| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / มหานิเทฺทส-อฎฺฐกถา • Mahāniddesa-aṭṭhakathā |
๓. ทุฎฺฐฎฺฐกสุตฺตนิเทฺทสวณฺณนา
3. Duṭṭhaṭṭhakasuttaniddesavaṇṇanā
๑๕. ทุฎฺฐฎฺฐเก ปฐมคาถายํ ตาว ตตฺถ วทนฺตีติ ภควนฺตํ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ อุปวทนฺติฯ ทุฎฺฐมนาปิ เอเก, อโถปิ เว สจฺจมนาติ เอกเจฺจ ทุฎฺฐจิตฺตา, เอกเจฺจ ตถสญฺญิโนปิ หุตฺวา ติตฺถิยา ตุฎฺฐจิตฺตา, เย เตสํ สุตฺวา สทฺทหิํสุ, เต สจฺจมนาติ อธิปฺปาโยฯ วาทญฺจ ชาตนฺติ เอตํ อโกฺกสวาทํ อุปฺปนฺนํฯ มุนิ โน อุเปตีติ อการกตาย จ อกุปฺปนตาย จ พุทฺธมุนิ น อุเปติฯ ตสฺมา มุนี นตฺถิ ขิโล กุหิญฺจีติ เตน การเณน อยํ มุนิ, ราคาทิขิเลหิ นตฺถิ ขิโล กุหิญฺจีติ เวทิตโพฺพฯ
15. Duṭṭhaṭṭhake paṭhamagāthāyaṃ tāva tattha vadantīti bhagavantaṃ bhikkhusaṅghañca upavadanti. Duṭṭhamanāpi eke, athopi ve saccamanāti ekacce duṭṭhacittā, ekacce tathasaññinopi hutvā titthiyā tuṭṭhacittā, ye tesaṃ sutvā saddahiṃsu, te saccamanāti adhippāyo. Vādañca jātanti etaṃ akkosavādaṃ uppannaṃ. Muni no upetīti akārakatāya ca akuppanatāya ca buddhamuni na upeti. Tasmā munī natthi khilo kuhiñcīti tena kāraṇena ayaṃ muni, rāgādikhilehi natthi khilo kuhiñcīti veditabbo.
ทุฎฺฐมนาติ อุปฺปเนฺนหิ โทเสหิ ทูสิตจิตฺตาฯ วิรุทฺธมนาติ เตหิ กิเลเสหิ กุสลสฺส ทฺวารํ อทตฺวา อาวริตจิตฺตาฯ ปฎิวิรุทฺธมนาติ อุปสคฺควเสน ปทํ วฑฺฒิตํฯ อาหตมนาติ ปฎิเฆน อาหตํ จิตฺตํ เอเตสนฺติ อาหตมนาฯ ปจฺจาหตมนาติ อุปสคฺควเสเนวฯ อาฆาติตมนาติ วิหิํสาวเสน อาฆาติตํ มนํ เอเตสนฺติ อาฆาติตมนาฯ ปจฺจาฆาติตมนาติ อุปสคฺควเสเนวฯ อถ วา ‘‘โกธวเสน ทุฎฺฐมนา, อุปนาหวเสน ปทุฎฺฐมนา, มกฺขวเสน วิรุทฺธมนา, ปฬาสวเสน ปฎิวิรุทฺธมนา, โทสวเสน อาหตปจฺจาหตมนา, พฺยาปาทวเสน อาฆาติตปจฺจาฆาติตมนาฯ ปจฺจยานํ อลาเภน ทุฎฺฐมนา ปทุฎฺฐมนา, อยเสน วิรุทฺธมนา ปฎิวิรุทฺธมนา, ครเหน อาหตปจฺจาหตมนา, ทุกฺขเวทนาสมงฺคีภาเวน อาฆาติตปจฺจาฆาติตมนา’’ติ เอวมาทินา นเยน เอเก วณฺณยนฺติฯ อุปวทนฺตีติ ครหํ อุปฺปาเทนฺติฯ อภูเตนาติ อสํวิชฺชมาเนนฯ
Duṭṭhamanāti uppannehi dosehi dūsitacittā. Viruddhamanāti tehi kilesehi kusalassa dvāraṃ adatvā āvaritacittā. Paṭiviruddhamanāti upasaggavasena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Āhatamanāti paṭighena āhataṃ cittaṃ etesanti āhatamanā. Paccāhatamanāti upasaggavaseneva. Āghātitamanāti vihiṃsāvasena āghātitaṃ manaṃ etesanti āghātitamanā. Paccāghātitamanāti upasaggavaseneva. Atha vā ‘‘kodhavasena duṭṭhamanā, upanāhavasena paduṭṭhamanā, makkhavasena viruddhamanā, paḷāsavasena paṭiviruddhamanā, dosavasena āhatapaccāhatamanā, byāpādavasena āghātitapaccāghātitamanā. Paccayānaṃ alābhena duṭṭhamanā paduṭṭhamanā, ayasena viruddhamanā paṭiviruddhamanā, garahena āhatapaccāhatamanā, dukkhavedanāsamaṅgībhāvena āghātitapaccāghātitamanā’’ti evamādinā nayena eke vaṇṇayanti. Upavadantīti garahaṃ uppādenti. Abhūtenāti asaṃvijjamānena.
สทฺทหนฺตาติ ปสาทวเสน สทฺธํ อุปฺปาเทนฺตาฯ โอกเปฺปนฺตาติ คุณวเสน โอตริตฺวา อวกปฺปยนฺตาฯ อธิมุจฺจนฺตาติ สมฺปสาทนวเสน สนฺนิฎฺฐานํ กตฺวา เตสํ กถํ อธิวาเสนฺตาฯ สจฺจมนาติ ตจฺฉมนาฯ สจฺจสญฺญิโนติ ตจฺฉสญฺญิโนฯ ตถมนาติ อวิปรีตมนาฯ ภูตมนาติ ภูตตฺถมนาฯ ยาถาวมนาติ นิจฺจลมนาฯ อวิปรีตมนาติ นิจฺฉยมนาฯ ตตฺถ ‘‘สจฺจมนา สจฺจสญฺญิโน’’ติ สจฺจวาทิคุณํ, ‘‘ตถมนา ตถสญฺญิโน’’ติ สจฺจสทฺธาคุณํ, ‘‘ภูตมนา ภูตสญฺญิโน’’ติ ฐิตคุณํ, ‘‘ยาถาวมนา ยาถาวสญฺญิโน’’ติ ปจฺจยิกคุณํ, ‘‘อวิปรีตมนา อวิปรีตสญฺญิโน’’ติ อวิสํวาทคุณํ กถิตนฺติ ญาตพฺพํฯ
Saddahantāti pasādavasena saddhaṃ uppādentā. Okappentāti guṇavasena otaritvā avakappayantā. Adhimuccantāti sampasādanavasena sanniṭṭhānaṃ katvā tesaṃ kathaṃ adhivāsentā. Saccamanāti tacchamanā. Saccasaññinoti tacchasaññino. Tathamanāti aviparītamanā. Bhūtamanāti bhūtatthamanā. Yāthāvamanāti niccalamanā. Aviparītamanāti nicchayamanā. Tattha ‘‘saccamanā saccasaññino’’ti saccavādiguṇaṃ, ‘‘tathamanā tathasaññino’’ti saccasaddhāguṇaṃ, ‘‘bhūtamanā bhūtasaññino’’ti ṭhitaguṇaṃ, ‘‘yāthāvamanā yāthāvasaññino’’ti paccayikaguṇaṃ, ‘‘aviparītamanā aviparītasaññino’’ti avisaṃvādaguṇaṃ kathitanti ñātabbaṃ.
ปรโตโฆโสติ อเญฺญสํ สนฺติกา อุปฺปนฺนสโทฺทฯ อโกฺกโสติ ชาติอาทีสุ ทสสุ อโกฺกเสสุ อญฺญตโรฯ โย วาทํ อุเปตีติ โย ปุคฺคโล อุปวาทํ อุปคจฺฉติฯ การโก วาติ กตโทโส วาฯ การกตายาติ โทสสฺส กตภาเวน วุจฺจมาโนติ กถิยมาโนฯ อุปวทิยมาโนติ โทสํ อุปวชฺชมาโนฯ กุปฺปตีติ โกปํ กโรติฯ
Paratoghosoti aññesaṃ santikā uppannasaddo. Akkosoti jātiādīsu dasasu akkosesu aññataro. Yo vādaṃ upetīti yo puggalo upavādaṃ upagacchati. Kārako vāti katadoso vā. Kārakatāyāti dosassa katabhāvena vuccamānoti kathiyamāno. Upavadiyamānoti dosaṃ upavajjamāno. Kuppatīti kopaṃ karoti.
ขีลชาตตาปิ นตฺถีติ จิตฺตพนฺธภาวจิตฺตกจวรภาวสงฺขาตํ ปฎิฆขิลํ ชาตํ อสฺสาติ ขิลชาโต, ตสฺส ภาโว ขิลชาตตา, ตาปิ นตฺถิ น สนฺติฯ ปญฺจปิ เจโตขิลาติ กาเม อวีตราโค, กาเย อวีตราโค, รูเป อวีตราโค, ยาวทตฺถํ อุทราวเทหกํ ภุญฺชิตฺวา เสยฺยสุขํ ปสฺสสุขํ มิทฺธสุขํ อนุยุโตฺต วิหรติ, อญฺญตรํ เทวนิกายํ ปณิธาย พฺรหฺมจริยํ จรติ ‘‘อิมินาหํ สีเลน วา วเตน วา ตเปน วา พฺรหฺมจริเยน วา เทโว วา ภวิสฺสามิ, เทวญฺญตโร วา’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๘๖) เอวรูปา ปญฺจปิ จิตฺตสฺส พนฺธภาวกจวรภาวสงฺขาตา เจโตขิลา นตฺถิฯ
Khīlajātatāpinatthīti cittabandhabhāvacittakacavarabhāvasaṅkhātaṃ paṭighakhilaṃ jātaṃ assāti khilajāto, tassa bhāvo khilajātatā, tāpi natthi na santi. Pañcapi cetokhilāti kāme avītarāgo, kāye avītarāgo, rūpe avītarāgo, yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharati, aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ carati ‘‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi, devaññataro vā’’ti (ma. ni. 1.186) evarūpā pañcapi cittassa bandhabhāvakacavarabhāvasaṅkhātā cetokhilā natthi.
๑๖. อิมญฺจ คาถํ วตฺวา ภควา อานนฺทเตฺถรํ ปุจฺฉิ – ‘‘เอวํ ขุํเสตฺวา วเมฺภตฺวา วุจฺจมานา ภิกฺขู, อานนฺท, กิํ วทนฺตี’’ติ, ‘‘น กิญฺจิ ภควา’’ติฯ ‘‘น, อานนฺท, ‘อหํ สีลวา’ติ สพฺพตฺถ ตุณฺหี ภวิตพฺพํฯ โลเก หิ นาภาสมานํ ชานนฺติ, มิสฺสํ พาเลหิ ปณฺฑิต’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๒๔๑) วตฺวา ‘‘ภิกฺขู, อานนฺท, เต มนุเสฺส เอวํ ปฎิโจเทนฺตู’’ติ ธมฺมเทสนตฺถาย ‘‘อภูตวาที นิรยํ อุเปตี’’ติ (ธ. ป. ๓๐๖; อุทา. ๓๘; อิติวุ. ๔๘; สุ. นิ. ๖๖๖) อิมํ คาถํ อภาสิฯ เถโร ตํ อุคฺคเหตฺวา ภิกฺขู อาห – ‘‘มนุสฺสา ตุเมฺหหิ อิมาย คาถาย ปฎิโจเทตพฺพา’’ติฯ ภิกฺขู ตถา อกํสุฯ ปณฺฑิตมนุสฺสา ตุณฺหี อเหสุํฯ ราชาปิ ราชปุริเส สพฺพตฺถ เปเสตฺวา เยสํ ธุตฺตานํ ลญฺชํ ทตฺวา ติตฺถิยา ตํ มาราเปสุํ, เต คเหตฺวา นิคฺคยฺห ตํ ปวตฺติํ ญตฺวา ติตฺถิเย ปริภาสิฯ มนุสฺสาปิ ติตฺถิเย ทิสฺวา เลฑฺฑุนา หนนฺติ, ปํสุนา โอกิรนฺติ ‘‘ภควโต อยสํ อุปฺปาเทสุ’’นฺติฯ อานนฺทเตฺถโร ตํ ทิสฺวา ภควโต อาโรเจสิ, ภควา เถรสฺส อิมํ คาถมภาสิ ‘‘สกญฺหิ ทิฎฺฐิํ…เป.… วเทยฺยา’’ติฯ
16. Imañca gāthaṃ vatvā bhagavā ānandattheraṃ pucchi – ‘‘evaṃ khuṃsetvā vambhetvā vuccamānā bhikkhū, ānanda, kiṃ vadantī’’ti, ‘‘na kiñci bhagavā’’ti. ‘‘Na, ānanda, ‘ahaṃ sīlavā’ti sabbattha tuṇhī bhavitabbaṃ. Loke hi nābhāsamānaṃ jānanti, missaṃ bālehi paṇḍita’’nti (saṃ. ni. 2.241) vatvā ‘‘bhikkhū, ānanda, te manusse evaṃ paṭicodentū’’ti dhammadesanatthāya ‘‘abhūtavādī nirayaṃ upetī’’ti (dha. pa. 306; udā. 38; itivu. 48; su. ni. 666) imaṃ gāthaṃ abhāsi. Thero taṃ uggahetvā bhikkhū āha – ‘‘manussā tumhehi imāya gāthāya paṭicodetabbā’’ti. Bhikkhū tathā akaṃsu. Paṇḍitamanussā tuṇhī ahesuṃ. Rājāpi rājapurise sabbattha pesetvā yesaṃ dhuttānaṃ lañjaṃ datvā titthiyā taṃ mārāpesuṃ, te gahetvā niggayha taṃ pavattiṃ ñatvā titthiye paribhāsi. Manussāpi titthiye disvā leḍḍunā hananti, paṃsunā okiranti ‘‘bhagavato ayasaṃ uppādesu’’nti. Ānandatthero taṃ disvā bhagavato ārocesi, bhagavā therassa imaṃ gāthamabhāsi ‘‘sakañhi diṭṭhiṃ…pe… vadeyyā’’ti.
ตสฺส อโตฺถ – ยายํ ทิฎฺฐิ ติตฺถิยชนสฺส ‘‘สุนฺทริํ มาเรตฺวา สมณานํ สกฺยปุตฺติยานํ อวณฺณํ ปกาเสตฺวา เอเตนุปาเยน ลทฺธํ สกฺการํ สาทิยิสฺสามา’’ติ โส ตํ ทิฎฺฐิํ กถํ อติกฺกเมยฺย? อถ โข โส อยโส ตเมว ติตฺถิยชนํ ปจฺจาคโต ตํ ทิฎฺฐิํ อเจฺจตุํ อสโกฺกนฺตํฯ โย วา สสฺสตาทิวาที, โสปิ สกํ ทิฎฺฐิํ กถมจฺจเยยฺย, เตน ทิฎฺฐิฉเนฺทน อนุนีโต ตาย จ ทิฎฺฐิรุจิยา นิวิโฎฺฐ, อปิ จ โข ปน สยํ สมตฺตานิ ปกุพฺพมาโน อตฺตนาว ปริปุณฺณานิ ตานิ ทิฎฺฐิคตานิ กโรโนฺต ยถา ชาเนยฺย, ตเถว วเทยฺยาติฯ
Tassa attho – yāyaṃ diṭṭhi titthiyajanassa ‘‘sundariṃ māretvā samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ avaṇṇaṃ pakāsetvā etenupāyena laddhaṃ sakkāraṃ sādiyissāmā’’ti so taṃ diṭṭhiṃ kathaṃ atikkameyya? Atha kho so ayaso tameva titthiyajanaṃ paccāgato taṃ diṭṭhiṃ accetuṃ asakkontaṃ. Yo vā sassatādivādī, sopi sakaṃ diṭṭhiṃ kathamaccayeyya, tena diṭṭhichandena anunīto tāya ca diṭṭhiruciyā niviṭṭho, api ca kho pana sayaṃ samattāni pakubbamāno attanāva paripuṇṇāni tāni diṭṭhigatāni karonto yathā jāneyya, tatheva vadeyyāti.
อวณฺณํ ปกาสยิตฺวาติ อคุณํ ปากฎํ กตฺวาฯ สกฺการนฺติ จตุนฺนํ ปจฺจยานํ สกฺกจฺจกรณํฯ สมฺมานนฺติ จิเตฺตน พหุมานนํฯ ปจฺจาหริสฺสามาติ เอตํ ลาภาทิํ นิพฺพเตฺตสฺสามฯ เอวํทิฎฺฐิกาติ เอวํลทฺธิกาฯ ยถา ตํ ‘‘ลาภาทิํ นิพฺพเตฺตสฺสามา’’ติ เอวํ อยํ ลทฺธิ เตสํ อตฺถิ, ตถา ‘‘อตฺถิ เม วุตฺตปฺปกาโร ธโมฺม’’ติ เอเตสํ ขมติ เจว รุจฺจติ จ, เอวํสภาวเมว วา เตสํ จิตฺตํ ‘‘อตฺถิ เม จิตฺต’’นฺติฯ ตทา เตสํ ทิฎฺฐิ วา, ทิฎฺฐิยา สห ขนฺติ วา, ทิฎฺฐิขนฺตีหิ สทฺธิํ รุจิ วา, ทิฎฺฐิขนฺติรุจีหิ สทฺธิํ ลทฺธิ วา, ทิฎฺฐิขนฺติรุจิลทฺธีหิ สทฺธิํ อชฺฌาสโย วา, ทิฎฺฐิขนฺติรุจิลทฺธิอชฺฌาสเยหิ สทฺธิํ อธิปฺปาโย วา โหตีติ ทเสฺสโนฺต ‘‘เอวํทิฎฺฐิกา…เป.… เอวํอธิปฺปายา’’ติ อาหฯ สกํ ทิฎฺฐินฺติ อตฺตโน ทสฺสนํฯ สกํ ขนฺตินฺติ อตฺตโน สหนํฯ สกํ รุจินฺติ อตฺตโน รุจิํฯ สกํ ลทฺธินฺติ อตฺตโน ลทฺธิํฯ สกํ อชฺฌาสยนฺติ อตฺตโน อชฺฌาสยํฯ สกํ อธิปฺปายนฺติ อตฺตโน ภาวํฯ อติกฺกมิตุนฺติ สมติกฺกมิตุํฯ อถ โข เสฺวว อยโสติ โส เอว อยโส เอกํเสนฯ เต ปจฺจาคโตติ เตสํ ปติอาคโตฯ เตติ สามิอเตฺถ อุปโยควจนํฯ
Avaṇṇaṃpakāsayitvāti aguṇaṃ pākaṭaṃ katvā. Sakkāranti catunnaṃ paccayānaṃ sakkaccakaraṇaṃ. Sammānanti cittena bahumānanaṃ. Paccāharissāmāti etaṃ lābhādiṃ nibbattessāma. Evaṃdiṭṭhikāti evaṃladdhikā. Yathā taṃ ‘‘lābhādiṃ nibbattessāmā’’ti evaṃ ayaṃ laddhi tesaṃ atthi, tathā ‘‘atthi me vuttappakāro dhammo’’ti etesaṃ khamati ceva ruccati ca, evaṃsabhāvameva vā tesaṃ cittaṃ ‘‘atthi me citta’’nti. Tadā tesaṃ diṭṭhi vā, diṭṭhiyā saha khanti vā, diṭṭhikhantīhi saddhiṃ ruci vā, diṭṭhikhantirucīhi saddhiṃ laddhi vā, diṭṭhikhantiruciladdhīhi saddhiṃ ajjhāsayo vā, diṭṭhikhantiruciladdhiajjhāsayehi saddhiṃ adhippāyo vā hotīti dassento ‘‘evaṃdiṭṭhikā…pe… evaṃadhippāyā’’ti āha. Sakaṃ diṭṭhinti attano dassanaṃ. Sakaṃ khantinti attano sahanaṃ. Sakaṃ rucinti attano ruciṃ. Sakaṃ laddhinti attano laddhiṃ. Sakaṃ ajjhāsayanti attano ajjhāsayaṃ. Sakaṃ adhippāyanti attano bhāvaṃ. Atikkamitunti samatikkamituṃ. Atha kho sveva ayasoti so eva ayaso ekaṃsena. Te paccāgatoti tesaṃ patiāgato. Teti sāmiatthe upayogavacanaṃ.
อถ วาติ อตฺถนฺตรทสฺสนํฯ สสฺสโตติ นิโจฺจ ธุโวฯ โลโกติ อตฺตภาโวฯ อิทเมว สจฺจํ, โมฆมญฺญนฺติ อิทํ เอว ตจฺฉํ ตถํ, อญฺญํ ตุจฺฉํฯ สมตฺตาติ สมฺปุณฺณาฯ สมาทินฺนาติ สมฺมา อาทินฺนาฯ คหิตาติ อุปคนฺตฺวา คหิตาฯ
Atha vāti atthantaradassanaṃ. Sassatoti nicco dhuvo. Lokoti attabhāvo. Idameva saccaṃ, moghamaññanti idaṃ eva tacchaṃ tathaṃ, aññaṃ tucchaṃ. Samattāti sampuṇṇā. Samādinnāti sammā ādinnā. Gahitāti upagantvā gahitā.
ปรามฎฺฐาติ สพฺพากาเรน ปรามสิตฺวา คหิตาฯ อภินิวิฎฺฐาติ วิเสเสน ลทฺธปฺปติฎฺฐาฯ อสสฺสโตติ วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตโพฺพฯ
Parāmaṭṭhāti sabbākārena parāmasitvā gahitā. Abhiniviṭṭhāti visesena laddhappatiṭṭhā. Asassatoti vuttavipariyāyena veditabbo.
อนฺตวาติ สอโนฺตฯ อนนฺตวาติ วุทฺธิอนนฺตวาฯ ตํ ชีวนฺติ โส ชีโว, ลิงฺควิปลฺลาโส กโตฯ ชีโวติ จ อตฺตาเยวฯ ตถาคโตติ สโตฺต, ‘‘อรห’’นฺติ เอเกฯ ปรํ มรณาติ มรณโต อุทฺธํ, ปรโลเกติ อโตฺถฯ น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ มรณโต อุทฺธํ น โหติฯ โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ มรณโต อุทฺธํ โหติ จ น โหติ จฯ เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ อุเจฺฉทวเสน เนว โหติ, ตกฺกิกวเสน น น โหติฯ
Antavāti saanto. Anantavāti vuddhianantavā. Taṃ jīvanti so jīvo, liṅgavipallāso kato. Jīvoti ca attāyeva. Tathāgatoti satto, ‘‘araha’’nti eke. Paraṃ maraṇāti maraṇato uddhaṃ, paraloketi attho. Na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti maraṇato uddhaṃ na hoti. Hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇāti maraṇato uddhaṃ hoti ca na hoti ca. Neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti ucchedavasena neva hoti, takkikavasena na na hoti.
สกาย ทิฎฺฐิยาติอาทโย กรณวจนํฯ อลฺลีโนติ เอกีภูโตฯ
Sakāyadiṭṭhiyātiādayo karaṇavacanaṃ. Allīnoti ekībhūto.
สยํ สมตฺตํ กโรตีติ อตฺตนา อูนภาวํ โมเจตฺวา สมฺมา อตฺตํ สมตฺตํ กโรติฯ ปริปุณฺณนฺติ อติเรกโทสํ โมเจตฺวา สมฺปุณฺณํฯ อโนมนฺติ หีนโทสํ โมเจตฺวา อลามกํฯ อคฺคนฺติ อาทิํฯ เสฎฺฐนฺติ ปธานํ นิโทฺทสํฯ วิเสสนฺติ เชฎฺฐกํ ฯ ปาโมกฺขนฺติ อธิกํฯ อุตฺตมนฺติ วิเสสํ น เหฎฺฐิมํฯ ปวรํ กโรตีติ อติเรเกน อุตฺตมํ กโรติฯ อถ วา ‘‘อาสยโทสโมจเนน อคฺคํ, สํกิเลสโทสโมจเนน เสฎฺฐํ, อุปกฺกิเลสโทสโมจเนน วิเสสํ, ปมตฺตโทสโมจเนน ปาโมกฺขํ, มชฺฌิมโทสโมจเนน อุตฺตมํ, อุตฺตมมชฺฌิมโทสโมจเนน ปวรํ กโรตี’’ติ เอวเมเก วณฺณยนฺติฯ อยํ สตฺถา สพฺพญฺญูติ อยํ อมฺหากํ สตฺถา สพฺพชานนวเสน สพฺพญฺญูฯ อยํ ธโมฺม สฺวากฺขาโตติ อยํ อมฺหากํ ธโมฺม สุฎฺฐุ อกฺขาโตฯ อยํ คโณ สุปฺปฎิปโนฺนติ อยํ อมฺหากํ คโณ สุฎฺฐุ ปฎิปโนฺนฯ อยํ ทิฎฺฐิ ภทฺทิกาติ อยํ อมฺหากํ ลทฺธิ สุนฺทราฯ อยํ ปฎิปทา สุปญฺญตฺตาติ อยํ อมฺหากํ ปุพฺพภาคา อตฺตนฺต ปาทิปฎิปทา สุฎฺฐุ ปญฺญตฺตาฯ อยํ มโคฺค นิยฺยานิโกติ อยํ อมฺหากํ นิยฺยาโมกฺกนฺติโก มโคฺค นิยฺยานิโกติ สยํ สมตฺตํ กโรติฯ
Sayaṃ samattaṃ karotīti attanā ūnabhāvaṃ mocetvā sammā attaṃ samattaṃ karoti. Paripuṇṇanti atirekadosaṃ mocetvā sampuṇṇaṃ. Anomanti hīnadosaṃ mocetvā alāmakaṃ. Agganti ādiṃ. Seṭṭhanti padhānaṃ niddosaṃ. Visesanti jeṭṭhakaṃ . Pāmokkhanti adhikaṃ. Uttamanti visesaṃ na heṭṭhimaṃ. Pavaraṃ karotīti atirekena uttamaṃ karoti. Atha vā ‘‘āsayadosamocanena aggaṃ, saṃkilesadosamocanena seṭṭhaṃ, upakkilesadosamocanena visesaṃ, pamattadosamocanena pāmokkhaṃ, majjhimadosamocanena uttamaṃ, uttamamajjhimadosamocanena pavaraṃ karotī’’ti evameke vaṇṇayanti. Ayaṃ satthā sabbaññūti ayaṃ amhākaṃ satthā sabbajānanavasena sabbaññū. Ayaṃ dhammo svākkhātoti ayaṃ amhākaṃ dhammo suṭṭhu akkhāto. Ayaṃ gaṇo suppaṭipannoti ayaṃ amhākaṃ gaṇo suṭṭhu paṭipanno. Ayaṃ diṭṭhi bhaddikāti ayaṃ amhākaṃ laddhi sundarā. Ayaṃ paṭipadā supaññattāti ayaṃ amhākaṃ pubbabhāgā attanta pādipaṭipadā suṭṭhu paññattā. Ayaṃ maggo niyyānikoti ayaṃ amhākaṃ niyyāmokkantiko maggo niyyānikoti sayaṃ samattaṃ karoti.
กเถยฺย ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติฯ ภเณยฺย ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติฯ ทีเปยฺย ‘‘อนฺตวา โลโก’’ติฯ โวหเรยฺย นานาวิเธน คณฺหาเปยฺย ‘‘โหติ จ น จ โหตี’’ติฯ
Katheyya ‘‘sassato loko’’ti. Bhaṇeyya ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Dīpeyya ‘‘antavā loko’’ti. Vohareyya nānāvidhena gaṇhāpeyya ‘‘hoti ca na ca hotī’’ti.
๑๗. อถ ราชา สตฺตาหจฺจเยน ตํ กุณปํ ฉฑฺฑาเปตฺวา สายนฺหสมยํ วิหารํ คนฺตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา อาห – ‘‘นนุ, ภเนฺต, อีทิเส อยเส อุปฺปเนฺน มยฺหมฺปิ อาโรเจตพฺพํ สิยา’’ติ? เอวํ วุเตฺต ภควา ‘‘น, มหาราช, ‘อหํ สีลวา คุณสมฺปโนฺน’ติ ปเรสํ อาโรเจตุํ อริยานํ ปฎิรูป’’นฺติ วตฺวา ตสฺสา อฎฺฐุปฺปตฺติยา ‘‘โย อตฺตโน สีลวตานีติ อวเสสคาถาโย อภาสิฯ
17. Atha rājā sattāhaccayena taṃ kuṇapaṃ chaḍḍāpetvā sāyanhasamayaṃ vihāraṃ gantvā bhagavantaṃ abhivādetvā āha – ‘‘nanu, bhante, īdise ayase uppanne mayhampi ārocetabbaṃ siyā’’ti? Evaṃ vutte bhagavā ‘‘na, mahārāja, ‘ahaṃ sīlavā guṇasampanno’ti paresaṃ ārocetuṃ ariyānaṃ paṭirūpa’’nti vatvā tassā aṭṭhuppattiyā ‘‘yo attano sīlavatānīti avasesagāthāyo abhāsi.
ตตฺถ สีลวตานีติ ปาติโมกฺขาทีนิ สีลานิ, อารญฺญิกาทีนิ ธุตงฺควตานิ จฯ อนานุปุโฎฺฐติ อปุจฺฉิโตฯ ปาวาติ วทติฯ อนริยธมฺมํ กุสลา ตมาหุ, โย อาตุมานํ สยเมว ปาวาติ โย เอวํ อตฺตานํ สยเมว วทติ, ตสฺส ตํ วาทํ ‘‘อนริยธโมฺม เอโส’’ติ กุสลา เอวํ กเถนฺติฯ
Tattha sīlavatānīti pātimokkhādīni sīlāni, āraññikādīni dhutaṅgavatāni ca. Anānupuṭṭhoti apucchito. Pāvāti vadati. Anariyadhammaṃ kusalā tamāhu, yo ātumānaṃ sayameva pāvāti yo evaṃ attānaṃ sayameva vadati, tassa taṃ vādaṃ ‘‘anariyadhammo eso’’ti kusalā evaṃ kathenti.
อตฺถิ สีลเญฺจว วตญฺจาติ สีลนเฎฺฐน สีลเญฺจว อตฺถิ, สมาทานเฎฺฐน วตญฺจ อตฺถิ, วตํ น สีลนฺติ วุตฺตเตฺถน วตํ อตฺถิ, ตํ น สีลํฯ กตมนฺติ กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาฯ อิธ ภิกฺขุ สีลวาติอาทโย วุตฺตนยา เอวฯ สํวรเฎฺฐนาติ สํวรณเฎฺฐน, วีติกฺกมทฺวารํ ปิทหนเฎฺฐนฯ สมาทานเฎฺฐนาติ ตํ ตํ สิกฺขาปทํ สมฺมา อาทานเฎฺฐนฯ อารญฺญิกงฺคนฺติ อรเญฺญ นิวาโส สีลํ อสฺสาติ อารญฺญิโก, ตสฺส องฺคํ อารญฺญิกงฺคํฯ ปิณฺฑปาติกงฺคนฺติ ภิกฺขาสงฺขาตานํ ปรอามิสปิณฺฑานํ ปาโต ปิณฺฑปาโต, ปเรหิ ทินฺนานํ ปิณฺฑานํ ปเตฺต นิปตนนฺติ วุตฺตํ โหติฯ ตํ ปิณฺฑปาตํ อุญฺฉติ ตํ ตํ กุลํ อุปสงฺกมโนฺต คเวสตีติ ปิณฺฑปาติโก, ปิณฺฑาย วา ปติตุํ วตเมตสฺสาติ ปิณฺฑปาตีฯ ปติตุนฺติ จริตุํฯ ปิณฺฑปาตี เอว ปิณฺฑปาติโก, ตสฺส องฺคํ ปิณฺฑปาติกงฺคํฯ องฺคนฺติ การณํ วุจฺจติฯ ตสฺมา เยน สมาทาเนน โส ปิณฺฑปาติโก โหติ, ตเสฺสตํ อธิวจนนฺติ เวทิตพฺพํฯ เอเตเนว นเยน รถิกาสุสานสงฺการกูฎาทีนํ ยตฺถ กตฺถจิ ปํสูนํ อุปริ ฐิตตฺตา อพฺภุคฺคตเฎฺฐน เตสุ ปํสุกูลมิวาติ ปํสุกูลํฯ อถ วา ปํสุ วิย กุจฺฉิตภาวํ อุลตีติ ปํสุกูลํ, กุจฺฉิตภาวํ คจฺฉตีติ วุตฺตํ โหติฯ เอวํ ลทฺธนิพฺพจนสฺส ปํสุกูลสฺส ธารณํ ปํสุกูลํ, ปํสุกูลํ สีลมสฺสาติ ปํสุกูลิโก, ปํสุกูลิกสฺส องฺคํ ปํสุกูลิกงฺคํฯ สงฺฆาฎิอุตฺตราสงฺคอนฺตรวาสกสงฺขาตํ ติจีวรํ สีลมสฺสาติ เตจีวริโก, เตจีวริกสฺส องฺคํ เตจีวริกงฺคํฯ สปทานจาริกงฺคนฺติ ทานํ วุจฺจติ อวขณฺฑนํ, อเปตํ ทานโต อปทานํ, อนวขณฺฑนนฺติ อโตฺถฯ สห อปทาเนน สปทานํ, อวขณฺฑนวิรหิตํ, อนุฆรนฺติ วุตฺตํ โหติฯ สปทานํ จริตุํ อิทมสฺส สีลนฺติ สปทานจารี, สปทานจารีเยว สปทานจาริโก, ตสฺส องฺคํ สปทานจาริกงฺคํฯ ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคนฺติ ขลูติ ปฎิเสธนเตฺถ นิปาโตฯ ปวาริเตน สตา ปจฺฉา ลทฺธํ ภตฺตํ ปจฺฉาภตฺตํ นาม, ตสฺส ปจฺฉาภตฺตสฺส โภชนํ ปจฺฉาภตฺตโภชนํ, ตสฺมิํ ปจฺฉาภตฺตโภชเน ปจฺฉาภตฺตสญฺญํ กตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ สีลมสฺสาติ ปจฺฉาภตฺติโก, น ปจฺฉาภตฺติโก ขลุปจฺฉาภตฺติโก, สมาทานวเสน ปฎิกฺขิตฺตาติริตฺตโภชนเสฺสตํ นามํ, ตสฺส องฺคํ ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคํ ฯ เนสชฺชิกงฺคนฺติ สยนํ ปฎิกฺขิปิตฺวา นิสชฺชาย วิหริตุํ สีลมสฺสาติ เนสชฺชิโก, ตสฺส องฺคํ เนสชฺชิกงฺคํฯ ยถาสนฺถติกงฺคนฺติ ยเทว สนฺถตํ ยถาสนฺถตํ, ‘‘อิทํ ตุยฺหํ ปาปุณาตี’’ติ เอวํ ปฐมํ อุทฺทิฎฺฐเสนาสนเสฺสตํ อธิวจนํฯ ตสฺมิํ ยถาสนฺถเต วิหริตุํ สีลมสฺสาติ ยถาสนฺถติโก, ตสฺส องฺคํ ยถาสนฺถติกงฺคํฯ สพฺพาเนว ปเนตานิ เตน เตน สมาทาเนน ธุตกิเลสตฺตา ธุตสฺส ภิกฺขุโน องฺคานิ, กิเลสธุนนโต วา ธุตนฺติ ลทฺธโวหารํ ญาณํ องฺคํ เอเตสนฺติ ธุตงฺคานิฯ อถ วา ธุตานิ จ ตานิ ปฎิปกฺขานํ ธุนนโต องฺคานิ จ ปฎิปตฺติยาติปิ ธุตงฺคานิฯ เอวํ ตาเวตฺถ อตฺถโต วิญฺญาตโพฺพ วินิจฺฉโยฯ สพฺพาเนว เจตานิ สมาทานเจตนาลกฺขณานิฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ –
Atthi sīlañceva vatañcāti sīlanaṭṭhena sīlañceva atthi, samādānaṭṭhena vatañca atthi, vataṃ na sīlanti vuttatthena vataṃ atthi, taṃ na sīlaṃ. Katamanti kathetukamyatāpucchā. Idha bhikkhu sīlavātiādayo vuttanayā eva. Saṃvaraṭṭhenāti saṃvaraṇaṭṭhena, vītikkamadvāraṃ pidahanaṭṭhena. Samādānaṭṭhenāti taṃ taṃ sikkhāpadaṃ sammā ādānaṭṭhena. Āraññikaṅganti araññe nivāso sīlaṃ assāti āraññiko, tassa aṅgaṃ āraññikaṅgaṃ. Piṇḍapātikaṅganti bhikkhāsaṅkhātānaṃ paraāmisapiṇḍānaṃ pāto piṇḍapāto, parehi dinnānaṃ piṇḍānaṃ patte nipatananti vuttaṃ hoti. Taṃ piṇḍapātaṃ uñchati taṃ taṃ kulaṃ upasaṅkamanto gavesatīti piṇḍapātiko, piṇḍāya vā patituṃ vatametassāti piṇḍapātī. Patitunti carituṃ. Piṇḍapātī eva piṇḍapātiko, tassa aṅgaṃ piṇḍapātikaṅgaṃ. Aṅganti kāraṇaṃ vuccati. Tasmā yena samādānena so piṇḍapātiko hoti, tassetaṃ adhivacananti veditabbaṃ. Eteneva nayena rathikāsusānasaṅkārakūṭādīnaṃ yattha katthaci paṃsūnaṃ upari ṭhitattā abbhuggataṭṭhena tesu paṃsukūlamivāti paṃsukūlaṃ. Atha vā paṃsu viya kucchitabhāvaṃ ulatīti paṃsukūlaṃ, kucchitabhāvaṃ gacchatīti vuttaṃ hoti. Evaṃ laddhanibbacanassa paṃsukūlassa dhāraṇaṃ paṃsukūlaṃ, paṃsukūlaṃ sīlamassāti paṃsukūliko, paṃsukūlikassa aṅgaṃ paṃsukūlikaṅgaṃ. Saṅghāṭiuttarāsaṅgaantaravāsakasaṅkhātaṃ ticīvaraṃ sīlamassāti tecīvariko, tecīvarikassa aṅgaṃ tecīvarikaṅgaṃ. Sapadānacārikaṅganti dānaṃ vuccati avakhaṇḍanaṃ, apetaṃ dānato apadānaṃ, anavakhaṇḍananti attho. Saha apadānena sapadānaṃ, avakhaṇḍanavirahitaṃ, anugharanti vuttaṃ hoti. Sapadānaṃ carituṃ idamassa sīlanti sapadānacārī, sapadānacārīyeva sapadānacāriko, tassa aṅgaṃ sapadānacārikaṅgaṃ. Khalupacchābhattikaṅganti khalūti paṭisedhanatthe nipāto. Pavāritena satā pacchā laddhaṃ bhattaṃ pacchābhattaṃ nāma, tassa pacchābhattassa bhojanaṃ pacchābhattabhojanaṃ, tasmiṃ pacchābhattabhojane pacchābhattasaññaṃ katvā pacchābhattaṃ sīlamassāti pacchābhattiko, na pacchābhattiko khalupacchābhattiko, samādānavasena paṭikkhittātirittabhojanassetaṃ nāmaṃ, tassa aṅgaṃ khalupacchābhattikaṅgaṃ . Nesajjikaṅganti sayanaṃ paṭikkhipitvā nisajjāya viharituṃ sīlamassāti nesajjiko, tassa aṅgaṃ nesajjikaṅgaṃ. Yathāsanthatikaṅganti yadeva santhataṃ yathāsanthataṃ, ‘‘idaṃ tuyhaṃ pāpuṇātī’’ti evaṃ paṭhamaṃ uddiṭṭhasenāsanassetaṃ adhivacanaṃ. Tasmiṃ yathāsanthate viharituṃ sīlamassāti yathāsanthatiko, tassa aṅgaṃ yathāsanthatikaṅgaṃ. Sabbāneva panetāni tena tena samādānena dhutakilesattā dhutassa bhikkhuno aṅgāni, kilesadhunanato vā dhutanti laddhavohāraṃ ñāṇaṃ aṅgaṃ etesanti dhutaṅgāni. Atha vā dhutāni ca tāni paṭipakkhānaṃ dhunanato aṅgāni ca paṭipattiyātipi dhutaṅgāni. Evaṃ tāvettha atthato viññātabbo vinicchayo. Sabbāneva cetāni samādānacetanālakkhaṇāni. Vuttampi cetaṃ –
‘‘โย สมาทิยติ, โส ปุคฺคโลฯ เยน สมาทิยติ, จิตฺตเจตสิกา เอเต ธมฺมาฯ ยา สมาทานเจตนา, ตํ ธุตงฺคํฯ ยํ ปฎิกฺขิปติ, ตํ วตฺถุ’’นฺติ (วิสุทฺธิ. ๑.๒๓)ฯ
‘‘Yo samādiyati, so puggalo. Yena samādiyati, cittacetasikā ete dhammā. Yā samādānacetanā, taṃ dhutaṅgaṃ. Yaṃ paṭikkhipati, taṃ vatthu’’nti (visuddhi. 1.23).
สพฺพาเนว จ โลลุปฺปวิทฺธํสนรสานิ, นิโลฺลลุปฺปภาวปจฺจุปฎฺฐานานิ, อปฺปิจฺฉตาทิอริยธมฺมปทฎฺฐานานิฯ เอวเมตฺถ ลกฺขณาทีหิ วินิจฺฉโย เวทิตโพฺพฯ
Sabbāneva ca loluppaviddhaṃsanarasāni, nilloluppabhāvapaccupaṭṭhānāni, appicchatādiariyadhammapadaṭṭhānāni. Evamettha lakkhaṇādīhi vinicchayo veditabbo.
วีริยสมาทานมฺปีติ วีริยคฺคหณมฺปิฯ กามนฺติ เอกํสเตฺถ นิปาโตฯ ตโจ จ นฺหารุ จาติ ฉวิ จ นฺหารุวลฺลิโย จฯ อฎฺฐิ จาติ สพฺพา อฎฺฐิโย จฯ อวสิสฺสตูติ ติฎฺฐตุฯ อุปสุสฺสตุ มํสโลหิตนฺติ สพฺพํ มํสญฺจ โลหิตญฺจ สุกฺขตุฯ ‘‘ตโจ’’ติ เอกํ องฺคํ, ‘‘นฺหารู’’ติ เอกํ, ‘‘อฎฺฐี’’ติ เอกํ, ‘‘อุปสุสฺสตุ มํสโลหิต’’นฺติ เอกํ องฺคํฯ ยํ ตนฺติ อุปริ วตฺตพฺพปเทน สมฺพโนฺธฯ ปุริสถาเมนาติ ปุริสสฺส กายิเกน พเลน, พเลนาติ ญาณพเลนฯ วีริเยนาติ เจตสิกญาณวีริยเตเชนฯ ปรกฺกเมนาติ ปรํ ปรํ ฐานํ อกฺกมเนน อุสฺสาหปฺปตฺตวีริเยนฯ ปตฺตพฺพนฺติ ยํ ตํ ปาปุณิตพฺพํฯ น ตํ อปาปุณิตฺวาติ ตํ ปตฺตพฺพํ อปฺปตฺวาฯ วีริยสฺส สณฺฐานํ ภวิสฺสตีติ วุตฺตปฺปการสฺส วีริยสฺส สิถิลตฺตํ โอสีทนํ น ภวิสฺสติฯ ‘‘ปฎฺฐาน’’นฺติปิ ปาโฐ, อยเมวโตฺถฯ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาตีติ จิตฺตํ อุสฺสาหํ คณฺหาเปติฯ ปทหตีติ ปติฎฺฐาเปติฯ
Vīriyasamādānampīti vīriyaggahaṇampi. Kāmanti ekaṃsatthe nipāto. Taco ca nhāru cāti chavi ca nhāruvalliyo ca. Aṭṭhi cāti sabbā aṭṭhiyo ca. Avasissatūti tiṭṭhatu. Upasussatu maṃsalohitanti sabbaṃ maṃsañca lohitañca sukkhatu. ‘‘Taco’’ti ekaṃ aṅgaṃ, ‘‘nhārū’’ti ekaṃ, ‘‘aṭṭhī’’ti ekaṃ, ‘‘upasussatu maṃsalohita’’nti ekaṃ aṅgaṃ. Yaṃ tanti upari vattabbapadena sambandho. Purisathāmenāti purisassa kāyikena balena, balenāti ñāṇabalena. Vīriyenāti cetasikañāṇavīriyatejena. Parakkamenāti paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanena ussāhappattavīriyena. Pattabbanti yaṃ taṃ pāpuṇitabbaṃ. Na taṃ apāpuṇitvāti taṃ pattabbaṃ appatvā. Vīriyassa saṇṭhānaṃ bhavissatīti vuttappakārassa vīriyassa sithilattaṃ osīdanaṃ na bhavissati. ‘‘Paṭṭhāna’’ntipi pāṭho, ayamevattho. Cittaṃ paggaṇhātīti cittaṃ ussāhaṃ gaṇhāpeti. Padahatīti patiṭṭhāpeti.
นาสิสฺสนฺติ น ขาทิสฺสามิ น ภุญฺชิสฺสามิฯ น ปิวิสฺสามีติ ยาคุปานาทีนิ น ปิวิสฺสามิฯ วิหารโต น นิกฺขเมติ เสนาสนโต พหิ น นิกฺขเมยฺยํฯ นปิ ปสฺสํ นิปาเตสฺสนฺติ ปสฺสํ มเญฺจ วา ปีเฐ วา ภูมิยํ วา กฎสนฺถรเก วา ปาตนํ ฐปนํ น กริสฺสามิฯ ตณฺหาสเลฺล อนูหเตติ ตณฺหาสงฺขาเต กเณฺฑ อนุทฺธเฎ, อวิคเตติ อโตฺถฯ
Nāsissanti na khādissāmi na bhuñjissāmi. Na pivissāmīti yāgupānādīni na pivissāmi. Vihārato na nikkhameti senāsanato bahi na nikkhameyyaṃ. Napi passaṃ nipātessanti passaṃ mañce vā pīṭhe vā bhūmiyaṃ vā kaṭasantharake vā pātanaṃ ṭhapanaṃ na karissāmi. Taṇhāsalle anūhateti taṇhāsaṅkhāte kaṇḍe anuddhaṭe, avigateti attho.
อิมํ ปลฺลงฺกนฺติ สมนฺตโต อาภุชิตํ อูรุพทฺธาสนํฯ น ภินฺทิสฺสามีติ น วิชหิสฺสามิฯ ยาว เม น อนุปาทายาติ จตูหิ อุปาทาเนหิ คหณํ อคฺคเหตฺวาฯ อาสเวหีติ กามาสวาทีหิ จตูหิ อาสเวหิฯ วิมุจฺจิสฺสตีติ สมุเจฺฉทวิมุตฺติยา น มุจฺจิสฺสติฯ น ตาวาหํ อิมมฺหา อาสนา วุฎฺฐหิสฺสามีติ อาทิํ กตฺวา ยาว รุกฺขมูลา นิกฺขมิสฺสามีติ โอกาสวเสน วุตฺตาฯ อิมสฺมิเญฺญว ปุพฺพณฺหสมยํ อริยธมฺมํ อาหริสฺสามีติ อาทิํ กตฺวา ยาว คิเมฺหติ กาลวเสน วุตฺตาฯ ปุริเม วโยขเนฺธติอาทโย วยวเสน วุตฺตาฯ ตตฺถ อาสนา น วุฎฺฐหิสฺสามีติ นิสินฺนาสนา น อุฎฺฐหิสฺสามิฯ อฑฺฒโยคาติ นิกุณฺฑเคหาฯ ปาสาทาติ ทีฆปาสาทาฯ หมฺมิยาติ มุณฺฑจฺฉทนเคหาฯ คุหายาติ ปํสุคุหายฯ เลณาติ มริยาทฉินฺนจฺฉิทฺทา ปพฺพตเลณาฯ กุฎิยาติ อุลฺลิตฺตาทิกุฎิยาฯ กูฎาคาราติ กณฺณิกํ อาโรเปตฺวา กตเคหโตฯ อฎฺฎาติ ทฺวารฎฺฎาลกาฯ มาฬาติ วฎฺฎเคหาฯ อุทฺทโณฺฑ นาม เอโก ปติสฺสยวิเสโสฯ ‘‘ติฉทนเคโห’’ติปิ เอเกฯ อุปฎฺฐานสาลาติ สนฺนิปาตสาลา โภชนสาลา วาฯ มณฺฑปาทโย ปากฎาเยวฯ อริยธมฺมนฺติ อนวชฺชธมฺมํ, อริยานํ วา พุทฺธปเจฺจกพุทฺธพุทฺธสาวกานํ ธมฺมํฯ อาหริสฺสามีติ มม จิตฺตสมีปํ อานยิสฺสามิ สีเลนฯ สมาหริสฺสามีติ วิเสเสน อานยิสฺสามิ สมาธินาฯ อธิคจฺฉิสฺสามีติ ปฎิลาภวเสน คมิสฺสามิ ตทเงฺคนฯ ผสฺสยิสฺสามีติ ผุสิสฺสามิ มเคฺคนฯ สจฺฉิกริสฺสามีติ ปจฺจกฺขํ กริสฺสามิ ผเลนฯ อถ วา โสตาปตฺติมเคฺคน อาหริสฺสามิฯ สกทาคามิมเคฺคน สมาหริสฺสามิ, อนาคามิมเคฺคน อธิคจฺฉิสฺสามิ, อรหตฺตมเคฺคน ผสฺสยิสฺสามิ, ปจฺจเวกฺขเณน สจฺฉิกริสฺสามิฯ ทฺวีสุปิ นเยสุ ผสฺสยิสฺสามีติ นามกาเยน นิพฺพานํ ผุสิสฺสามีติ อโตฺถฯ
Imaṃ pallaṅkanti samantato ābhujitaṃ ūrubaddhāsanaṃ. Na bhindissāmīti na vijahissāmi. Yāva me na anupādāyāti catūhi upādānehi gahaṇaṃ aggahetvā. Āsavehīti kāmāsavādīhi catūhi āsavehi. Vimuccissatīti samucchedavimuttiyā na muccissati. Na tāvāhaṃ imamhā āsanā vuṭṭhahissāmīti ādiṃ katvā yāva rukkhamūlā nikkhamissāmīti okāsavasena vuttā. Imasmiññeva pubbaṇhasamayaṃ ariyadhammaṃ āharissāmīti ādiṃ katvā yāva gimheti kālavasena vuttā. Purime vayokhandhetiādayo vayavasena vuttā. Tattha āsanā na vuṭṭhahissāmīti nisinnāsanā na uṭṭhahissāmi. Aḍḍhayogāti nikuṇḍagehā. Pāsādāti dīghapāsādā. Hammiyāti muṇḍacchadanagehā. Guhāyāti paṃsuguhāya. Leṇāti mariyādachinnacchiddā pabbataleṇā. Kuṭiyāti ullittādikuṭiyā. Kūṭāgārāti kaṇṇikaṃ āropetvā katagehato. Aṭṭāti dvāraṭṭālakā. Māḷāti vaṭṭagehā. Uddaṇḍo nāma eko patissayaviseso. ‘‘Tichadanageho’’tipi eke. Upaṭṭhānasālāti sannipātasālā bhojanasālā vā. Maṇḍapādayo pākaṭāyeva. Ariyadhammanti anavajjadhammaṃ, ariyānaṃ vā buddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ dhammaṃ. Āharissāmīti mama cittasamīpaṃ ānayissāmi sīlena. Samāharissāmīti visesena ānayissāmi samādhinā. Adhigacchissāmīti paṭilābhavasena gamissāmi tadaṅgena. Phassayissāmīti phusissāmi maggena. Sacchikarissāmīti paccakkhaṃ karissāmi phalena. Atha vā sotāpattimaggena āharissāmi. Sakadāgāmimaggena samāharissāmi, anāgāmimaggena adhigacchissāmi, arahattamaggena phassayissāmi, paccavekkhaṇena sacchikarissāmi. Dvīsupi nayesu phassayissāmīti nāmakāyena nibbānaṃ phusissāmīti attho.
อปุโฎฺฐติ มูลปทํ, ตสฺส อปุจฺฉิโตติ อโตฺถฯ อปุจฺฉิโตติ อชานาปิโตฯ อยาจิโตติ อนายาจิโตฯ อนเชฺฌสิโตติ อนาณาปิโต , ‘‘น อิจฺฉิโต’’ติ เอเกฯ อปสาทิโตติ น ปสาทาปิโตฯ ปาวทตีติ กถยติฯ อหมสฺมีติ อหํ อสฺมิ ภวามิฯ ชาติยา วาติ ขตฺติยพฺราหฺมณชาติยา วาฯ โคเตฺตน วาติ โคตมาทิโคเตฺตน วาฯ โกลปุตฺติเยน วาติ กุลปุตฺตภาเวน วาฯ วณฺณโปกฺขรตาย วาติ สรีรสุนฺทรตาย วาฯ ธเนน วาติ ธนสมฺปตฺติยา วาฯ อเชฺฌเนน วาติ อชฺฌายกรเณน วาฯ กมฺมายตเนน วาติ กมฺมเมว กมฺมายตนํ, เตน กมฺมายตเนน, กสิโครกฺขกมฺมาทินา วาฯ สิปฺปายตเนน วาติ ธนุสิปฺปาทินา วาฯ วิชฺชาฎฺฐาเนน วาติ อฎฺฐารสวิชฺชาฎฺฐาเนน วาฯ สุเตน วาติ พหุสฺสุตคุเณน วาฯ ปฎิภาเนน วาติ การณาการณปฎิภานสงฺขาตญาเณน วาฯ อญฺญตรญฺญตเรน วา วตฺถุนาติ ชาติอาทีนํ เอเกเกน วตฺถุนา วาฯ
Apuṭṭhoti mūlapadaṃ, tassa apucchitoti attho. Apucchitoti ajānāpito. Ayācitoti anāyācito. Anajjhesitoti anāṇāpito , ‘‘na icchito’’ti eke. Apasāditoti na pasādāpito. Pāvadatīti kathayati. Ahamasmīti ahaṃ asmi bhavāmi. Jātiyā vāti khattiyabrāhmaṇajātiyā vā. Gottena vāti gotamādigottena vā. Kolaputtiyena vāti kulaputtabhāvena vā. Vaṇṇapokkharatāya vāti sarīrasundaratāya vā. Dhanena vāti dhanasampattiyā vā. Ajjhenena vāti ajjhāyakaraṇena vā. Kammāyatanena vāti kammameva kammāyatanaṃ, tena kammāyatanena, kasigorakkhakammādinā vā. Sippāyatanena vāti dhanusippādinā vā. Vijjāṭṭhānena vāti aṭṭhārasavijjāṭṭhānena vā. Sutena vāti bahussutaguṇena vā. Paṭibhānena vāti kāraṇākāraṇapaṭibhānasaṅkhātañāṇena vā. Aññataraññatarena vā vatthunāti jātiādīnaṃ ekekena vatthunā vā.
อุจฺจา กุลาติ ขตฺติยพฺราหฺมณกุลา, เอเตน ชาติโคตฺตมหตฺตํ ทีเปติฯ มหาโภคกุลาติ คหปติมหาสาลกุลา, เอเตน อฑฺฒมหตฺตํ ทีเปติฯ อุฬารโภคกุลาติ อวเสสเวสฺสาทิกุลา, เอเตน ปหูตชาตรูปรชตาทิํ ทีเปติฯ จณฺฑาลาปิ หิ อุฬารโภคา โหนฺติฯ ญาโตติ ปากโฎฯ ยสฺสสฺสีติ ปริวารสมฺปโนฺนฯ สุตฺตนฺติโกติ สุตฺตเนฺต นิยุโตฺตฯ วินยธโรติ วินยปิฎกธโรฯ ธมฺมกถิโกติ อาภิธมฺมิโกฯ อารญฺญิโกติอาทโย ธุตงฺคปุพฺพงฺคมปฎิปตฺติทสฺสนตฺถํ วุตฺตาฯ ปฐมสฺส ฌานสฺส ลาภีติอาทโย รูปารูปอฎฺฐสมาปตฺติโย ทเสฺสตฺวา ปฎิเวธทสฺสนวเสน วุตฺตาฯ ปาวทตีติ มูลปทํฯ กเถตีติ ‘‘ปิฎกาจริโยสฺมี’’ติ กถยติฯ ภณตีติ ‘‘ธุตงฺคิโกมฺหี’’ติ ปากฎํ กโรติฯ ทีปยตีติ ‘‘รูปชฺฌานํ ลาภีมฺหี’’ติ ปริทีปยติฯ โวหรตีติ ‘‘อรูปชฺฌานํ ลาภีมฺหี’’ติ วากฺยเภทํ กโรติฯ
Uccā kulāti khattiyabrāhmaṇakulā, etena jātigottamahattaṃ dīpeti. Mahābhogakulāti gahapatimahāsālakulā, etena aḍḍhamahattaṃ dīpeti. Uḷārabhogakulāti avasesavessādikulā, etena pahūtajātarūparajatādiṃ dīpeti. Caṇḍālāpi hi uḷārabhogā honti. Ñātoti pākaṭo. Yassassīti parivārasampanno. Suttantikoti suttante niyutto. Vinayadharoti vinayapiṭakadharo. Dhammakathikoti ābhidhammiko. Āraññikotiādayo dhutaṅgapubbaṅgamapaṭipattidassanatthaṃ vuttā. Paṭhamassa jhānassa lābhītiādayo rūpārūpaaṭṭhasamāpattiyo dassetvā paṭivedhadassanavasena vuttā. Pāvadatīti mūlapadaṃ. Kathetīti ‘‘piṭakācariyosmī’’ti kathayati. Bhaṇatīti ‘‘dhutaṅgikomhī’’ti pākaṭaṃ karoti. Dīpayatīti ‘‘rūpajjhānaṃ lābhīmhī’’ti paridīpayati. Voharatīti ‘‘arūpajjhānaṃ lābhīmhī’’ti vākyabhedaṃ karoti.
ขนฺธกุสลาติ ปญฺจสุ ขเนฺธสุ สลกฺขณสามญฺญลกฺขเณสุ เฉกา, ญาตตีรณปหานวเสน กุสลาติ อโตฺถฯ ธาตุอายตนปฎิจฺจสมุปฺปาทาทีสุปิ เอเสว นโยฯ นิพฺพานกุสลาติ นิพฺพาเน เฉกาฯ อนริยานนฺติ น อริยานํฯ เอโส ธโมฺมติ เอโส สภาโวฯ พาลานนฺติ อปณฺฑิตานํฯ อสปฺปุริสานนฺติ น โสภนปุริสานํฯ อตฺตาติ อตฺตานํฯ
Khandhakusalāti pañcasu khandhesu salakkhaṇasāmaññalakkhaṇesu chekā, ñātatīraṇapahānavasena kusalāti attho. Dhātuāyatanapaṭiccasamuppādādīsupi eseva nayo. Nibbānakusalāti nibbāne chekā. Anariyānanti na ariyānaṃ. Eso dhammoti eso sabhāvo. Bālānanti apaṇḍitānaṃ. Asappurisānanti na sobhanapurisānaṃ. Attāti attānaṃ.
๑๘. สโนฺตติ ราคาทิกิเลสูปสเมน สโนฺตฯ ตถา อภินิพฺพุตโตฺตฯ อิติ’หนฺติ สีเลสุ อกตฺถมาโนติ ‘‘อหมสฺมิ สีลสมฺปโนฺน’’ติอาทินา นเยน อิติ สีเลสุ อกตฺถมาโน, สีลนิมิตฺตํ อตฺตุปนายิกํ วาจํ อภาสมาโนติ วุตฺตํ โหติฯ ตมริยธมฺมํ กุสลา วทนฺตีติ ตสฺส ตํ อกตฺถนํ ‘‘อริยธโมฺม เอโส’’ติ พุทฺธาทโย ขนฺธาทิกุสลา วทนฺติฯ ยสฺสุสฺสทา นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเกติ ยสฺส ขีณาสวสฺส ราคาทโย สตฺตุสฺสทา กุหิญฺจิ โลเก นตฺถิฯ ตสฺส ตํ อกตฺถนํ ‘‘อริยธโมฺม เอโส’’ติ เอวํ กุสลา วทนฺตีติ สมฺพโนฺธฯ
18.Santoti rāgādikilesūpasamena santo. Tathā abhinibbutatto. Iti’hanti sīlesu akatthamānoti ‘‘ahamasmi sīlasampanno’’tiādinā nayena iti sīlesu akatthamāno, sīlanimittaṃ attupanāyikaṃ vācaṃ abhāsamānoti vuttaṃ hoti. Tamariyadhammaṃ kusalā vadantīti tassa taṃ akatthanaṃ ‘‘ariyadhammo eso’’ti buddhādayo khandhādikusalā vadanti. Yassussadā natthi kuhiñci loketi yassa khīṇāsavassa rāgādayo sattussadā kuhiñci loke natthi. Tassa taṃ akatthanaṃ ‘‘ariyadhammo eso’’ti evaṃ kusalā vadantīti sambandho.
สโนฺตติ มูลปทํฯ ราคสฺส สมิตตฺตาติ รญฺชนลกฺขณสฺส ราคสฺส สมิตภาเวนฯ โทสาทีสุปิ เอเสว นโยฯ วิชฺฌาตตฺตาติ สพฺพปริฬาหานํ ฌาปิตตฺตาฯ นิพฺพุตตฺตาติ สพฺพสนฺตาปานํ นิพฺพาปิตภาเวนฯ วิคตตฺตาติ สพฺพากุสลาภิสงฺขารานํ วิคตภาเวน ทูรภาเวนฯ ปฎิปสฺสทฺธตฺตาติ สพฺพากาเรน อภพฺพุปฺปตฺติกภาเวนฯ สตฺตนฺนํ ธมฺมานํ ภินฺนตฺตา ภิกฺขูติ อุปริ วตฺตพฺพานํ สตฺตธมฺมานํ ภินฺทิตฺวา ฐิตภาเวน ภิกฺขุฯ สกฺกายทิฎฺฐิวิจิกิจฺฉาสีลพฺพตปรามาโสติ อิเม ตโย กิเลสา โสตาปตฺติมเคฺคน ภินฺนา, ราโค โทโสติ อิเม เทฺว กิเลสา โอฬาริกา สกทาคามิมเคฺคน ภินฺนา, เต เอว อณุสหคตา อนาคามิมเคฺคน ภินฺนา, โมโห มาโนติ อิเม เทฺว กิเลสา อรหตฺตมเคฺคน ภินฺนาฯ อวเสเส กิเลเส ทเสฺสตุํ ‘‘ภินฺนาสฺส โหนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา’’ติ อาหฯ สํกิเลสิกาติ กิเลสปจฺจยาฯ โปโนภวิกาติ ปุนพฺภวทายิกาฯ สทราติ กิเลสทรถา เอตฺถ สนฺตีติ สทราฯ ‘‘สทฺทรา’’ติปิ ปาโฐ, สหทรถาติ อโตฺถฯ ทุกฺขวิปากาติ ผลกาเล ทุกฺขทายิกาฯ อายติํ ชาติชรามรณิยาติ อนาคเต ชาติชรามรณสฺส ปจฺจยาฯ
Santoti mūlapadaṃ. Rāgassa samitattāti rañjanalakkhaṇassa rāgassa samitabhāvena. Dosādīsupi eseva nayo. Vijjhātattāti sabbapariḷāhānaṃ jhāpitattā. Nibbutattāti sabbasantāpānaṃ nibbāpitabhāvena. Vigatattāti sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ vigatabhāvena dūrabhāvena. Paṭipassaddhattāti sabbākārena abhabbuppattikabhāvena. Sattannaṃdhammānaṃ bhinnattā bhikkhūti upari vattabbānaṃ sattadhammānaṃ bhinditvā ṭhitabhāvena bhikkhu. Sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsoti ime tayo kilesā sotāpattimaggena bhinnā, rāgo dosoti ime dve kilesā oḷārikā sakadāgāmimaggena bhinnā, te eva aṇusahagatā anāgāmimaggena bhinnā, moho mānoti ime dve kilesā arahattamaggena bhinnā. Avasese kilese dassetuṃ ‘‘bhinnāssa honti pāpakā akusalā dhammā’’ti āha. Saṃkilesikāti kilesapaccayā. Ponobhavikāti punabbhavadāyikā. Sadarāti kilesadarathā ettha santīti sadarā. ‘‘Saddarā’’tipi pāṭho, sahadarathāti attho. Dukkhavipākāti phalakāle dukkhadāyikā. Āyatiṃ jātijarāmaraṇiyāti anāgate jātijarāmaraṇassa paccayā.
ปเชฺชน กเตน อตฺตนาติ คาถาย อยํ ปิณฺฑโตฺถ – โย อตฺตนา ภาวิเตน มเคฺคน ปรินิพฺพานํ คโต, กิเลสปรินิพฺพานํ ปโตฺต, ปรินิพฺพานคตตฺตา เอว จ วิติณฺณกโงฺข, วิปตฺติสมฺปตฺติหานิวุทฺธิอุเจฺฉทสสฺสตอปุญฺญปุญฺญปฺปเภทํ ภวญฺจ วิภวญฺจ วิปฺปหาย มคฺควาสํ วุสิตวา ขีณปุนพฺภโวติ เอเตสํ ถุติวจนานํ อรโห โส ภิกฺขูติฯ
Pajjenakatena attanāti gāthāya ayaṃ piṇḍattho – yo attanā bhāvitena maggena parinibbānaṃ gato, kilesaparinibbānaṃ patto, parinibbānagatattā eva ca vitiṇṇakaṅkho, vipattisampattihānivuddhiucchedasassataapuññapuññappabhedaṃ bhavañca vibhavañca vippahāya maggavāsaṃ vusitavā khīṇapunabbhavoti etesaṃ thutivacanānaṃ araho so bhikkhūti.
อิติหนฺติ , อิทหนฺตีติ ทุวิโธ ปาโฐฯ อิตีติ ปทสนฺธิอาทโย สนฺธาย ‘‘อิทห’’นฺติ ปาฐํ น โรเจนฺติฯ ตตฺถ อิตีติ ยํ วุตฺตํฯ ปทสนฺธีติ ปทานํ สนฺธิ ปทสนฺธิ, ปทฆฎนนฺติ อโตฺถฯ ปทสํสโคฺคติ ปทานํ เอกีภาโวฯ ปทปาริปูรีติ ปทานํ ปริปูรณํ ทฺวินฺนํ ปทานํ เอกีภาโวฯ อกฺขรสมวาโยติ เอกีภูโตปิ อปริปุโณฺณปิ โหติ, อยํ น เอวํฯ อกฺขรานํ สมวาโย สนฺนิปาโต โหตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘อกฺขรสมวาโย’’ติ อาหฯ พฺยญฺชนสิลิฎฺฐตาติ พฺยญฺชนสมุจฺจโย ปทมีติ วุตฺตานํ พฺยญฺชนานํ อตฺถพฺยญฺชนานํ อตฺถพฺยตฺติการณานํ วา มธุรภาวตฺตา ปาฐสฺส มุทุภาโวฯ ปทานุปุพฺพตา เมตนฺติ ปทานํ อนุปุพฺพภาโว ปทานุปุพฺพตา, ปทปฎิปาฎิภาโวติ อโตฺถฯ เมตนฺติ เอตํฯ กตมนฺติ เจ? อิตีติ อิทํฯ เมตนฺติ เอตฺถ ม-กาโร ปทสนฺธิวเสน วุโตฺตฯ กตฺถี โหตีติ ‘‘อหมสฺมิ สีลสมฺปโนฺน’’ติ อตฺตานํ อุกฺกํเสตฺวา กถนสีโล โหติฯ กตฺถตีติ วุตฺตนเยน กถยติฯ วิกตฺถตีติ วิวิธา กถยติฯ กตฺถนาติ กถนาฯ อารโตติ ทูรโต รโตฯ วิรโตติ ฐานสงฺกนฺติวเสน วิคตภาเวน รโตฯ ปฎิวิรโตติ ตโต นิวตฺติตฺวา สพฺพากาเรน วิยุโตฺต หุตฺวา รโตฯ ตตฺถ ปิสาจํ วิย ทิสฺวา ปลาโต อารโตฯ หตฺถิมฺหิ มทฺทเนฺต วิย ปริธาวิตฺวา คโต วิรโตฯ โยธสมฺปหารํ วิย โปเถตฺวา มเทฺทตฺวา คโต ปฎิวิรโตฯ
Itihanti, idahantīti duvidho pāṭho. Itīti padasandhiādayo sandhāya ‘‘idaha’’nti pāṭhaṃ na rocenti. Tattha itīti yaṃ vuttaṃ. Padasandhīti padānaṃ sandhi padasandhi, padaghaṭananti attho. Padasaṃsaggoti padānaṃ ekībhāvo. Padapāripūrīti padānaṃ paripūraṇaṃ dvinnaṃ padānaṃ ekībhāvo. Akkharasamavāyoti ekībhūtopi aparipuṇṇopi hoti, ayaṃ na evaṃ. Akkharānaṃ samavāyo sannipāto hotīti dassanatthaṃ ‘‘akkharasamavāyo’’ti āha. Byañjanasiliṭṭhatāti byañjanasamuccayo padamīti vuttānaṃ byañjanānaṃ atthabyañjanānaṃ atthabyattikāraṇānaṃ vā madhurabhāvattā pāṭhassa mudubhāvo. Padānupubbatāmetanti padānaṃ anupubbabhāvo padānupubbatā, padapaṭipāṭibhāvoti attho. Metanti etaṃ. Katamanti ce? Itīti idaṃ. Metanti ettha ma-kāro padasandhivasena vutto. Katthī hotīti ‘‘ahamasmi sīlasampanno’’ti attānaṃ ukkaṃsetvā kathanasīlo hoti. Katthatīti vuttanayena kathayati. Vikatthatīti vividhā kathayati. Katthanāti kathanā. Āratoti dūrato rato. Viratoti ṭhānasaṅkantivasena vigatabhāvena rato. Paṭiviratoti tato nivattitvā sabbākārena viyutto hutvā rato. Tattha pisācaṃ viya disvā palāto ārato. Hatthimhi maddante viya paridhāvitvā gato virato. Yodhasampahāraṃ viya pothetvā maddetvā gato paṭivirato.
ขีณาสวสฺสาติ ขีณกิเลสาสวสฺสฯ กมฺมุสฺสโทติ ปุญฺญาภิสงฺขารอปุญฺญาภิสงฺขารอาเนญฺชาภิสงฺขารสงฺขาตานํ กมฺมานํ อุสฺสโท อุสฺสนฺนตาฯ ยสฺสิเมติ ยสฺส ขีณาสวสฺส อิเม อุสฺสทาฯ
Khīṇāsavassāti khīṇakilesāsavassa. Kammussadoti puññābhisaṅkhāraapuññābhisaṅkhāraāneñjābhisaṅkhārasaṅkhātānaṃ kammānaṃ ussado ussannatā. Yassimeti yassa khīṇāsavassa ime ussadā.
๑๙. เอวํ ขีณาสวปฎิปตฺติํ ทเสฺสตฺวา อิทานิ ทิฎฺฐิคติกานํ ติตฺถิยานํ ปฎิปตฺติญฺจ ทเสฺสโนฺต อาห ‘‘ปกปฺปิตา สงฺขตา’’ติฯ ตตฺถ ปกปฺปิตาติ ปริกปฺปิตาฯ สงฺขตาติ ปจฺจยาภิสงฺขตาฯ ยสฺสาติ ยสฺส กสฺสจิ ทิฎฺฐิคติกสฺสฯ ธมฺมาติ ทิฎฺฐิโยฯ ปุรกฺขตาติ ปุรโต กตาฯ สนฺตีติ สํวิชฺชนฺติฯ อวีวทาตาติ อโวทาตาฯ ยทตฺตนิ ปสฺสติ อานิสํสํ, ตํ นิสฺสิโต กุปฺปปฎิจฺจสนฺตินฺติ ยเสฺสเต ทิฎฺฐิธมฺมา ‘ปุรกฺขตา อโวทาตา สนฺติ, โส เอวํวิโธ ยสฺมา อตฺตนิ ตสฺสา ทิฎฺฐิยา ทิฎฺฐธมฺมิกญฺจ สกฺการาทิํ, สมฺปรายิกญฺจ คติวิเสสาทิํ อานิสํสํ สมฺปสฺสติ, ตสฺมา ตญฺจ อานิสํสํ, ตญฺจ กุปฺปตาย จ ปฎิจฺจสมุปฺปนฺนตาย จ สมฺมุติสนฺติตาย จ กุปฺปปฎิจฺจสนฺติสงฺขาตํ ทิฎฺฐิํ นิสฺสิโต จ โหติฯ โส ตํ นิสฺสิตตฺตา อตฺตานํ วา อุกฺกํเสยฺย, ปเร วา วเมฺภยฺย อภูเตหิปิ คุณโทเสหิฯ
19. Evaṃ khīṇāsavapaṭipattiṃ dassetvā idāni diṭṭhigatikānaṃ titthiyānaṃ paṭipattiñca dassento āha ‘‘pakappitā saṅkhatā’’ti. Tattha pakappitāti parikappitā. Saṅkhatāti paccayābhisaṅkhatā. Yassāti yassa kassaci diṭṭhigatikassa. Dhammāti diṭṭhiyo. Purakkhatāti purato katā. Santīti saṃvijjanti. Avīvadātāti avodātā. Yadattani passati ānisaṃsaṃ, taṃ nissito kuppapaṭiccasantinti yassete diṭṭhidhammā ‘purakkhatā avodātā santi, so evaṃvidho yasmā attani tassā diṭṭhiyā diṭṭhadhammikañca sakkārādiṃ, samparāyikañca gativisesādiṃ ānisaṃsaṃ sampassati, tasmā tañca ānisaṃsaṃ, tañca kuppatāya ca paṭiccasamuppannatāya ca sammutisantitāya ca kuppapaṭiccasantisaṅkhātaṃ diṭṭhiṃ nissito ca hoti. So taṃ nissitattā attānaṃ vā ukkaṃseyya, pare vā vambheyya abhūtehipi guṇadosehi.
สงฺขตาติ มูลปทํฯ สงฺขตาติ ปจฺจเยหิ สมาคนฺตฺวา กตาฯ อุปสคฺควเสน ปทํ วฑฺฒิตํฯ อภิสงฺขตาติ ปจฺจเยหิ อภิกตาฯ สณฺฐปิตาติ ปจฺจยวเสเนว สมฺมา ฐปิตาฯ อนิจฺจาติ หุตฺวา อภาเวนฯ ปฎิจฺจสมุปฺปนฺนาติ วตฺถารมฺมณํ ปฎิจฺจ อุปฺปนฺนาฯ ขยธมฺมาติ กเมน ขยสภาวาฯ วยธมฺมาติ ปวตฺติวเสน ปริหายนสภาวาฯ วิราคธมฺมาติ อนิวตฺตี หุตฺวา วิคจฺฉนสภาวาฯ นิโรธธมฺมาติ นิรุชฺฌนสภาวา, อนุปฺปตฺติธมฺมา หุตฺวา นิรุชฺฌนสภาวาติ อโตฺถฯ ทิฎฺฐิคติกสฺสาติ ทฺวาสฎฺฐิทิฎฺฐิโย คเหตฺวา ฐิตปุคฺคลสฺสฯ
Saṅkhatāti mūlapadaṃ. Saṅkhatāti paccayehi samāgantvā katā. Upasaggavasena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Abhisaṅkhatāti paccayehi abhikatā. Saṇṭhapitāti paccayavaseneva sammā ṭhapitā. Aniccāti hutvā abhāvena. Paṭiccasamuppannāti vatthārammaṇaṃ paṭicca uppannā. Khayadhammāti kamena khayasabhāvā. Vayadhammāti pavattivasena parihāyanasabhāvā. Virāgadhammāti anivattī hutvā vigacchanasabhāvā. Nirodhadhammāti nirujjhanasabhāvā, anuppattidhammā hutvā nirujjhanasabhāvāti attho. Diṭṭhigatikassāti dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo gahetvā ṭhitapuggalassa.
ปุเรกฺขาราติ ปุเร กตาฯ ตณฺหาธโชติ อุสฺสาปิตเฎฺฐน ตณฺหาธโช, ตณฺหาปฎากา อสฺส อตฺถีติ ตณฺหาธโชฯ ปุเรจาริกเฎฺฐน ตณฺหา เอว เกตุ อสฺสาติ ตณฺหาเกตุฯ ตณฺหาธิปเตโยฺยติ ฉนฺทาธิปติวเสน, ตณฺหา อธิปติโต อาคตาติ วา ตณฺหาธิปเตโยฺย, ตณฺหาธิปติ วา เอตสฺส อตฺถีติ ตณฺหาธิปเตโยฺยฯ ทิฎฺฐิธชาทีสุปิ เอเสว นโยฯ อโวทาตาติ อปริสุทฺธาฯ สํกิลิฎฺฐาติ สยํ กิลิฎฺฐาฯ สํกิเลสิกาติ ตปนียาฯ
Purekkhārāti pure katā. Taṇhādhajoti ussāpitaṭṭhena taṇhādhajo, taṇhāpaṭākā assa atthīti taṇhādhajo. Purecārikaṭṭhena taṇhā eva ketu assāti taṇhāketu. Taṇhādhipateyyoti chandādhipativasena, taṇhā adhipatito āgatāti vā taṇhādhipateyyo, taṇhādhipati vā etassa atthīti taṇhādhipateyyo. Diṭṭhidhajādīsupi eseva nayo. Avodātāti aparisuddhā. Saṃkiliṭṭhāti sayaṃ kiliṭṭhā. Saṃkilesikāti tapanīyā.
เทฺว อานิสํเส ปสฺสตีติ เทฺว คุเณ ทกฺขติฯ ทิฎฺฐธมฺมิกญฺจ อานิสํสนฺติ อิมสฺมิํเยว อตฺตภาเว ปจฺจกฺขธมฺมานิสํสญฺจฯ สมฺปรายิกนฺติ ปรโลเก ปตฺตพฺพํ อานิสํสญฺจฯ ยํทิฎฺฐิโก สตฺถา โหตีติ สตฺถา ยถาลทฺธิโก ภวติฯ ตํทิฎฺฐิกา สาวกา โหนฺตีติ ตสฺส วจนํ สุณนฺตา สาวกาปิ ตถาลทฺธิกา โหนฺติฯ สกฺกโรนฺตีติ สกฺการปฺปตฺตํ กโรนฺติฯ ครุํ กโรนฺตีติ ครุการปฺปตฺตํ กโรนฺติฯ มาเนนฺตีติ มนสา ปิยายนฺติฯ ปูเชนฺตีติ จตุปจฺจยาภิหารปูชาย ปูเชนฺติฯ อปจิติํ กโรนฺตีติ อปจิติปฺปตฺตํ กโรนฺติฯ ตตฺถ ยสฺส จตฺตาโร ปจฺจเย สกฺกริตฺวา สุอภิสงฺขเต ปณีเต กตฺวา เทนฺติ, โส สกฺกโตฯ ยสฺมิํ ครุภาวํ ปฎฺฐเปตฺวา เทนฺติ, โส ครุกโตฯ ยํ มนสา ปิยายนฺติ, โส มานิโตฯ ยสฺส สพฺพเมฺปตํ กโรนฺติ, โส ปูชิโตฯ ยสฺส อภิวาทนปจฺจุปฎฺฐานอญฺชลิกมฺมาทิวเสน ปรมนิปจฺจการํ กโรนฺติ, โส อปจิโตฯ เกจิ ‘‘สกฺกโรนฺติ กาเยน, ครุํ กโรนฺติ วาจาย, มาเนนฺติ จิเตฺตน, ปูเชนฺติ ลาเภนา’’ติ วณฺณยนฺติฯ อลํ นาคตฺตาย วาติ นาคภาวาย นาคราชภาวาย วา อลํ ปริยตฺตํฯ สุปณฺณตฺตาย วาติ สุปณฺณราชภาวายฯ ยกฺขตฺตาย วาติ ยกฺขเสนาปติภาวายฯ อสุรตฺตาย วาติ อสุรภาวายฯ คนฺธพฺพตฺตาย วาติ คนฺธพฺพเทวฆเฎ นิพฺพตฺตภาวายฯ มหาราชตฺตาย วาติ จตุนฺนํ มหาราชานํ อญฺญตรภาวายฯ อินฺทตฺตาย วาติ สกฺกภาวายฯ พฺรหฺมตฺตาย วาติ พฺรหฺมกายิกาทีนํ อญฺญตรภาวายฯ เทวตฺตาย วาติ สมฺมุติเทวาทีนํ อญฺญตรภาวายฯ สุทฺธิยาติ ปริสุทฺธภาวาย อลํ ปริยตฺตํฯ วิสุทฺธิยาติ สพฺพมลรหิตอจฺจนฺตปริสุทฺธภาวายฯ ปริสุทฺธิยาติ สพฺพากาเรน ปริสุทฺธภาวายฯ
Dve ānisaṃse passatīti dve guṇe dakkhati. Diṭṭhadhammikañca ānisaṃsanti imasmiṃyeva attabhāve paccakkhadhammānisaṃsañca. Samparāyikanti paraloke pattabbaṃ ānisaṃsañca. Yaṃdiṭṭhiko satthā hotīti satthā yathāladdhiko bhavati. Taṃdiṭṭhikā sāvakā hontīti tassa vacanaṃ suṇantā sāvakāpi tathāladdhikā honti. Sakkarontīti sakkārappattaṃ karonti. Garuṃ karontīti garukārappattaṃ karonti. Mānentīti manasā piyāyanti. Pūjentīti catupaccayābhihārapūjāya pūjenti. Apacitiṃ karontīti apacitippattaṃ karonti. Tattha yassa cattāro paccaye sakkaritvā suabhisaṅkhate paṇīte katvā denti, so sakkato. Yasmiṃ garubhāvaṃ paṭṭhapetvā denti, so garukato. Yaṃ manasā piyāyanti, so mānito. Yassa sabbampetaṃ karonti, so pūjito. Yassa abhivādanapaccupaṭṭhānaañjalikammādivasena paramanipaccakāraṃ karonti, so apacito. Keci ‘‘sakkaronti kāyena, garuṃ karonti vācāya, mānenti cittena, pūjenti lābhenā’’ti vaṇṇayanti. Alaṃ nāgattāya vāti nāgabhāvāya nāgarājabhāvāya vā alaṃ pariyattaṃ. Supaṇṇattāya vāti supaṇṇarājabhāvāya. Yakkhattāya vāti yakkhasenāpatibhāvāya. Asurattāyavāti asurabhāvāya. Gandhabbattāya vāti gandhabbadevaghaṭe nibbattabhāvāya. Mahārājattāya vāti catunnaṃ mahārājānaṃ aññatarabhāvāya. Indattāya vāti sakkabhāvāya. Brahmattāya vāti brahmakāyikādīnaṃ aññatarabhāvāya. Devattāya vāti sammutidevādīnaṃ aññatarabhāvāya. Suddhiyāti parisuddhabhāvāya alaṃ pariyattaṃ. Visuddhiyāti sabbamalarahitaaccantaparisuddhabhāvāya. Parisuddhiyāti sabbākārena parisuddhabhāvāya.
ตตฺถ ติรจฺฉานโยนิยํ อธิปจฺจตฺตํ สุทฺธิยาฯ เทวโลเก อธิปจฺจตฺตํ วิสุทฺธิยาฯ พฺรหฺมโลเก อธิปจฺจตฺตํ ปริสุทฺธิยาฯ จตุราสีติกปฺปสหสฺสานิ อติกฺกมิตฺวา มุจฺจนตฺถํ มุตฺติยาฯ อนฺตรายาภาเวน มุจฺจนตฺถํ วิมุตฺติยาฯ สพฺพากาเรน มุตฺติยา ปริมุตฺติยาฯ สุชฺฌนฺตีติ ตสฺมิํ สมเย ปพฺพชิตภาเวน สุทฺธิํ ปาปุณนฺติฯ วิสุชฺฌนฺตีติ ปพฺพชฺชํ คเหตฺวา ปฎิปตฺติยา ยุตฺตภาเวน วิวิเธน สุชฺฌนฺติฯ ปริสุชฺฌนฺตีติ นิปฺผตฺติํ ปาเปตฺวา สพฺพากาเรน สุชฺฌนฺติฯ มุจฺจนฺติ เตสํ สมยนฺตรธเมฺมนฯ วิมุจฺจนฺติ เอตสฺส สตฺถุโน โอวาเทนฯ ปริมุจฺจนฺติ เอตสฺส สตฺถุโน อนุสาสเนนฯ สุชฺฌิสฺสามีติอาทโย อนาคตวเสน วุตฺตาฯ อายติํ ผลปาฎิกงฺขีติ อนาคเต วิปากผลมากงฺขมาโนฯ อิทํ ทิฎฺฐิคติกานํ อิจฺฉามตฺตํฯ ทิฎฺฐิคตญฺหิ อิชฺฌมานํ นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนิํ วา นิปฺผาเทติฯ
Tattha tiracchānayoniyaṃ adhipaccattaṃ suddhiyā. Devaloke adhipaccattaṃ visuddhiyā. Brahmaloke adhipaccattaṃ parisuddhiyā. Caturāsītikappasahassāni atikkamitvā muccanatthaṃ muttiyā. Antarāyābhāvena muccanatthaṃ vimuttiyā. Sabbākārena muttiyā parimuttiyā. Sujjhantīti tasmiṃ samaye pabbajitabhāvena suddhiṃ pāpuṇanti. Visujjhantīti pabbajjaṃ gahetvā paṭipattiyā yuttabhāvena vividhena sujjhanti. Parisujjhantīti nipphattiṃ pāpetvā sabbākārena sujjhanti. Muccanti tesaṃ samayantaradhammena. Vimuccanti etassa satthuno ovādena. Parimuccanti etassa satthuno anusāsanena. Sujjhissāmītiādayo anāgatavasena vuttā. Āyatiṃ phalapāṭikaṅkhīti anāgate vipākaphalamākaṅkhamāno. Idaṃ diṭṭhigatikānaṃ icchāmattaṃ. Diṭṭhigatañhi ijjhamānaṃ nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā nipphādeti.
อจฺจนฺตสนฺตีติ อติอนฺตนิสฺสรณสนฺติฯ ตทงฺคสนฺตีติ ปฐมชฺฌานาทิคุณเงฺคน นีวรณาทิอคุณงฺคํ สเมตีติ ฌานํ ตทงฺคสนฺติฯ สมฺมุติสนฺตีติ สมาหารวเสน ทิฎฺฐิสนฺติฯ ตา วิภาคโต ทเสฺสตุํ ‘‘กตมา อจฺจนฺตสนฺตี’’ติอาทิมาหฯ อมตํ นิพฺพานนฺติ เอวมาทโย เหฎฺฐา วุตฺตตฺถาเยวฯ ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส นีวรณา สนฺตา โหนฺตีติ เอวมาทโย อโนฺต อปฺปนายํ อติสยวเสน วุตฺตาฯ อปิ จ สมฺมุติสนฺติ อิมสฺมิํ อเตฺถ อธิเปฺปตา, สนฺตีติ อิตเร เทฺว สนฺติโย ปฎิกฺขิปิตฺวา สมฺมุติสนฺติเมว ทีเปติฯ กุปฺปสนฺตินฺติ วิปากชนกวเสน ปริวตฺตนวเสน จลสนฺติํ ฯ ปกุปฺปสนฺตินฺติ วิเสเสน จลสนฺติํฯ เอริตสนฺตินฺติ กมฺปนสนฺติํฯ สเมริตสนฺตินฺติ วิเสเสน กมฺปิตสนฺติํฯ จลิตสนฺตินฺติ ตเสฺสว เววจนํฯ ฆฎฺฎิตสนฺตินฺติ ปีฬิตสนฺติํฯ สนฺติํ นิสฺสิโตติ ทิฎฺฐิสงฺขาตํ สนฺติํ นิสฺสิโตฯ อสฺสิโตติ อาสิโต วิเสเสน นิสฺสิโตฯ อลฺลีโนติ เอกีภูโตฯ
Accantasantīti atiantanissaraṇasanti. Tadaṅgasantīti paṭhamajjhānādiguṇaṅgena nīvaraṇādiaguṇaṅgaṃ sametīti jhānaṃ tadaṅgasanti. Sammutisantīti samāhāravasena diṭṭhisanti. Tā vibhāgato dassetuṃ ‘‘katamā accantasantī’’tiādimāha. Amataṃnibbānanti evamādayo heṭṭhā vuttatthāyeva. Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa nīvaraṇā santā hontīti evamādayo anto appanāyaṃ atisayavasena vuttā. Api ca sammutisanti imasmiṃ atthe adhippetā, santīti itare dve santiyo paṭikkhipitvā sammutisantimeva dīpeti. Kuppasantinti vipākajanakavasena parivattanavasena calasantiṃ . Pakuppasantinti visesena calasantiṃ. Eritasantinti kampanasantiṃ. Sameritasantinti visesena kampitasantiṃ. Calitasantinti tasseva vevacanaṃ. Ghaṭṭitasantinti pīḷitasantiṃ. Santiṃ nissitoti diṭṭhisaṅkhātaṃ santiṃ nissito. Assitoti āsito visesena nissito. Allīnoti ekībhūto.
๒๐. เอวํ นิสฺสิเต ตาว ‘‘ทิฎฺฐีนิเวสา…เป.… อาทิยตี จ ธมฺม’’นฺติ ตตฺถ ทิฎฺฐีนิเวสาติ อิทํสจฺจาภินิเวสสงฺขาตานิ ทิฎฺฐินิเวสนานิฯ น หิ สฺวาติวตฺตาติ สุเขน อติวตฺติตพฺพา น โหนฺติฯ ธเมฺมสุ นิเจฺฉยฺย สมุคฺคหีตนฺติ ทฺวาสฎฺฐิทิฎฺฐิคเตสุ ตํ ตํ สมุคฺคหิตํ อภินิวิฎฺฐธมฺมํ นิจฺฉินิตฺวา ปวตฺตา ทิฎฺฐินิเวสา น หิ สฺวาติวตฺตาติ วุตฺตํ โหติฯ ตสฺมา นโร เตสุ นิเวสเนสุ, นิรสฺสตี อาทิยตี จ ธมฺมนฺติ ยสฺมา น หิ สฺวาติวตฺตา, ตสฺมา นโร เตสุเยว ทิฎฺฐินิเวสเนสุ อชสีลโคสีลกุกฺกุรสีลปญฺจาตปมรุปฺปปาตอุกฺกุฎิกปฺปธานกณฺฎกาปสฺสยาทิเภทํ สตฺถารํ ธมฺมกฺขานํ คณาทิเภทญฺจ ตํ ตํ ธมฺมํ นิรสฺสติ จ อาทิยติ จ ชหติ จ คณฺหาติ จ วนมกฺกโฎ วิย ตํ ตํ สาขนฺติ วุตฺตํ โหติฯ
20. Evaṃ nissite tāva ‘‘diṭṭhīnivesā…pe… ādiyatī ca dhamma’’nti tattha diṭṭhīnivesāti idaṃsaccābhinivesasaṅkhātāni diṭṭhinivesanāni. Na hi svātivattāti sukhena ativattitabbā na honti. Dhammesu niccheyya samuggahītanti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatesu taṃ taṃ samuggahitaṃ abhiniviṭṭhadhammaṃ nicchinitvā pavattā diṭṭhinivesā na hi svātivattāti vuttaṃ hoti. Tasmā naro tesu nivesanesu, nirassatī ādiyatī ca dhammanti yasmā na hi svātivattā, tasmā naro tesuyeva diṭṭhinivesanesu ajasīlagosīlakukkurasīlapañcātapamaruppapātaukkuṭikappadhānakaṇṭakāpassayādibhedaṃ satthāraṃ dhammakkhānaṃ gaṇādibhedañca taṃ taṃ dhammaṃ nirassati ca ādiyati ca jahati ca gaṇhāti ca vanamakkaṭo viya taṃ taṃ sākhanti vuttaṃ hoti.
เอวํ นิรสฺสโนฺต จ อาทิยโนฺต จ อนวฎฺฐิตจิตฺตตฺตา อสเนฺตหิปิ คุณโทเสหิ อตฺตโน วา ปรสฺส วา ยสายสํ อุปฺปาเทยฺยฯ ทุรติวตฺตาติ อติกฺกมิตุํ ทุกฺขาฯ ทุตฺตราติ ทุอุตฺตราฯ ทุปฺปตรา ทุสฺสมติกฺกมา ทุพฺพินิวตฺตาติ อุปสเคฺคน วฑฺฒิตาฯ
Evaṃ nirassanto ca ādiyanto ca anavaṭṭhitacittattā asantehipi guṇadosehi attano vā parassa vā yasāyasaṃ uppādeyya. Durativattāti atikkamituṃ dukkhā. Duttarāti duuttarā. Duppatarā dussamatikkamā dubbinivattāti upasaggena vaḍḍhitā.
นิจฺฉินิตฺวาติ สสฺสตวเสน นิจฺฉยํ กตฺวาฯ วินิจฺฉินิตฺวาติ อตฺตวเสน นานาวิเธน วินิจฺฉยํ กตฺวาฯ วิจินิตฺวาติ ปริเยสิตฺวาฯ ปวิจินิตฺวาติ อตฺตนิยวเสน สพฺพากาเรน ปริเยสิตฺวาฯ ‘‘นิจินิตฺวา วิจฺจินิตฺวา’’ติปิ ปาโฐฯ โอธิคฺคาโหติ อวธิยิตฺวา คาโหฯ พิลคฺคาโหติ โกฎฺฐาสวเสน คาโห ‘‘พิลโส วิภชิตฺวา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๗๘; ม. นิ. ๑.๑๑๑) วิยฯ วรคฺคาโหติ อุตฺตมคาโหฯ โกฎฺฐาสคฺคาโหติ อวยววเสน คาโหฯ อุจฺจยคฺคาโหติ ราสิวเสน คาโหฯ สมุจฺจยคฺคาโหติ โกฎฺฐาสวเสน ราสิวเสน จ คาโหฯ อิทํ สจฺจนฺติ อิทเมว สภาวํฯ ตจฺฉนฺติ ตถภาวํ อวิปรีตสภาวํฯ ตถนฺติ วิปริณามรหิตํฯ ภูตนฺติ วิชฺชมานํฯ ยาถาวนฺติ ยถาสภาวํฯ อวิปรีตนฺติ น วิปรีตํฯ
Nicchinitvāti sassatavasena nicchayaṃ katvā. Vinicchinitvāti attavasena nānāvidhena vinicchayaṃ katvā. Vicinitvāti pariyesitvā. Pavicinitvāti attaniyavasena sabbākārena pariyesitvā. ‘‘Nicinitvā viccinitvā’’tipi pāṭho. Odhiggāhoti avadhiyitvā gāho. Bilaggāhoti koṭṭhāsavasena gāho ‘‘bilaso vibhajitvā’’tiādīsu (dī. ni. 2.378; ma. ni. 1.111) viya. Varaggāhoti uttamagāho. Koṭṭhāsaggāhoti avayavavasena gāho. Uccayaggāhoti rāsivasena gāho. Samuccayaggāhoti koṭṭhāsavasena rāsivasena ca gāho. Idaṃ saccanti idameva sabhāvaṃ. Tacchanti tathabhāvaṃ aviparītasabhāvaṃ. Tathanti vipariṇāmarahitaṃ. Bhūtanti vijjamānaṃ. Yāthāvanti yathāsabhāvaṃ. Aviparītanti na viparītaṃ.
นิรสฺสตีติ นิอสฺสติ วิกฺขิปติฯ ปรวิจฺฉินฺทนาย วาติ ปเรหิ วิสฺสชฺชาปเนนฯ อนภิสมฺภุณโนฺต วาติ อสมฺปาปุณโนฺต วา อสโกฺกโนฺต วา วิสฺสเชฺชติฯ ปโร วิจฺฉิเนฺทตีติ อโญฺญ วิโยคํ กโรติฯ นเตฺถตฺถาติ นตฺถิ เอตฺถฯ สีลํ อนภิสมฺภุณโนฺตติ สีลํ อสมฺปาเทโนฺตฯ สีลํ นิรสฺสตีติ สีลํ วิสฺสเชฺชติฯ อิโต ปเรสุปิ เอเสว นโยฯ
Nirassatīti niassati vikkhipati. Paravicchindanāya vāti parehi vissajjāpanena. Anabhisambhuṇanto vāti asampāpuṇanto vā asakkonto vā vissajjeti. Paro vicchindetīti añño viyogaṃ karoti. Natthetthāti natthi ettha. Sīlaṃ anabhisambhuṇantoti sīlaṃ asampādento. Sīlaṃ nirassatīti sīlaṃ vissajjeti. Ito paresupi eseva nayo.
๒๑. โย ปนายํ สพฺพทิฎฺฐิคตาทิโทสธุนนาย ปญฺญาย สมนฺนาคตตฺตา โธโน, ตสฺส โธนสฺส หิ…เป.… อนูปโย โสฯ กิํ วุตฺตํ โหติ? โธนธมฺมสมนฺนาคมา โธนสฺส ธุตสพฺพปาปสฺส อรหโต กตฺถจิ โลเก เตสุ เตสุ ภเวสุ สํกปฺปนา ทิฎฺฐิ นตฺถิฯ โส ตสฺสา ทิฎฺฐิยา อภาวา, ยาย จ อตฺตนา กตํ ปาปกมฺมํ ปฎิจฺฉาเทนฺตา ติตฺถิยา มายาย วา มาเนน วา เอวํ อคติํ คจฺฉนฺติ, ตมฺปิ มายญฺจ มานญฺจ ปหาย โธโน ราคาทีนํ โทสานํ เกน คเจฺฉยฺย, ทิฎฺฐธเมฺม สมฺปราเย วา นิรยาทีสุ คติวิเสเสสุ เกน สงฺขํ คเจฺฉยฺย, อนูปโย โส, โส หิ ตณฺหาทิฎฺฐิอุปยานํ ทฺวินฺนํ อภาเวน อนูปโยติฯ
21. Yo panāyaṃ sabbadiṭṭhigatādidosadhunanāya paññāya samannāgatattā dhono, tassa dhonassa hi…pe… anūpayo so. Kiṃ vuttaṃ hoti? Dhonadhammasamannāgamā dhonassa dhutasabbapāpassa arahato katthaci loke tesu tesu bhavesu saṃkappanā diṭṭhi natthi. So tassā diṭṭhiyā abhāvā, yāya ca attanā kataṃ pāpakammaṃ paṭicchādentā titthiyā māyāya vā mānena vā evaṃ agatiṃ gacchanti, tampi māyañca mānañca pahāya dhono rāgādīnaṃ dosānaṃ kenagaccheyya, diṭṭhadhamme samparāye vā nirayādīsu gativisesesu kena saṅkhaṃ gaccheyya, anūpayo so, so hi taṇhādiṭṭhiupayānaṃ dvinnaṃ abhāvena anūpayoti.
กิํ การณาติ เกน การเณนฯ โธนา วุจฺจติ ปญฺญาติ โธนา อิติ กิํการณา ปญฺญา กถียติฯ ตาย ปญฺญาย กายทุจฺจริตนฺติ ตาย วุตฺตปฺปการาย ปญฺญาย กายโต ปวตฺตํ ทุฎฺฐุ กิเลสปูติกตฺตา วา จริตนฺติ กายทุจฺจริตํฯ ธูตญฺจ โธตญฺจาติ กมฺปิตญฺจ โธวิตญฺจฯ สโนฺธตญฺจาติ สมฺมา โธวิตญฺจฯ นิโทฺธตญฺจาติ วิเสเสน สุฎฺฐุ นิโทฺธตญฺจฯ ราโค ธุโต จาติอาทโย จตุนฺนํ มคฺคานํ วเสน โยเชตพฺพาฯ
Kiṃ kāraṇāti kena kāraṇena. Dhonā vuccati paññāti dhonā iti kiṃkāraṇā paññā kathīyati. Tāya paññāya kāyaduccaritanti tāya vuttappakārāya paññāya kāyato pavattaṃ duṭṭhu kilesapūtikattā vā caritanti kāyaduccaritaṃ. Dhūtañca dhotañcāti kampitañca dhovitañca. Sandhotañcāti sammā dhovitañca. Niddhotañcāti visesena suṭṭhu niddhotañca. Rāgo dhuto cātiādayo catunnaṃ maggānaṃ vasena yojetabbā.
สมฺมาทิฎฺฐิยา มิจฺฉาทิฎฺฐิ ธุตา จาติ มคฺคสมฺปยุตฺตาย สมฺมาทิฎฺฐิยา มิจฺฉาทิฎฺฐิ กมฺปิตา จลิตา โธวิตาฯ สมฺมาสงฺกปฺปาทีสุปิ เอเสว นโยฯ วุตฺตเญฺหตํ ‘‘สมฺมาทิฎฺฐิกสฺส, ภิกฺขเว, มิจฺฉาทิฎฺฐิ นิชฺชิณฺณา โหตี’’ติ สุตฺตํ (อ. นิ. ๑๐.๑๐๖; ที. นิ. ๓.๓๖๐) วิตฺถาเรตพฺพํฯ สมฺมาญาเณนาติ มคฺคสมฺปยุตฺตญาเณน, ปจฺจเวกฺขณญาเณน วาฯ มิจฺฉาญาณนฺติ วิปรีตญาณํ อยาถาวญาณํ, ปาปกิริยาสุ อุปจินฺตาวเสน ปาปํ กตฺวา ‘‘สุกตํ มยา’’ติ ปจฺจเวกฺขณากาเรน จ อุปฺปโนฺน โมโหฯ สมฺมาวิมุตฺติยา มิจฺฉาวิมุตฺตีติ สมุเจฺฉทวิมุตฺติยา วิปรีตา อยาถาววิมุตฺติเยว เจโตวิมุตฺติสญฺญิตาฯ
Sammādiṭṭhiyā micchādiṭṭhi dhutā cāti maggasampayuttāya sammādiṭṭhiyā micchādiṭṭhi kampitā calitā dhovitā. Sammāsaṅkappādīsupi eseva nayo. Vuttañhetaṃ ‘‘sammādiṭṭhikassa, bhikkhave, micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotī’’ti suttaṃ (a. ni. 10.106; dī. ni. 3.360) vitthāretabbaṃ. Sammāñāṇenāti maggasampayuttañāṇena, paccavekkhaṇañāṇena vā. Micchāñāṇanti viparītañāṇaṃ ayāthāvañāṇaṃ, pāpakiriyāsu upacintāvasena pāpaṃ katvā ‘‘sukataṃ mayā’’ti paccavekkhaṇākārena ca uppanno moho. Sammāvimuttiyā micchāvimuttīti samucchedavimuttiyā viparītā ayāthāvavimuttiyeva cetovimuttisaññitā.
อรหา อิเมหิ โธเนเยฺยหิ ธเมฺมหีติ ราคาทีหิ กิเลเสหิ ทูเร ฐิโต อรหา อิเมหิ วุตฺตปฺปกาเรหิ กิเลสโธวเนหิ ธเมฺมหิ อุเปโต โหติฯ โธโนติ โธโน ปุคฺคโล, เตเนว ‘‘โส ธุตราโค’’ติอาทโย อาหฯ
Arahā imehi dhoneyyehi dhammehīti rāgādīhi kilesehi dūre ṭhito arahā imehi vuttappakārehi kilesadhovanehi dhammehi upeto hoti. Dhonoti dhono puggalo, teneva ‘‘so dhutarāgo’’tiādayo āha.
มายา วุจฺจติ วญฺจนิกาจริยาติ วญฺจนกิริยํ วญฺจนกรณํ อสฺสา อตฺถีติ วญฺจนิกาจริยาฯ ตสฺส ปฎิจฺฉาทนเหตูติ เตสํ ทุจฺจริตานํ อปฺปกาสนการณาฯ ปาปิกํ อิจฺฉํ ปณิทหตีติ ลามกํ ปตฺถนํ ปติฎฺฐาเปติฯ ‘‘มา มํ ชญฺญา’’ติ อิจฺฉตีติ ‘‘มยฺหํ กตํ ปาปํ ปเร มา ชานิํสู’’ติ ปจฺจาสีสติฯ สงฺกเปฺปตีติ วิตกฺกํ อุปฺปาเทติฯ วาจํ ภาสตีติ ชานํเยว ปณฺณตฺติํ วีติกฺกมโนฺต ภิกฺขุ ภาริยํ กโรติฯ ‘‘อมฺหากํ วีติกฺกมฎฺฐานํ นาม นตฺถี’’ติ อุปสโนฺต วิย ภาสติฯ กาเยน ปรกฺกมตีติ ‘‘มยา กตํ อิทํ ปาปกมฺมํ มา เกจิ ชานิํสู’’ติ กาเยน วตฺตํ กโรติฯ วิชฺชมานโทสปฎิจฺฉาทนโต จกฺขุโมหนมายา อสฺสาติ มายาวี, มายาวิโน ภาโว มายาวิตาฯ กตฺวา ปาปํ ปุน ปฎิจฺฉาทนโต อติจฺจ อสฺสรติ เอตาย สโตฺตติ อจฺจสราฯ กายวาจากิริยาหิ อญฺญถา ทสฺสนโต วเญฺจตีติ วญฺจนา ฯ เอตาย สตฺตา นิกโรนฺตีติ นิกติ, มิจฺฉา กโรนฺตีติ อโตฺถฯ ‘‘นาหํ เอวํ กโรมี’’ติ ปาปานํ วิกฺขิปนโต นิกิรณาฯ ‘‘นาหํ เอวํ กโรมี’’ติ ปริวชฺชนโต ปริหรณาฯ กายาทีหิ สํหรณโต คูหนาฯ สมภาเคน คูหนา ปริคูหนาฯ ติณปเณฺณหิ วิย คูถํ กายวจีกเมฺมหิ ปาปํ ฉาเทตีติ ฉาทนาฯ สพฺพโต ภาเคน ฉาทนา ปริจฺฉาทนาฯ น อุตฺตานิํ กตฺวา ทเสฺสตีติ อนุตฺตานิกมฺมํฯ น ปากฎํ กตฺวา ทเสฺสตีติ อนาวิกมฺมํฯ สุฎฺฐุ ฉาทนา โวจฺฉาทนาฯ กตปฎิจฺฉาทนวเสน ปุนปิ ปาปสฺส กรณโต ปาปกิริยาฯ อยํ วุจฺจตีติ อยํ กตปฎิจฺฉาทนลกฺขณา มายา นาม วุจฺจติ, ยาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ภสฺมปฎิจฺฉโนฺน วิย องฺคาโร, อุทกปฎิจฺฉโนฺน วิย ขาณุ, ปิโลติกปลิเวฐิตํ วิย จ สตฺถํ โหติฯ
Māyā vuccati vañcanikācariyāti vañcanakiriyaṃ vañcanakaraṇaṃ assā atthīti vañcanikācariyā. Tassa paṭicchādanahetūti tesaṃ duccaritānaṃ appakāsanakāraṇā. Pāpikaṃ icchaṃ paṇidahatīti lāmakaṃ patthanaṃ patiṭṭhāpeti. ‘‘Mā maṃ jaññā’’ti icchatīti ‘‘mayhaṃ kataṃ pāpaṃ pare mā jāniṃsū’’ti paccāsīsati. Saṅkappetīti vitakkaṃ uppādeti. Vācaṃ bhāsatīti jānaṃyeva paṇṇattiṃ vītikkamanto bhikkhu bhāriyaṃ karoti. ‘‘Amhākaṃ vītikkamaṭṭhānaṃ nāma natthī’’ti upasanto viya bhāsati. Kāyena parakkamatīti ‘‘mayā kataṃ idaṃ pāpakammaṃ mā keci jāniṃsū’’ti kāyena vattaṃ karoti. Vijjamānadosapaṭicchādanato cakkhumohanamāyā assāti māyāvī, māyāvino bhāvo māyāvitā. Katvā pāpaṃ puna paṭicchādanato aticca assarati etāya sattoti accasarā. Kāyavācākiriyāhi aññathā dassanato vañcetīti vañcanā. Etāya sattā nikarontīti nikati, micchā karontīti attho. ‘‘Nāhaṃ evaṃ karomī’’ti pāpānaṃ vikkhipanato nikiraṇā. ‘‘Nāhaṃ evaṃ karomī’’ti parivajjanato pariharaṇā. Kāyādīhi saṃharaṇato gūhanā. Samabhāgena gūhanā parigūhanā. Tiṇapaṇṇehi viya gūthaṃ kāyavacīkammehi pāpaṃ chādetīti chādanā. Sabbato bhāgena chādanā paricchādanā. Na uttāniṃ katvā dassetīti anuttānikammaṃ. Na pākaṭaṃ katvā dassetīti anāvikammaṃ. Suṭṭhu chādanā vocchādanā. Katapaṭicchādanavasena punapi pāpassa karaṇato pāpakiriyā. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ katapaṭicchādanalakkhaṇā māyā nāma vuccati, yāya samannāgato puggalo bhasmapaṭicchanno viya aṅgāro, udakapaṭicchanno viya khāṇu, pilotikapaliveṭhitaṃ viya ca satthaṃ hoti.
เอกวิเธน มาโนติ เอกปริเจฺฉเทน เอกโกฎฺฐาเสน มาโนฯ ยา จิตฺตสฺส อุนฺนตีติ ยา จิตฺตสฺส อพฺภุสฺสาปนา, อยํ มาโนติ อโตฺถฯ เอตฺถ ปุคฺคลํ อนามสิตฺวา นิพฺพตฺติตมาโนว วุโตฺตฯ
Ekavidhenamānoti ekaparicchedena ekakoṭṭhāsena māno. Yā cittassa unnatīti yā cittassa abbhussāpanā, ayaṃ mānoti attho. Ettha puggalaṃ anāmasitvā nibbattitamānova vutto.
อตฺตุกฺกํสนมาโนติ อตฺตานํ อุปริ ฐปนมาโนฯ ปรวมฺภนมาโนติ ปเร ลามกกรณมาโนฯ อิเม เทฺว มานา เยภุเยฺยน ตถา ปวตฺตาการวเสน วุตฺตาฯ
Attukkaṃsanamānoti attānaṃ upari ṭhapanamāno. Paravambhanamānoti pare lāmakakaraṇamāno. Ime dve mānā yebhuyyena tathā pavattākāravasena vuttā.
‘‘เสโยฺยหมสฺมี’’ติ มาโนติ ชาติอาทีนิ นิสฺสาย ‘‘อหมสฺมิ เสโยฺย’’ติ อุปฺปโนฺน มาโนฯ สทิสมานาทีสุปิ เอเสว นโยฯ เอวมิเมปิ ตโย มานา ปุคฺคลวิเสสํ อนิสฺสาย ตถา ปวตฺตาการวเสน วุตฺตาฯ เตสุ เอเกโก ติณฺณมฺปิ เสยฺยสทิสหีนานํ อุปฺปชฺชติฯ ตตฺถ ‘‘เสโยฺยหมสฺมี’’ติ มาโน เสยฺยเสฺสว ยาถาวมาโน, เสสานํ อยาถาวมาโนฯ ‘‘สทิโสหมสฺมี’’ติ มาโน สทิสเสฺสว ยาถาวมาโน, เสสานํ อยาถาวมาโนฯ ‘‘หีโนหมสฺมี’’ติ มาโน หีนเสฺสว ยาถาวมาโน, เสสานํ อยาถาวมาโนฯ
‘‘Seyyohamasmī’’ti mānoti jātiādīni nissāya ‘‘ahamasmi seyyo’’ti uppanno māno. Sadisamānādīsupi eseva nayo. Evamimepi tayo mānā puggalavisesaṃ anissāya tathā pavattākāravasena vuttā. Tesu ekeko tiṇṇampi seyyasadisahīnānaṃ uppajjati. Tattha ‘‘seyyohamasmī’’ti māno seyyasseva yāthāvamāno, sesānaṃ ayāthāvamāno. ‘‘Sadisohamasmī’’ti māno sadisasseva yāthāvamāno, sesānaṃ ayāthāvamāno. ‘‘Hīnohamasmī’’ti māno hīnasseva yāthāvamāno, sesānaṃ ayāthāvamāno.
จตุพฺพิเธน มาโน โลกธมฺมวเสน วุโตฺตฯ ปญฺจวิเธน มาโน ปญฺจกามคุณวเสน วุโตฺตฯ ฉพฺพิเธน มาโน จกฺขาทิสมฺปตฺติวเสน วุโตฺตฯ ตตฺถ มานํ ชเนตีติ มานํ อุปฺปาเทติฯ
Catubbidhena māno lokadhammavasena vutto. Pañcavidhena māno pañcakāmaguṇavasena vutto. Chabbidhena māno cakkhādisampattivasena vutto. Tattha mānaṃ janetīti mānaṃ uppādeti.
สตฺตวิเธน มานนิเทฺทเส มาโนติ อุนฺนโมฯ อติมาโนติ ‘‘ชาติอาทีหิ มยา สทิโส นตฺถี’’ติ อติกฺกมิตฺวา มญฺญนวเสน อุปฺปโนฺน มาโนฯ มานาติมาโนติ ‘‘อยํ ปุเพฺพ มยา สทิโส, อิทานิ อหํ เสโฎฺฐ, อยํ หีนตโร’’ติ อุปฺปโนฺน มาโนฯ อยํ ภาราติภาโร วิย ปุริมํ สทิสมานํ อุปาทาย มานาติมาโน นามาติ ทเสฺสตุํ ‘‘มานาติมาโน’’ติ อาหฯ โอมาโนติ หีนมาโนฯ โย ‘‘หีโนหมสฺมี’’ติ มาโน นาม วุโตฺต, อยํ โอมาโน นามฯ อปิ เจตฺถ ‘‘ตฺวํ ชาติมา, กากชาติ วิย เต ชาติฯ ตฺวํ โคตฺตวา, จณฺฑาลโคตฺตํ วิย เต โคตฺตํฯ ตุยฺหํ สโร อตฺถิ, กากสโร วิย เต สโร’’ติ เอวํ อตฺตานํ เหฎฺฐา กตฺวา ปวตฺตนวเสน อยํ ‘‘โอมาโน’’ติ เวทิตโพฺพฯ
Sattavidhena mānaniddese mānoti unnamo. Atimānoti ‘‘jātiādīhi mayā sadiso natthī’’ti atikkamitvā maññanavasena uppanno māno. Mānātimānoti ‘‘ayaṃ pubbe mayā sadiso, idāni ahaṃ seṭṭho, ayaṃ hīnataro’’ti uppanno māno. Ayaṃ bhārātibhāro viya purimaṃ sadisamānaṃ upādāya mānātimāno nāmāti dassetuṃ ‘‘mānātimāno’’ti āha. Omānoti hīnamāno. Yo ‘‘hīnohamasmī’’ti māno nāma vutto, ayaṃ omāno nāma. Api cettha ‘‘tvaṃ jātimā, kākajāti viya te jāti. Tvaṃ gottavā, caṇḍālagottaṃ viya te gottaṃ. Tuyhaṃ saro atthi, kākasaro viya te saro’’ti evaṃ attānaṃ heṭṭhā katvā pavattanavasena ayaṃ ‘‘omāno’’ti veditabbo.
อธิมาโนติ จตฺตาริ สจฺจานิ อปฺปตฺวา ปตฺตสญฺญิสฺส, จตูหิ มเคฺคหิ กตฺตเพฺพ กิเจฺจ อกเตเยว กตสญฺญิสฺส, จตุสจฺจธเมฺม อนธิคเต อธิคตสญฺญิสฺส , อรหเตฺต อสจฺฉิกเต สจฺฉิกตสญฺญิสฺส อุปฺปโนฺน อธิคตมาโน อธิมาโน นามฯ อยํ ปน กสฺส อุปฺปชฺชติ, กสฺส น อุปฺปชฺชตีติ? อริยสาวกสฺส ตาว น อุปฺปชฺชติฯ โส หิ มคฺคผลนิพฺพานปหีนกิเลสาวสิฎฺฐกิเลสปจฺจเวกฺขเณน สญฺชาตโสมนโสฺส อริยคุณปฎิเวเธ นิกฺกโงฺข, ตสฺมา โสตาปนฺนาทีนํ ‘‘อหํ สกทาคามี’’ติอาทิวเสน มาโน น อุปฺปชฺชติ, ทุสฺสีลสฺส จ น อุปฺปชฺชติฯ โส หิ อริยคุณาธิคเม นิราโสวฯ สีลวโตปิ ปริจฺจตฺตกมฺมฎฺฐานสฺส นิทฺทารามตาทิมนุยุตฺตสฺส น อุปฺปชฺชติ , ปริสุทฺธสีลสฺส ปน กมฺมฎฺฐาเน อปฺปมตฺตสฺส นามรูปํ ววตฺถเปตฺวา ปจฺจยปริคฺคเหน วิติณฺณกงฺขสฺส ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺตสฺส อารทฺธวิปสฺสกสฺส อุปฺปชฺชติ, อุปฺปเนฺน จ สุทฺธสมถลาภี สุทฺธวิปสฺสนาลาภี วา อนฺตรา ฐเปติฯ โส หิ ทสปิ วสฺสานิ วีสมฺปิ วสฺสานิ ติํสมฺปิ วสฺสานิ อสีติปิ วสฺสานิ กิเลสสมุทาจารํ อปสฺสโนฺต ‘‘อหํ โสตาปโนฺน’’ติ วา ‘‘สกทาคามี’’ติ วา ‘‘อนาคามี’’ติ วา มญฺญติ, สมถวิปสฺสนาลาภี ปน อรหเตฺตเยว ฐเปติฯ ตสฺส หิ สมาธิพเลน กิเลสา วิกฺขมฺภิตา, วิปสฺสนาพเลน สงฺขารา สุปริคฺคหิตา, ตสฺมา สฎฺฐิปิ วสฺสานิ อสีติปิ วสฺสานิ วสฺสสตมฺปิ กิเลสา น สมุทาจรนฺติ, ขีณาสวเสฺสว จิตฺตาจาโร โหติฯ โส เอวํ ทีฆรตฺตํ กิเลสสมุทาจารํ อปสฺสโนฺต อนฺตรา อฎฺฐตฺวาว ‘‘อรหา อห’’นฺติ มญฺญติฯ
Adhimānoti cattāri saccāni appatvā pattasaññissa, catūhi maggehi kattabbe kicce akateyeva katasaññissa, catusaccadhamme anadhigate adhigatasaññissa , arahatte asacchikate sacchikatasaññissa uppanno adhigatamāno adhimāno nāma. Ayaṃ pana kassa uppajjati, kassa na uppajjatīti? Ariyasāvakassa tāva na uppajjati. So hi maggaphalanibbānapahīnakilesāvasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇena sañjātasomanasso ariyaguṇapaṭivedhe nikkaṅkho, tasmā sotāpannādīnaṃ ‘‘ahaṃ sakadāgāmī’’tiādivasena māno na uppajjati, dussīlassa ca na uppajjati. So hi ariyaguṇādhigame nirāsova. Sīlavatopi pariccattakammaṭṭhānassa niddārāmatādimanuyuttassa na uppajjati , parisuddhasīlassa pana kammaṭṭhāne appamattassa nāmarūpaṃ vavatthapetvā paccayapariggahena vitiṇṇakaṅkhassa tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre sammasantassa āraddhavipassakassa uppajjati, uppanne ca suddhasamathalābhī suddhavipassanālābhī vā antarā ṭhapeti. So hi dasapi vassāni vīsampi vassāni tiṃsampi vassāni asītipi vassāni kilesasamudācāraṃ apassanto ‘‘ahaṃ sotāpanno’’ti vā ‘‘sakadāgāmī’’ti vā ‘‘anāgāmī’’ti vā maññati, samathavipassanālābhī pana arahatteyeva ṭhapeti. Tassa hi samādhibalena kilesā vikkhambhitā, vipassanābalena saṅkhārā supariggahitā, tasmā saṭṭhipi vassāni asītipi vassāni vassasatampi kilesā na samudācaranti, khīṇāsavasseva cittācāro hoti. So evaṃ dīgharattaṃ kilesasamudācāraṃ apassanto antarā aṭṭhatvāva ‘‘arahā aha’’nti maññati.
อสฺมิมาโนติ รูเป อสฺมีติอาทินา นเยน ปญฺจสุ ขเนฺธสุ ‘‘อหํ รูปาทโย’’ติ อุปฺปโนฺน มาโนฯ มิจฺฉามาโนติ ปาปเกหิ กมฺมายตนสิปฺปายตนวิชฺชาฎฺฐานสุตปฎิภานสีลพฺพเตหิ, ปาปิกาย จ ทิฎฺฐิยา อุปฺปโนฺน มาโนฯ ตตฺถ ปาปกํ กมฺมายตนํ นาม เกวฎฺฎมจฺฉพนฺธเนสาทานํ กมฺมํฯ ปาปกํ สิปฺปายตนํ นาม มจฺฉชาลขิปกุมีนกรเณสุ เจว ปาสโอฑฺฑนสูลาโรปนาทีสุ จ เฉกตาฯ ปาปกํ วิชฺชาฎฺฐานํ นาม ยา กาจิ ปรูปฆาตวิชฺชาฯ ปาปกํ สุตํ นาม ภารตยุทฺธสีตาหรณาทิปฎิสํยุตฺตํฯ ปาปกํ ปฎิภานํ นาม ทุพฺภาสิตยุตฺตํ กปฺปนาฎกวิลปฺปนาทิปฎิภานํ ฯ ปาปกํ สีลํ นาม อชสีลํ โคสีลํฯ วตมฺปิ อชวตโควตเมวฯ ปาปิกา ทิฎฺฐิ ปน ทฺวาสฎฺฐิยา ทิฎฺฐิคเตสุ ยากาจิ ทิฎฺฐิฯ อฎฺฐวิธมาโน อุตฺตานโตฺถเยวฯ
Asmimānoti rūpe asmītiādinā nayena pañcasu khandhesu ‘‘ahaṃ rūpādayo’’ti uppanno māno. Micchāmānoti pāpakehi kammāyatanasippāyatanavijjāṭṭhānasutapaṭibhānasīlabbatehi, pāpikāya ca diṭṭhiyā uppanno māno. Tattha pāpakaṃ kammāyatanaṃ nāma kevaṭṭamacchabandhanesādānaṃ kammaṃ. Pāpakaṃ sippāyatanaṃ nāma macchajālakhipakumīnakaraṇesu ceva pāsaoḍḍanasūlāropanādīsu ca chekatā. Pāpakaṃ vijjāṭṭhānaṃ nāma yā kāci parūpaghātavijjā. Pāpakaṃ sutaṃ nāma bhāratayuddhasītāharaṇādipaṭisaṃyuttaṃ. Pāpakaṃ paṭibhānaṃ nāma dubbhāsitayuttaṃ kappanāṭakavilappanādipaṭibhānaṃ . Pāpakaṃ sīlaṃ nāma ajasīlaṃ gosīlaṃ. Vatampi ajavatagovatameva. Pāpikā diṭṭhi pana dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatesu yākāci diṭṭhi. Aṭṭhavidhamāno uttānatthoyeva.
นววิเธน มานนิเทฺทเส เสยฺยสฺส ‘‘เสโยฺยหมสฺมี’’ติอาทโย นว มานา ปุคฺคลํ นิสฺสาย วุตฺตาฯ เอตฺถ ปน เสยฺยสฺส ‘‘เสโยฺยหมสฺมี’’ติ มาโน ราชานเญฺจว ปพฺพชิตานญฺจ อุปฺปชฺชติฯ ราชา หิ ‘‘รเฎฺฐน วา ธนวาหเนหิ วา โก มยา สทิโส อตฺถี’’ติ เอตํ มานํ กโรติฯ ปพฺพชิโตปิ ‘‘สีลธุตงฺคาทีหิ โก มยา สทิโส อตฺถี’’ติ เอตํ มานํ กโรติฯ
Navavidhena mānaniddese seyyassa ‘‘seyyohamasmī’’tiādayo nava mānā puggalaṃ nissāya vuttā. Ettha pana seyyassa ‘‘seyyohamasmī’’ti māno rājānañceva pabbajitānañca uppajjati. Rājā hi ‘‘raṭṭhena vā dhanavāhanehi vā ko mayā sadiso atthī’’ti etaṃ mānaṃ karoti. Pabbajitopi ‘‘sīladhutaṅgādīhi ko mayā sadiso atthī’’ti etaṃ mānaṃ karoti.
เสยฺยสฺส ‘‘สทิโสหมสฺมี’’ติ มาโนปิ เอเตสํเยว อุปฺปชฺชติฯ ราชา หิ ‘‘รเฎฺฐน วา ธนวาหเนหิ วา อญฺญราชูหิ สทฺธิํ มยฺหํ กิํ นานากรณ’’นฺติ เอตํ มานํ กโรติฯ ปพฺพชิโตปิ ‘‘สีลธุตงฺคาทีหิ อเญฺญน ภิกฺขุนา มยฺหํ กิํ นานากรณ’’นฺติ เอตํ มานํ กโรติฯ
Seyyassa ‘‘sadisohamasmī’’ti mānopi etesaṃyeva uppajjati. Rājā hi ‘‘raṭṭhena vā dhanavāhanehi vā aññarājūhi saddhiṃ mayhaṃ kiṃ nānākaraṇa’’nti etaṃ mānaṃ karoti. Pabbajitopi ‘‘sīladhutaṅgādīhi aññena bhikkhunā mayhaṃ kiṃ nānākaraṇa’’nti etaṃ mānaṃ karoti.
เสยฺยสฺส ‘‘หีโนหมสฺมี’’ติ มาโนปิ เอเตสํเยว อุปฺปชฺชติฯ ยสฺส หิ รโญฺญ รฎฺฐํ วา ธนวาหนาทีนิ วา นาติสมฺปนฺนานิ โหนฺติ, โส ‘‘มยฺหํ ราชาติ โวหารสุขมตฺตกเมว, กิํ ราชา นาม อห’’นฺติ เอตํ มานํ กโรติฯ ปพฺพชิโตปิ อปฺปลาภสกฺกาโร ‘‘อหํ ธมฺมกถิโก, พหุสฺสุโต, มหาเถโรติ กถามตฺตเมว, กิํ ธมฺมกถิโก นามาหํ, กิํ พหุสฺสุโต นามาหํ, กิํ มหาเถโร นามาหํ, ยสฺส เม ลาภสกฺกาโร นตฺถี’’ติ เอตํ มานํ กโรติฯ
Seyyassa ‘‘hīnohamasmī’’ti mānopi etesaṃyeva uppajjati. Yassa hi rañño raṭṭhaṃ vā dhanavāhanādīni vā nātisampannāni honti, so ‘‘mayhaṃ rājāti vohārasukhamattakameva, kiṃ rājā nāma aha’’nti etaṃ mānaṃ karoti. Pabbajitopi appalābhasakkāro ‘‘ahaṃ dhammakathiko, bahussuto, mahātheroti kathāmattameva, kiṃ dhammakathiko nāmāhaṃ, kiṃ bahussuto nāmāhaṃ, kiṃ mahāthero nāmāhaṃ, yassa me lābhasakkāro natthī’’ti etaṃ mānaṃ karoti.
สทิสสฺส ‘‘เสโยฺยหมสฺมี’’ติ มานาทโย อมจฺจาทีนํ อุปฺปชฺชนฺติฯ อมโจฺจ วา หิ รฎฺฐิโย วา ‘‘โภคยานวาหนาทีหิ โก มยา สทิโส อโญฺญ ราชปุริโส อตฺถี’’ติ วา, ‘‘มยฺหํ อเญฺญหิ สทฺธิํ กิํ นานากรณ’’นฺติ วา, ‘‘อมโจฺจติ นามเมว มยฺหํ, ฆาสจฺฉาทนมตฺตมฺปิ เม นตฺถิ, กิํ อมโจฺจ นามาห’’นฺติ วา เอเต มาเน กโรติฯ
Sadisassa ‘‘seyyohamasmī’’ti mānādayo amaccādīnaṃ uppajjanti. Amacco vā hi raṭṭhiyo vā ‘‘bhogayānavāhanādīhi ko mayā sadiso añño rājapuriso atthī’’ti vā, ‘‘mayhaṃ aññehi saddhiṃ kiṃ nānākaraṇa’’nti vā, ‘‘amaccoti nāmameva mayhaṃ, ghāsacchādanamattampi me natthi, kiṃ amacco nāmāha’’nti vā ete māne karoti.
หีนสฺส ‘‘เสโยฺยหมสฺมี’’ติ มานาทโย ทาสาทีนํ อุปฺปชฺชนฺติฯ ทาโส หิ ‘‘มาติโต วา ปิติโต วา โก มยา สทิโส อโญฺญ ทาโส นาม อตฺถิ, อเญฺญ ชีวิตุํ อสโกฺกนฺตา กุจฺฉิเหตุ ทาสา นาม ชาตา, อหํ ปน ปเวณีอาคตตฺตา เสโยฺย’’ติ วา, ‘‘ปเวณีอาคตภาเวน อุภโตสุทฺธิกทาสเตฺตน อสุกทาเสน นาม สทฺธิํ กิ มยฺหํ นานากรณ’’นฺติ วา, ‘‘กุจฺฉิวเสนาหํ ทาสพฺยํ อุปคโต, มาตาปิตุโกฎิยา ปน เม ทาสฎฺฐานํ นตฺถิ , กิํ ทาโส นาม อห’’นฺติ วา เอเต มาเน กโรติฯ ยถา จ ทาโส, เอวํ ปุกฺกุสจณฺฑาลาทโยปิ เอเต มาเน กโรนฺติเยวฯ
Hīnassa ‘‘seyyohamasmī’’ti mānādayo dāsādīnaṃ uppajjanti. Dāso hi ‘‘mātito vā pitito vā ko mayā sadiso añño dāso nāma atthi, aññe jīvituṃ asakkontā kucchihetu dāsā nāma jātā, ahaṃ pana paveṇīāgatattā seyyo’’ti vā, ‘‘paveṇīāgatabhāvena ubhatosuddhikadāsattena asukadāsena nāma saddhiṃ ki mayhaṃ nānākaraṇa’’nti vā, ‘‘kucchivasenāhaṃ dāsabyaṃ upagato, mātāpitukoṭiyā pana me dāsaṭṭhānaṃ natthi , kiṃ dāso nāma aha’’nti vā ete māne karoti. Yathā ca dāso, evaṃ pukkusacaṇḍālādayopi ete māne karontiyeva.
เอตฺถ จ เสยฺยสฺส ‘‘เสโยฺยหมสฺมี’’ติ อุปฺปนฺนมาโนว ยาถาวมาโน, อิตเร เทฺว อยาถาวมานาฯ ตถา สทิสสฺส ‘‘สทิโสหมสฺมี’’ติ, หีนสฺส ‘‘หีโนหมสฺมี’’ติ อุปฺปนฺนมาโนว ยาถาวมาโน, อิตเร เทฺว อยาถาวมานาฯ ตตฺถ ยาถาวมานา อรหตฺตมคฺควชฺฌา, อยาถาวมานา โสตาปตฺติมคฺควชฺฌาฯ
Ettha ca seyyassa ‘‘seyyohamasmī’’ti uppannamānova yāthāvamāno, itare dve ayāthāvamānā. Tathā sadisassa ‘‘sadisohamasmī’’ti, hīnassa ‘‘hīnohamasmī’’ti uppannamānova yāthāvamāno, itare dve ayāthāvamānā. Tattha yāthāvamānā arahattamaggavajjhā, ayāthāvamānā sotāpattimaggavajjhā.
เอตฺถ จ เสยฺยสฺส ‘‘เสโยฺยหมสฺมี’’ติ มาโน อุตฺตมสฺส อุตฺตมเฎฺฐน ‘‘อหํ เสโยฺย’’ติ เอวํ อุปฺปนฺนมาโน, เสยฺยสฺส ‘‘สทิโสหมสฺมี’’ติ มาโน อุตฺตมสฺส สมเฎฺฐน ‘‘อหํ สทิโส’’ติ เอวํ อุปฺปนฺนมาโนฯ เสยฺยสฺส ‘‘หีโนหมสฺมี’’ติ มาโน อุตฺตมสฺส ลามกเฎฺฐน ‘‘อหํ หีโน’’ติ เอวํ อุปฺปนฺนมาโนฯ เอวํ เสยฺยมาโน สทิสมาโน หีนมาโนติ อิเม ตโย มานา เสยฺยสฺส อุปฺปชฺชนฺติฯ สทิสสฺสาปิ อหํ เสโยฺย, สทิโส, หีโนติ ตโย มานา อุปฺปชฺชนฺติฯ หีนสฺสาปิ อหํ หีโน, สทิโส, เสโยฺยติ ตโย มานา อุปฺปชฺชนฺติฯ
Ettha ca seyyassa ‘‘seyyohamasmī’’ti māno uttamassa uttamaṭṭhena ‘‘ahaṃ seyyo’’ti evaṃ uppannamāno, seyyassa ‘‘sadisohamasmī’’ti māno uttamassa samaṭṭhena ‘‘ahaṃ sadiso’’ti evaṃ uppannamāno. Seyyassa ‘‘hīnohamasmī’’ti māno uttamassa lāmakaṭṭhena ‘‘ahaṃ hīno’’ti evaṃ uppannamāno. Evaṃ seyyamāno sadisamāno hīnamānoti ime tayo mānā seyyassa uppajjanti. Sadisassāpi ahaṃ seyyo, sadiso, hīnoti tayo mānā uppajjanti. Hīnassāpi ahaṃ hīno, sadiso, seyyoti tayo mānā uppajjanti.
ทสวิธมานนิเทฺทเส อิเธกโจฺจ มานํ ชเนตีติ เอกโจฺจ ปุคฺคโล มานํ ชนยติฯ ชาติยา วาติ ขตฺติยภาวาทิชาติสมฺปตฺติยา วาฯ โคเตฺตน วาติ โคตมโคตฺตาทินา อุกฺกฎฺฐโคเตฺตน วาฯ โกลปุตฺติเยน วาติ มหากุลภาเวน วาฯ วณฺณโปกฺขรตาย วาติ วณฺณสมฺปนฺนสรีรตาย วาฯ สรีรญฺหิ ‘‘โปกฺขร’’นฺติ วุจฺจติ, ตสฺส วณฺณสมฺปตฺติยา อภิรูปภาเวนาติ อโตฺถฯ ธเนน วาติ ธนสมฺปนฺนภาเวน วา, มยฺหํ นิธานคตสฺส ธนสฺส ปมาณํ นตฺถีติ อโตฺถฯ อเชฺฌเนน วาติ อชฺฌายนวเสน วาฯ กมฺมายตเนน วาติ ‘‘อวเสสา สตฺตา ฉินฺนปกฺขกากสทิสา, อหํ ปน มหิทฺธิโก มหานุภาโว’’ติ วา, ‘‘อหํ ยํ ยํ กมฺมํ กโรมิ, ตํ ตํ สมิชฺฌตี’’ติ วา เอวมาทินยปฺปวเตฺตน กมฺมายตเนน วาฯ สิปฺปายตเนน วาติ ‘‘อวเสสา สตฺตา นิสิปฺปา, อหํ สิปฺปวา’’ติ เอวมาทินยปฺปวเตฺตน สิปฺปายตเนน วาฯ วิชฺชาฎฺฐาเนน วาติ อิทํ เหฎฺฐา วุตฺตนยเมวฯ สุเตน วาติ ‘‘อวเสสา สตฺตา อปฺปสฺสุตา, อหํ ปน พหุสฺสุโต’’ติ เอวมาทิสุเตน วาฯ ปฎิภาเนน วาติ ‘‘อวเสสา สตฺตา อปฺปฎิภานา, มยฺหํ ปน ปฎิภานปฺปมาณํ นตฺถี’’ติ เอวมาทิปฎิภาเนน วาฯ อญฺญตรญฺญตเรน วา วตฺถุนาติ อวุเตฺตน อเญฺญน วตฺถุนา วาฯ โย เอวรูโป มาโนติ มานกรณวเสน มาโนฯ มญฺญนา มญฺญิตตฺตนฺติ อาการภาวนิเทฺทโสฯ อุสฺสิตเฎฺฐน อุนฺนติฯ ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ ปุคฺคลํ อุนฺนาเมติ อุกฺขิปิตฺวา ฐเปตีติ อุนฺนาโมฯ สมุสฺสิตเฎฺฐน ธโชฯ อุกฺขิปนเฎฺฐน จิตฺตํ สมฺปคฺคณฺหาตีติ สมฺปคฺคาโหฯ เกตุ วุจฺจติ พหูสุ ธเชสุ อจฺจุคฺคตธโช ฯ มาโนปิ ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชมาโน อปราปเร อุปาทาย อจฺจุคฺคตเฎฺฐน เกตุ วิยาติ เกตุ, ตํ เกตุํ อิจฺฉตีติ เกตุกมฺยํ, ตสฺส ภาโว เกตุกมฺยตาฯ สา ปน จิตฺตสฺส, น อตฺตโนฯ เตน วุตฺตํ ‘‘เกตุกมฺยตา จิตฺตสฺสา’’ติฯ มานสมฺปยุตฺตญฺหิ จิตฺตํ เกตุํ อิจฺฉติ, ตสฺส ภาโว, เกตุสงฺขาโต มาโนติฯ โธโน มายญฺจ มานญฺจ ปหาย ปชหิตฺวา โย โส โธโน อรหา เหฎฺฐา วุตฺตนเยน วิโนทนพฺยนฺติกรณาทิวเสน กิเลเส ปชหิตฺวา ฐิโต, โส เตน ราคาทินา กิเลเสน คเจฺฉยฺยฯ
Dasavidhamānaniddese idhekacco mānaṃ janetīti ekacco puggalo mānaṃ janayati. Jātiyā vāti khattiyabhāvādijātisampattiyā vā. Gottena vāti gotamagottādinā ukkaṭṭhagottena vā. Kolaputtiyena vāti mahākulabhāvena vā. Vaṇṇapokkharatāya vāti vaṇṇasampannasarīratāya vā. Sarīrañhi ‘‘pokkhara’’nti vuccati, tassa vaṇṇasampattiyā abhirūpabhāvenāti attho. Dhanena vāti dhanasampannabhāvena vā, mayhaṃ nidhānagatassa dhanassa pamāṇaṃ natthīti attho. Ajjhenena vāti ajjhāyanavasena vā. Kammāyatanena vāti ‘‘avasesā sattā chinnapakkhakākasadisā, ahaṃ pana mahiddhiko mahānubhāvo’’ti vā, ‘‘ahaṃ yaṃ yaṃ kammaṃ karomi, taṃ taṃ samijjhatī’’ti vā evamādinayappavattena kammāyatanena vā. Sippāyatanena vāti ‘‘avasesā sattā nisippā, ahaṃ sippavā’’ti evamādinayappavattena sippāyatanena vā. Vijjāṭṭhānena vāti idaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Sutena vāti ‘‘avasesā sattā appassutā, ahaṃ pana bahussuto’’ti evamādisutena vā. Paṭibhānena vāti ‘‘avasesā sattā appaṭibhānā, mayhaṃ pana paṭibhānappamāṇaṃ natthī’’ti evamādipaṭibhānena vā. Aññataraññatarena vā vatthunāti avuttena aññena vatthunā vā. Yo evarūpo mānoti mānakaraṇavasena māno. Maññanā maññitattanti ākārabhāvaniddeso. Ussitaṭṭhena unnati. Yassuppajjati, taṃ puggalaṃ unnāmeti ukkhipitvā ṭhapetīti unnāmo. Samussitaṭṭhena dhajo. Ukkhipanaṭṭhena cittaṃ sampaggaṇhātīti sampaggāho. Ketu vuccati bahūsu dhajesu accuggatadhajo . Mānopi punappunaṃ uppajjamāno aparāpare upādāya accuggataṭṭhena ketu viyāti ketu, taṃ ketuṃ icchatīti ketukamyaṃ, tassa bhāvo ketukamyatā. Sā pana cittassa, na attano. Tena vuttaṃ ‘‘ketukamyatā cittassā’’ti. Mānasampayuttañhi cittaṃ ketuṃ icchati, tassa bhāvo, ketusaṅkhāto mānoti. Dhono māyañca mānañca pahāya pajahitvā yo so dhono arahā heṭṭhā vuttanayena vinodanabyantikaraṇādivasena kilese pajahitvā ṭhito, so tena rāgādinā kilesena gaccheyya.
เนรยิโกติ วาติ นิรเย นิพฺพตฺตกสโตฺตติ วาฯ ติรจฺฉานโยนิกาทีสุปิ เอเสว นโยฯ โส เหตุ นตฺถีติ เยน ชนกเหตุนา คติยาทีสุ นิพฺพเตฺตยฺย, โส เหตุ นตฺถิฯ ปจฺจโยติ ตเสฺสว เววจนํฯ การณนฺติ ฐานํฯ การณญฺหิ ตทายตฺตวุตฺติตาย อตฺตโน ผลสฺส ฐานนฺติ วุจฺจติฯ ตสฺมา เยน เหตุนา เยน ปจฺจเยน คติยาทีสุ นิพฺพเตฺตยฺย, ตํ การณํ นตฺถิฯ
Nerayikoti vāti niraye nibbattakasattoti vā. Tiracchānayonikādīsupi eseva nayo. So hetu natthīti yena janakahetunā gatiyādīsu nibbatteyya, so hetu natthi. Paccayoti tasseva vevacanaṃ. Kāraṇanti ṭhānaṃ. Kāraṇañhi tadāyattavuttitāya attano phalassa ṭhānanti vuccati. Tasmā yena hetunā yena paccayena gatiyādīsu nibbatteyya, taṃ kāraṇaṃ natthi.
๒๒. โย ปน เนสํ ทฺวินฺนํ อุปยานํ ภาเวน อุปโย โหติ, โส อุปโย หิ…เป.… ทิฎฺฐิมิเธว สพฺพนฺติฯ ตตฺถ อุปโยติ ตณฺหาทิฎฺฐินิสฺสิโตฯ ธเมฺมสุ อุเปติ วาทนฺติ ‘‘รโตฺต’’ติ วา ‘‘ทุโฎฺฐ’’ติ วา เอวํ เตสุ เตสุ ธเมฺมสุ อุเปติ วาทํฯ อนูปยํ เกน กถํ วเทยฺยาติ ตณฺหาทิฎฺฐิปฺปหาเนน ปน อนูปยํ ขีณาสวํ เกน ราเคน วา โทเสน วา กถํ ‘‘รโตฺต’’ติ วา ‘‘ทุโฎฺฐ’’ติ วา วเทยฺยฯ เอวํ อนุปวโชฺช จ โส กิํ ติตฺถิยา วิย กตปฎิจฺฉาทโก ภวิสฺสตีติ อธิปฺปาโยฯ อตฺตา นิรตฺตา น หิ ตสฺส อตฺถีติ ตสฺส หิ อตฺตทิฎฺฐิ วา อุเจฺฉททิฎฺฐิ วา นตฺถิ, คหณมุญฺจนํ วาปิ อตฺตนิรตฺตสญฺญิตํ นตฺถิฯ กิํ การณา นตฺถีติ เจ? อโธสิ โส ทิฎฺฐิมิเธว สพฺพนฺติฯ ยสฺมา โส อิเธว อตฺตภาเว ญาณมฺพุนา สพฺพทิฎฺฐิคตํ อโธสิ ปชหิ วิโนเทสีติ อรหตฺตนิกูเฎน เทสนํ นิฎฺฐาเปสิฯ ตํ สุตฺวา ราชา อตฺตมโน ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปกฺกามีติฯ
22. Yo pana nesaṃ dvinnaṃ upayānaṃ bhāvena upayo hoti, so upayo hi…pe… diṭṭhimidheva sabbanti. Tattha upayoti taṇhādiṭṭhinissito. Dhammesu upeti vādanti ‘‘ratto’’ti vā ‘‘duṭṭho’’ti vā evaṃ tesu tesu dhammesu upeti vādaṃ. Anūpayaṃ kena kathaṃ vadeyyāti taṇhādiṭṭhippahānena pana anūpayaṃ khīṇāsavaṃ kena rāgena vā dosena vā kathaṃ ‘‘ratto’’ti vā ‘‘duṭṭho’’ti vā vadeyya. Evaṃ anupavajjo ca so kiṃ titthiyā viya katapaṭicchādako bhavissatīti adhippāyo. Attā nirattā na hi tassa atthīti tassa hi attadiṭṭhi vā ucchedadiṭṭhi vā natthi, gahaṇamuñcanaṃ vāpi attanirattasaññitaṃ natthi. Kiṃ kāraṇā natthīti ce? Adhosi so diṭṭhimidheva sabbanti. Yasmā so idheva attabhāve ñāṇambunā sabbadiṭṭhigataṃ adhosi pajahi vinodesīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Taṃ sutvā rājā attamano bhagavantaṃ abhivādetvā pakkāmīti.
รโตฺตติ วาติ ราเคน รโตฺตติ วาฯ ทุโฎฺฐติ วาติอาทีสุปิ เอเสว นโยฯ เต อภิสงฺขารา อปฺปหีนาติ เย ปุญฺญาปุญฺญอาเนญฺชาภิสงฺขารา, เต อปฺปหีนาฯ อภิสงฺขารานํ อปฺปหีนตฺตาติ เตสํ วุตฺตปฺปการานํ กมฺมาภิสงฺขารานํ น ปหีนภาเวนฯ คติยา วาทํ อุเปตีติ ปญฺจนฺนํ คตีนํ อญฺญตราย กถนํ อุปคจฺฉติฯ เตเนวาห – ‘‘เนรยิโกติ วา…เป.… วาทํ อุเปติ อุปคจฺฉตี’’ติฯ วเทยฺยาติ กเถยฺยฯ คหิตํ นตฺถีติ คเหตพฺพํ นตฺถิฯ มุญฺจิตพฺพํ นตฺถีติ มุญฺจิตฺวา ฐิตตฺตา โมเจตพฺพํ นตฺถิฯ
Rattoti vāti rāgena rattoti vā. Duṭṭhoti vātiādīsupi eseva nayo. Te abhisaṅkhārā appahīnāti ye puññāpuññaāneñjābhisaṅkhārā, te appahīnā. Abhisaṅkhārānaṃ appahīnattāti tesaṃ vuttappakārānaṃ kammābhisaṅkhārānaṃ na pahīnabhāvena. Gatiyā vādaṃ upetīti pañcannaṃ gatīnaṃ aññatarāya kathanaṃ upagacchati. Tenevāha – ‘‘nerayikoti vā…pe… vādaṃ upeti upagacchatī’’ti. Vadeyyāti katheyya. Gahitaṃ natthīti gahetabbaṃ natthi. Muñcitabbaṃ natthīti muñcitvā ṭhitattā mocetabbaṃ natthi.
ยสฺสตฺถิ คหิตนฺติ ยสฺส ปุคฺคลสฺส ‘‘อหํ มมา’’ติ คหิตํ อตฺถิฯ ตสฺสตฺถิ มุญฺจิตพฺพนฺติ ตสฺส ปุคฺคลสฺส โมเจตพฺพํ อตฺถิฯ อุปริ ปทานิ ปริวเตฺตตฺวา โยเชตพฺพานิฯ คหณํ มุญฺจนา สมติกฺกโนฺตติ คหณโมจนา อรหา อติกฺกโนฺตฯ พุทฺธิปริหานิวีติวโตฺตติ วฑฺฒิญฺจ ปริหานิญฺจ อติกฺกมิตฺวา ปวโตฺตฯ โส วุฎฺฐวาโสติอาทิํ กตฺวา ญาณคฺคินา ทฑฺฒานีติ ปริโยสานํ เหฎฺฐา วุตฺตนยเมวฯ อโธสีติ กเนฺตสิฯ ธุนิ สนฺธุนิ นิทฺธุนีติ อุปสเคฺคน ปทํ วฑฺฒิตํฯ
Yassatthigahitanti yassa puggalassa ‘‘ahaṃ mamā’’ti gahitaṃ atthi. Tassatthi muñcitabbanti tassa puggalassa mocetabbaṃ atthi. Upari padāni parivattetvā yojetabbāni. Gahaṇaṃ muñcanā samatikkantoti gahaṇamocanā arahā atikkanto. Buddhiparihānivītivattoti vaḍḍhiñca parihāniñca atikkamitvā pavatto. So vuṭṭhavāsotiādiṃ katvā ñāṇagginā daḍḍhānīti pariyosānaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Adhosīti kantesi. Dhuni sandhuni niddhunīti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ.
สทฺธมฺมปฺปโชฺชติกาย มหานิเทฺทสฎฺฐกถาย
Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya
ทุฎฺฐฎฺฐกสุตฺตนิเทฺทสวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Duṭṭhaṭṭhakasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / มหานิเทฺทสปาฬิ • Mahāniddesapāḷi / ๓. ทุฎฺฐฎฺฐกสุตฺตนิเทฺทโส • 3. Duṭṭhaṭṭhakasuttaniddeso
