํ, สุสํสํ สุภมานสํฯ
Maggaggamanaphalaṭṭhaṃ, susaṃsaṃ subhamānasaṃ.
อพฺยเปตจตุปาทอาทิยมกคาถา
Abyapetacatupādaādiyamakagāthā
วินยํ วินยํ สารํ, สงฺคหํ สงฺคหํ กรํ;
Vinayaṃ vinayaṃ sāraṃ, saṅgahaṃ saṅgahaṃ karaṃ;
จริยํ จริยํ วเนฺท, ปรมํ ปรมํ สุตํฯ
Cariyaṃ cariyaṃ vande, paramaṃ paramaṃ sutaṃ.
พฺยเปตจตุปาทอาทิอนฺตยมกคาถา
Byapetacatupādaādiantayamakagāthā
ปกาเร พหุปกาเร, สาคเร คุณสาคเร;
Pakāre bahupakāre, sāgare guṇasāgare;
ครโว มม ครโว, วนฺทามิ อภิวนฺทามิฯ
Garavo mama garavo, vandāmi abhivandāmi.
วตฺถุตฺตเย คนฺถกาเร, ครูสุ สาทรํ มยา;
Vatthuttaye ganthakāre, garūsu sādaraṃ mayā;
กเตน นมกฺกาเรน, หิตฺวา สเพฺพ อุปทฺทเวฯ
Katena namakkārena, hitvā sabbe upaddave.
สิกฺขากาเมหิ ธีเรหิ, ชินสาสนการิภิ;
Sikkhākāmehi dhīrehi, jinasāsanakāribhi;
ภิกฺขูหิ วินยญฺญูหิ, สาทรํ อภิยาจิโตฯ
Bhikkhūhi vinayaññūhi, sādaraṃ abhiyācito.
วณฺณยิสฺสามิ วินย-สงฺคหํ ปีติวฑฺฒนํ;
Vaṇṇayissāmi vinaya-saṅgahaṃ pītivaḍḍhanaṃ;
ภิกฺขูนํ เวนยิกานํ, ยถาสตฺติพลํ อหํฯ
Bhikkhūnaṃ venayikānaṃ, yathāsattibalaṃ ahaṃ.
โปราเณหิ กตา ฎีกา, กิญฺจาปิ อตฺถิ สา ปน;
Porāṇehi katā ṭīkā, kiñcāpi atthi sā pana;
อติสเงฺขปภาเวน, น สาเธติ ยถิจฺฉิตํฯ
Atisaṅkhepabhāvena, na sādheti yathicchitaṃ.
ตสฺมา หิ นานาสเตฺถหิ, สารมาทาย สาธุกํ;
Tasmā hi nānāsatthehi, sāramādāya sādhukaṃ;
นาติสเงฺขปวิตฺถารํ, กริสฺสํ อตฺถวณฺณนํฯ
Nātisaṅkhepavitthāraṃ, karissaṃ atthavaṇṇanaṃ.
วินยาลงฺการํ นาม, เปสลานํ ปโมทนํ;
Vinayālaṅkāraṃ nāma, pesalānaṃ pamodanaṃ;
อิมํ ปกรณํ สเพฺพ, สมฺมา ธาเรนฺตุ สาธโวติฯ
Imaṃ pakaraṇaṃ sabbe, sammā dhārentu sādhavoti.
คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา
Ganthārambhakathāvaṇṇanā
วิวิธวิเสสนยสมนฺนาคตํ กายวาจาวินยนกรณสมตฺถํ ลชฺชิเปสลภิกฺขูนํ สํสยวิโนทนการกํ โยคาวจรปุคฺคลานํ สีลวิสุทฺธิสมฺปาปกํ ชินสาสนวุฑฺฒิเหตุภูตํ ปกรณมิทมารภิตุกาโม อยมาจริยาสโภ ปฐมํ ตาว รตนตฺตยปณามปณามารหภาวอภิเธยฺยกรณเหตุ กรณปฺปการปกรณาภิธานนิมิตฺตปโยชนานิ ทเสฺสตุํ ‘‘วตฺถุตฺตยํ นมสฺสิตฺวา’’ติอาทิมาหฯ เอตฺถ หิ วตฺถุตฺตยํ นมสฺสิตฺวาติ อิมินา รตนตฺตยปณาโม วุโตฺต ปณาเมตพฺพปณามอตฺถทสฺสนโตฯ สรณํ สพฺพปาณินนฺติ อิมินา ปณามารหภาโว ปณามเหตุทสฺสนโตฯ ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉยนฺติ อภิเธโยฺย อิมสฺส ปกรณสฺส อตฺถภาวโตฯ วิปฺปกิณฺณมเนกตฺถาติ กรณเหตุ เตเนวการเณน ปกรณสฺส กตตฺตาฯ สมาหริตฺวา เอกตฺถ, ทสฺสยิสฺสมนากุลนฺติ กรณปฺปกาโร เตนากาเรน ปกรณสฺส กรณโตฯ ปกรณาภิธานํ ปน สมาหริตสทฺทสฺส สามตฺถิยโต ทสฺสิตํ สมาหริตฺวา ทสฺสเนเนว อิมสฺส ปกรณสฺส วินยสงฺคหอิติ นามสฺส ลภนโตฯ
Vividhavisesanayasamannāgataṃ kāyavācāvinayanakaraṇasamatthaṃ lajjipesalabhikkhūnaṃ saṃsayavinodanakārakaṃ yogāvacarapuggalānaṃ sīlavisuddhisampāpakaṃ jinasāsanavuḍḍhihetubhūtaṃ pakaraṇamidamārabhitukāmo ayamācariyāsabho paṭhamaṃ tāva ratanattayapaṇāmapaṇāmārahabhāvaabhidheyyakaraṇahetu karaṇappakārapakaraṇābhidhānanimittapayojanāni dassetuṃ ‘‘vatthuttayaṃ namassitvā’’tiādimāha. Ettha hi vatthuttayaṃ namassitvāti iminā ratanattayapaṇāmo vutto paṇāmetabbapaṇāmaatthadassanato. Saraṇaṃ sabbapāṇinanti iminā paṇāmārahabhāvo paṇāmahetudassanato. Pāḷimuttavinicchayanti abhidheyyo imassa pakaraṇassa atthabhāvato. Vippakiṇṇamanekatthāti karaṇahetu tenevakāraṇena pakaraṇassa katattā. Samāharitvā ekattha, dassayissamanākulanti karaṇappakāro tenākārena pakaraṇassa karaṇato. Pakaraṇābhidhānaṃ pana samāharitasaddassa sāmatthiyato dassitaṃ samāharitvā dassaneneva imassa pakaraṇassa vinayasaṅgahaiti nāmassa labhanato.
นิมิตฺตํ ปน อชฺฌตฺติกพาหิรวเสน ทุวิธํฯ ตตฺถ อชฺฌตฺติกํ นาม กรุณา, ตํ ทสฺสนกิริยาย สามตฺถิยโต ทสฺสิตํ ตสฺมิํ อสติ ทสฺสนกิริยาย อภาวโตฯ พาหิรํ นาม โสตุชนสมูโห, ตํ โยคาวจรภิกฺขูนนฺติ ตสฺส กรุณารมฺมณภาวโตฯ ปโยชนํ ปน ทุวิธํ ปณามปโยชนปกรณปโยชนวเสนฯ ตตฺถ ปณามปโยชนํ นาม อนฺตรายวิโสสนปสาทชนนาทิกํ, ตํ สรณํ สพฺพปาณินนฺติ อิมสฺส สามตฺถิยโต ทสฺสิตํ เหตุมฺหิ สติ ผลสฺส อวินาภาวโตฯ วุตฺตญฺหิ อภิธมฺมฎีกาจริเยน ‘‘คุณวิเสสวา หิ ปณามารโห โหติ, ปณามารเห จ กโต ปณาโม วุตฺตปฺปโยชนสิทฺธิกโรว โหตี’’ติ (ธ. ส. มูลฎี. ๑)ฯ ปกรณปโยชนมฺปิ ทุวิธํ มุขฺยานุสงฺคิกวเสนฯ เตสุ มุขฺยปโยชนํ นาม พฺยญฺชนานุรูปํ อตฺถสฺส ปฎิวิชฺฌนํ ปกาสนญฺจ อตฺถานุรูปํ พฺยญฺชนสฺส อุทฺทิสนํ อุเทฺทสาปนญฺจ, ตํ วินเย ปาฎวตฺถายาติ อิมินา วุตฺตํฯ อนุสงฺคิกปโยชนํ นาม สีลาทิอนุปาทาปรินิพฺพานโนฺต อโตฺถ, ตํ สมาหริตฺวา เอกตฺถ ทสฺสยิสฺสนฺติ อิมสฺส สามตฺถิเยน ทสฺสิตํ เอกตฺถ สมาหริตฺวา ทสฺสเน สติ ตทุคฺคหปริปุจฺฉาทินา กตปโยคสฺส อนนฺตราเยน ตทตฺถสิชฺฌนโตติฯ
Nimittaṃ pana ajjhattikabāhiravasena duvidhaṃ. Tattha ajjhattikaṃ nāma karuṇā, taṃ dassanakiriyāya sāmatthiyato dassitaṃ tasmiṃ asati dassanakiriyāya abhāvato. Bāhiraṃ nāma sotujanasamūho, taṃ yogāvacarabhikkhūnanti tassa karuṇārammaṇabhāvato. Payojanaṃ pana duvidhaṃ paṇāmapayojanapakaraṇapayojanavasena. Tattha paṇāmapayojanaṃ nāma antarāyavisosanapasādajananādikaṃ, taṃ saraṇaṃ sabbapāṇinanti imassa sāmatthiyato dassitaṃ hetumhi sati phalassa avinābhāvato. Vuttañhi abhidhammaṭīkācariyena ‘‘guṇavisesavā hi paṇāmāraho hoti, paṇāmārahe ca kato paṇāmo vuttappayojanasiddhikarova hotī’’ti (dha. sa. mūlaṭī. 1). Pakaraṇapayojanampi duvidhaṃ mukhyānusaṅgikavasena. Tesu mukhyapayojanaṃ nāma byañjanānurūpaṃ atthassa paṭivijjhanaṃ pakāsanañca atthānurūpaṃ byañjanassa uddisanaṃ uddesāpanañca, taṃ vinaye pāṭavatthāyāti iminā vuttaṃ. Anusaṅgikapayojanaṃ nāma sīlādianupādāparinibbānanto attho, taṃ samāharitvā ekattha dassayissanti imassa sāmatthiyena dassitaṃ ekattha samāharitvā dassane sati taduggahaparipucchādinā katapayogassa anantarāyena tadatthasijjhanatoti.
กิมตฺถํ ปเนตฺถ รตนตฺตยปณามาทโย อาจริเยน กตา, นนุ อธิเปฺปตคนฺถารโมฺภว กาตโพฺพติ? วุจฺจเต – เอตฺถ รตนตฺตยปณามกรณํ ตพฺพิหตนฺตราโย หุตฺวา อนายาเสน คนฺถปริสมาปนตฺถํฯ ปณามารหภาววจนํ อตฺตโน ยุตฺตปตฺตการิตาทสฺสนตฺถํ, ตํ วิญฺญูนํ โตสาปนตฺถํ, ตํ ปกรณสฺส อุคฺคหณตฺถํ, ตํ สพฺพสมฺปตฺตินิปฺผาทนตฺถํฯ อภิเธยฺยกถนํ วิทิตาภิเธยฺยสฺส คนฺถสฺส วิญฺญูนํ อุคฺคหธารณาทิวเสน ปฎิปชฺชนตฺถํฯ กรณเหตุกถนํ อการเณ กตสฺส วายามสฺส นิปฺผลภาวโต ตปฺปฎิเกฺขปนตฺถํฯ กรณปฺปการกถนํ วิทิตปฺปการสฺส คนฺถสฺส โสตูนํ อุคฺคหณาทีสุ รุจิชนนตฺถํฯ อภิธานทสฺสนํ โวหารสุขตฺถํฯ นิมิตฺตกถนํ อาสนฺนการณทสฺสนตฺถํฯ ปโยชนทสฺสนํ ทุวิธปโยชนกามีนํ โสตูนํ สมุสฺสาหชนนตฺถนฺติฯ
Kimatthaṃ panettha ratanattayapaṇāmādayo ācariyena katā, nanu adhippetaganthārambhova kātabboti? Vuccate – ettha ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ tabbihatantarāyo hutvā anāyāsena ganthaparisamāpanatthaṃ. Paṇāmārahabhāvavacanaṃ attano yuttapattakāritādassanatthaṃ, taṃ viññūnaṃ tosāpanatthaṃ, taṃ pakaraṇassa uggahaṇatthaṃ, taṃ sabbasampattinipphādanatthaṃ. Abhidheyyakathanaṃ viditābhidheyyassa ganthassa viññūnaṃ uggahadhāraṇādivasena paṭipajjanatthaṃ. Karaṇahetukathanaṃ akāraṇe katassa vāyāmassa nipphalabhāvato tappaṭikkhepanatthaṃ. Karaṇappakārakathanaṃ viditappakārassa ganthassa sotūnaṃ uggahaṇādīsu rucijananatthaṃ. Abhidhānadassanaṃ vohārasukhatthaṃ. Nimittakathanaṃ āsannakāraṇadassanatthaṃ. Payojanadassanaṃ duvidhapayojanakāmīnaṃ sotūnaṃ samussāhajananatthanti.
รตนตฺตยปณามปโยชนํ ปน พหูหิ ปกาเรหิ วิตฺถารยนฺติ อาจริยา, ตํ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพํฯ อิธ ปน คนฺถครุภาวโมจนตฺถํ อฎฺฐกถาจริเยหิ อธิเปฺปตปโยชนเมว กถยิมฺหฯ วุตฺตญฺหิ อฎฺฐกถาจริเยน –
Ratanattayapaṇāmapayojanaṃ pana bahūhi pakārehi vitthārayanti ācariyā, taṃ tattha tattha vuttanayeneva gahetabbaṃ. Idha pana ganthagarubhāvamocanatthaṃ aṭṭhakathācariyehi adhippetapayojanameva kathayimha. Vuttañhi aṭṭhakathācariyena –
‘‘นิปจฺจการเสฺสตสฺส ;
‘‘Nipaccakārassetassa ;
กตสฺส รตนตฺตเย;
Katassa ratanattaye;
อานุภาเวน โสเสตฺวา;
Ānubhāvena sosetvā;
อนฺตราเย อเสสโต’’ติฯ (ธ. ส. อฎฺฐ. คนฺถารมฺภกถา ๗);
Antarāye asesato’’ti. (dha. sa. aṭṭha. ganthārambhakathā 7);
อยเมตฺถ สมุทายโตฺถ, อยํ ปน อวยวโตฺถ – อหํ สพฺพปาณีนํ สรณํ สรณีภูตํ วตฺถุตฺตยํ นมสฺสามิ, นมสฺสิตฺวา โยคาวจรภิกฺขูนํ วินเย ปาฎวตฺถาย อเนกตฺถวิปฺปกิณฺณํ ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉยํ เอกตฺถ สมาหริตฺวา อนากุลํ กตฺวา ทสฺสยิสฺสํ ทสฺสยิสฺสามีติ โยชนาฯ
Ayamettha samudāyattho, ayaṃ pana avayavattho – ahaṃ sabbapāṇīnaṃ saraṇaṃ saraṇībhūtaṃ vatthuttayaṃ namassāmi, namassitvā yogāvacarabhikkhūnaṃ vinaye pāṭavatthāya anekatthavippakiṇṇaṃ pāḷimuttavinicchayaṃ ekattha samāharitvā anākulaṃ katvā dassayissaṃ dassayissāmīti yojanā.
ตตฺถ วสนฺติ เอตฺถาติ วตฺถุฯ กิํ ตํ? พุทฺธาทิรตนํฯ ตญฺหิ ยสฺมา สรณคตา สปฺปุริสา สรณคมนสมงฺคิโน หุตฺวา พุทฺธาทิรตนํ อารมฺมณํ กตฺวา ตสฺมิํ อารมฺมเณ วสนฺติ อาวสนฺติ นิวสนฺติ, ตสฺมา ‘‘วตฺถู’’ติ วุจฺจติฯ อารมฺมณญฺหิ อาธาโร, อารมฺมณิกํ อาเธโยฺยติฯ อิโต ปรานิปิ วตฺถุสทฺทสฺส วจนตฺถาทีนิ อาจริเยหิ วุตฺตานิ, ตานิปิ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิฯ อิธ ปน คนฺถวิตฺถารปริหรณตฺถํ เอตฺตกเมว วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพนฺติฯ ติณฺณํ สมูโหติ ตยํ, ตโย อํสา อวยวา อสฺสาติ วา ตยํฯ กิํ ตํ? สมุทาโยฯ วตฺถูนํ ตยนฺติ วตฺถุตฺตยํฯ กิํ ตํ? พุทฺธาทิรตนตฺตยํฯ นมสฺสามีติ นมสฺสิตฺวา, อนมินฺติ นมสฺสิตฺวาฯ พุทฺธาทิรตนญฺหิ อารมฺมณํ กตฺวา จิตฺตสฺส อุปฺปชฺชนกาเล ตฺวา-ปจฺจโย ปจฺจุปฺปนฺนกาลิโก โหติ, ตสฺมา ปฐโม วิคฺคโห กโต, ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉยํ เอกตฺถ ทสฺสนกาเล อตีตกาลิโก, ตสฺมา ทุติโย วิคฺคโหฯ เตเนว จ การเณน อตฺถโยชนายปิ ปจฺจุปฺปนฺนกาลอตีตกาลวเสน โยชนา กตาฯ
Tattha vasanti etthāti vatthu. Kiṃ taṃ? Buddhādiratanaṃ. Tañhi yasmā saraṇagatā sappurisā saraṇagamanasamaṅgino hutvā buddhādiratanaṃ ārammaṇaṃ katvā tasmiṃ ārammaṇe vasanti āvasanti nivasanti, tasmā ‘‘vatthū’’ti vuccati. Ārammaṇañhi ādhāro, ārammaṇikaṃ ādheyyoti. Ito parānipi vatthusaddassa vacanatthādīni ācariyehi vuttāni, tānipi tattha tattha vuttanayeneva veditabbāni. Idha pana ganthavitthārapariharaṇatthaṃ ettakameva vuttanti veditabbanti. Tiṇṇaṃ samūhoti tayaṃ, tayo aṃsā avayavā assāti vā tayaṃ. Kiṃ taṃ? Samudāyo. Vatthūnaṃ tayanti vatthuttayaṃ. Kiṃ taṃ? Buddhādiratanattayaṃ. Namassāmīti namassitvā, anaminti namassitvā. Buddhādiratanañhi ārammaṇaṃ katvā cittassa uppajjanakāle tvā-paccayo paccuppannakāliko hoti, tasmā paṭhamo viggaho kato, pāḷimuttavinicchayaṃ ekattha dassanakāle atītakāliko, tasmā dutiyo viggaho. Teneva ca kāraṇena atthayojanāyapi paccuppannakālaatītakālavasena yojanā katā.
สรติ หิํสตีติ สรณํฯ กิํ ตํ? พุทฺธาทิรตนตฺตยํฯ ตญฺหิ สรณคตานํ สปฺปุริสานํ ภยํ สนฺตาสํ ทุกฺขํ ทุคฺคติวินิปาตํ สํกิเลสํ สรติ หิํสติ วินาเสติ, ตสฺมา ‘‘สรณ’’นฺติ วุจฺจติฯ วุตฺตญฺหิ ภควตา –
Sarati hiṃsatīti saraṇaṃ. Kiṃ taṃ? Buddhādiratanattayaṃ. Tañhi saraṇagatānaṃ sappurisānaṃ bhayaṃ santāsaṃ dukkhaṃ duggativinipātaṃ saṃkilesaṃ sarati hiṃsati vināseti, tasmā ‘‘saraṇa’’nti vuccati. Vuttañhi bhagavatā –
‘‘ยสฺมิํ, มหานาม, สมเย อริยสาวโก ตถาคตํ อนุสฺสรติ, เนวสฺส ตสฺมิํ สมเย ราคปริยุฎฺฐิตํ จิตฺตํ โหตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๖.๑๐; ๑๑.๑๑),
‘‘Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hotī’’tiādi (a. ni. 6.10; 11.11),
‘‘เอวํ พุทฺธํ สรนฺตานํ;
‘‘Evaṃ buddhaṃ sarantānaṃ;
ธมฺมํ สงฺฆญฺจ ภิกฺขโว;
Dhammaṃ saṅghañca bhikkhavo;
ภยํ วา ฉมฺภิตตฺตํ วา;
Bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā;
โลมหํโส น เหสฺสตี’’ติ จฯ (สํ. นิ. ๑.๒๔๙);
Lomahaṃso na hessatī’’ti ca. (saṃ. ni. 1.249);
ยสฺมา ปน ‘‘สรณ’’นฺติ อิทํ ปทํ ‘‘นาถ’’นฺติ ปทสฺส เววจนภูตํ กิตสุทฺธนามปทํ โหติ, น กิตมตฺตปทํ, ตสฺมา ธาตฺวโตฺถ อโนฺตนีโตฯ ‘‘สร หิํสาย’’นฺติ หิ วุตฺตํ หิํสตฺถํ คเหตฺวา สพฺพปาณีนํ สรณํ หิํสกํ วตฺถุตฺตยํ นมสฺสิตฺวา วิญฺญายมาเน อนิฎฺฐปฺปสงฺคโต สพฺพปาณีนํ สรณํ สรณีภูตํ นาถภูตํ วตฺถุตฺตยํ นมสฺสิตฺวาติ วิญฺญายมาเนเยว ยุชฺชติ, เตเนว จ การเณน อตฺถโยชนายมฺปิ ตถา โยชนา กตาฯ สพฺพ-สโทฺท นิรวเสสตฺถวาจกํ สพฺพนามปทํฯ สห อเวน โย วตฺตตีติ สโพฺพติ กเต ปน สกล-สโทฺท วิย สมุทายวาจกํ สมาสนามปทํ โหติฯ ปาโณ เอเตสํ อตฺถีติ ปาณิโน, ปาโณติ เจตฺถ ชีวิตินฺทฺริยํ อธิเปฺปตํฯ สเพฺพ ปาณิโน สพฺพปาณิโน, เตสํ สพฺพปาณีนํฯ เอตฺตาวตา วตฺถุตฺตยสฺส สพฺพโลกสรณภาวํ, ตโตเยว จ นมสฺสนารหภาวํ, นมสฺสนารเห จ กตายนมสฺสนกิริยาย ยถาธิเปฺปตตฺถสิทฺธิกรภาวํ, อตฺตโน กิริยาย จ เขตฺตงฺคตภาวํ ทเสฺสติฯ
Yasmā pana ‘‘saraṇa’’nti idaṃ padaṃ ‘‘nātha’’nti padassa vevacanabhūtaṃ kitasuddhanāmapadaṃ hoti, na kitamattapadaṃ, tasmā dhātvattho antonīto. ‘‘Sara hiṃsāya’’nti hi vuttaṃ hiṃsatthaṃ gahetvā sabbapāṇīnaṃ saraṇaṃ hiṃsakaṃ vatthuttayaṃ namassitvā viññāyamāne aniṭṭhappasaṅgato sabbapāṇīnaṃ saraṇaṃ saraṇībhūtaṃ nāthabhūtaṃ vatthuttayaṃ namassitvāti viññāyamāneyeva yujjati, teneva ca kāraṇena atthayojanāyampi tathā yojanā katā. Sabba-saddo niravasesatthavācakaṃ sabbanāmapadaṃ. Saha avena yo vattatīti sabboti kate pana sakala-saddo viya samudāyavācakaṃ samāsanāmapadaṃ hoti. Pāṇo etesaṃ atthīti pāṇino, pāṇoti cettha jīvitindriyaṃ adhippetaṃ. Sabbe pāṇino sabbapāṇino, tesaṃ sabbapāṇīnaṃ. Ettāvatā vatthuttayassa sabbalokasaraṇabhāvaṃ, tatoyeva ca namassanārahabhāvaṃ, namassanārahe ca katāyanamassanakiriyāya yathādhippetatthasiddhikarabhāvaṃ, attano kiriyāya ca khettaṅgatabhāvaṃ dasseti.
เอวํ สเหตุกํ รตนตฺตยปณามํ ทเสฺสตฺวา อิทานิ ปกรณารมฺภสฺส สนิมิตฺตํ มุขฺยปโยชนํ ทเสฺสตุมาห ‘‘วินเย ปาฎวตฺถาย, โยคาวจรภิกฺขูน’’นฺติฯ เอตฺถ จ วินเย ปาฎวตฺถายาติ มุขฺยปโยชนทสฺสนํ, ตํทสฺสเนน จ อนุสงฺคิกปโยชนมฺปิ วิภาวิตเมว โหติ การเณ สิเทฺธ การิยสฺส สิชฺฌนโตฯ โยคาวจรภิกฺขูนนฺติ พาหิรนิมิตฺตทสฺสนํ, ตสฺมิํ ทสฺสิเต อชฺฌตฺติกนิมิตฺตมฺปิ ทีปิตเมว โหติ อารมฺมเณ ญาเต อารมฺมณิกสฺส ญาตพฺพโตฯ ตตฺถ วิวิธา นยา เอตฺถาติ วินโย, ทุวิธปาติโมกฺขทุวิธวิภงฺคปญฺจวิธปาติโมกฺขุเทฺทสปญฺจอาปตฺติกฺขนฺธสตฺตอาปตฺติกฺขนฺธาทโย วิวิธา อเนกปฺปการา นยา เอตฺถ สนฺตีติ อโตฺถฯ อถ วา วิเสสา นยา เอตฺถาติ วินโย, ทฬฺหีกมฺมสิถิลกรณปโยชนา อนุปญฺญตฺตินยาทโย วิเสสา นยา เอตฺถ สนฺตีติ อโตฺถฯ อถ วา วิเนตีติ วินโยฯ กาโย วิเนติ กายวาจาโย, อิติ กายวาจานํ วินยนโต วินโยฯ วุตฺตญฺหิ อฎฺฐกถายํ –
Evaṃ sahetukaṃ ratanattayapaṇāmaṃ dassetvā idāni pakaraṇārambhassa sanimittaṃ mukhyapayojanaṃ dassetumāha ‘‘vinayepāṭavatthāya, yogāvacarabhikkhūna’’nti. Ettha ca vinaye pāṭavatthāyāti mukhyapayojanadassanaṃ, taṃdassanena ca anusaṅgikapayojanampi vibhāvitameva hoti kāraṇe siddhe kāriyassa sijjhanato. Yogāvacarabhikkhūnanti bāhiranimittadassanaṃ, tasmiṃ dassite ajjhattikanimittampi dīpitameva hoti ārammaṇe ñāte ārammaṇikassa ñātabbato. Tattha vividhā nayā etthāti vinayo, duvidhapātimokkhaduvidhavibhaṅgapañcavidhapātimokkhuddesapañcaāpattikkhandhasattaāpattikkhandhādayo vividhā anekappakārā nayā ettha santīti attho. Atha vā visesā nayā etthāti vinayo, daḷhīkammasithilakaraṇapayojanā anupaññattinayādayo visesā nayā ettha santīti attho. Atha vā vinetīti vinayo. Kāyo vineti kāyavācāyo, iti kāyavācānaṃ vinayanato vinayo. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ –
‘‘วิวิธวิเสสนยตฺตา ;
‘‘Vividhavisesanayattā ;
วินยนโต เจว กายวาจานํ;
Vinayanato ceva kāyavācānaṃ;
วินยตฺถวิทูหิ อยํ;
Vinayatthavidūhi ayaṃ;
วินโย ‘วินโย’ติ อกฺขาโต’’ติฯ (ปารา. อฎฺฐ. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถา; ธ. ส. อฎฺฐ. นิทานกถา; ที. นิ. อฎฺฐ. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถา);
Vinayo ‘vinayo’ti akkhāto’’ti. (pārā. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā; dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā);
โก โส? วินยปิฎกํฯ ตสฺมิํ วินเยฯ ปฎติ วิยตฺตภาวํ คจฺฉตีติ ปฎุฯ โก โส? ปณฺฑิโตฯ ปฎุโน ภาโว ปาฎวํฯ กิํ ตํ? ญาณํฯ อสติ การณานุรูปํ ภวตีติ อโตฺถฯ โก โส? ปโยชนํฯ ปาฎวเมว อโตฺถ ปาฎวโตฺถ, ตสฺส ปาฎวตฺถาย, วินยปิฎเก โกสลฺลญาณปโยชนายาติ วุตฺตํ โหติฯ ยุญฺชนํ โยโค, กมฺมฎฺฐานมนสิกาโรฯ อวจรนฺตีติ อวจรา, โยเค อวจรา โยคาวจรา, กมฺมฎฺฐานิกา ภิกฺขูฯ สํสาเร ภยํ อิกฺขนฺตีติ ภิกฺขู, โยคาวจรา จ เต ภิกฺขู จาติ โยคาวจรภิกฺขู, เตสํ โยคาวจรภิกฺขูนํฯ เอเตน วินเย ปฎุภาโว นาม ภิกฺขูนํเยว อโตฺถ โหติ, น คหฎฺฐตาปสปริพฺพาชกาทีนํฯ ภิกฺขูสุ จ กมฺมฎฺฐาเน นิยุตฺตานํ ลชฺชิเปสลภิกฺขูนํเยว, น วิสฺสฎฺฐกมฺมฎฺฐานานํ อลชฺชิภิกฺขูนนฺติ อิมมตฺถํ ทเสฺสติฯ
Ko so? Vinayapiṭakaṃ. Tasmiṃ vinaye. Paṭati viyattabhāvaṃ gacchatīti paṭu. Ko so? Paṇḍito. Paṭuno bhāvo pāṭavaṃ. Kiṃ taṃ? Ñāṇaṃ. Asati kāraṇānurūpaṃ bhavatīti attho. Ko so? Payojanaṃ. Pāṭavameva attho pāṭavattho, tassa pāṭavatthāya, vinayapiṭake kosallañāṇapayojanāyāti vuttaṃ hoti. Yuñjanaṃ yogo, kammaṭṭhānamanasikāro. Avacarantīti avacarā, yoge avacarā yogāvacarā, kammaṭṭhānikā bhikkhū. Saṃsāre bhayaṃ ikkhantīti bhikkhū, yogāvacarā ca te bhikkhū cāti yogāvacarabhikkhū, tesaṃ yogāvacarabhikkhūnaṃ. Etena vinaye paṭubhāvo nāma bhikkhūnaṃyeva attho hoti, na gahaṭṭhatāpasaparibbājakādīnaṃ. Bhikkhūsu ca kammaṭṭhāne niyuttānaṃ lajjipesalabhikkhūnaṃyeva, na vissaṭṭhakammaṭṭhānānaṃ alajjibhikkhūnanti imamatthaṃ dasseti.
เอวํ ปกรณารมฺภสฺส สนิมิตฺตํ ปโยชนํ ทเสฺสตฺวา อิทานิ สเหตุกํ อภิเธยฺยํ ทเสฺสตุํ ‘‘วิปฺปกิณฺณมเนกตฺถ, ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉย’’นฺติ อาหฯ ตตฺถ วิปฺปกิณฺณํ อเนกตฺถาติ อิมินา ปกรณารมฺภสฺส เหตุํ ทเสฺสติ เหตุมนฺตวิเสสนตฺตา, อิมสฺส อเนกตฺถวิปฺปกิณฺณตฺตาเยว อาจริยสฺส อารโมฺภ โหติ, น อวิปฺปกิเณฺณ สติฯ วกฺขติ หิ ‘‘สมาหริตฺวา เอกตฺถ ทสฺสยิสฺส’’นฺติ (วิ. สงฺค. อฎฺฐ. คนฺถารมฺภกถา)ฯ ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉยนฺติ อิมินา ปกรณาภิเธยฺยํฯ ตตฺถ กิรติ วิกฺขิปตีติ กิโณฺณ, ปกาเรน กิโณฺณ ปกิโณฺณ, วิวิเธน ปกิโณฺณ วิปฺปกิโณฺณฯ โก โส? ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉโย, ตํ วิปฺปกิณฺณํฯ
Evaṃ pakaraṇārambhassa sanimittaṃ payojanaṃ dassetvā idāni sahetukaṃ abhidheyyaṃ dassetuṃ ‘‘vippakiṇṇamanekattha, pāḷimuttavinicchaya’’nti āha. Tattha vippakiṇṇaṃ anekatthāti iminā pakaraṇārambhassa hetuṃ dasseti hetumantavisesanattā, imassa anekatthavippakiṇṇattāyeva ācariyassa ārambho hoti, na avippakiṇṇe sati. Vakkhati hi ‘‘samāharitvā ekattha dassayissa’’nti (vi. saṅga. aṭṭha. ganthārambhakathā). Pāḷimuttavinicchayanti iminā pakaraṇābhidheyyaṃ. Tattha kirati vikkhipatīti kiṇṇo, pakārena kiṇṇo pakiṇṇo, vividhena pakiṇṇo vippakiṇṇo. Ko so? Pāḷimuttavinicchayo, taṃ vippakiṇṇaṃ.
อเนกตฺถาติ เอตฺถ สงฺขฺยาวาจโก สพฺพนามิโก เอก-สโทฺท, น เอโก อเนเกฯ พหฺวตฺถวาจโก อเนกสโทฺทฯ เอกนฺตเอกวจนโนฺตปิ เอก-สโทฺท น-อิตินิปาเตน ยุตฺตตฺตา พหุวจนโนฺต ชาโตติฯ ตตฺถ อเนกตฺถ พหูสูติ อโตฺถ, ปาราชิกกณฺฑฎฺฐกถาทีสุ อเนเกสุ ปกรเณสูติ วุตฺตํ โหติฯ โปราณฎีกายํ ปน อเนกตฺถาติ อเนเกสุ สิกฺขาปทปเทเสสูติ อโตฺถ ทสฺสิโต, เอวญฺจ สติ อุปริ ‘‘สมาหริตฺวา เอกตฺถา’’ติ วกฺขมานตฺตา ‘‘อเนกตฺถวิปฺปกิณฺณํ เอกตฺถ สมาหริตฺวา’’ติ อิเมสํ ปทานํ สหโยคีภูตตฺตา อเนเกสุ สิกฺขาปทปเทเสสุ วิปฺปกิณฺณํ เอกสฺมิํ สิกฺขาปทปเทเส สมาหริตฺวาติ อโตฺถ ภเวยฺย, โส จ อโตฺถ อยุโตฺตฯ กสฺมา? อเนเกสุ ปกรเณสุ วิปฺปกิณฺณํ เอกสฺมิํ ปกรเณ สมาหริตฺวาติ อโตฺถ อเมฺหหิ วุโตฺตฯ อถ ปน ‘‘เอกตฺถา’’ติ อิมสฺส ‘‘เอกโต’’ติ อตฺถํ วิกเปฺปตฺวา อเนเกสุ สิกฺขาปทปเทเสสุ วิปฺปกิณฺณํ เอกโต สมาหริตฺวาติ อตฺถํ คเณฺหยฺย, โส อโตฺถ ยุโตฺต ภเวยฺยฯ
Anekatthāti ettha saṅkhyāvācako sabbanāmiko eka-saddo, na eko aneke. Bahvatthavācako anekasaddo. Ekantaekavacanantopi eka-saddo na-itinipātena yuttattā bahuvacananto jātoti. Tattha anekattha bahūsūti attho, pārājikakaṇḍaṭṭhakathādīsu anekesu pakaraṇesūti vuttaṃ hoti. Porāṇaṭīkāyaṃ pana anekatthāti anekesu sikkhāpadapadesesūti attho dassito, evañca sati upari ‘‘samāharitvā ekatthā’’ti vakkhamānattā ‘‘anekatthavippakiṇṇaṃ ekattha samāharitvā’’ti imesaṃ padānaṃ sahayogībhūtattā anekesu sikkhāpadapadesesu vippakiṇṇaṃ ekasmiṃ sikkhāpadapadese samāharitvāti attho bhaveyya, so ca attho ayutto. Kasmā? Anekesu pakaraṇesu vippakiṇṇaṃ ekasmiṃ pakaraṇe samāharitvāti attho amhehi vutto. Atha pana ‘‘ekatthā’’ti imassa ‘‘ekato’’ti atthaṃ vikappetvā anekesu sikkhāpadapadesesu vippakiṇṇaṃ ekato samāharitvāti atthaṃ gaṇheyya, so attho yutto bhaveyya.
ปกฎฺฐานํ อาฬีติ ปาฬิ, อุตฺตมานํ วจนานํ อนุกฺกโมติ อโตฺถฯ อถ วา อตฺตตฺถปรตฺถาทิเภทํ อตฺถํ ปาเลติ รกฺขตีติ ปาฬิ, ลฬานมวิเสโสฯ กา สา? วินยตนฺติฯ มุจฺจตีติ มุโตฺต, ปาฬิโต มุโตฺต ปาฬิมุโตฺตฯ ฉินฺทิยเต อเนนาติ ฉโย, นีหริตฺวา ฉโย นิจฺฉโย, วิเสเสน นิจฺฉโย วินิจฺฉโย, ขิลมทฺทนากาเรน ปวโตฺต สทฺทนโย อตฺถนโย จฯ ปาฬิมุโตฺต จ โส วินิจฺฉโย จาติ ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉโย, ตํ ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉยํฯ อิทญฺจ ‘‘อานครา ขทิรวน’’นฺติอาทีสุ วิย เยภุยฺยนยวเสน วุตฺตํ กตฺถจิ ปาฬิวินิจฺฉยสฺสปิ ทิสฺสนโตฯ โปราณฎีกายํ ปน ปาฬิวินิจฺฉโย จ ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉโย จ ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉโยติ เอวํ เอกเทสสรูเปกเสสวเสน วา เอตํ วุตฺตนฺติ ทฎฺฐพฺพนฺติ ทุติยนโยปิ วุโตฺต, เอวญฺจ สติ ปาฬิวินิจฺฉยปาฬิมุตฺตวินิจฺฉเยหิ อญฺญสฺส วินิจฺฉยสฺส อภาวา กิเมเตน คนฺถครุกเรน ปาฬิมุตฺตคฺคหเณนฯ วิเสสนญฺหิ สมฺภวพฺยภิจาเร จ สติ สาตฺถกํ สิยาติ ปฐมนโยว อาราธนีโย โหติฯ
Pakaṭṭhānaṃ āḷīti pāḷi, uttamānaṃ vacanānaṃ anukkamoti attho. Atha vā attatthaparatthādibhedaṃ atthaṃ pāleti rakkhatīti pāḷi, laḷānamaviseso. Kā sā? Vinayatanti. Muccatīti mutto, pāḷito mutto pāḷimutto. Chindiyate anenāti chayo, nīharitvā chayo nicchayo, visesena nicchayo vinicchayo, khilamaddanākārena pavatto saddanayo atthanayo ca. Pāḷimutto ca so vinicchayo cāti pāḷimuttavinicchayo, taṃ pāḷimuttavinicchayaṃ. Idañca ‘‘ānagarā khadiravana’’ntiādīsu viya yebhuyyanayavasena vuttaṃ katthaci pāḷivinicchayassapi dissanato. Porāṇaṭīkāyaṃ pana pāḷivinicchayo ca pāḷimuttavinicchayo ca pāḷimuttavinicchayoti evaṃ ekadesasarūpekasesavasena vā etaṃ vuttanti daṭṭhabbanti dutiyanayopi vutto, evañca sati pāḷivinicchayapāḷimuttavinicchayehi aññassa vinicchayassa abhāvā kimetena ganthagarukarena pāḷimuttaggahaṇena. Visesanañhi sambhavabyabhicāre ca sati sātthakaṃ siyāti paṭhamanayova ārādhanīyo hoti.
เอวํ สเหตุกํ อภิเธยฺยํ ทเสฺสตฺวา อิทานิ กรณปฺปการํ ทเสฺสติ ‘‘สมาหริตฺวา’’ติอาทินาฯ ทุวิโธ เหตฺถ กรณปฺปกาโร เอกตฺถสมาหรณอนากุลกรณวเสนฯ โส ทุวิโธปิ เตน ปกาเรน ปกรณสฺส กตตฺตา ‘‘กรณปฺปกาโร’’ติ วุจฺจติฯ ตตฺถ สมาหริสฺสามีติ สมาหริตฺวา, สํ-สโทฺท สเงฺขปโตฺถ, ตสฺมา สงฺขิปิย อาหริสฺสามีติ อโตฺถฯ อนาคตกาลิกวเสน ปจฺจมาเนน ‘‘ทสฺสยิสฺส’’นฺติ ปเทน สมานกาลตฺตา อนาคตกาลิโก อิธ ตฺวา-ปจฺจโย วุโตฺตฯ เอกตฺถาติ เอกสฺมิํ อิธ วินยสงฺคหปฺปกรเณฯ เอกตฺถาติ วา เอกโตฯ ทสฺสยิสฺสนฺติ ทสฺสยิสฺสามิ, ญาปยิสฺสามีติ อโตฺถฯ อากุลติ พฺยากุลตีติ อากุโล, น อากุโล อนากุโล, ปุพฺพาปรพฺยากิณฺณวิรหิโต ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉโยฯ อนากุลนฺติ ปน ภาวนปุํสกํ, ตสฺมา กรธาตุมเยน กตฺวาสเทฺทน โยเชตฺวา ทสฺสนกิริยาย สมฺพนฺธิตพฺพํฯ
Evaṃ sahetukaṃ abhidheyyaṃ dassetvā idāni karaṇappakāraṃ dasseti ‘‘samāharitvā’’tiādinā. Duvidho hettha karaṇappakāro ekatthasamāharaṇaanākulakaraṇavasena. So duvidhopi tena pakārena pakaraṇassa katattā ‘‘karaṇappakāro’’ti vuccati. Tattha samāharissāmīti samāharitvā, saṃ-saddo saṅkhepattho, tasmā saṅkhipiya āharissāmīti attho. Anāgatakālikavasena paccamānena ‘‘dassayissa’’nti padena samānakālattā anāgatakāliko idha tvā-paccayo vutto. Ekatthāti ekasmiṃ idha vinayasaṅgahappakaraṇe. Ekatthāti vā ekato. Dassayissanti dassayissāmi, ñāpayissāmīti attho. Ākulati byākulatīti ākulo, na ākulo anākulo, pubbāparabyākiṇṇavirahito pāḷimuttavinicchayo. Anākulanti pana bhāvanapuṃsakaṃ, tasmā karadhātumayena katvāsaddena yojetvā dassanakiriyāya sambandhitabbaṃ.
เอวํ รตนตฺตยปณามาทิกํ ปุพฺพกรณํ ทเสฺสตฺวา อิทานิ เย ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉเย ทเสฺสตุกาโม, เตสํ อนุกฺกมกรณตฺถํ มาติกํ ฐเปโนฺต ‘‘ตตฺรายํ มาติกา’’ติอาทิมาหฯ มาติกาย หิ อสติ ทสฺสิตวินิจฺฉยา วิกิรนฺติ วิธํเสนฺติ ยถา ตํ สุเตฺตน อสงฺคหิตานิ ปุปฺผานิฯ สนฺติยา ปน มาติกาย ทสฺสิตวินิจฺฉยา น วิกิรนฺติ น วิธํเสนฺติ ยถา ตํ สุเตฺตน สงฺคหิตานิ ปุปฺผานิฯ ตํ ตํ อตฺถํ ชานิตุกาเมหิ มาติกานุสาเรน คนฺตฺวา อิจฺฉิติจฺฉิตวินิจฺฉยํ ปตฺวา โส โส อโตฺถ ชานิตโพฺพ โหติ, ตสฺมา สุขคฺคหณตฺถํ มาติกา ฐปิตาฯ ตตฺถ ตตฺราติ ตสฺมิํ ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉเยฯ อยนฺติ อยํ มยา วกฺขมานาฯ มาตา วิยาติ มาติกาฯ ยถา หิ ปุตฺตา มาติโต ปภวนฺติ, เอวํ นิเทฺทสปทานิ อุเทฺทสโต ปภวนฺติ, ตสฺมา อุเทฺทโส มาติกา วิยาติ ‘‘มาติกา’’ติ วุจฺจติฯ
Evaṃ ratanattayapaṇāmādikaṃ pubbakaraṇaṃ dassetvā idāni ye pāḷimuttavinicchaye dassetukāmo, tesaṃ anukkamakaraṇatthaṃ mātikaṃ ṭhapento ‘‘tatrāyaṃ mātikā’’tiādimāha. Mātikāya hi asati dassitavinicchayā vikiranti vidhaṃsenti yathā taṃ suttena asaṅgahitāni pupphāni. Santiyā pana mātikāya dassitavinicchayā na vikiranti na vidhaṃsenti yathā taṃ suttena saṅgahitāni pupphāni. Taṃ taṃ atthaṃ jānitukāmehi mātikānusārena gantvā icchiticchitavinicchayaṃ patvā so so attho jānitabbo hoti, tasmā sukhaggahaṇatthaṃ mātikā ṭhapitā. Tattha tatrāti tasmiṃ pāḷimuttavinicchaye. Ayanti ayaṃ mayā vakkhamānā. Mātā viyāti mātikā. Yathā hi puttā mātito pabhavanti, evaṃ niddesapadāni uddesato pabhavanti, tasmā uddeso mātikā viyāti ‘‘mātikā’’ti vuccati.
ทิวาเสยฺยาติอาทีสุ ทิวาเสยฺยา ทิวาเสยฺยวินิจฺฉยกถาฯ ปริกฺขาโร ปริกฺขารวินิจฺฉยกถา…เป.… ปกิณฺณกํ ปกิณฺณกวินิจฺฉยกถาติ โยชนาฯ เตเนว วกฺขติ ‘‘ทิวาสยนวินิจฺฉยกถา สมตฺตา’’ติอาทิฯ อิติ-สโทฺท อิทมโตฺถ วา นิทสฺสนโตฺถ วา ปริสมาปนโตฺถ วาฯ เตสุ อิทมเตฺถ กา สา? ทิวาเสยฺยา…เป.… ปกิณฺณกํ อิติ อยนฺติฯ นิทสฺสนเตฺถ กถํ สา? ทิวาเสยฺยา…เป.… ปกิณฺณกํ อิติ ทฎฺฐพฺพาติฯ ปริสมาปนเตฺถ สา กิตฺตเกน ปริสมตฺตา? ทิวาเสยฺยา…เป.… ปกิณฺณกํ อิติ เอตฺตเกน ปริสมตฺตาติ อโตฺถฯ อิเมสํ ปน ทิวาเสยฺยาทิปทานํ วากฺยวิคฺคหํ กตฺวา อเตฺถ อิธ วุจฺจมาเน อติปปโญฺจ ภวิสฺสติ, โสตูนญฺจ ทุสฺสลฺลกฺขณีโย, ตสฺมา ตสฺส ตสฺส นิเทฺทสสฺส อาทิมฺหิเยว ยถานุรูปํ วกฺขามฯ
Divāseyyātiādīsu divāseyyā divāseyyavinicchayakathā. Parikkhāro parikkhāravinicchayakathā…pe… pakiṇṇakaṃ pakiṇṇakavinicchayakathāti yojanā. Teneva vakkhati ‘‘divāsayanavinicchayakathā samattā’’tiādi. Iti-saddo idamattho vā nidassanattho vā parisamāpanattho vā. Tesu idamatthe kā sā? Divāseyyā…pe… pakiṇṇakaṃ iti ayanti. Nidassanatthe kathaṃ sā? Divāseyyā…pe… pakiṇṇakaṃ iti daṭṭhabbāti. Parisamāpanatthe sā kittakena parisamattā? Divāseyyā…pe… pakiṇṇakaṃ iti ettakena parisamattāti attho. Imesaṃ pana divāseyyādipadānaṃ vākyaviggahaṃ katvā atthe idha vuccamāne atipapañco bhavissati, sotūnañca dussallakkhaṇīyo, tasmā tassa tassa niddesassa ādimhiyeva yathānurūpaṃ vakkhāma.
คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
