| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / มหาวิภงฺค-อฎฺฐกถา • Mahāvibhaṅga-aṭṭhakathā |
ฯ นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสฯ
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
วินยปิฎเก
Vinayapiṭake
ปาราชิกกณฺฑ-อฎฺฐกถา (ปฐโม ภาโค)
Pārājikakaṇḍa-aṭṭhakathā (paṭhamo bhāgo)
คนฺถารมฺภกถา
Ganthārambhakathā
โย กปฺปโกฎีหิปิ อปฺปเมยฺยํ;
Yo kappakoṭīhipi appameyyaṃ;
กาลํ กโรโนฺต อติทุกฺกรานิ;
Kālaṃ karonto atidukkarāni;
เขทํ คโต โลกหิตาย นาโถ;
Khedaṃ gato lokahitāya nātho;
นโม มหาการุณิกสฺส ตสฺสฯ
Namo mahākāruṇikassa tassa.
อสมฺพุธํ พุทฺธนิเสวิตํ ยํ;
Asambudhaṃ buddhanisevitaṃ yaṃ;
ภวาภวํ คจฺฉติ ชีวโลโก;
Bhavābhavaṃ gacchati jīvaloko;
นโม อวิชฺชาทิกิเลสชาล-
Namo avijjādikilesajāla-
วิทฺธํสิโน ธมฺมวรสฺส ตสฺสฯ
Viddhaṃsino dhammavarassa tassa.
คุเณหิ โย สีลสมาธิปญฺญา-
Guṇehi yo sīlasamādhipaññā-
วิมุตฺติญาณปฺปภุตีหิ ยุโตฺต;
Vimuttiñāṇappabhutīhi yutto;
เขตฺตํ ชนานํ กุสลตฺถิกานํ;
Khettaṃ janānaṃ kusalatthikānaṃ;
ตมริยสงฺฆํ สิรสา นมามิฯ
Tamariyasaṅghaṃ sirasā namāmi.
อิเจฺจวมจฺจนฺตนมสฺสเนยฺยํ;
Iccevamaccantanamassaneyyaṃ;
นมสฺสมาโน รตนตฺตยํ ยํ;
Namassamāno ratanattayaṃ yaṃ;
ปุญฺญาภิสนฺทํ วิปุลํ อลตฺถํ;
Puññābhisandaṃ vipulaṃ alatthaṃ;
ตสฺสานุภาเวน หตนฺตราโยฯ
Tassānubhāvena hatantarāyo.
ยสฺมิํ ฐิเต สาสนมฎฺฐิตสฺส;
Yasmiṃ ṭhite sāsanamaṭṭhitassa;
ปติฎฺฐิตํ โหติ สุสณฺฐิตสฺส;
Patiṭṭhitaṃ hoti susaṇṭhitassa;
ตํ วณฺณยิสฺสํ วินยํ อมิสฺสํ;
Taṃ vaṇṇayissaṃ vinayaṃ amissaṃ;
นิสฺสาย ปุพฺพาจริยานุภาวํฯ
Nissāya pubbācariyānubhāvaṃ.
กามญฺจ ปุพฺพาจริยาสเภหิ;
Kāmañca pubbācariyāsabhehi;
ญาณมฺพุนิโทฺธตมลาสเวหิ;
Ñāṇambuniddhotamalāsavehi;
วิสุทฺธวิชฺชาปฎิสมฺภิเทหิ ;
Visuddhavijjāpaṭisambhidehi ;
สทฺธมฺมสํวณฺณนโกวิเทหิฯ
Saddhammasaṃvaṇṇanakovidehi.
สเลฺลขิเย โนสุลภูปเมหิ;
Sallekhiye nosulabhūpamehi;
มหาวิหารสฺส ธชูปเมหิ;
Mahāvihārassa dhajūpamehi;
สํวณฺณิโตยํ วินโย นเยหิ;
Saṃvaṇṇitoyaṃ vinayo nayehi;
จิเตฺตหิ สมฺพุทฺธวรนฺวเยหิฯ
Cittehi sambuddhavaranvayehi.
สํวณฺณนา สีหฬทีปเกน;
Saṃvaṇṇanā sīhaḷadīpakena;
วาเกฺยน เอสา ปน สงฺขตตฺตา;
Vākyena esā pana saṅkhatattā;
น กิญฺจิ อตฺถํ อภิสมฺภุณาติ;
Na kiñci atthaṃ abhisambhuṇāti;
ทีปนฺตเร ภิกฺขุชนสฺส ยสฺมาฯ
Dīpantare bhikkhujanassa yasmā.
ตสฺมา อิมํ ปาฬินยานุรูปํ;
Tasmā imaṃ pāḷinayānurūpaṃ;
สํวณฺณนํ ทานิ สมารภิสฺสํ;
Saṃvaṇṇanaṃ dāni samārabhissaṃ;
อเชฺฌสนํ พุทฺธสิริวฺหยสฺส;
Ajjhesanaṃ buddhasirivhayassa;
เถรสฺส สมฺมา สมนุสฺสรโนฺตฯ
Therassa sammā samanussaranto.
สํวณฺณนํ ตญฺจ สมารภโนฺต;
Saṃvaṇṇanaṃ tañca samārabhanto;
ตสฺสา มหาอฎฺฐกถํ สรีรํ;
Tassā mahāaṭṭhakathaṃ sarīraṃ;
กตฺวา มหาปจฺจริยํ ตเถว;
Katvā mahāpaccariyaṃ tatheva;
กุรุนฺทินามาทิสุ วิสฺสุตาสุฯ
Kurundināmādisu vissutāsu.
วินิจฺฉโย อฎฺฐกถาสุ วุโตฺต;
Vinicchayo aṭṭhakathāsu vutto;
โย ยุตฺตมตฺถํ อปริจฺจชโนฺต;
Yo yuttamatthaṃ apariccajanto;
ตโตปิ อโนฺตคธเถรวาทํ;
Tatopi antogadhatheravādaṃ;
สํวณฺณนํ สมฺม สมารภิสฺสํฯ
Saṃvaṇṇanaṃ samma samārabhissaṃ.
ตํ เม นิสาเมนฺตุ ปสนฺนจิตฺตา;
Taṃ me nisāmentu pasannacittā;
เถรา จ ภิกฺขู นวมชฺฌิมา จ;
Therā ca bhikkhū navamajjhimā ca;
ธมฺมปฺปทีปสฺส ตถาคตสฺส;
Dhammappadīpassa tathāgatassa;
สกฺกจฺจ ธมฺมํ ปติมานยนฺตาฯ
Sakkacca dhammaṃ patimānayantā.
พุเทฺธน ธโมฺม วินโย จ วุโตฺต;
Buddhena dhammo vinayo ca vutto;
โย ตสฺส ปุเตฺตหิ ตเถว ญาโต;
Yo tassa puttehi tatheva ñāto;
โส เยหิ เตสํ มติมจฺจชนฺตา;
So yehi tesaṃ matimaccajantā;
ยสฺมา ปุเร อฎฺฐกถา อกํสุฯ
Yasmā pure aṭṭhakathā akaṃsu.
ตสฺมา หิ ยํ อฎฺฐกถาสุ วุตฺตํ;
Tasmā hi yaṃ aṭṭhakathāsu vuttaṃ;
ตํ วชฺชยิตฺวาน ปมาทเลขํ;
Taṃ vajjayitvāna pamādalekhaṃ;
สพฺพมฺปิ สิกฺขาสุ สคารวานํ;
Sabbampi sikkhāsu sagāravānaṃ;
ยสฺมา ปมาณํ อิธ ปณฺฑิตานํฯ
Yasmā pamāṇaṃ idha paṇḍitānaṃ.
ตโต จ ภาสนฺตรเมว หิตฺวา;
Tato ca bhāsantarameva hitvā;
วิตฺถารมคฺคญฺจ สมาสยิตฺวา;
Vitthāramaggañca samāsayitvā;
วินิจฺฉยํ สพฺพมเสสยิตฺวา;
Vinicchayaṃ sabbamasesayitvā;
ตนฺติกฺกมํ กิญฺจิ อโวกฺกมิตฺวาฯ
Tantikkamaṃ kiñci avokkamitvā.
สุตฺตนฺติกานํ วจนานมตฺถํ;
Suttantikānaṃ vacanānamatthaṃ;
สุตฺตานุรูปํ ปริทีปยนฺตี;
Suttānurūpaṃ paridīpayantī;
ยสฺมา อยํ เหสฺสติ วณฺณนาปิ;
Yasmā ayaṃ hessati vaṇṇanāpi;
สกฺกจฺจ ตสฺมา อนุสิกฺขิตพฺพาติฯ
Sakkacca tasmā anusikkhitabbāti.
พาหิรนิทานกถา
Bāhiranidānakathā
ตตฺถ ตํ วณฺณยิสฺสํ วินยนฺติ วุตฺตตฺตา วินโย ตาว ววตฺถเปตโพฺพฯ เตเนตํ วุจฺจติ – ‘‘วินโย นาม อิธ สกลํ วินยปิฎกํ อธิเปฺปต’’นฺติฯ สํวณฺณนตฺถํ ปนสฺส อยํ มาติกา –
Tattha taṃ vaṇṇayissaṃ vinayanti vuttattā vinayo tāva vavatthapetabbo. Tenetaṃ vuccati – ‘‘vinayo nāma idha sakalaṃ vinayapiṭakaṃ adhippeta’’nti. Saṃvaṇṇanatthaṃ panassa ayaṃ mātikā –
วุตฺตํ เยน ยทา ยสฺมา, ธาริตํ เยน จาภตํ;
Vuttaṃ yena yadā yasmā, dhāritaṃ yena cābhataṃ;
ยตฺถปฺปติฎฺฐิตเจตเมตํ วตฺวา วิธิํ ตโตฯ
Yatthappatiṭṭhitacetametaṃ vatvā vidhiṃ tato.
เตนาติอาทิปาฐสฺส, อตฺถํ นานปฺปการโต;
Tenātiādipāṭhassa, atthaṃ nānappakārato;
ทสฺสยโนฺต กริสฺสามิ, วินยสฺสตฺถวณฺณนนฺติฯ
Dassayanto karissāmi, vinayassatthavaṇṇananti.
ตตฺถ วุตฺตํ เยน ยทา ยสฺมาติ อิทํ ตาว วจนํ ‘‘เตน สมเยน พุโทฺธ ภควา เวรญฺชายํ วิหรตี’’ติ เอวมาทิวจนํ สนฺธาย วุตฺตํฯ อิทญฺหิ พุทฺธสฺส ภควโต อตฺตปจฺจกฺขวจนํ น โหติ, ตสฺมา วตฺตพฺพเมตํ ‘‘อิทํ วจนํ เกน วุตฺตํ, กทา วุตฺตํ, กสฺมา จ วุตฺต’’นฺติ? อายสฺมตา อุปาลิเตฺถเรน วุตฺตํ, ตญฺจ ปน ปฐมมหาสงฺคีติกาเลฯ
Tattha vuttaṃ yena yadā yasmāti idaṃ tāva vacanaṃ ‘‘tena samayena buddho bhagavā verañjāyaṃ viharatī’’ti evamādivacanaṃ sandhāya vuttaṃ. Idañhi buddhassa bhagavato attapaccakkhavacanaṃ na hoti, tasmā vattabbametaṃ ‘‘idaṃ vacanaṃ kena vuttaṃ, kadā vuttaṃ, kasmā ca vutta’’nti? Āyasmatā upālittherena vuttaṃ, tañca pana paṭhamamahāsaṅgītikāle.
