| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / เปตวตฺถุ-อฎฺฐกถา • Petavatthu-aṭṭhakathā |
ฯ นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสฯ
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
ขุทฺทกนิกาเย
Khuddakanikāye
เปตวตฺถุ-อฎฺฐกถา
Petavatthu-aṭṭhakathā
คนฺถารมฺภกถา
Ganthārambhakathā
มหาการุณิกํ นาถํ, เญยฺยสาครปารคุํ;
Mahākāruṇikaṃ nāthaṃ, ñeyyasāgarapāraguṃ;
วเนฺท นิปุณคมฺภีร-วิจิตฺรนยเทสนํฯ
Vande nipuṇagambhīra-vicitranayadesanaṃ.
วิชฺชาจรณสมฺปนฺนา, เยน นิยฺยนฺติ โลกโต;
Vijjācaraṇasampannā, yena niyyanti lokato;
วเนฺท ตมุตฺตมํ ธมฺมํ, สมฺมาสมฺพุทฺธปูชิตํฯ
Vande tamuttamaṃ dhammaṃ, sammāsambuddhapūjitaṃ.
สีลาทิคุณสมฺปโนฺน, ฐิโต มคฺคผเลสุ โย;
Sīlādiguṇasampanno, ṭhito maggaphalesu yo;
วเนฺท อริยสงฺฆํ ตํ, ปุญฺญเกฺขตฺตํ อนุตฺตรํฯ
Vande ariyasaṅghaṃ taṃ, puññakkhettaṃ anuttaraṃ.
วนฺทนาชนิตํ ปุญฺญํ, อิติ ยํ รตนตฺตเย;
Vandanājanitaṃ puññaṃ, iti yaṃ ratanattaye;
หตนฺตราโย สพฺพตฺถ, หุตฺวาหํ ตสฺส เตชสาฯ
Hatantarāyo sabbattha, hutvāhaṃ tassa tejasā.
เปเตหิ จ กตํ กมฺมํ, ยํ ยํ ปุริมชาติสุ;
Petehi ca kataṃ kammaṃ, yaṃ yaṃ purimajātisu;
เปตภาวาวหํ ตํ ตํ, เตสญฺหิ ผลเภทโตฯ
Petabhāvāvahaṃ taṃ taṃ, tesañhi phalabhedato.
ปกาสยนฺตี พุทฺธานํ, เทสนา ยา วิเสสโต;
Pakāsayantī buddhānaṃ, desanā yā visesato;
สํเวคชนนี กมฺม-ผลปจฺจกฺขการินีฯ
Saṃvegajananī kamma-phalapaccakkhakārinī.
เปตวตฺถูติ นาเมน, สุปริญฺญาตวตฺถุกา;
Petavatthūti nāmena, supariññātavatthukā;
ยํ ขุทฺทกนิกายสฺมิํ, สงฺคายิํสุ มเหสโยฯ
Yaṃ khuddakanikāyasmiṃ, saṅgāyiṃsu mahesayo.
ตสฺส สมฺมาวลมฺพิตฺวา, โปราณฎฺฐกถานยํ;
Tassa sammāvalambitvā, porāṇaṭṭhakathānayaṃ;
ตตฺถ ตตฺถ นิทานานิ, วิภาเวโนฺต วิเสสโตฯ
Tattha tattha nidānāni, vibhāvento visesato.
สุวิสุทฺธํ อสํกิณฺณํ, นิปุณตฺถวินิจฺฉยํ;
Suvisuddhaṃ asaṃkiṇṇaṃ, nipuṇatthavinicchayaṃ;
มหาวิหารวาสีนํ, สมยํ อวิโลมยํฯ
Mahāvihāravāsīnaṃ, samayaṃ avilomayaṃ.
ยถาพลํ กริสฺสามิ, อตฺถสํวณฺณนํ สุภํ;
Yathābalaṃ karissāmi, atthasaṃvaṇṇanaṃ subhaṃ;
สกฺกจฺจํ ภาสโต ตํ เม, นิสามยถ สาธโวติฯ
Sakkaccaṃ bhāsato taṃ me, nisāmayatha sādhavoti.
ตตฺถ เปตวตฺถูติ เสฎฺฐิปุตฺตาทิกสฺส ตสฺส ตสฺส สตฺตสฺส เปตภาวเหตุภูตํ กมฺมํ, ตสฺส ปน ปกาสนวเสน ปวโตฺต ‘‘เขตฺตูปมา อรหโนฺต’’ติอาทิกา ปริยตฺติธโมฺม อิธ ‘‘เปตวตฺถู’’ติ อธิเปฺปโตฯ
Tattha petavatthūti seṭṭhiputtādikassa tassa tassa sattassa petabhāvahetubhūtaṃ kammaṃ, tassa pana pakāsanavasena pavatto ‘‘khettūpamā arahanto’’tiādikā pariyattidhammo idha ‘‘petavatthū’’ti adhippeto.
ตยิทํ เปตวตฺถุ เกน ภาสิตํ, กตฺถ ภาสิตํ, กทา ภาสิตํ, กสฺมา จ ภาสิตนฺติ? วุจฺจเต – อิทญฺหิ เปตวตฺถุ ทุวิเธน ปวตฺตํ อฎฺฐุปฺปตฺติวเสน, ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนวเสน จฯ ตตฺถ ยํ อฎฺฐุปฺปตฺติวเสน ปวตฺตํ, ตํ ภควตา ภาสิตํ, อิตรํ นารทเตฺถราทีหิ ปุจฺฉิตํ เตหิ เตหิ เปเตหิ ภาสิตํฯ สตฺถา ปน ยสฺมา นารทเตฺถราทีหิ ตสฺมิํ ตสฺมิํ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชเน อาโรจิเต ตํ ตํ อฎฺฐุปฺปตฺติํ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ, ตสฺมา สพฺพเมฺปตํ เปตวตฺถุ สตฺถารา ภาสิตเมว นาม ชาตํฯ ปวตฺติตวรธมฺมจเกฺก หิ สตฺถริ ตตฺถ ตตฺถ ราชคหาทีสุ วิหรเนฺต เยภุเยฺยน ตาย ตาย อฎฺฐุปฺปตฺติยา ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนวเสน สตฺตานํ กมฺมผลปจฺจกฺขกรณาย ตํ ตํ เปตวตฺถุ เทสนารุฬฺหนฺติ อยํ ตาเวตฺถ ‘‘เกน ภาสิต’’นฺติอาทีนํ ปทานํ สาธารณโต วิสฺสชฺชนาฯ อสาธารณโต ปน ตสฺส ตสฺส วตฺถุสฺส อตฺถวณฺณนายเมว อาคมิสฺสติฯ
Tayidaṃ petavatthu kena bhāsitaṃ, kattha bhāsitaṃ, kadā bhāsitaṃ, kasmā ca bhāsitanti? Vuccate – idañhi petavatthu duvidhena pavattaṃ aṭṭhuppattivasena, pucchāvissajjanavasena ca. Tattha yaṃ aṭṭhuppattivasena pavattaṃ, taṃ bhagavatā bhāsitaṃ, itaraṃ nāradattherādīhi pucchitaṃ tehi tehi petehi bhāsitaṃ. Satthā pana yasmā nāradattherādīhi tasmiṃ tasmiṃ pucchāvissajjane ārocite taṃ taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi, tasmā sabbampetaṃ petavatthu satthārā bhāsitameva nāma jātaṃ. Pavattitavaradhammacakke hi satthari tattha tattha rājagahādīsu viharante yebhuyyena tāya tāya aṭṭhuppattiyā pucchāvissajjanavasena sattānaṃ kammaphalapaccakkhakaraṇāya taṃ taṃ petavatthu desanāruḷhanti ayaṃ tāvettha ‘‘kena bhāsita’’ntiādīnaṃ padānaṃ sādhāraṇato vissajjanā. Asādhāraṇato pana tassa tassa vatthussa atthavaṇṇanāyameva āgamissati.
ตํ ปเนตํ เปตวตฺถุ วินยปิฎกํ สุตฺตนฺตปิฎกํ อภิธมฺมปิฎกนฺติ ตีสุ ปิฎเกสุ สุตฺตนฺตปิฎกปริยาปนฺนํ, ทีฆนิกาโย มชฺฌิมนิกาโย สํยุตฺตนิกาโย องฺคุตฺตรนิกาโย ขุทฺทกนิกาโยติ ปญฺจสุ นิกาเยสุ ขุทฺทกนิกายปริยาปนฺนํ, สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถา อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลนฺติ นวสุ สาสนเงฺคสุ คาถาสงฺคหํฯ
Taṃ panetaṃ petavatthu vinayapiṭakaṃ suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakanti tīsu piṭakesu suttantapiṭakapariyāpannaṃ, dīghanikāyo majjhimanikāyo saṃyuttanikāyo aṅguttaranikāyo khuddakanikāyoti pañcasu nikāyesu khuddakanikāyapariyāpannaṃ, suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallanti navasu sāsanaṅgesu gāthāsaṅgahaṃ.
‘‘ทฺวาสีติ พุทฺธโต คณฺหิํ, เทฺว สหสฺสานิ ภิกฺขุโต;
‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto;
จตุราสีติ สหสฺสานิ, เย เม ธมฺมา ปวตฺติโน’’ติฯ (เถรคา. ๑๐๒๗) –
Caturāsīti sahassāni, ye me dhammā pavattino’’ti. (theragā. 1027) –
เอวํ ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ปฎิญฺญาเตสุ จตุราสีติยา ธมฺมกฺขนฺธสหเสฺสสุ กติปยธมฺมกฺขนฺธสงฺคหํ, ภาณวารโต จตุภาณวารมตฺตํ, วคฺคโต – อุรควโคฺค อุพฺพริวโคฺค จูฬวโคฺค มหาวโคฺคติ จตุวคฺคสงฺคหํฯ เตสุ ปฐมวเคฺค ทฺวาทส วตฺถูนิ, ทุติยวเคฺค เตรส วตฺถูนิ, ตติยวเคฺค ทส วตฺถูนิ, จตุตฺถวเคฺค โสฬส วตฺถูนีติ วตฺถุโต เอกปญฺญาสวตฺถุปฎิมณฺฑิตํฯ ตสฺส วเคฺคสุ อุรควโคฺค อาทิ, วตฺถูสุ เขตฺตูปมเปตวตฺถุ อาทิ, ตสฺสาปิ ‘‘เขตฺตูปมา อรหโนฺต’’ติ อยํ คาถา อาทิฯ
Evaṃ dhammabhaṇḍāgārikena paṭiññātesu caturāsītiyā dhammakkhandhasahassesu katipayadhammakkhandhasaṅgahaṃ, bhāṇavārato catubhāṇavāramattaṃ, vaggato – uragavaggo ubbarivaggo cūḷavaggo mahāvaggoti catuvaggasaṅgahaṃ. Tesu paṭhamavagge dvādasa vatthūni, dutiyavagge terasa vatthūni, tatiyavagge dasa vatthūni, catutthavagge soḷasa vatthūnīti vatthuto ekapaññāsavatthupaṭimaṇḍitaṃ. Tassa vaggesu uragavaggo ādi, vatthūsu khettūpamapetavatthu ādi, tassāpi ‘‘khettūpamā arahanto’’ti ayaṃ gāthā ādi.
