Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / તિપિટક • Tipiṭaka / વજિરબુદ્ધિ-ટીકા • Vajirabuddhi-ṭīkā

નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

મહાવગ્ગવણ્ણના

Mahāvaggavaṇṇanā

૧. મહાખન્ધકવણ્ણના

1. Mahākhandhakavaṇṇanā

બોધિકથાવણ્ણના

Bodhikathāvaṇṇanā

યં ખન્ધકે લીનપદાદિભેદ-પકાસનં દાનિ સુપત્તકાલં;

Yaṃ khandhake līnapadādibheda-pakāsanaṃ dāni supattakālaṃ;

તસ્મા અપુબ્બં વિનયત્થમેવ, વક્ખામિ સઙ્ખેપગહણત્થં.

Tasmā apubbaṃ vinayatthameva, vakkhāmi saṅkhepagahaṇatthaṃ.

તત્થ કેનટ્ઠેનાયં ખન્ધકોતિ? ખન્ધાનં સમૂહત્તા વિભઙ્ગો વિય. તે પન કથન્તિ? ખન્ધાનં પકાસનતો દીપનતો. ખન્ધાતિ ચેત્થ પબ્બજ્જાદિવિનયકમ્મસઙ્ખાતા, ચારિત્તવારિત્તસિક્ખાપદસઙ્ખાતા ચ પઞ્ઞત્તિયો અધિપ્પેતા. પબ્બજ્જાદીનિ હિ ભગવતા પઞ્ઞત્તત્તા ‘‘પઞ્ઞત્તિયો’’તિ વુચ્ચન્તિ. પઞ્ઞત્તિયઞ્ચ ખન્ધ-સદ્દો દિસ્સતિ ‘‘દારુક્ખન્ધો અગ્ગિક્ખન્ધો ઉદકક્ખન્ધો’’તિઆદીસુ વિય. તેસં પઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતાનં ખન્ધાનં પકાસનતો વણ્ણનતો પબ્બજ્જક્ખન્ધકાદયો વીસતિ ‘‘ખન્ધકા’’તિ વુત્તા, અવસાને દ્વે તંસદિસત્તા વેલાય સદિસત્તા સીલસ્સ વેલાતિ વચનં વિય. અપિચ ભાગરાસત્થતાપેત્થ યુજ્જતે તેસં પઞ્ઞત્તીનં ભાગતો ચ રાસિતો ચ વિભત્તત્તા. કિં પનેતેસં ખન્ધકાનં અનુપુબ્બકારણન્તિ? નાયં પુચ્છા સમ્ભવતિ, અઞ્ઞથા વુત્તેસુપિ તપ્પસઙ્ગાનતિક્કમનતો. અથ વા પબ્બજ્જુપસમ્પદાપુબ્બઙ્ગમત્તા સાસનપ્પવેસનસ્સ તદત્થસઙ્ગહકો મહાખન્ધકો પઠમં વુત્તો. કેનાતિ ચે? ધમ્મસઙ્ગાહકત્થેરેહિ. ભગવતા પન તત્થ તત્થ ઉપ્પન્નવત્થું પટિચ્ચ તથા તથા વુત્તાનિ, ન ઇમિના અનુક્કમેન. થેરા પન તં તં પયોજનં પટિચ્ચ સમાનજાતિકે એકજ્ઝં કત્વા અનુક્કમેન સજ્ઝાયિંસુ. સેસાનં પયોજનં તત્થ તત્થેવ આવિ ભવિસ્સતિ.

Tattha kenaṭṭhenāyaṃ khandhakoti? Khandhānaṃ samūhattā vibhaṅgo viya. Te pana kathanti? Khandhānaṃ pakāsanato dīpanato. Khandhāti cettha pabbajjādivinayakammasaṅkhātā, cārittavārittasikkhāpadasaṅkhātā ca paññattiyo adhippetā. Pabbajjādīni hi bhagavatā paññattattā ‘‘paññattiyo’’ti vuccanti. Paññattiyañca khandha-saddo dissati ‘‘dārukkhandho aggikkhandho udakakkhandho’’tiādīsu viya. Tesaṃ paññattisaṅkhātānaṃ khandhānaṃ pakāsanato vaṇṇanato pabbajjakkhandhakādayo vīsati ‘‘khandhakā’’ti vuttā, avasāne dve taṃsadisattā velāya sadisattā sīlassa velāti vacanaṃ viya. Apica bhāgarāsatthatāpettha yujjate tesaṃ paññattīnaṃ bhāgato ca rāsito ca vibhattattā. Kiṃ panetesaṃ khandhakānaṃ anupubbakāraṇanti? Nāyaṃ pucchā sambhavati, aññathā vuttesupi tappasaṅgānatikkamanato. Atha vā pabbajjupasampadāpubbaṅgamattā sāsanappavesanassa tadatthasaṅgahako mahākhandhako paṭhamaṃ vutto. Kenāti ce? Dhammasaṅgāhakattherehi. Bhagavatā pana tattha tattha uppannavatthuṃ paṭicca tathā tathā vuttāni, na iminā anukkamena. Therā pana taṃ taṃ payojanaṃ paṭicca samānajātike ekajjhaṃ katvā anukkamena sajjhāyiṃsu. Sesānaṃ payojanaṃ tattha tattheva āvi bhavissati.

ખન્ધકોવિદાતિ પઞ્ઞત્તિભાગરાસટ્ઠેન નેસં ખન્ધત્થકોવિદા, નિરુત્તિપટિસમ્ભિદાપારપ્પત્તાતિ અત્થો. તેસં અનુત્તાનત્થાનં પદાનં સંવણ્ણના. કસ્મા પનેવં વિસેસિતન્તિ? તતો સેસભાગા યુત્તા. માતિકાટ્ઠુપ્પત્તિગ્ગહણમ્પેત્થ પદભાજનિયગ્ગહણેનેવ વેદિતબ્બં. યેહિ અત્થા યેસં પદવિસેસાનં અટ્ઠકથાયં પકાસિતા, તેસં તે પદવિસેસે પુન ઇધ વદેય્યામ, વણ્ણનાય પરિયોસાનં કદા ભવે તે તે અત્થેતિ વુત્તં, તં તસ્સ નિદ્દેસેન યુજ્જતિ. ઉત્તાના ચેવ યા પાળિ, તસ્સા સંવણ્ણનાય કિન્તિ વત્તબ્બં? ન હિ અત્થા ઉત્તાનાતિ સમ્ભવતિ. અધિપ્પાયાનુસન્ધીહીતિઆદિવચનેહિપિ તં વચનં સમ્ભવતીતિ ચે? ન, અત્થગ્ગહણેન ચેત્થ પદવિસેસાનં ગહિતત્તા. તે હિ અત્થતો અનપેતત્થેન, અભિધાનત્થેન વા અત્થોપચારેન વા અત્થાતિ વેદિતબ્બા. સંવણ્ણનાનયોતિ સંવણ્ણના નામ અવુત્તેસુ ઉહાપોહક્કમનિદસ્સનતો ‘‘નયો’’તિ વુત્તો.

Khandhakovidāti paññattibhāgarāsaṭṭhena nesaṃ khandhatthakovidā, niruttipaṭisambhidāpārappattāti attho. Tesaṃ anuttānatthānaṃ padānaṃ saṃvaṇṇanā. Kasmā panevaṃ visesitanti? Tato sesabhāgā yuttā. Mātikāṭṭhuppattiggahaṇampettha padabhājaniyaggahaṇeneva veditabbaṃ. Yehi atthā yesaṃ padavisesānaṃ aṭṭhakathāyaṃ pakāsitā, tesaṃ te padavisese puna idha vadeyyāma, vaṇṇanāya pariyosānaṃ kadā bhave te te attheti vuttaṃ, taṃ tassa niddesena yujjati. Uttānā ceva yā pāḷi, tassā saṃvaṇṇanāya kinti vattabbaṃ? Na hi atthā uttānāti sambhavati. Adhippāyānusandhīhītiādivacanehipi taṃ vacanaṃ sambhavatīti ce? Na, atthaggahaṇena cettha padavisesānaṃ gahitattā. Te hi atthato anapetatthena, abhidhānatthena vā atthopacārena vā atthāti veditabbā. Saṃvaṇṇanānayoti saṃvaṇṇanā nāma avuttesu uhāpohakkamanidassanato ‘‘nayo’’ti vutto.

. ઉરુવેલાતિ યથાવુત્તવાલિકરાસિવસેન લદ્ધનામકો ગામો, તસ્મા સમીપત્થે એતં ભુમ્મં. તથાભાવદસ્સનત્થં ‘‘નજ્જા નેરઞ્જરાય તીરે’’તિઆદિ વુત્તં. અઞ્ઞથા તસ્મિં વાલિકરાસિમ્હિ વિહરતીતિ આપજ્જતિ, ‘‘ઉરુવેલં પિણ્ડાય પાવિસીતિ યેન ઉરુવેલસેનાનિગમો’’તિઆદિવચનવિરોધો ચ. અટ્ઠકથાયં પન મૂલકારણમેવ દસ્સિતં. તત્થ તં સન્ધાય વુત્તં…પે॰… દટ્ઠબ્બોતિ નિગમનવચનં. તં કિમત્થન્તિ ચે? ગામં સન્ધાય યથાવુત્તપદત્થસમ્ભવદસ્સનત્થં. ‘‘સો પન ગામો તદુપચારેન એવં નામં લભતી’’તિ વચનં પન અવુત્તસિદ્ધન્તિ કત્વા ન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં, અથ વા યસ્સ ‘‘ઉરુવેલા’’તિ યથાવુત્તવાલિકરાસિસ્સ, તસ્સ સમીપગામસ્સપિ નામં. તત્થ આયસ્મા ઉપાલિત્થેરો ન ઇધ ગામં સન્ધાય ‘‘ઉરુવેલાયં વિહરતી’’તિ આહ ગોચરગામપયોજનાભાવતો. ન હિ ભગવા તં ગામં ગોચરં કત્વા તદા તત્થ વિહાસિ, તસ્મા એત્થ વાલિકરાસિસ્સ સમીપે બોધિરુક્ખમૂલે વિહારં સન્ધાય સો એવમાહાતિ દસ્સેતુકામો અટ્ઠકથાચરિયો એવમાહાતિ વેદિતબ્બં, તસ્મા ભગવતો ગામતો દૂરતરે અરઞ્ઞે અભિસમ્બોધિદીપનેન દુતિયુપ્પત્તિટ્ઠાનનિયમં તીહિ પદેહિ અકાસિ થેરોતિ વેદિતબ્બં, અઞ્ઞથા પદત્તયવચનપયોજનાભાવતો. તત્થ નદન્તા ગચ્છતીતિ નદી. નેલઞ્જલાયાતિ વત્તબ્બે -કારસ્સ -કારં કત્વા ‘‘નેરઞ્જરાયા’’તિ વુત્તં, કદ્દમસેવાલવિરહિતત્તા નિદ્દોસજલાયાતિ અત્થો, નીલજલાયાતિ તસ્સા નામમેવ વા એતં.

1.Uruvelāti yathāvuttavālikarāsivasena laddhanāmako gāmo, tasmā samīpatthe etaṃ bhummaṃ. Tathābhāvadassanatthaṃ ‘‘najjā nerañjarāya tīre’’tiādi vuttaṃ. Aññathā tasmiṃ vālikarāsimhi viharatīti āpajjati, ‘‘uruvelaṃ piṇḍāya pāvisīti yena uruvelasenānigamo’’tiādivacanavirodho ca. Aṭṭhakathāyaṃ pana mūlakāraṇameva dassitaṃ. Tattha taṃ sandhāya vuttaṃ…pe… daṭṭhabboti nigamanavacanaṃ. Taṃ kimatthanti ce? Gāmaṃ sandhāya yathāvuttapadatthasambhavadassanatthaṃ. ‘‘So pana gāmo tadupacārena evaṃ nāmaṃ labhatī’’ti vacanaṃ pana avuttasiddhanti katvā na vuttanti veditabbaṃ, atha vā yassa ‘‘uruvelā’’ti yathāvuttavālikarāsissa, tassa samīpagāmassapi nāmaṃ. Tattha āyasmā upālitthero na idha gāmaṃ sandhāya ‘‘uruvelāyaṃ viharatī’’ti āha gocaragāmapayojanābhāvato. Na hi bhagavā taṃ gāmaṃ gocaraṃ katvā tadā tattha vihāsi, tasmā ettha vālikarāsissa samīpe bodhirukkhamūle vihāraṃ sandhāya so evamāhāti dassetukāmo aṭṭhakathācariyo evamāhāti veditabbaṃ, tasmā bhagavato gāmato dūratare araññe abhisambodhidīpanena dutiyuppattiṭṭhānaniyamaṃ tīhi padehi akāsi theroti veditabbaṃ, aññathā padattayavacanapayojanābhāvato. Tattha nadantā gacchatīti nadī. Nelañjalāyāti vattabbe la-kārassa ra-kāraṃ katvā ‘‘nerañjarāyā’’ti vuttaṃ, kaddamasevālavirahitattā niddosajalāyāti attho, nīlajalāyāti tassā nāmameva vā etaṃ.

બોધિરુક્ખમૂલેતિ એત્થ ચ બોધિ વુચ્ચતિ અભિસમ્બોધો. સો ચ અત્થતો ભગવતો ચતુત્થમગ્ગઞાણં હોતિ ‘‘વિમોક્ખન્તિકમેતં નામ’’ન્તિ (પટિ॰ મ॰ ૧.૧૬૨) પટિસમ્ભિદાવચનતો. કિઞ્ચાપિ તં નામકરણભૂતં ચતુત્થફલઞાણમ્પિ વત્તું સમ્ભવતિ, કત્તબ્બકિચ્ચાનં પન કરણતો તં ચતુત્થમગ્ગઞાણમેવ એત્થ બોધીતિ વેદિતબ્બં. તેનેવ પાળિયં ‘‘તતિયવિજ્જાય આસવાનં ખયઞાણાયા’’તિ તદેવ દસ્સિતં. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ, ‘‘બોધિપક્ખિયા ધમ્મા’’તિ ચ. તત્થ યસ્મા ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણં ‘‘બોધી’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા સામઞ્ઞતો વત્તુકામતાધિપ્પાયવસેન ‘‘બોધિ વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણ’’ન્તિ (ચૂળનિ॰ ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસ ૧૨૧) વુત્તં ઇધાધિપ્પેતઞાણસ્સપિ તદન્તોગધત્તા. અથ વા પાળિયં ભગવતો આદિમગ્ગત્તયવચનસ્સ વુત્તટ્ઠાનાભાવા ચતુત્થમગ્ગઞાણમેવ ભગવતો ઉપ્પન્નં, ન ભગવા સોતાપન્નાદિભાવં પત્વા બુદ્ધો જાતોતિ સમયન્તરપ્પસઙ્ગનિવારણત્થં ‘‘ચતૂસૂ’’તિ વુત્તં આદિત્તયસ્સ ચતુત્થઉપનિસ્સયસમ્ભવેન બોધિપરિયાયસિદ્ધિતો. ‘‘પુગ્ગલોપિ સેનાસનમ્પિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા॰ ૧.૧.૯ પચ્ચયનિદ્દેસ) વચનતો ફલહેતુકો ફલજનકો રુક્ખો ફલરુક્ખોતિ વિય બોધિહેતુરુક્ખો બોધિરુક્ખોતિ વેદિતબ્બો. એત્થ ‘‘યસ્મા કેવલં બોધીતિ રુક્ખસ્સપિ નામં, તસ્મા બોધી’’તિ પરતો વુત્તં. નિગ્રોધાદિરુક્ખતો અસ્સ વિસેસનવચનં પન તદઞ્ઞબોધિમૂલપ્પસઙ્ગનિવારણત્થં. મગ્ગઞાણઞ્હિ કુસલમૂલત્તા બોધિ ચ તં મૂલઞ્ચાતિ સઙ્ખ્યં લભેય્ય. પઠમાભિસમ્બુદ્ધો નિસીદતીતિ સમ્બન્ધો. તેન અભિસમ્બુદ્ધદિવસેન સદ્ધિં અટ્ઠાહં એકપલ્લઙ્કેન નિસિન્નભાવં દસ્સેતિ. એત્થ એક-સદ્દો તસ્સ નિસજ્જાસઙ્ખાતસ્સ પબ્બજ્જાનુયોગાનુરૂપસ્સ પલ્લઙ્કસ્સ અઞ્ઞેન ઇરિયાપથેન અનન્તરિયભાવં અથસ્સ અકોપિતભાવં દસ્સેતિ. વિમુત્તિસુખન્તિ એત્થ વિમુત્તિયં વા સુખન્તિ ન સમ્ભવતિ. પઞ્ચમજ્ઝાનિકત્તા ભગવતો ફલસમાપત્તિસઙ્ખાતા વિમુત્તિ એવ અનુજઙ્ઘનટ્ઠેન નિબ્બાનસુખન્તિ વિમુત્તિસુખં, તં સમાપજ્જનેન પટિસંવેદી અનુભવન્તો નિસીદિ. વેનેય્યકાલાનતિક્કમનતો તં અપેક્ખમાનો નિસીદિ, ન વિમુત્તિસુખસઙ્ગેન.

Bodhirukkhamūleti ettha ca bodhi vuccati abhisambodho. So ca atthato bhagavato catutthamaggañāṇaṃ hoti ‘‘vimokkhantikametaṃ nāma’’nti (paṭi. ma. 1.162) paṭisambhidāvacanato. Kiñcāpi taṃ nāmakaraṇabhūtaṃ catutthaphalañāṇampi vattuṃ sambhavati, kattabbakiccānaṃ pana karaṇato taṃ catutthamaggañāṇameva ettha bodhīti veditabbaṃ. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘tatiyavijjāya āsavānaṃ khayañāṇāyā’’ti tadeva dassitaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘bojjhaṅgā’’ti, ‘‘bodhipakkhiyā dhammā’’ti ca. Tattha yasmā catūsu maggesu ñāṇaṃ ‘‘bodhī’’ti vuccati, tasmā sāmaññato vattukāmatādhippāyavasena ‘‘bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇa’’nti (cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 121) vuttaṃ idhādhippetañāṇassapi tadantogadhattā. Atha vā pāḷiyaṃ bhagavato ādimaggattayavacanassa vuttaṭṭhānābhāvā catutthamaggañāṇameva bhagavato uppannaṃ, na bhagavā sotāpannādibhāvaṃ patvā buddho jātoti samayantarappasaṅganivāraṇatthaṃ ‘‘catūsū’’ti vuttaṃ ādittayassa catutthaupanissayasambhavena bodhipariyāyasiddhito. ‘‘Puggalopi senāsanampi upanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.9 paccayaniddesa) vacanato phalahetuko phalajanako rukkho phalarukkhoti viya bodhiheturukkho bodhirukkhoti veditabbo. Ettha ‘‘yasmā kevalaṃ bodhīti rukkhassapi nāmaṃ, tasmā bodhī’’ti parato vuttaṃ. Nigrodhādirukkhato assa visesanavacanaṃ pana tadaññabodhimūlappasaṅganivāraṇatthaṃ. Maggañāṇañhi kusalamūlattā bodhi ca taṃ mūlañcāti saṅkhyaṃ labheyya. Paṭhamābhisambuddho nisīdatīti sambandho. Tena abhisambuddhadivasena saddhiṃ aṭṭhāhaṃ ekapallaṅkena nisinnabhāvaṃ dasseti. Ettha eka-saddo tassa nisajjāsaṅkhātassa pabbajjānuyogānurūpassa pallaṅkassa aññena iriyāpathena anantariyabhāvaṃ athassa akopitabhāvaṃ dasseti. Vimuttisukhanti ettha vimuttiyaṃ vā sukhanti na sambhavati. Pañcamajjhānikattā bhagavato phalasamāpattisaṅkhātā vimutti eva anujaṅghanaṭṭhena nibbānasukhanti vimuttisukhaṃ, taṃ samāpajjanena paṭisaṃvedī anubhavanto nisīdi. Veneyyakālānatikkamanato taṃ apekkhamāno nisīdi, na vimuttisukhasaṅgena.

અથ ખોતિ અધિકારન્તરારમ્ભે નિપાતદ્વયં. તેન વિમુત્તિસુખં પટિસંવેદયમાનો ન પટિચ્ચસમુપ્પાદં મનસાકાસિ, કિન્તુ તતો વુટ્ઠાયાતિ દસ્સેતિ . પટિવેધવસેનેવ સુમનસિકતસ્સ પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ પુનપ્પુનં મનસિકરણં ગમ્ભીરત્તા અસ્સાદજનનતો, ન અપુબ્બનયદસ્સનાધિપ્પાયતો. પચ્ચક્ખભૂતસબ્બધમ્મત્તા ભગવતો અસમ્મોહતો, પટિવિદ્ધસ્સ વિસયતો વા મનસિકરણં પન વિજિતદેસપચ્ચવેક્ખણં વિય રઞ્ઞો અપુબ્બં પીતિં જનેતિ. વુત્તઞ્હિ ‘‘અમાનુસી રતી હોતિ, સમ્મા ધમ્મં વિપસ્સતો’’તિ (ધ॰ પ॰ ૩૭૩). રત્તિયા પઠમં યામન્તિ અચ્ચન્તસંયોગવસેન ઉપયોગવચનં, તેન તસ્સ વિકપ્પનાનત્તતં દસ્સેતિ. કિઞ્ચાપિ ‘‘અનુલોમપટિલોમં મનસાકાસી’’તિ એકતોવ વુત્તં, તથાપિ ઇમિના અનુક્કમેનાતિ દસ્સનત્થં ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા’’તિઆદિ. તત્થ ચ કિઞ્ચાપિ પવત્તિમત્તપચ્ચવેક્ખણા અધિપ્પેતા કથં પઞ્ઞાયતીતિ? પઠમભાવાય, પટિલોમમનસિકરણં પન અનુલોમે પચ્ચયાનં, પચ્ચયુપ્પન્નાનઞ્ચ તથાભાવસાધનત્થં. યસ્મા અવિજ્જાય એવ નિરોધા સઙ્ખારનિરોધો, ન અઞ્ઞથા, તસ્મા સઙ્ખારાનં અવિજ્જા પચ્ચયો, તસ્સા ચ સઙ્ખારા ફલન્તિ દીપનતો. તથા નિબ્બાનપચ્ચવેક્ખણાય અનુલોમમનસિકરણં કારણનિરોધા ફલનિરોધસાધનત્થં. એત્થ ચ અનુભાવતો નિબ્બાનં દસ્સિતં. ન હિ તં અવિજ્જાદિનિરોધમત્તન્તિ. તત્થ ‘‘યતો ખયં પચ્ચયાનં અવેદી’’તિ વચનેન અનુલોમો નાધિપ્પેતોતિ સિદ્ધં. મગ્ગપચ્ચવેક્ખણાય વત્તબ્બં નત્થિ, ઉભયત્થપિ કિચ્ચતો, આરમ્મણતો ચ તસ્સ મગ્ગસ્સ વિસયતો ચ તત્થ મગ્ગો દસ્સિતો.

Atha khoti adhikārantarārambhe nipātadvayaṃ. Tena vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedayamāno na paṭiccasamuppādaṃ manasākāsi, kintu tato vuṭṭhāyāti dasseti . Paṭivedhavaseneva sumanasikatassa paṭiccasamuppādassa punappunaṃ manasikaraṇaṃ gambhīrattā assādajananato, na apubbanayadassanādhippāyato. Paccakkhabhūtasabbadhammattā bhagavato asammohato, paṭividdhassa visayato vā manasikaraṇaṃ pana vijitadesapaccavekkhaṇaṃ viya rañño apubbaṃ pītiṃ janeti. Vuttañhi ‘‘amānusī ratī hoti, sammā dhammaṃ vipassato’’ti (dha. pa. 373). Rattiyā paṭhamaṃ yāmanti accantasaṃyogavasena upayogavacanaṃ, tena tassa vikappanānattataṃ dasseti. Kiñcāpi ‘‘anulomapaṭilomaṃ manasākāsī’’ti ekatova vuttaṃ, tathāpi iminā anukkamenāti dassanatthaṃ ‘‘avijjāpaccayā’’tiādi. Tattha ca kiñcāpi pavattimattapaccavekkhaṇā adhippetā kathaṃ paññāyatīti? Paṭhamabhāvāya, paṭilomamanasikaraṇaṃ pana anulome paccayānaṃ, paccayuppannānañca tathābhāvasādhanatthaṃ. Yasmā avijjāya eva nirodhā saṅkhāranirodho, na aññathā, tasmā saṅkhārānaṃ avijjā paccayo, tassā ca saṅkhārā phalanti dīpanato. Tathā nibbānapaccavekkhaṇāya anulomamanasikaraṇaṃ kāraṇanirodhā phalanirodhasādhanatthaṃ. Ettha ca anubhāvato nibbānaṃ dassitaṃ. Na hi taṃ avijjādinirodhamattanti. Tattha ‘‘yato khayaṃ paccayānaṃ avedī’’ti vacanena anulomo nādhippetoti siddhaṃ. Maggapaccavekkhaṇāya vattabbaṃ natthi, ubhayatthapi kiccato, ārammaṇato ca tassa maggassa visayato ca tattha maggo dassito.

તત્થાહ – ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદં પટિલોમં મનસાકાસી’’તિ ન યુજ્જતિ, ન હિ પટિલોમાપદેસેન નિદ્દિટ્ઠં નિબ્બાનં પટિચ્ચસમુપ્પાદો ભવિતુમરહતીતિ? વુચ્ચતે – ન, તદત્થજાનનતો. અનુલોમપટિલોમન્તિ હિ ભાવનપુંસકં. અનુલોમતો, પટિલોમતો ચ તં પટિચ્ચસમુપ્પાદં મનસાકાસીતિ હિ તત્થ અત્થો. અઞ્ઞથા નિરોધસ્સ પટિલોમપ્પસઙ્ગાપત્તિયેવાપજ્જતિ. પટિલોમે ચ પનેતસ્મિં અનુક્કમનિયમો અનુલોમે અનુક્કમનિયમતો સિદ્ધોતિ વેદિતબ્બં. એવં સતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ પટિલોમો નામ અપટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ સિદ્ધં હોતિ. તેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘નિરોધો હોતીતિ અનુપ્પાદો હોતી’’તિઆદિ. એવં સન્તે પુબ્બાપરવિરોધો હોતિ. કથં? પટિચ્ચાતિ હિ ઇમિના ફલસ્સ પચ્ચયપરિગ્ગહેન, પચ્ચયાનઞ્ચ પચ્ચયાયત્તુપગમનેન તસ્સ ઉપ્પાદાભિમુખભાવદીપનતો અસમુપ્પાદો ન સમ્ભવતિ, તસ્મા અપટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ એવં ઉભયપટિક્ખેપેન પનસ્સ પટિલોમતા વેદિતબ્બાતિ એકે. તં અયુત્તં તસ્સ અનુલોમભાવનિયમનતો, અત્થાતિસયાભાવતો, તસ્મા અપ્પટિચ્ચસમુપ્પાદો તસ્સ પટિલોમોતિ વેદિતબ્બં. તેનેવ ભગવતા પાળિયં પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નનિરોધો વુત્તો. તત્થ હિ ‘‘અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા’’તિ એવં પચ્ચયસ્સ સમુચ્છિન્નપચ્ચયભાવવસેન પચ્ચયનિરોધં, ફલસ્સ પચ્ચયપટિગ્ગહાભાવવસેન પચ્ચયુપ્પન્નનિરોધઞ્ચ દીપેતિ. દુવિધો પાળિયં નિરોધો અત્થતો અનુપ્પાદો નામ હોતીતિ કત્વા અટ્ઠકથાયં ‘‘નિરોધો હોતીતિ અનુપ્પાદો હોતી’’તિ વુત્તં. એવં સન્તે નિબ્બાનં પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નાનં નિરોધમત્તન્તિ આપજ્જતીતિ ચે? ન, તસ્સાનુભાવદીપનાધિપ્પાયતો. વિદિતવેલાયન્તિ મનસિકતવેલાયન્તિ અત્થો, અઞ્ઞથા તતો પુબ્બે અવિદિતપ્પસઙ્ગતો.

Tatthāha – ‘‘paṭiccasamuppādaṃ paṭilomaṃ manasākāsī’’ti na yujjati, na hi paṭilomāpadesena niddiṭṭhaṃ nibbānaṃ paṭiccasamuppādo bhavitumarahatīti? Vuccate – na, tadatthajānanato. Anulomapaṭilomanti hi bhāvanapuṃsakaṃ. Anulomato, paṭilomato ca taṃ paṭiccasamuppādaṃ manasākāsīti hi tattha attho. Aññathā nirodhassa paṭilomappasaṅgāpattiyevāpajjati. Paṭilome ca panetasmiṃ anukkamaniyamo anulome anukkamaniyamato siddhoti veditabbaṃ. Evaṃ sati paṭiccasamuppādassa paṭilomo nāma apaṭiccasamuppādoti siddhaṃ hoti. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘nirodho hotīti anuppādo hotī’’tiādi. Evaṃ sante pubbāparavirodho hoti. Kathaṃ? Paṭiccāti hi iminā phalassa paccayapariggahena, paccayānañca paccayāyattupagamanena tassa uppādābhimukhabhāvadīpanato asamuppādo na sambhavati, tasmā apaṭiccasamuppādoti evaṃ ubhayapaṭikkhepena panassa paṭilomatā veditabbāti eke. Taṃ ayuttaṃ tassa anulomabhāvaniyamanato, atthātisayābhāvato, tasmā appaṭiccasamuppādo tassa paṭilomoti veditabbaṃ. Teneva bhagavatā pāḷiyaṃ paccayapaccayuppannanirodho vutto. Tattha hi ‘‘avijjāya tveva asesavirāganirodhā’’ti evaṃ paccayassa samucchinnapaccayabhāvavasena paccayanirodhaṃ, phalassa paccayapaṭiggahābhāvavasena paccayuppannanirodhañca dīpeti. Duvidho pāḷiyaṃ nirodho atthato anuppādo nāma hotīti katvā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘nirodho hotīti anuppādo hotī’’ti vuttaṃ. Evaṃ sante nibbānaṃ paccayapaccayuppannānaṃ nirodhamattanti āpajjatīti ce? Na, tassānubhāvadīpanādhippāyato. Viditavelāyanti manasikatavelāyanti attho, aññathā tato pubbe aviditappasaṅgato.

ઝાયતોતિ એત્થ કામં લક્ખણૂપનિજ્ઝાનેન ઝાયતો બોધિપક્ખિયધમ્મા પાતુભવન્તિ, ચતુઅરિયસચ્ચધમ્મા વા પકાસન્તિ, તથાપિ પુબ્બભાગે સમથાદિયાનિકવિભાગદસ્સનત્થં આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનગ્ગહણં. ચતુસચ્ચધમ્મગ્ગહણં કામં અનુલોમપટિચ્ચસમુપ્પાદદસ્સનાધિકારેન વિરુજ્ઝતિ, તથાપિ ‘‘યો દુક્ખં પરિજાનાતિ, સો સમુદયં પજહતી’’તિ લદ્ધિવસેન કતન્તિ વેદિતબ્બં.

Jhāyatoti ettha kāmaṃ lakkhaṇūpanijjhānena jhāyato bodhipakkhiyadhammā pātubhavanti, catuariyasaccadhammā vā pakāsanti, tathāpi pubbabhāge samathādiyānikavibhāgadassanatthaṃ ārammaṇūpanijjhānaggahaṇaṃ. Catusaccadhammaggahaṇaṃ kāmaṃ anulomapaṭiccasamuppādadassanādhikārena virujjhati, tathāpi ‘‘yo dukkhaṃ parijānāti, so samudayaṃ pajahatī’’ti laddhivasena katanti veditabbaṃ.

. ‘‘પચ્ચયક્ખયસ્સા’’તિ કિચ્ચપરિયાયવસેન વુત્તં. તેન પચ્ચયનિબ્બાનં, તદુપનિસ્સયનિબ્બાનઞ્ચાતિ દુવિધં નિબ્બાનં દસ્સિતં હોતીતિ. કામઞ્ચ તં ન કેવલં પચ્ચયક્ખયમત્તં કરોતિ, અથ ખો પચ્ચયુપ્પન્નક્ખયમ્પિ કરોતિ. યતો ઉભિન્નમ્પિ નિરોધો દસ્સિતો, તથાપિ હેતુનિરોધા ફલનિરોધોતિ કત્વા ‘‘પચ્ચયક્ખયસ્સા’’તિ વુત્તં. વુત્તપ્પકારા ધમ્માતિ એત્થ ચતુસચ્ચગ્ગહણં પઠમગાથાયં વુત્તનયવિપલ્લાસેન કતન્તિ વેદિતબ્બં.

2.‘‘Paccayakkhayassā’’ti kiccapariyāyavasena vuttaṃ. Tena paccayanibbānaṃ, tadupanissayanibbānañcāti duvidhaṃ nibbānaṃ dassitaṃ hotīti. Kāmañca taṃ na kevalaṃ paccayakkhayamattaṃ karoti, atha kho paccayuppannakkhayampi karoti. Yato ubhinnampi nirodho dassito, tathāpi hetunirodhā phalanirodhoti katvā ‘‘paccayakkhayassā’’ti vuttaṃ. Vuttappakārā dhammāti ettha catusaccaggahaṇaṃ paṭhamagāthāyaṃ vuttanayavipallāsena katanti veditabbaṃ.

. સમુદયનિરોધસઙ્ખાતો અત્થોતિ એત્થ સમુદયો કિચ્ચવસેન, નિરોધો આરમ્મણકિરિયાય. એતેન દ્વિપ્પકારા નિરોધા દસ્સિતા હોન્તિ તસ્સ અનુભાવસ્સ વસેનાતિ અત્થો. યસ્મા પલ્લઙ્કાભુજિતટ્ઠાનઞ્ચ ‘‘પલ્લઙ્કો’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા ફલાધિગમટ્ઠાનં ‘‘પલ્લઙ્ક’’ન્તિ વુત્તં.

3.Samudayanirodhasaṅkhāto atthoti ettha samudayo kiccavasena, nirodho ārammaṇakiriyāya. Etena dvippakārā nirodhā dassitā honti tassa anubhāvassa vasenāti attho. Yasmā pallaṅkābhujitaṭṭhānañca ‘‘pallaṅko’’ti vuccati, tasmā phalādhigamaṭṭhānaṃ ‘‘pallaṅka’’nti vuttaṃ.







Related texts:



તિપિટક (મૂલ) • Tipiṭaka (Mūla) / વિનયપિટક • Vinayapiṭaka / મહાવગ્ગપાળિ • Mahāvaggapāḷi / ૧. બોધિકથા • 1. Bodhikathā

અટ્ઠકથા • Aṭṭhakathā / વિનયપિટક (અટ્ઠકથા) • Vinayapiṭaka (aṭṭhakathā) / મહાવગ્ગ-અટ્ઠકથા • Mahāvagga-aṭṭhakathā / બોધિકથા • Bodhikathā

ટીકા • Tīkā / વિનયપિટક (ટીકા) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / સારત્થદીપની-ટીકા • Sāratthadīpanī-ṭīkā / બોધિકથાવણ્ણના • Bodhikathāvaṇṇanā

ટીકા • Tīkā / વિનયપિટક (ટીકા) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / વિમતિવિનોદની-ટીકા • Vimativinodanī-ṭīkā / બોધિકથાવણ્ણના • Bodhikathāvaṇṇanā

ટીકા • Tīkā / વિનયપિટક (ટીકા) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / પાચિત્યાદિયોજનાપાળિ • Pācityādiyojanāpāḷi / ૧. બોધિકથા • 1. Bodhikathā


© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact