| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / នេត្តិប្បករណ-អដ្ឋកថា • Nettippakaraṇa-aṭṭhakathā |
១. ទេសនាហារសម្បាតវណ្ណនា
1. Desanāhārasampātavaṇṇanā
ឯវំ សុបរិកម្មកតាយ ភូមិយា នានាវណ្ណានិ មុត្តបុប្ផានិ បកិរន្តោ វិយ សុសិក្ខិតសិប្បាចរិយវិចារិតេសុ សុរត្តសុវណ្ណាលង្ការេសុ នានាវិធរំសិជាលសមុជ្ជលានិ វិវិធានិ មណិរតនានិ ពន្ធន្តោ វិយ មហាបថវិំ បរិវត្តេត្វា បប្បដកោជំ ខាទាបេន្តោ វិយ យោជនិកមធុគណ្ឌំ បីឡេត្វា សុមធុរសំ បាយេន្តោ វិយ ច អាយស្មា មហាកច្ចានោ នានាសុត្តបទេសេ ឧទាហរន្តោ សោឡស ហារេ វិភជិត្វា ឥទានិ តេ ឯកស្មិំយេវ សុត្តេ យោជេត្វា ទស្សេន្តោ ហារសម្បាតវារំ អារភិ។ អារភន្តោ ច យាយំ និទ្ទេសវារេ –
Evaṃ suparikammakatāya bhūmiyā nānāvaṇṇāni muttapupphāni pakiranto viya susikkhitasippācariyavicāritesu surattasuvaṇṇālaṅkāresu nānāvidharaṃsijālasamujjalāni vividhāni maṇiratanāni bandhanto viya mahāpathaviṃ parivattetvā pappaṭakojaṃ khādāpento viya yojanikamadhugaṇḍaṃ pīḷetvā sumadhurasaṃ pāyento viya ca āyasmā mahākaccāno nānāsuttapadese udāharanto soḷasa hāre vibhajitvā idāni te ekasmiṃyeva sutte yojetvā dassento hārasampātavāraṃ ārabhi. Ārabhanto ca yāyaṃ niddesavāre –
៥២.
52.
‘‘សោឡស ហារា បឋមំ, ទិសលោចនតោ ទិសា វិលោកេត្វា។
‘‘Soḷasa hārā paṭhamaṃ, disalocanato disā viloketvā.
សង្ខិបិយ អង្កុសេន ហិ, នយេហិ តីហិ និទ្ទិសេ សុត្ត’’ន្តិ។ –
Saṅkhipiya aṅkusena hi, nayehi tīhi niddise sutta’’nti. –
គាថា វុត្តា។ យស្មា តំ ហារវិភង្គវារោ នប្បយោជេតិ, វិប្បកិណ្ណវិសយត្តា, នយវិចារស្ស ច អន្តរិតត្តា ។ អនេកេហិ សុត្តបទេសេហិ ហារានំ វិភាគទស្សនមេវ ហិ ហារវិភង្គវារោ។ ហារសម្បាតវារោ បន តំ បយោជេតិ, ឯកស្មិំយេវ សុត្តបទេសេ សោឡស ហារេ យោជេត្វាវ តទនន្តរំ នយសមុដ្ឋានស្ស កថិតត្តា។ តស្មា ‘‘សោឡស ហារា បឋម’’ន្តិ គាថំ បច្ចាមសិត្វា ‘‘តស្សា និទ្ទេសោ កុហិំ ទដ្ឋព្ពោ, ហារសម្បាតេ’’តិ អាហ។ តស្សត្ថោ – ‘‘តស្សា គាថាយ និទ្ទេសោ កត្ថ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ។ ឯតេន សុត្តេសុ ហារានំ យោជនានយទស្សនំ ហារសម្បាតវារោតិ ទស្សេតិ។ ហារសម្បាតបទស្ស អត្ថោ វុត្តោ ឯវ។
Gāthā vuttā. Yasmā taṃ hāravibhaṅgavāro nappayojeti, vippakiṇṇavisayattā, nayavicārassa ca antaritattā . Anekehi suttapadesehi hārānaṃ vibhāgadassanameva hi hāravibhaṅgavāro. Hārasampātavāro pana taṃ payojeti, ekasmiṃyeva suttapadese soḷasa hāre yojetvāva tadanantaraṃ nayasamuṭṭhānassa kathitattā. Tasmā ‘‘soḷasa hārā paṭhama’’nti gāthaṃ paccāmasitvā ‘‘tassā niddeso kuhiṃ daṭṭhabbo, hārasampāte’’ti āha. Tassattho – ‘‘tassā gāthāya niddeso kattha daṭṭhabbo’’ti. Etena suttesu hārānaṃ yojanānayadassanaṃ hārasampātavāroti dasseti. Hārasampātapadassa attho vutto eva.
អរក្ខិតេន ចិត្តេនាតិ ចក្ខុទ្វារាទីសុ សតិអារក្ខាភាវេន អគុត្តេន ចិត្តេន។ មិច្ឆាទិដ្ឋិហតេនាតិ សស្សតាទិមិច្ឆាភិនិវេសទូសិតេន។ ថិនមិទ្ធាភិភូតេនាតិ ចិត្តស្ស កាយស្ស ច អកល្យតាលក្ខណេហិ ថិនមិទ្ធេហិ អជ្ឈោត្ថដេន។ វសំ មារស្ស គច្ឆតីតិ កិលេសមារាទីនំ យថាកាមំ ករណីយោ ហោតីតិ អយំ តាវ គាថាយ បទត្ថោ។
Arakkhitenacittenāti cakkhudvārādīsu satiārakkhābhāvena aguttena cittena. Micchādiṭṭhihatenāti sassatādimicchābhinivesadūsitena. Thinamiddhābhibhūtenāti cittassa kāyassa ca akalyatālakkhaṇehi thinamiddhehi ajjhotthaṭena. Vasaṃ mārassa gacchatīti kilesamārādīnaṃ yathākāmaṃ karaṇīyo hotīti ayaṃ tāva gāthāya padattho.
បមាទន្តិ ‘‘អរក្ខិតេន ចិត្តេនា’’តិ ឥទំ បទំ ឆសុ ទ្វារេសុ សតិវោសគ្គលក្ខណំ បមាទំ កថេតិ។ តំ មច្ចុនោ បទន្តិ តំ បមជ្ជនំ គុណមារណតោ មច្ចុសង្ខាតស្ស មារស្ស វសវត្តនដ្ឋានំ, តេន ‘‘អរក្ខិតេន ចិត្តេន, វសំ មារស្ស គច្ឆតី’’តិ បឋមបាទំ ចតុត្ថបាទេន សម្ពន្ធិត្វា ទស្សេតិ។ សោ វិបល្លាសោតិ យំ អនិច្ចស្ស ខន្ធបញ្ចកស្ស ‘‘និច្ច’’ន្តិ ទស្សនំ, សោ វិបល្លាសោ វិបរិយេសគ្គាហោ។ តេនេវាហ – ‘‘វិបរីតគ្គាហលក្ខណោ វិបល្លាសោ’’តិ។ សព្ពំ វិបល្លាសសាមញ្ញេន គហេត្វា តស្ស អធិដ្ឋានំ បុច្ឆតិ ‘‘កិំ វិបល្លាសយតី’’តិ។ សាមញ្ញស្ស ច វិសេសោ អធិដ្ឋានភាវេន វោហរីយតីតិ អាហ – ‘‘សញ្ញំ ចិត្តំ ទិដ្ឋិមិតី’’តិ។ តំ ‘‘វិបល្លាសយតី’’តិ បទេន សម្ពន្ធិតព្ពំ។ តេសុ សញ្ញាវិបល្លាសោ សព្ពមុទុកោ, អនិច្ចាទិកស្ស វិសយស្ស មិច្ឆាវសេន ឧបដ្ឋិតាការគ្គហណមត្តំ មិគបោតកានំ តិណបុរិសកេសុ បុរិសោតិ ឧប្បន្នសញ្ញា វិយ។ ចិត្តវិបល្លាសោ តតោ ពលវតរោ, អមណិអាទិកេ វិសយេ មណិអាទិអាការេន ឧបដ្ឋហន្តេ តថា សន្និដ្ឋានំ វិយ និច្ចាទិតោ សន្និដ្ឋានមត្តំ។ ទិដ្ឋិវិបល្លាសោ បន សព្ពពលវតរោ យំ យំ អារម្មណំ យថា យថា ឧបដ្ឋាតិ, តថា តថា នំ សស្សតាទិវសេន ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ អភិនិវិសន្តោ បវត្តតិ។ តត្ថ សញ្ញាវិបល្លាសោ ចិត្តវិបល្លាសស្ស ការណំ, ចិត្តវិបល្លាសោ ទិដ្ឋិវិបល្លាសស្ស ការណំ ហោតិ។
Pamādanti ‘‘arakkhitena cittenā’’ti idaṃ padaṃ chasu dvāresu sativosaggalakkhaṇaṃ pamādaṃ katheti. Taṃ maccuno padanti taṃ pamajjanaṃ guṇamāraṇato maccusaṅkhātassa mārassa vasavattanaṭṭhānaṃ, tena ‘‘arakkhitena cittena, vasaṃ mārassa gacchatī’’ti paṭhamapādaṃ catutthapādena sambandhitvā dasseti. So vipallāsoti yaṃ aniccassa khandhapañcakassa ‘‘nicca’’nti dassanaṃ, so vipallāso vipariyesaggāho. Tenevāha – ‘‘viparītaggāhalakkhaṇo vipallāso’’ti. Sabbaṃ vipallāsasāmaññena gahetvā tassa adhiṭṭhānaṃ pucchati ‘‘kiṃ vipallāsayatī’’ti. Sāmaññassa ca viseso adhiṭṭhānabhāvena voharīyatīti āha – ‘‘saññaṃ cittaṃ diṭṭhimitī’’ti. Taṃ ‘‘vipallāsayatī’’ti padena sambandhitabbaṃ. Tesu saññāvipallāso sabbamuduko, aniccādikassa visayassa micchāvasena upaṭṭhitākāraggahaṇamattaṃ migapotakānaṃ tiṇapurisakesu purisoti uppannasaññā viya. Cittavipallāso tato balavataro, amaṇiādike visaye maṇiādiākārena upaṭṭhahante tathā sanniṭṭhānaṃ viya niccādito sanniṭṭhānamattaṃ. Diṭṭhivipallāso pana sabbabalavataro yaṃ yaṃ ārammaṇaṃ yathā yathā upaṭṭhāti, tathā tathā naṃ sassatādivasena ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti abhinivisanto pavattati. Tattha saññāvipallāso cittavipallāsassa kāraṇaṃ, cittavipallāso diṭṭhivipallāsassa kāraṇaṃ hoti.
ឥទានិ វិបល្លាសានំ បវត្តិដ្ឋានំ វិសយំ ទស្សេតុំ ‘‘សោ កុហិំ វិបល្លាសយតិ, ចតូសុ អត្តភាវវត្ថូសូ’’តិ អាហ។ តត្ថ អត្តភាវវត្ថូសូតិ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ។ តេ ហិ អាហិតោ អហំ មានោ ឯត្ថាតិ អត្តា, ‘‘អត្តា’’តិ ភវតិ ឯត្ថ ពុទ្ធិ វោហារោ ចាតិ អត្តភាវោ, សោ ឯវ សុភាទីនំ វិបល្លាសស្ស ច អធិដ្ឋានភាវតោ វត្ថុ ចាតិ ‘‘អត្តភាវវត្ថូ’’តិ វុច្ចតិ។ ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិអាទិនា តេសំ សព្ពវិបល្លាសមូលភូតាយ សក្កាយទិដ្ឋិយា បវត្តិដ្ឋានភាវេន អត្តភាវវត្ថុតំ ទស្សេត្វា បុន វិបល្លាសានំ បវត្តិអាការេន សទ្ធិំ វិសយំ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘រូបំ បឋមំ វិបល្លាសវត្ថុ អសុភេ សុភ’’ន្តិ វុត្តំ។ តំ សព្ពំ សុវិញ្ញេយ្យំ។ បុន មូលការណវសេន វិបល្លាសេ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ទ្វេ ធម្មា ចិត្តស្ស សំកិលេសា’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ កិញ្ចាបិ អវិជ្ជារហិតា តណ្ហា នត្ថិ, អវិជ្ជា ច សុភសុខសញ្ញានម្បិ បច្ចយោ ឯវ, តថាបិ តណ្ហា ឯតាសំ សាតិសយំ បច្ចយោតិ ទស្សេតុំ ‘‘តណ្ហានិវុតំ…បេ.… ទុក្ខេ សុខ’’ន្តិ វុត្តំ។ ទិដ្ឋិនិវុតន្តិ ទិដ្ឋិសីសេន អវិជ្ជា វុត្តាតិ អវិជ្ជានិវុតន្តិ អត្ថោ។ កាមញ្ចេត្ថ តណ្ហារហិតា ទិដ្ឋិ នត្ថិ, តណ្ហាបិ ទិដ្ឋិយា បច្ចយោ ឯវ។ តណ្ហាបិ ‘‘និច្ចំ អត្តា’’តិ អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជន្តានំ តថាបវត្តមិច្ឆាភិនិវេសស្ស មោហោ វិសេសបច្ចយោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ទិដ្ឋិនិវុតំ…បេ.… អត្តា’’តិ វុត្តំ។
Idāni vipallāsānaṃ pavattiṭṭhānaṃ visayaṃ dassetuṃ ‘‘so kuhiṃ vipallāsayati, catūsu attabhāvavatthūsū’’ti āha. Tattha attabhāvavatthūsūti pañcasu upādānakkhandhesu. Te hi āhito ahaṃ māno etthāti attā, ‘‘attā’’ti bhavati ettha buddhi vohāro cāti attabhāvo, so eva subhādīnaṃ vipallāsassa ca adhiṭṭhānabhāvato vatthu cāti ‘‘attabhāvavatthū’’ti vuccati. ‘‘Rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinā tesaṃ sabbavipallāsamūlabhūtāya sakkāyadiṭṭhiyā pavattiṭṭhānabhāvena attabhāvavatthutaṃ dassetvā puna vipallāsānaṃ pavattiākārena saddhiṃ visayaṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘rūpaṃ paṭhamaṃ vipallāsavatthu asubhe subha’’nti vuttaṃ. Taṃ sabbaṃ suviññeyyaṃ. Puna mūlakāraṇavasena vipallāse vibhajitvā dassetuṃ ‘‘dve dhammā cittassa saṃkilesā’’tiādimāha. Tattha kiñcāpi avijjārahitā taṇhā natthi, avijjā ca subhasukhasaññānampi paccayo eva, tathāpi taṇhā etāsaṃ sātisayaṃ paccayoti dassetuṃ ‘‘taṇhānivutaṃ…pe… dukkhe sukha’’nti vuttaṃ. Diṭṭhinivutanti diṭṭhisīsena avijjā vuttāti avijjānivutanti attho. Kāmañcettha taṇhārahitā diṭṭhi natthi, taṇhāpi diṭṭhiyā paccayo eva. Taṇhāpi ‘‘niccaṃ attā’’ti ayoniso ummujjantānaṃ tathāpavattamicchābhinivesassa moho visesapaccayoti dassetuṃ ‘‘diṭṭhinivutaṃ…pe… attā’’ti vuttaṃ.
យោ ទិដ្ឋិវិបល្លាសោតិ ‘‘អនិច្ចេ និច្ចំ, អនត្តនិ អត្តា’’តិ បវត្តម្បិ វិបល្លាសទ្វយំ សន្ធាយាហ – ‘‘សោ អតីតំ រូបំ…បេ.… អតីតំ វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ។ ឯតេន អដ្ឋារសវិធោបិ បុព្ពន្តានុកប្បិកវាទោ បច្ឆិមានំ ទ្វិន្នំ វិបល្លាសានំ វសេន ហោតីតិ ទស្សេតិ។ តណ្ហាវិបល្លាសោតិ តណ្ហាមូលកោ វិបល្លាសោ។ ‘‘អសុភេ សុភំ, ទុក្ខេ សុខ’’ន្តិ ឯតំ វិបល្លាសទ្វយំ សន្ធាយ វទតិ។ អនាគតំ រូបំ អភិនន្ទតីតិ អនាគតំ រូបំ ទិដ្ឋាភិនន្ទនវសេន អភិនន្ទតិ។ អនាគតំ វេទនំ, សញ្ញំ, សង្ខារេ, វិញ្ញាណំ អភិនន្ទតីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ។ ឯតេន ចតុចត្តាលីសវិធោបិ អបរន្តានុកប្បិកវាទោ យេភុយ្យេន បុរិមានំ ទ្វិន្នំ វិបល្លាសានំ វសេន ហោតីតិ ទស្សេតិ។ ទ្វេ ធម្មា ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសាតិ ឯវំ បរមសាវជ្ជស្ស វិបល្លាសស្ស មូលការណន្តិ វិសេសតោ ទ្វេ ធម្មា ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសា តណ្ហា ច អវិជ្ជា ចាតិ តេ សរូបតោ ទស្សេតិ។ តាហិ វិសុជ្ឈន្តំ ចិត្តំ វិសុជ្ឈតីតិ បដិបក្ខវសេនបិ តាសំ ឧបក្កិលេសភាវំយេវ វិភាវេតិ, ន ហិ តណ្ហាអវិជ្ជាសុ បហីនាសុ កោចិ សំកិលេសធម្មោ ន បហីយតីតិ។ យថា ច វិបល្លាសានំ មូលការណំ តណ្ហាវិជ្ជា, ឯវំ សកលស្សាបិ វដ្ដស្ស មូលការណន្តិ យថានុសន្ធិនាវ គាថំ និដ្ឋបេតុំ ‘‘តេស’’ន្តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ តេសន្តិ យេសំ អរក្ខិតំ ចិត្តំ មិច្ឆាទិដ្ឋិហតញ្ច, តេសំ។ ‘‘អវិជ្ជានីវរណាន’’ន្តិអាទិនា មារស្ស វសគមនេន អនាទិមតិសំសារេ សំសរណន្តិ ទស្សេតិ។
Yo diṭṭhivipallāsoti ‘‘anicce niccaṃ, anattani attā’’ti pavattampi vipallāsadvayaṃ sandhāyāha – ‘‘so atītaṃ rūpaṃ…pe… atītaṃ viññāṇaṃ attato samanupassatī’’ti. Etena aṭṭhārasavidhopi pubbantānukappikavādo pacchimānaṃ dvinnaṃ vipallāsānaṃ vasena hotīti dasseti. Taṇhāvipallāsoti taṇhāmūlako vipallāso. ‘‘Asubhe subhaṃ, dukkhe sukha’’nti etaṃ vipallāsadvayaṃ sandhāya vadati. Anāgataṃ rūpaṃ abhinandatīti anāgataṃ rūpaṃ diṭṭhābhinandanavasena abhinandati. Anāgataṃ vedanaṃ, saññaṃ, saṅkhāre, viññāṇaṃ abhinandatīti etthāpi eseva nayo. Etena catucattālīsavidhopi aparantānukappikavādo yebhuyyena purimānaṃ dvinnaṃ vipallāsānaṃ vasena hotīti dasseti. Dve dhammā cittassa upakkilesāti evaṃ paramasāvajjassa vipallāsassa mūlakāraṇanti visesato dve dhammā cittassa upakkilesā taṇhā ca avijjā cāti te sarūpato dasseti. Tāhi visujjhantaṃ cittaṃ visujjhatīti paṭipakkhavasenapi tāsaṃ upakkilesabhāvaṃyeva vibhāveti, na hi taṇhāavijjāsu pahīnāsu koci saṃkilesadhammo na pahīyatīti. Yathā ca vipallāsānaṃ mūlakāraṇaṃ taṇhāvijjā, evaṃ sakalassāpi vaṭṭassa mūlakāraṇanti yathānusandhināva gāthaṃ niṭṭhapetuṃ ‘‘tesa’’ntiādi vuttaṃ. Tattha tesanti yesaṃ arakkhitaṃ cittaṃ micchādiṭṭhihatañca, tesaṃ. ‘‘Avijjānīvaraṇāna’’ntiādinā mārassa vasagamanena anādimatisaṃsāre saṃsaraṇanti dasseti.
ថិនមិទ្ធាភិភូតេនាតិ ឯត្ថ ‘‘ថិនំ នាមា’’តិអាទិនា ថិនមិទ្ធានំ សរូបំ ទស្សេតិ។ តេហិ ចិត្តស្ស អភិភូតតា សុវិញ្ញេយ្យាវាតិ តំ អនាមសិត្វា កិលេសមារគ្គហណេនេវ តំនិមិត្តា អភិសង្ខារមារខន្ធមារមច្ចុមារា គហិតា ឯវាតិ ‘‘កិលេសមារស្ស ច សត្តមារស្ស ចា’’តិ ច-សទ្ទេន វា តេសម្បិ គហណំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ សោ ហិ និវុតោ សំសារាភិមុខោតិ សោ មារវសំ គតោ, តតោ ឯវ និវុតោ កិលេសេហិ យាវ ន មារពន្ធនំ ឆិជ្ជតិ, តាវ សំសារាភិមុខោវ ហោតិ, ន វិសង្ខារាភិមុខោតិ អធិប្បាយោ។ ឥមានិ ភគវតា ទ្វេ សច្ចានិ ទេសិតានិ។ កថំ ទេសិតានិ?
Thinamiddhābhibhūtenāti ettha ‘‘thinaṃ nāmā’’tiādinā thinamiddhānaṃ sarūpaṃ dasseti. Tehi cittassa abhibhūtatā suviññeyyāvāti taṃ anāmasitvā kilesamāraggahaṇeneva taṃnimittā abhisaṅkhāramārakhandhamāramaccumārā gahitā evāti ‘‘kilesamārassa ca sattamārassa cā’’ti ca-saddena vā tesampi gahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. So hi nivuto saṃsārābhimukhoti so māravasaṃ gato, tato eva nivuto kilesehi yāva na mārabandhanaṃ chijjati, tāva saṃsārābhimukhova hoti, na visaṅkhārābhimukhoti adhippāyo. Imāni bhagavatā dve saccāni desitāni. Kathaṃ desitāni?
តត្ថ ទុវិធា កថា អភិធម្មនិស្សិតា ច សុត្តន្តនិស្សិតា ច។ តាសុ អភិធម្មនិស្សិតា នាម អរក្ខិតេន ចិត្តេនាតិ រត្តម្បិ ចិត្តំ អរក្ខិតំ, ទុដ្ឋម្បិ ចិត្តំ អរក្ខិតំ, មូឡ្ហម្បិ ចិត្តំ អរក្ខិតំ។ តត្ថ រត្តំ ចិត្តំ អដ្ឋន្នំ លោភសហគតចិត្តុប្បាទានំ វសេន វេទិតព្ពំ, ទុដ្ឋំ ចិត្តំ ទ្វិន្នំ បដិឃចិត្តុប្បាទានំ វសេន វេទិតព្ពំ, មូឡ្ហំ ចិត្តំ ទ្វិន្នំ មោមូហចិត្តុប្បាទានំ វសេន វេទិតព្ពំ។ យាវ ឥមេសំ ចិត្តុប្បាទានំ វសេន ឥន្ទ្រិយានំ អគុត្តិ អគោបាយនា អបាលនា អនារក្ខា សតិវោសគ្គោ បមាទោ ចិត្តស្ស អសំវរោ, ឯវំ អរក្ខិតំ ចិត្តំ ហោតិ។ មិច្ឆាទិដ្ឋិហតំ នាម ចិត្តំ ចតុន្នំ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទានំ វសេន វេទិតព្ពំ, ថិនមិទ្ធាភិភូតំ នាម ចិត្តំ បញ្ចន្នំ សសង្ខារិកាកុសលចិត្តុប្បាទានំ វសេន វេទិតព្ពំ។ ឯវំ សព្ពេបិ អគ្គហិតគ្គហណេន ទ្វាទស អកុសលចិត្តុប្បាទា ហោន្តិ។ តេ ‘‘កតមេ ធម្មា អកុសលា? យស្មិំ សមយេ អកុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតី’’តិអាទិនា ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេ (ធ. ស. ៣៦៥) អកុសលចិត្តុប្បាទទេសនាវសេន វិត្ថារតោ វត្តព្ពា។ មារស្សាតិ ឯត្ថ បញ្ច មារា។ តេសុ កិលេសមារស្ស ចតុន្នំ អាសវានំ ចតុន្នំ ឱឃានំ ចតុន្នំ យោគានំ ចតុន្នំ គន្ថានំ ចតុន្នំ ឧបាទានានំ អដ្ឋន្នំ នីវរណានំ ទសន្នំ កិលេសវត្ថូនំ វសេន អាសវគោច្ឆកាទីសុ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ១៤-១៩, ១១០២) វុត្តនយេន, តថា ‘‘ជាតិមទោ គោត្តមទោ អារោគ្យមទោ’’តិអាទិនា ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គេ (វិភ. ៨៣២) អាគតានំ សត្តន្នំ កិលេសានញ្ច វសេន វិភាគោ វត្តព្ពោ។ អយំ តាវេត្ថ អភិធម្មនិស្សិតា កថា។
Tattha duvidhā kathā abhidhammanissitā ca suttantanissitā ca. Tāsu abhidhammanissitā nāma arakkhitena cittenāti rattampi cittaṃ arakkhitaṃ, duṭṭhampi cittaṃ arakkhitaṃ, mūḷhampi cittaṃ arakkhitaṃ. Tattha rattaṃ cittaṃ aṭṭhannaṃ lobhasahagatacittuppādānaṃ vasena veditabbaṃ, duṭṭhaṃ cittaṃ dvinnaṃ paṭighacittuppādānaṃ vasena veditabbaṃ, mūḷhaṃ cittaṃ dvinnaṃ momūhacittuppādānaṃ vasena veditabbaṃ. Yāva imesaṃ cittuppādānaṃ vasena indriyānaṃ agutti agopāyanā apālanā anārakkhā sativosaggo pamādo cittassa asaṃvaro, evaṃ arakkhitaṃ cittaṃ hoti. Micchādiṭṭhihataṃ nāma cittaṃ catunnaṃ diṭṭhisampayuttacittuppādānaṃ vasena veditabbaṃ, thinamiddhābhibhūtaṃ nāma cittaṃ pañcannaṃ sasaṅkhārikākusalacittuppādānaṃ vasena veditabbaṃ. Evaṃ sabbepi aggahitaggahaṇena dvādasa akusalacittuppādā honti. Te ‘‘katame dhammā akusalā? Yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’’tiādinā cittuppādakaṇḍe (dha. sa. 365) akusalacittuppādadesanāvasena vitthārato vattabbā. Mārassāti ettha pañca mārā. Tesu kilesamārassa catunnaṃ āsavānaṃ catunnaṃ oghānaṃ catunnaṃ yogānaṃ catunnaṃ ganthānaṃ catunnaṃ upādānānaṃ aṭṭhannaṃ nīvaraṇānaṃ dasannaṃ kilesavatthūnaṃ vasena āsavagocchakādīsu (dha. sa. dukamātikā 14-19, 1102) vuttanayena, tathā ‘‘jātimado gottamado ārogyamado’’tiādinā khuddakavatthuvibhaṅge (vibha. 832) āgatānaṃ sattannaṃ kilesānañca vasena vibhāgo vattabbo. Ayaṃ tāvettha abhidhammanissitā kathā.
សុត្តន្តនិស្សិតា (ម. និ. ១.៣៤៧; អ. និ. ១១.១៧) បន អរក្ខិតេន ចិត្តេនាតិ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា និមិត្តគ្គាហី ហោតិ អនុព្យញ្ជនគ្គាហី, យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ ន បដិបជ្ជតិ, ន រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ ន សំវរំ អាបជ្ជតិ។ សោតេន …បេ.… ឃានេន… ជិវ្ហាយ… កាយេន… មនសា…បេ.… មនិន្ទ្រិយេន សំវរំ អាបជ្ជតិ (ម. និ. ១.៣៤៧, ៤១១, ៤២១; ២.៤១៩; ៣.១៥, ៧៥)។ ឯវំ អរក្ខិតំ ចិត្តំ ហោតិ។ មិច្ឆាទិដ្ឋិហតេន ចាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិហតំ នាម ចិត្តំ បុព្ពន្តកប្បនវសេន វា អបរន្តកប្បនវសេន វា បុព្ពន្តាបរន្តកប្បនវសេន វា មិច្ឆាភិនិវិសន្តស្ស អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជន្តស្ស ‘‘សស្សតោ លោកោតិ វា…បេ.… នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ (វិភ. ៩៣៧; បដិ. ម. ១.១៤០) វា យា ទិដ្ឋិ, តាយ ហតំ ឧបហតំ។ យា ច ខោ ‘‘ឥមា ចត្តារោ សស្សតវាទា…បេ.… បញ្ច បរមទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទា’’តិ ព្រហ្មជាលេ (ទី. និ. ១.៣០ អាទយោ) បញ្ចត្តយេ (ម. និ. ៣.២១ អាទយោ) ច អាគតា ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ, តាសំ វសេន ចិត្តស្ស មិច្ឆាទិដ្ឋិហតភាវោ កថេតព្ពោ។
Suttantanissitā (ma. ni. 1.347; a. ni. 11.17) pana arakkhitena cittenāti cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī, yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya na paṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye na saṃvaraṃ āpajjati. Sotena …pe… ghānena… jivhāya… kāyena… manasā…pe… manindriyena saṃvaraṃ āpajjati (ma. ni. 1.347, 411, 421; 2.419; 3.15, 75). Evaṃ arakkhitaṃ cittaṃ hoti. Micchādiṭṭhihatena cāti micchādiṭṭhihataṃ nāma cittaṃ pubbantakappanavasena vā aparantakappanavasena vā pubbantāparantakappanavasena vā micchābhinivisantassa ayoniso ummujjantassa ‘‘sassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti (vibha. 937; paṭi. ma. 1.140) vā yā diṭṭhi, tāya hataṃ upahataṃ. Yā ca kho ‘‘imā cattāro sassatavādā…pe… pañca paramadiṭṭhadhammanibbānavādā’’ti brahmajāle (dī. ni. 1.30 ādayo) pañcattaye (ma. ni. 3.21 ādayo) ca āgatā dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo, tāsaṃ vasena cittassa micchādiṭṭhihatabhāvo kathetabbo.
ថិនមិទ្ធាភិភូតេនាតិ ថិនំ នាម ចិត្តស្ស អកម្មញ្ញតា។ មិទ្ធំ នាម វេទនាទិក្ខន្ធត្តយស្ស អកម្មញ្ញតា។ តថា ថិនំ អនុស្សាហសំហននំ។ មិទ្ធំ អសត្តិវិឃាតោ។ ឥតិ ថិនេន មិទ្ធេន ច ចិត្តំ អភិភូតំ អជ្ឈោត្ថដំ ឧបទ្ទុតំ សង្កោចនប្បត្តំ លយាបន្នំ។ វសំ មារស្ស គច្ឆតីតិ វសោ នាម ឥច្ឆា លោភោ អធិប្បាយោ រុចិ អាកង្ខា អាណា អាណត្តិ។ មារោតិ បញ្ច មារា – ខន្ធមារោ អភិសង្ខារមារោ មច្ចុមារោ ទេវបុត្តមារោ កិលេសមារោតិ។ គច្ឆតីតិ តេសំ វសំ ឥច្ឆំ…បេ.… អាណត្តិំ គច្ឆតិ ឧបគច្ឆតិ ឧបេតិ វត្តតិ អនុវត្តតិ នាតិក្កមតីតិ។ តេន វុច្ចតិ – ‘‘វសំ មារស្ស គច្ឆតី’’តិ។
Thinamiddhābhibhūtenāti thinaṃ nāma cittassa akammaññatā. Middhaṃ nāma vedanādikkhandhattayassa akammaññatā. Tathā thinaṃ anussāhasaṃhananaṃ. Middhaṃ asattivighāto. Iti thinena middhena ca cittaṃ abhibhūtaṃ ajjhotthaṭaṃ upaddutaṃ saṅkocanappattaṃ layāpannaṃ. Vasaṃ mārassa gacchatīti vaso nāma icchā lobho adhippāyo ruci ākaṅkhā āṇā āṇatti. Māroti pañca mārā – khandhamāro abhisaṅkhāramāro maccumāro devaputtamāro kilesamāroti. Gacchatīti tesaṃ vasaṃ icchaṃ…pe… āṇattiṃ gacchati upagacchati upeti vattati anuvattati nātikkamatīti. Tena vuccati – ‘‘vasaṃ mārassa gacchatī’’ti.
តត្ថ យថាវុត្តា អកុសលា ធម្មា, តណ្ហាវិជ្ជា ឯវ វា សមុទយសច្ចំ។ យោ សោ ‘‘វសំ មារស្ស គច្ឆតី’’តិ វុត្តោ, សោ យេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ ឧបាទាយ បញ្ញត្តោ, តេ បញ្ចក្ខន្ធា ទុក្ខសច្ចំ។ ឯវំ ភគវតា ឥធ ទ្វេ សច្ចានិ ទេសិតានិ។ តេនេវាហ – ‘‘ទុក្ខំ សមុទយោ ចា’’តិ។ តេសំ ភគវា បរិញ្ញាយ ច បហានាយ ច ធម្មំ ទេសេតីតិ វុត្តមេវត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘ទុក្ខស្ស បរិញ្ញាយ សមុទយស្ស បហានាយា’’តិ វុត្តំ។ កថំ ទេសេតីតិ ចេ –
Tattha yathāvuttā akusalā dhammā, taṇhāvijjā eva vā samudayasaccaṃ. Yo so ‘‘vasaṃ mārassa gacchatī’’ti vutto, so ye pañcupādānakkhandhe upādāya paññatto, te pañcakkhandhā dukkhasaccaṃ. Evaṃ bhagavatā idha dve saccāni desitāni. Tenevāha – ‘‘dukkhaṃ samudayo cā’’ti. Tesaṃ bhagavā pariññāya ca pahānāya ca dhammaṃ desetīti vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘dukkhassa pariññāya samudayassa pahānāyā’’ti vuttaṃ. Kathaṃ desetīti ce –
‘‘តស្មា រក្ខិតចិត្តស្ស, សម្មាសង្កប្បគោចរោ;
‘‘Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro;
សម្មាទិដ្ឋិំ បុរក្ខត្វា, ញត្វាន ឧទយព្ពយំ;
Sammādiṭṭhiṃ purakkhatvā, ñatvāna udayabbayaṃ;
ថិនមិទ្ធាភិភូ ភិក្ខុ, សព្ពា ទុគ្គតិយោ ជហេ’’តិ។ (ឧទា. ៣២) –
Thinamiddhābhibhū bhikkhu, sabbā duggatiyo jahe’’ti. (udā. 32) –
គាថាយ ។ តស្សត្ថោ – យស្មា អរក្ខិតេន ចិត្តេន វសំ មារស្ស គច្ឆតិ, តស្មា សតិសំវរេន មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយានំ រក្ខណេន រក្ខិតចិត្តោ អស្ស។ សម្មាសង្កប្បគោចរោតិ យស្មា កាមសង្កប្បាទិមិច្ឆាសង្កប្បគោចរោ តថា តថា អយោនិសោ វិកប្បេត្វា នានាវិធានិ មិច្ឆាទស្សនានិ គណ្ហាតិ។ តតោ ឯវ ច មិច្ឆាទិដ្ឋិហតេន ចិត្តេន វសំ មារស្ស គច្ឆតិ, តស្មា យោនិសោមនសិការេន កម្មំ ករោន្តោ នេក្ខម្មសង្កប្បាទិសម្មាសង្កប្បគោចរោ អស្ស។ សម្មាទិដ្ឋិំ បុរក្ខត្វាតិ សម្មាសង្កប្បគោចរតាយ វិធុតមិច្ឆាទស្សនោ កម្មស្សកតាលក្ខណំ យថាភូតញាណលក្ខណញ្ច សម្មាទិដ្ឋិំ បុព្ពង្គមំ កត្វា សីលសមាធីសុ យុត្តប្បយុត្តោ។ តតោ ឯវ ច ញត្វាន ឧទយព្ពយំ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ សមបញ្ញាសាយ អាការេហិ ឧប្បាទំ និរោធញ្ច ញត្វា វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អនុក្កមេន អរិយមគ្គេ គណ្ហន្តោ អគ្គមគ្គេន ថិនមិទ្ធាភិភូ ភិក្ខុ សព្ពា ទុគ្គតិយោ ជហេតិ ឯវំ សព្ពសោ ភិន្នកិលេសត្តា ភិក្ខុ ខីណាសវោ យថាសម្ភវំ តិវិធទុក្ខតាយោគេន ទុគ្គតិសង្ខាតា សព្ពាបិ គតិយោ ជហេយ្យ, តាសំ បរភាគេ និព្ពានេ តិដ្ឋេយ្យាតិ អត្ថោ។
Gāthāya . Tassattho – yasmā arakkhitena cittena vasaṃ mārassa gacchati, tasmā satisaṃvarena manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ rakkhaṇena rakkhitacitto assa. Sammāsaṅkappagocaroti yasmā kāmasaṅkappādimicchāsaṅkappagocaro tathā tathā ayoniso vikappetvā nānāvidhāni micchādassanāni gaṇhāti. Tato eva ca micchādiṭṭhihatena cittena vasaṃ mārassa gacchati, tasmā yonisomanasikārena kammaṃ karonto nekkhammasaṅkappādisammāsaṅkappagocaro assa. Sammādiṭṭhiṃ purakkhatvāti sammāsaṅkappagocaratāya vidhutamicchādassano kammassakatālakkhaṇaṃ yathābhūtañāṇalakkhaṇañca sammādiṭṭhiṃ pubbaṅgamaṃ katvā sīlasamādhīsu yuttappayutto. Tato eva ca ñatvāna udayabbayaṃ pañcasu upādānakkhandhesu samapaññāsāya ākārehi uppādaṃ nirodhañca ñatvā vipassanaṃ ussukkāpetvā anukkamena ariyamagge gaṇhanto aggamaggena thinamiddhābhibhū bhikkhu sabbā duggatiyo jaheti evaṃ sabbaso bhinnakilesattā bhikkhu khīṇāsavo yathāsambhavaṃ tividhadukkhatāyogena duggatisaṅkhātā sabbāpi gatiyo jaheyya, tāsaṃ parabhāge nibbāne tiṭṭheyyāti attho.
យំ តណ្ហាយ អវិជ្ជាយ ច បហានំ, អយំ និរោធោតិ បហានស្ស និរោធស្ស បច្ចយភាវតោ អសង្ខតធាតុ បហានំ និរោធោតិ ច វុត្តា។ ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានីតិ បុរិមគាថាយ បុរិមានិ ទ្វេ, បច្ឆិមគាថាយ បច្ឆិមានិ ទ្វេតិ ទ្វីហិ គាថាហិ ភាសិតានិ ឥមានិ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ។ តេសុ សមុទយេន អស្សាទោ, ទុក្ខេន អាទីនវោ, មគ្គនិរោធេហិ និស្សរណំ, សព្ពគតិជហនំ ផលំ, រក្ខិតចិត្តតាទិកោ ឧបាយោ, អរក្ខិតចិត្តតាទិនិសេធនមុខេន រក្ខិតចិត្តតាទីសុ និយោជនំ ភគវតោ អាណត្តីតិ។ ឯវំ ទេសនាហារបទត្ថា អស្សាទាទយោ និទ្ធារេតព្ពា។ តេនេវាហ – ‘‘និយុត្តោ ទេសនាហារសម្បាតោ’’តិ។
Yaṃ taṇhāya avijjāya ca pahānaṃ, ayaṃ nirodhoti pahānassa nirodhassa paccayabhāvato asaṅkhatadhātu pahānaṃ nirodhoti ca vuttā. Imāni cattāri saccānīti purimagāthāya purimāni dve, pacchimagāthāya pacchimāni dveti dvīhi gāthāhi bhāsitāni imāni cattāri ariyasaccāni. Tesu samudayena assādo, dukkhena ādīnavo, magganirodhehi nissaraṇaṃ, sabbagatijahanaṃ phalaṃ, rakkhitacittatādiko upāyo, arakkhitacittatādinisedhanamukhena rakkhitacittatādīsu niyojanaṃ bhagavato āṇattīti. Evaṃ desanāhārapadatthā assādādayo niddhāretabbā. Tenevāha – ‘‘niyutto desanāhārasampāto’’ti.
ទេសនាហារសម្បាតវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Desanāhārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / ខុទ្ទកនិកាយ • Khuddakanikāya / នេត្តិប្បករណបាឡិ • Nettippakaraṇapāḷi / ១. ទេសនាហារសម្បាតោ • 1. Desanāhārasampāto
ដីកា • Tīkā / សុត្តបិដក (ដីកា) • Suttapiṭaka (ṭīkā) / ខុទ្ទកនិកាយ (ដីកា) • Khuddakanikāya (ṭīkā) / នេត្តិប្បករណ-ដីកា • Nettippakaraṇa-ṭīkā / ១. ទេសនាហារសម្បាតវណ្ណនា • 1. Desanāhārasampātavaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / សុត្តបិដក (ដីកា) • Suttapiṭaka (ṭīkā) / ខុទ្ទកនិកាយ (ដីកា) • Khuddakanikāya (ṭīkā) / នេត្តិវិភាវិនី • Nettivibhāvinī / ១. ទេសនាហារសម្បាតវិភាវនា • 1. Desanāhārasampātavibhāvanā
