| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / សារត្ថទីបនី-ដីកា • Sāratthadīpanī-ṭīkā |
៣. ភេសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា
3. Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā
៦២២. តតិយសិក្ខាបទេ យេសំ មំសំ កប្បតីតិ ឥទំ និស្សគ្គិយវត្ថុទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន បន យេសំ មំសំ ន កប្បតិ, តេសំ សប្បិអាទីនិ ន កប្បន្តីតិ ទស្សនត្ថំ។ មនុស្សខីរាទីនិបិ ហិ នោ ន កប្បន្តិ, កុតោ សសស្ស សប្បីតិ អាហ ‘‘យេសញ្ហិ ខីរំ អត្ថិ, សប្បិបិ តេសំ អត្ថិយេវា’’តិ។ ‘‘ឥទញ្ច យេភុយ្យេន វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ។ ឧគ្គហិតកំ កត្វា និក្ខិត្តន្តិ អប្បដិគ្គហិតំ សយមេវ គហេត្វា និក្ខិត្តំ។ សយំកតំ និរាមិសមេវ វដ្ដតីតិ តទហុបុរេភត្តមេវ សន្ធាយ វុត្តំ។ អថ សយំកតំ និរាមិសំ ភុញ្ជន្តស្ស កស្មា សាមំបាកោ ន ហោតីតិ អាហ – ‘‘នវនីតំ តាបេន្តស្ស ហិ សាមំបាកោ ន ហោតី’’តិ។ សវត្ថុកបដិគ្គហិតស្ស វត្ថុគតិកត្តា អាហ – ‘‘សវត្ថុកស្ស បដិគ្គហិតត្តា’’តិ។ បច្ឆាភត្តំ បដិគ្គហិតេហីតិ បច្ឆាភត្តំ បដិគ្គហិតខីរទធីហិ។ បុរេភត្តម្បិ ច ឧគ្គហិតកេហិ កតំ អព្ភញ្ជនាទីសុ ឧបនេតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ។ ឧភយេសម្បីតិ បច្ឆាភត្តំ បដិគ្គហិតខីរទធីហិ ច បុរេភត្តំ ឧគ្គហិតកេហិ ច កតានំ។ ឯសេវ នយោតិ និស្សគ្គិយំ ហោតីតិ អត្ថោ។ អកប្បិយមំសសប្បិម្ហីតិ អកប្បិយមំសសត្តានំ សប្បិម្ហិ។ ការណបតិរូបកំ វត្វាតិ សជាតិយានំ សប្បិភាវតោតិ ការណបតិរូបកំ វត្វា។
622. Tatiyasikkhāpade yesaṃ maṃsaṃ kappatīti idaṃ nissaggiyavatthudassanatthaṃ vuttaṃ, na pana yesaṃ maṃsaṃ na kappati, tesaṃ sappiādīni na kappantīti dassanatthaṃ. Manussakhīrādīnipi hi no na kappanti, kuto sasassa sappīti āha ‘‘yesañhi khīraṃ atthi, sappipi tesaṃ atthiyevā’’ti. ‘‘Idañca yebhuyyena vutta’’nti vadanti. Uggahitakaṃ katvā nikkhittanti appaṭiggahitaṃ sayameva gahetvā nikkhittaṃ. Sayaṃkataṃ nirāmisameva vaṭṭatīti tadahupurebhattameva sandhāya vuttaṃ. Atha sayaṃkataṃ nirāmisaṃ bhuñjantassa kasmā sāmaṃpāko na hotīti āha – ‘‘navanītaṃ tāpentassa hi sāmaṃpāko na hotī’’ti. Savatthukapaṭiggahitassa vatthugatikattā āha – ‘‘savatthukassa paṭiggahitattā’’ti. Pacchābhattaṃ paṭiggahitehīti pacchābhattaṃ paṭiggahitakhīradadhīhi. Purebhattampi ca uggahitakehi kataṃ abbhañjanādīsu upanetabbanti sambandho. Ubhayesampīti pacchābhattaṃ paṭiggahitakhīradadhīhi ca purebhattaṃ uggahitakehi ca katānaṃ. Eseva nayoti nissaggiyaṃ hotīti attho. Akappiyamaṃsasappimhīti akappiyamaṃsasattānaṃ sappimhi. Kāraṇapatirūpakaṃ vatvāti sajātiyānaṃ sappibhāvatoti kāraṇapatirūpakaṃ vatvā.
សប្បិនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ និរាមិសមេវ សត្តាហំ វដ្ដតីតិ អត្ថោ។ ឯត្ថាតិ នវនីតេ។ ធោតំ វដ្ដតីតិ អធោតំ ចេ, សវត្ថុកបដិគ្គហិតំ ហោតិ, តស្មា ធោតំ បដិគ្គហេត្វា សត្តាហំ និក្ខិបិតុំ វដ្ដតីតិ ថេរានំ អធិប្បាយោ។ តក្កតោ ឧទ្ធដមត្តមេវ ខាទិំសូតិ ឯត្ថ តក្កតោ ឧទ្ធដមត្តំ អធោតម្បិ បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជន្តា ធោវិត្វា បចិត្វា វា បរិភុញ្ជិំសូតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ។ ថេរស្ស ហិ ទធិគុឡិកាទិសហិតម្បិ បដិគ្គហិតំ បច្ឆា ធោវិត្វា បចិត្វា វា បរិភុញ្ជន្តស្ស សវត្ថុកបដិគ្គហណេ ទោសោ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ, តេនេវ ថេរស្ស អធិប្បាយំ ទស្សេន្តេន ‘‘តស្មា នវនីតំ បរិភុញ្ជន្តេន…បេ.… អយមេត្ថ អធិប្បាយោ’’តិ វុត្តំ។ កេចិ បន ‘‘តក្កតោ ឧទ្ធដមត្តមេវ ខាទិំសូ’’តិ វចនស្ស អធិប្បាយំ អជានន្តា ‘‘តក្កតោ ឧទ្ធដមត្តំ អធោតម្បិ ទធិគុឡិកាទិសហិតំ វិកាលេបិ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ។ ន ហិ ទធិគុឡិកាទិអាមិសេន សំសដ្ឋរសំ នវនីតំ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ សក្កា វត្តុំ។ នវនីតំ បរិភុញ្ជន្តេនាតិ អធោវិត្វា បដិគ្គហិតនវនីតំ បរិភុញ្ជន្តេន។ ទធិ ឯវ ទធិគតំ យថា ‘‘គូថគតំ មុត្តគត’’ន្តិ (ម. និ. ២.១១៩)។ ខយំ គមិស្សតីតិ វចនតោ ខីរំ បក្ខិបិត្វា បក្កសប្បិអាទិបិ វិកាលេ កប្បតីតិ វេទិតព្ពំ។ កុក្កុច្ចាយន្តិ កុក្កុច្ចកាតិ ឥមិនា អត្តនាបិ តត្ថ កុក្កុច្ចសព្ភាវំ ទីបេតិ។ តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. ភេសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘និព្ពដ្ដិតសប្បិ វា នវនីតំ វា បចិតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ។ តានិ បដិគ្គហេត្វាតិ តានិ ខីរទធីនិ បដិគ្គហេត្វា។
Sappinayeneva veditabbanti nirāmisameva sattāhaṃ vaṭṭatīti attho. Etthāti navanīte. Dhotaṃ vaṭṭatīti adhotaṃ ce, savatthukapaṭiggahitaṃ hoti, tasmā dhotaṃ paṭiggahetvā sattāhaṃ nikkhipituṃ vaṭṭatīti therānaṃ adhippāyo. Takkato uddhaṭamattameva khādiṃsūti ettha takkato uddhaṭamattaṃ adhotampi paṭiggahetvā paribhuñjantā dhovitvā pacitvā vā paribhuñjiṃsūti evamattho gahetabbo. Therassa hi dadhiguḷikādisahitampi paṭiggahitaṃ pacchā dhovitvā pacitvā vā paribhuñjantassa savatthukapaṭiggahaṇe doso natthīti adhippāyo, teneva therassa adhippāyaṃ dassentena ‘‘tasmā navanītaṃ paribhuñjantena…pe… ayamettha adhippāyo’’ti vuttaṃ. Keci pana ‘‘takkato uddhaṭamattameva khādiṃsū’’ti vacanassa adhippāyaṃ ajānantā ‘‘takkato uddhaṭamattaṃ adhotampi dadhiguḷikādisahitaṃ vikālepi paribhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Na hi dadhiguḷikādiāmisena saṃsaṭṭharasaṃ navanītaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭatīti sakkā vattuṃ. Navanītaṃ paribhuñjantenāti adhovitvā paṭiggahitanavanītaṃ paribhuñjantena. Dadhi eva dadhigataṃ yathā ‘‘gūthagataṃ muttagata’’nti (ma. ni. 2.119). Khayaṃ gamissatīti vacanato khīraṃ pakkhipitvā pakkasappiādipi vikāle kappatīti veditabbaṃ. Kukkuccāyanti kukkuccakāti iminā attanāpi tattha kukkuccasabbhāvaṃ dīpeti. Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘nibbaṭṭitasappi vā navanītaṃ vā pacituṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Tāni paṭiggahetvāti tāni khīradadhīni paṭiggahetvā.
បដិគ្គហេត្វា ឋបិតភេសជ្ជេហីតិ បដិគ្គហេត្វា ឋបិតយាវជីវិកភេសជ្ជេហិ។ វុត្តនយេន យថា តណ្ឌុលាទីនិ ន បច្ចន្តិ, តថា លជ្ជីយេវ សម្បាទេត្វា ទេតីតិ លជ្ជីសាមណេរគ្គហណំ, អបិច អលជ្ជិនា អជ្ឈោហរិតព្ពំ យំ កិញ្ចិ អភិសង្ខរាបេតុំ ន វដ្ដតិ, តស្មាបិ ឯវមាហ។ តិលេ បដិគ្គហេត្វា កតតេលន្តិ អត្តនា ភជ្ជនាទីនិ អកត្វា គហិតតេលំ។ តេនេវ ‘‘សាមិសម្បិ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ។ និព្ពដ្ដិតត្តាតិ យាវកាលិកវត្ថុតោ វិវេចិតត្តា។ ឧភយម្បីតិ អត្តនា ច បរេន ច កតំ។ យាវ អរុណស្ស ឧគ្គមនា តិដ្ឋតិ, និស្សគ្គិយន្តិ សត្តមទិវសេ កតតេលំ សចេ យាវ អរុណុគ្គមនា តិដ្ឋតិ, និស្សគ្គិយំ។
Paṭiggahetvā ṭhapitabhesajjehīti paṭiggahetvā ṭhapitayāvajīvikabhesajjehi. Vuttanayena yathā taṇḍulādīni na paccanti, tathā lajjīyeva sampādetvā detīti lajjīsāmaṇeraggahaṇaṃ, apica alajjinā ajjhoharitabbaṃ yaṃ kiñci abhisaṅkharāpetuṃ na vaṭṭati, tasmāpi evamāha. Tile paṭiggahetvā katatelanti attanā bhajjanādīni akatvā gahitatelaṃ. Teneva ‘‘sāmisampi vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Nibbaṭṭitattāti yāvakālikavatthuto vivecitattā. Ubhayampīti attanā ca parena ca kataṃ. Yāva aruṇassa uggamanā tiṭṭhati, nissaggiyanti sattamadivase katatelaṃ sace yāva aruṇuggamanā tiṭṭhati, nissaggiyaṃ.
៦២៣. អច្ឆវសន្តិ ទុក្កដវត្ថុនោ វសាយ អនុញ្ញាតត្តា តំសទិសានំ ទុក្កដវត្ថូនំយេវ អកប្បិយមំសសត្តានំ វសា អនុញ្ញាតា, ន ថុល្លច្ចយវត្ថូនំ មនុស្សានំ វសាតិ អាហ ‘‘ឋបេត្វា មនុស្សវស’’ន្តិ ។ សំសដ្ឋន្តិ បរិស្សាវិតំ។ ‘‘កាលេ បដិគ្គហិតំ វិកាលេ អនុបសម្បន្នេនបិ និប្បក្កំ សំសដ្ឋញ្ច បរិភុញ្ជន្តស្ស ទ្វេបិ ទុក្កដានិ ហោន្តិយេវា’’តិ វទន្តិ។ យស្មា ខីរទធិអាទីនិ បក្ខិបិត្វា តេលំ បចន្តិ, តស្មា កសដំ ន វដ្ដតិ, តេលមេវ វដ្ដតិ។ តេន វុត្តំ ‘‘បក្កតេលកសដេ វិយ កុក្កុច្ចាយតី’’តិ។ ‘‘សចេ វសាយ សទ្ធិំ បក្កត្តា ន វដ្ដតិ, ឥទំ កស្មា វដ្ដតី’’តិ បុច្ឆន្តា ‘‘ភន្តេ’’តិអាទិមាហំសុ។ ឯតំ វដ្ដតីតិ ននុ ឯតំ ទធិគុឡិកាទីហិ បក្កំ នវនីតំ វដ្ដតីតិ អត្ថោ។
623.Acchavasanti dukkaṭavatthuno vasāya anuññātattā taṃsadisānaṃ dukkaṭavatthūnaṃyeva akappiyamaṃsasattānaṃ vasā anuññātā, na thullaccayavatthūnaṃ manussānaṃ vasāti āha ‘‘ṭhapetvā manussavasa’’nti . Saṃsaṭṭhanti parissāvitaṃ. ‘‘Kāle paṭiggahitaṃ vikāle anupasampannenapi nippakkaṃ saṃsaṭṭhañca paribhuñjantassa dvepi dukkaṭāni hontiyevā’’ti vadanti. Yasmā khīradadhiādīni pakkhipitvā telaṃ pacanti, tasmā kasaṭaṃ na vaṭṭati, telameva vaṭṭati. Tena vuttaṃ ‘‘pakkatelakasaṭe viya kukkuccāyatī’’ti. ‘‘Sace vasāya saddhiṃ pakkattā na vaṭṭati, idaṃ kasmā vaṭṭatī’’ti pucchantā ‘‘bhante’’tiādimāhaṃsu. Etaṃ vaṭṭatīti nanu etaṃ dadhiguḷikādīhi pakkaṃ navanītaṃ vaṭṭatīti attho.
‘‘មធុករីហិ នាម មធុមក្ខិកាហីតិ អយំ ខុទ្ទកមក្ខិកានំ ភមរមក្ខិកានញ្ច សាមញ្ញនិទ្ទេសោ’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ។ កេចិ បន ‘‘ទណ្ឌកេសុ មធុករា មធុករី មក្ខិកា នាមា’’តិ វត្វា ‘‘តាហិ មធុករីអាទីហិ តីហិ មក្ខិកាហិ កតំ មធុ នាមា’’តិ វទន្តិ។ ភមរមក្ខិកាហីតិ មហាភមរមក្ខិកាហិ។ សិលេសសទិសន្តិ ឃនបក្កំ វុត្តំ។ ឥតរន្តិ តនុកមធុ។ មធុបដលន្តិ មធុរហិតំ កេវលំ មធុបដលំ។ ‘‘សចេ មធុសហិតំ បដលំ បដិគ្គហេត្វា និក្ខិបន្តិ, បដលស្ស ភាជនដ្ឋានិយត្តា មធុនោ វសេន សត្តាហាតិក្កមេ និស្សគ្គិយំ ហោតី’’តិ វទន្តិ, ‘‘មធុមក្ខិតំ បន មធុគតិកមេវា’’តិ ឥមិនា តំ ន សមេតិ។
‘‘Madhukarīhi nāma madhumakkhikāhīti ayaṃ khuddakamakkhikānaṃ bhamaramakkhikānañca sāmaññaniddeso’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Keci pana ‘‘daṇḍakesu madhukarā madhukarī makkhikā nāmā’’ti vatvā ‘‘tāhi madhukarīādīhi tīhi makkhikāhi kataṃ madhu nāmā’’ti vadanti. Bhamaramakkhikāhīti mahābhamaramakkhikāhi. Silesasadisanti ghanapakkaṃ vuttaṃ. Itaranti tanukamadhu. Madhupaṭalanti madhurahitaṃ kevalaṃ madhupaṭalaṃ. ‘‘Sace madhusahitaṃ paṭalaṃ paṭiggahetvā nikkhipanti, paṭalassa bhājanaṭṭhāniyattā madhuno vasena sattāhātikkame nissaggiyaṃ hotī’’ti vadanti, ‘‘madhumakkhitaṃ pana madhugatikamevā’’ti iminā taṃ na sameti.
‘‘ផាណិតំ នាម ឧច្ឆុម្ហា និព្ពត្ត’’ន្តិ បាឡិយំ អវិសេសេន វុត្តត្តា អដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘ឧច្ឆុរសំ ឧបាទាយ…បេ.… អវត្ថុកា ឧច្ឆុវិកតិ ‘ផាណិត’ន្តិ វេទិតព្ពា’’តិ វចនតោ ឧច្ឆុរសោបិ និក្កសដោ សត្តាហកាលិកោតិ វេទិតព្ពោ។ កេនចិ បន ‘‘មធុម្ហិ ចត្តារោ កាលិកា យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពា, ឧច្ឆុម្ហិ ចា’’តិ វត្វា ‘‘សមក្ខិកណ្ឌសេឡកំ យាវកាលិកំ, អនេឡកំ ឧទកសម្ភិន្នំ យាមកាលិកំ, អសម្ភិន្នំ សត្តាហកាលិកំ, មធុសិត្ថំ បរិសុទ្ធំ យាវជីវិកំ, តថា ឧច្ឆុ វា រសោ វា សកសដោ យាវកាលិកោ, និក្កសដោ ឧទកសម្ភិន្នោ យាមកាលិកោ, អសម្ភិន្នោ សត្តាហកាលិកោ, សុទ្ធកសដំ យាវជីវិក’’ន្តិ ច វត្វា ឧត្តរិបិ ពហុធា បបញ្ចិតំ។ តត្ថ ‘‘ឧទកសម្ភិន្នំ មធុ វា ឧច្ឆុរសោ វា ឧទកសម្ភិន្នោ យាមកាលិកោ’’តិ ឥទំ នេវ បាឡិយំ, ន អដ្ឋកថាយំ ទិស្សតិ។ ‘‘យាវកាលិកំ សមានំ គរុតរម្បិ មុទ្ទិកាជាតិរសំ អត្តនា សំសដ្ឋំ លហុកំ យាមកាលិកភាវំ ឧបនេន្តំ ឧទកំ លហុតរំ សត្តាហកាលិកំ អត្តនា សំសដ្ឋំ គរុតរំ យាមកាលិកភាវំ ឧបនេតី’’តិ ឯត្ថ ការណំ សោយេវ បុច្ឆិតព្ពោ, សព្ពត្ថ បាឡិយំ អដ្ឋកថាយញ្ច ឧទកសម្ភេទេន គរុតរស្សបិ លហុភាវោបគមនំយេវ ទស្សិតំ។ បាឡិយម្បិ ហិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, គិលានស្ស គុឡំ, អគិលានស្ស គុឡោទក’’ន្តិ (មហាវ. ២៨៤) វទន្តេន អគិលានេន បរិភុញ្ជិតុំ អយុត្តោបិ គុឡោ ឧទកសម្ភិន្នោ អគិលានស្សបិ វដ្ដតីតិ អនុញ្ញាតោ។
‘‘Phāṇitaṃ nāma ucchumhā nibbatta’’nti pāḷiyaṃ avisesena vuttattā aṭṭhakathāyañca ‘‘ucchurasaṃ upādāya…pe… avatthukā ucchuvikati ‘phāṇita’nti veditabbā’’ti vacanato ucchurasopi nikkasaṭo sattāhakālikoti veditabbo. Kenaci pana ‘‘madhumhi cattāro kālikā yathāsambhavaṃ yojetabbā, ucchumhi cā’’ti vatvā ‘‘samakkhikaṇḍaseḷakaṃ yāvakālikaṃ, aneḷakaṃ udakasambhinnaṃ yāmakālikaṃ, asambhinnaṃ sattāhakālikaṃ, madhusitthaṃ parisuddhaṃ yāvajīvikaṃ, tathā ucchu vā raso vā sakasaṭo yāvakāliko, nikkasaṭo udakasambhinno yāmakāliko, asambhinno sattāhakāliko, suddhakasaṭaṃ yāvajīvika’’nti ca vatvā uttaripi bahudhā papañcitaṃ. Tattha ‘‘udakasambhinnaṃ madhu vā ucchuraso vā udakasambhinno yāmakāliko’’ti idaṃ neva pāḷiyaṃ, na aṭṭhakathāyaṃ dissati. ‘‘Yāvakālikaṃ samānaṃ garutarampi muddikājātirasaṃ attanā saṃsaṭṭhaṃ lahukaṃ yāmakālikabhāvaṃ upanentaṃ udakaṃ lahutaraṃ sattāhakālikaṃ attanā saṃsaṭṭhaṃ garutaraṃ yāmakālikabhāvaṃ upanetī’’ti ettha kāraṇaṃ soyeva pucchitabbo, sabbattha pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca udakasambhedena garutarassapi lahubhāvopagamanaṃyeva dassitaṃ. Pāḷiyampi hi ‘‘anujānāmi, bhikkhave, gilānassa guḷaṃ, agilānassa guḷodaka’’nti (mahāva. 284) vadantena agilānena paribhuñjituṃ ayuttopi guḷo udakasambhinno agilānassapi vaṭṭatīti anuññāto.
យម្បិ ច ‘‘ឧច្ឆុ ចេ យាវកាលិកោ, ឧច្ឆុរសោ ចេ យាមកាលិកោ, ផាណិតំ ចេ សត្តាហកាលិកំ, តចោ ចេ យាវជីវិកោ’’តិ អដ្ឋកថាវចនំ ទស្សេត្វា ‘‘ឧច្ឆុរសោ ឧទកសម្ភិន្នោ យាមកាលិកោ’’តិ អញ្ញេន កេនចិ វុត្តំ, តម្បិ តថាវិធស្ស អដ្ឋកថាវចនស្ស ឥមិស្សា សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ អភាវតោ ន សារតោ បច្ចេតព្ពំ។ តតោយេវ ច ‘‘ឧច្ឆុរសោ ឧទកេន សម្ភិន្នោបិ អសម្ភិន្នោបិ សត្តាហកាលិកោយេវា’’តិ កេចិ អាចរិយា វទន្តិ។ ភេសជ្ជក្ខន្ធកេ ច ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឧច្ឆុរស’’ន្តិ (មហាវ. ៣០០) ឯត្ថ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ អវិសេសេន វុត្តំ ‘‘ឧច្ឆុរសោ សត្តាហកាលិកោ’’តិ។
Yampi ca ‘‘ucchu ce yāvakāliko, ucchuraso ce yāmakāliko, phāṇitaṃ ce sattāhakālikaṃ, taco ce yāvajīviko’’ti aṭṭhakathāvacanaṃ dassetvā ‘‘ucchuraso udakasambhinno yāmakāliko’’ti aññena kenaci vuttaṃ, tampi tathāvidhassa aṭṭhakathāvacanassa imissā samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya abhāvato na sārato paccetabbaṃ. Tatoyeva ca ‘‘ucchuraso udakena sambhinnopi asambhinnopi sattāhakālikoyevā’’ti keci ācariyā vadanti. Bhesajjakkhandhake ca ‘‘anujānāmi, bhikkhave, ucchurasa’’nti (mahāva. 300) ettha tīsupi gaṇṭhipadesu avisesena vuttaṃ ‘‘ucchuraso sattāhakāliko’’ti.
សយំកតំ និរាមិសមេវ វដ្ដតីតិ ឯត្ថ អបរិស្សាវិតំ បដិគ្គហិតម្បិ ករណសមយេ បរិស្សាវេត្វា កសដំ អបនេត្វាវ អត្តនា កតន្តិ គហេតព្ពំ។ ឈាមឧច្ឆុផាណិតន្តិ អគ្គិនា ទឌ្ឍេ ឧច្ឆុខេត្តេ ឈាមឧច្ឆុនា កតផាណិតំ។ កោដ្ដិតឧច្ឆុផាណិតន្តិ ខុទ្ទានុខុទ្ទកំ ឆិន្ទិត្វា កោដ្ដេត្វា និប្បីឡេត្វា បក្កំ យេភុយ្យេន ច សកសដំ ផាណិតំ។ តាទិសស្ស ច កសដស្ស អព្ពោហារិកត្តា ‘‘តំ យុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ។ សីតុទកេន កតន្តិ មធុកបុប្ផានិ សីតោទកេ បក្ខិបិត្វា មទ្ទិត្វា បុប្ផរសេ ឧទកគតេ សតិ តំ ឧទកំ គហេត្វា បចិត្វា កតផាណិតំ។ ខីរំ បក្ខិបិត្វា កតំ មធុកផាណិតំ យាវកាលិកន្តិ ឯត្ថ ខីរំ បក្ខិបិត្វា បក្កតេលំ កស្មា វិកាលេ វដ្ដតីតិ ចេ? តេលេ បក្ខិត្តខីរំ តេលមេវ ហោតិ, អញ្ញំ បន ខីរំ បក្ខិបិត្វា កតំ ខីរភាវំ គណ្ហាតីតិ ឥទមេត្ថ ការណំ។ យទិ ឯវំ ខណ្ឌសក្ខរម្បិ ខីរំ បក្ខិបិត្វា ករោន្តិ, តំ កស្មា វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘ខណ្ឌសក្ខរំ បនា’’តិអាទិ។ តត្ថ ខីរជល្លិកន្តិ ខីរផេណំ។
Sayaṃkataṃ nirāmisameva vaṭṭatīti ettha aparissāvitaṃ paṭiggahitampi karaṇasamaye parissāvetvā kasaṭaṃ apanetvāva attanā katanti gahetabbaṃ. Jhāmaucchuphāṇitanti agginā daḍḍhe ucchukhette jhāmaucchunā kataphāṇitaṃ. Koṭṭitaucchuphāṇitanti khuddānukhuddakaṃ chinditvā koṭṭetvā nippīḷetvā pakkaṃ yebhuyyena ca sakasaṭaṃ phāṇitaṃ. Tādisassa ca kasaṭassa abbohārikattā ‘‘taṃ yutta’’nti vuttaṃ. Sītudakena katanti madhukapupphāni sītodake pakkhipitvā madditvā puppharase udakagate sati taṃ udakaṃ gahetvā pacitvā kataphāṇitaṃ. Khīraṃ pakkhipitvā kataṃ madhukaphāṇitaṃ yāvakālikanti ettha khīraṃ pakkhipitvā pakkatelaṃ kasmā vikāle vaṭṭatīti ce? Tele pakkhittakhīraṃ telameva hoti, aññaṃ pana khīraṃ pakkhipitvā kataṃ khīrabhāvaṃ gaṇhātīti idamettha kāraṇaṃ. Yadi evaṃ khaṇḍasakkharampi khīraṃ pakkhipitvā karonti, taṃ kasmā vaṭṭatīti āha ‘‘khaṇḍasakkharaṃ panā’’tiādi. Tattha khīrajallikanti khīrapheṇaṃ.
ភេសជ្ជោទិស្សំ ទស្សេន្តេន ‘‘សត្តវិធញ្ហិ ឱទិស្សំ នាមា’’តិអាទិនា ឥតរានិបិ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តានិ។ វិកដានីតិ អបកតិភេសជ្ជត្តា វិកដានិ, វិរូបានីតិ អត្ថោ។ ទុក្កដវត្ថូនម្បិ អកប្បិយមំសានំ វសាយ អនុញ្ញាតត្តា ‘‘វសោទិស្ស’’ន្តិ វុត្តំ។ ឱឡារិកានម្បិ អាហារត្ថំ ផរិតុំ សមត្ថានំ សប្បិអាទីនំ ភេសជ្ជនាមេន អនុញ្ញាតត្តា ‘‘ភេសជ្ជោទិស្ស’’ន្តិ វុត្តំ ។ ‘‘បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ សតិ បច្ចយេតិ វុត្តត្តា បដិគ្គហិតភេសជ្ជានិ ទុតិយទិវសតោ បដ្ឋាយ បុរេភត្តម្បិ សតិ បច្ចយេ បរិភុញ្ជិតព្ពានិ, ន អាហារត្ថំ ភេសជ្ជត្ថាយ បដិគ្គហិតត្តា’’តិ វទន្តិ។
Bhesajjodissaṃ dassentena ‘‘sattavidhañhi odissaṃ nāmā’’tiādinā itarānipi atthuddhāravasena vuttāni. Vikaṭānīti apakatibhesajjattā vikaṭāni, virūpānīti attho. Dukkaṭavatthūnampi akappiyamaṃsānaṃ vasāya anuññātattā ‘‘vasodissa’’nti vuttaṃ. Oḷārikānampi āhāratthaṃ pharituṃ samatthānaṃ sappiādīnaṃ bhesajjanāmena anuññātattā ‘‘bhesajjodissa’’nti vuttaṃ . ‘‘Pacchābhattato paṭṭhāya sati paccayeti vuttattā paṭiggahitabhesajjāni dutiyadivasato paṭṭhāya purebhattampi sati paccaye paribhuñjitabbāni, na āhāratthaṃ bhesajjatthāya paṭiggahitattā’’ti vadanti.
៦២៤. ទ្វារវាតបានកវាដេសូតិ មហាទ្វារស្ស វាតបានានញ្ច កវាដផលកេសុ។ កសាវេ បក្ខិត្តានិ តានិ អត្តនោ សភាវំ បរិច្ចជន្តិ, តស្មា ‘‘មក្ខេតព្ពានី’’តិ វុត្តំ, ឃុណបាណកាទិបរិហារត្ថំ មក្ខេតព្ពានីតិ អត្ថោ។ អធិដ្ឋេតីតិ ‘‘ឥទានិ មយ្ហំ អជ្ឈោហរណីយំ ន ភវិស្សតិ , ពាហិរបរិភោគត្ថាយ គមិស្សតី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេតីតិ អត្ថោ។ តេនេវាហ – ‘‘សប្បិញ្ច តេលញ្ច វសញ្ច មុទ្ធនិ តេលំ វា អព្ភញ្ជនំ វា’’តិអាទិ។ ‘‘ឯវំ អធិដ្ឋិតញ្ច បដិគ្គហណំ វិជហតី’’តិ វទន្តិ។
624.Dvāravātapānakavāṭesūti mahādvārassa vātapānānañca kavāṭaphalakesu. Kasāve pakkhittāni tāni attano sabhāvaṃ pariccajanti, tasmā ‘‘makkhetabbānī’’ti vuttaṃ, ghuṇapāṇakādiparihāratthaṃ makkhetabbānīti attho. Adhiṭṭhetīti ‘‘idāni mayhaṃ ajjhoharaṇīyaṃ na bhavissati , bāhiraparibhogatthāya gamissatī’’ti cittaṃ uppādetīti attho. Tenevāha – ‘‘sappiñca telañca vasañca muddhani telaṃ vā abbhañjanaṃ vā’’tiādi. ‘‘Evaṃ adhiṭṭhitañca paṭiggahaṇaṃ vijahatī’’ti vadanti.
៦២៥. សចេ ទ្វិន្នំ សន្តកំ ឯកេន បដិគ្គហិតំ អវិភត្តំ ហោតិ, បរិភុញ្ជិតុំ បន ន វដ្ដតីតិ ឯត្ថ មជ្ឈេ បាឋោ បរិហីនោ, ឯវំ បនេត្ថ បាឋោ វេទិតព្ពោ ‘‘សចេ ទ្វិន្នំ សន្តកំ ឯកេន បដិគ្គហិតំ អវិភត្តំ ហោតិ, សត្តាហាតិក្កមេ ទ្វិន្នម្បិ អនាបត្តិ, បរិភុញ្ជិតុំ បន ន វដ្ដតី’’តិ។ អញ្ញថា បន សទ្ទប្បយោគោបិ ន សង្គច្ឆតិ។ គណ្ឋិបទេបិ ច អយមេវ បាឋោ ទស្សិតោ។ តត្ថ ទ្វិន្នម្បិ អនាបត្តីតិ យថា អញ្ញស្ស សន្តកំ ឯកេន បដិគ្គហិតំ សត្តាហាតិក្កមេន និស្សគ្គិយំ ន ហោតិ បរសន្តកភាវតោ, ឯវមិទម្បិ អវិភត្តត្តា ឧភយសាធារណម្បិ អវិនិព្ភោគភាវតោ និស្សគ្គិយំ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ។ បរិភុញ្ជិតុំ បន ន វដ្ដតីតិ ភិក្ខុនា បដិគ្គហិតត្តា សត្តាហាតិក្កមេ យស្ស កស្សចិ ភិក្ខុនោ បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ បដិគ្គហិតសប្បិអាទីនំ បរិភោគស្ស សត្តាហេនេវ បរិច្ឆិន្នត្តា។ ‘‘តានិ បដិគ្គហេត្វា សត្តាហបរមំ សន្និធិការកំ បរិភុញ្ជិតព្ពានី’’តិ ហិ វុត្តំ។ គណ្ឋិបទេសុ បន តីសុបិ ឥធ បាឋស្ស បរិហីនភាវំ អសល្លក្ខេត្វា ‘‘បរិភុញ្ជិតុំ បន ន វដ្ដតីតិ ឥទំ អន្តោសត្តាហេ បរិភោគំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ សញ្ញាយ វិស្សាសគ្គាហាភាវតោ បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ ឯវមត្ថោ វុត្តោ, សោ ន គហេតព្ពោ។
625.Sace dvinnaṃ santakaṃ ekena paṭiggahitaṃ avibhattaṃ hoti, paribhuñjituṃ pana na vaṭṭatīti ettha majjhe pāṭho parihīno, evaṃ panettha pāṭho veditabbo ‘‘sace dvinnaṃ santakaṃ ekena paṭiggahitaṃ avibhattaṃ hoti, sattāhātikkame dvinnampi anāpatti, paribhuñjituṃ pana na vaṭṭatī’’ti. Aññathā pana saddappayogopi na saṅgacchati. Gaṇṭhipadepi ca ayameva pāṭho dassito. Tattha dvinnampi anāpattīti yathā aññassa santakaṃ ekena paṭiggahitaṃ sattāhātikkamena nissaggiyaṃ na hoti parasantakabhāvato, evamidampi avibhattattā ubhayasādhāraṇampi avinibbhogabhāvato nissaggiyaṃ na hotīti adhippāyo. Paribhuñjituṃ pana na vaṭṭatīti bhikkhunā paṭiggahitattā sattāhātikkame yassa kassaci bhikkhuno paribhuñjituṃ na vaṭṭati paṭiggahitasappiādīnaṃ paribhogassa sattāheneva paricchinnattā. ‘‘Tāni paṭiggahetvā sattāhaparamaṃ sannidhikārakaṃ paribhuñjitabbānī’’ti hi vuttaṃ. Gaṇṭhipadesu pana tīsupi idha pāṭhassa parihīnabhāvaṃ asallakkhetvā ‘‘paribhuñjituṃ pana na vaṭṭatīti idaṃ antosattāhe paribhogaṃ sandhāya vuttanti saññāya vissāsaggāhābhāvato paribhuñjituṃ na vaṭṭatī’’ti evamattho vutto, so na gahetabbo.
អាវុសោ, ឥមំ តេលំ សត្តាហមត្តំ បរិភុញ្ជ ត្វន្តិ ឥមិនា យេន បដិគ្គហិតំ, តេន អន្តោសត្តាហេយេវ បរស្ស វិស្សជ្ជិតភាវំ ទស្សេតិ។ កស្ស អាបត្តីតិ បឋមំ តាវ ឧភិន្នំ សាធារណត្តា អនាបត្តិ វុត្តា។ ឥទានិ បន ឯកេន ឥតរស្ស វិស្សដ្ឋភាវតោ ឧភយសាធារណតា នត្ថីតិ វិភត្តសទិសំ ហុត្វា ឋិតំ, តស្មា ឯត្ថ បដិគ្គហិតស្ស សត្តាហាតិក្កមេ ឯកស្ស អាបត្តិយា ភវិតព្ពន្តិ មញ្ញមានោ ‘‘កិំ បដិគ្គហណបច្ចយា បដិគ្គាហកស្ស អាបត្តិ, ឧទាហុ យស្ស សន្តកំ ជាតំ, តស្សា’’តិ បុច្ឆតិ។ និស្សដ្ឋភាវតោយេវ ច ឥធ ‘‘អវិភត្តភាវតោ’’តិ ការណំ អវត្វា ‘‘យេន បដិគ្គហិតំ, តេន វិស្សជ្ជិតត្តា’’តិ វុត្តំ។ ឥទញ្ច វិស្សដ្ឋភាវតោ ឧភយសាធារណតំ បហាយ ឯកស្ស សន្តកំ ហោន្តម្បិ យេន បដិគ្គហិតំ, តតោ អញ្ញស្ស សន្តកំ ជាតំ, តស្មា បរសន្តកបដិគ្គហណេ វិយ បដិគ្គាហកស្ស បដិគ្គហណបច្ចយា នត្ថិ អាបត្តីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន បន ‘‘យេន បដិគ្គហិតំ, តេន វិស្សជ្ជិតត្តា’’តិ វចនតោ អវិស្សជ្ជិតេ សតិ អវិភត្តេបិ សត្តាហាតិក្កមេ អាបត្តីតិ ទស្សនត្ថំ អវិស្សជ្ជិតេ អវិភត្តភាវតោយេវ អនាបត្តិយា សិទ្ធត្តា។ សចេ បន ឥតរោ យេន បដិគ្គហិតំ, តស្សេវ អន្តោសត្តាហេ អត្តនោ ភាគម្បិ វិស្សជ្ជេតិ, សត្តាហាតិក្កមេ សិយា អាបត្តិ យេន បដិគ្គហិតំ, តស្សេវ សន្តកភាវមាបន្នត្តា ឥតរស្ស អប្បដិគ្គហិតត្តា។ ឥមិនា តស្ស សន្តកភាវេបិ អញ្ញេន បដិគ្គហិតសកសន្តកេ វិយ តេន អប្បដិគ្គហិតភាវតោ អនាបត្តីតិ ទីបេតិ។ ឥទំ បន អធិប្បាយំ អជានិត្វា ឥតោ អញ្ញថា គណ្ឋិបទការាទីហិ បបញ្ចិតំ, ន តំ សារតោ បច្ចេតព្ពំ។
Āvuso, imaṃ telaṃ sattāhamattaṃ paribhuñja tvanti iminā yena paṭiggahitaṃ, tena antosattāheyeva parassa vissajjitabhāvaṃ dasseti. Kassa āpattīti paṭhamaṃ tāva ubhinnaṃ sādhāraṇattā anāpatti vuttā. Idāni pana ekena itarassa vissaṭṭhabhāvato ubhayasādhāraṇatā natthīti vibhattasadisaṃ hutvā ṭhitaṃ, tasmā ettha paṭiggahitassa sattāhātikkame ekassa āpattiyā bhavitabbanti maññamāno ‘‘kiṃ paṭiggahaṇapaccayā paṭiggāhakassa āpatti, udāhu yassa santakaṃ jātaṃ, tassā’’ti pucchati. Nissaṭṭhabhāvatoyeva ca idha ‘‘avibhattabhāvato’’ti kāraṇaṃ avatvā ‘‘yena paṭiggahitaṃ, tena vissajjitattā’’ti vuttaṃ. Idañca vissaṭṭhabhāvato ubhayasādhāraṇataṃ pahāya ekassa santakaṃ hontampi yena paṭiggahitaṃ, tato aññassa santakaṃ jātaṃ, tasmā parasantakapaṭiggahaṇe viya paṭiggāhakassa paṭiggahaṇapaccayā natthi āpattīti dassanatthaṃ vuttaṃ, na pana ‘‘yena paṭiggahitaṃ, tena vissajjitattā’’ti vacanato avissajjite sati avibhattepi sattāhātikkame āpattīti dassanatthaṃ avissajjite avibhattabhāvatoyeva anāpattiyā siddhattā. Sace pana itaro yena paṭiggahitaṃ, tasseva antosattāhe attano bhāgampi vissajjeti, sattāhātikkame siyā āpatti yena paṭiggahitaṃ, tasseva santakabhāvamāpannattā itarassa appaṭiggahitattā. Iminā tassa santakabhāvepi aññena paṭiggahitasakasantake viya tena appaṭiggahitabhāvato anāpattīti dīpeti. Idaṃ pana adhippāyaṃ ajānitvā ito aññathā gaṇṭhipadakārādīhi papañcitaṃ, na taṃ sārato paccetabbaṃ.
អបរិភោគំ ហោតីតិ កស្សចិ អមនុញ្ញស្ស បតិតត្តា បរិភោគារហំ ន ហោតិ។ យេន ចិត្តេនាតិ យេន បរិច្ចជិតុកាមតាចិត្តេន។ ‘‘អន្តោសត្តាហេ’’តិ អធិការត្តា ‘‘អន្តោសត្តាហេ អនបេក្ខោ ទត្វា បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជតី’’តិ ឥមំ សម្ពន្ធំ សន្ធាយ មហាសុមត្ថេរេន ‘‘ឯវំ អន្តោសត្តាហេ ទត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ។ មហាបទុមត្ថេរោ បន យទិ ឯវំ ‘‘វិស្សជ្ជេតី’’តិ ឥមិនាវ តំ សិទ្ធំ, សត្តាហាតិក្កន្តំ បន និស្សដ្ឋំ បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ, តស្មា តស្ស បរិភោគមុខទស្សនមិទន្តិ អាហ – ‘‘នយិទំ យាចិតព្ព’’ន្តិអាទិ។ អញ្ញេន ភិក្ខុនាតិ ឯត្ថ សុទ្ធចិត្តេន ទិន្នត្តា សយម្បិ អាហរាបេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិយេវ។ សប្បិអាទីនំ បដិគ្គហិតភាវោ, អត្តនោ សន្តកតា, សត្តាហាតិក្កមោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ។
Aparibhogaṃ hotīti kassaci amanuññassa patitattā paribhogārahaṃ na hoti. Yena cittenāti yena pariccajitukāmatācittena. ‘‘Antosattāhe’’ti adhikārattā ‘‘antosattāhe anapekkho datvā paṭilabhitvā paribhuñjatī’’ti imaṃ sambandhaṃ sandhāya mahāsumattherena ‘‘evaṃ antosattāhe datvā’’tiādi vuttaṃ. Mahāpadumatthero pana yadi evaṃ ‘‘vissajjetī’’ti imināva taṃ siddhaṃ, sattāhātikkantaṃ pana nissaṭṭhaṃ paṭilabhitvā paribhuñjituṃ na vaṭṭati, tasmā tassa paribhogamukhadassanamidanti āha – ‘‘nayidaṃ yācitabba’’ntiādi. Aññena bhikkhunāti ettha suddhacittena dinnattā sayampi āharāpetvā paribhuñjituṃ vaṭṭatiyeva. Sappiādīnaṃ paṭiggahitabhāvo, attano santakatā, sattāhātikkamoti imānettha tīṇi aṅgāni.
ភេសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / វិនយបិដក • Vinayapiṭaka / មហាវិភង្គ • Mahāvibhaṅga / ៣. ភេសជ្ជសិក្ខាបទំ • 3. Bhesajjasikkhāpadaṃ
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / វិនយបិដក (អដ្ឋកថា) • Vinayapiṭaka (aṭṭhakathā) / មហាវិភង្គ-អដ្ឋកថា • Mahāvibhaṅga-aṭṭhakathā / ៣. ភេសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា • 3. Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / វជិរពុទ្ធិ-ដីកា • Vajirabuddhi-ṭīkā / ៣. ភេសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា • 3. Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / វិមតិវិនោទនី-ដីកា • Vimativinodanī-ṭīkā / ៣. ភេសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា • 3. Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā
