| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / ชาตก-อฎฺฐกถา • Jātaka-aṭṭhakathā |
[๔๖] ๖. อารามทูสกชาตกวณฺณนา
[46] 6. Ārāmadūsakajātakavaṇṇanā
น เว อนตฺถกุสเลนาติ อิทํ สตฺถา อญฺญตรสฺมิํ โกสลคามเก วิหรโนฺต อุยฺยานทูสกํ อารพฺภ กเถสิฯ สตฺถา กิร โกสเลสุ จาริกํ จรมาโน อญฺญตรํ คามกํ สมฺปาปุณิฯ ตเตฺถโก กุฎุมฺพิโก ตถาคตํ นิมเนฺตตฺวา อตฺตโน อุยฺยาเน นิสีทาเปตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา ‘‘ภเนฺต, ยถารุจิยา อิมสฺมิํ อุยฺยาเน วิจรถา’’ติ อาหฯ ภิกฺขู อุฎฺฐาย อุยฺยานปาลํ คเหตฺวา อุยฺยาเน วิจรนฺตา เอกํ องฺคณฎฺฐานํ ทิสฺวา อุยฺยานปาลํ ปุจฺฉิํสุ ‘‘อุปาสก, อิมํ อุยฺยานํ อญฺญตฺถ สนฺทจฺฉายํ, อิมสฺมิํ ปน ฐาเน น โกจิ รุโกฺข วา คโจฺฉ วา อตฺถิ, กิํ นุ โข การณ’’นฺติ? ‘‘ภเนฺต, อิมสฺส อุยฺยานสฺส โรปนกาเล เอโก คามทารโก อุทกํ สิญฺจโนฺต อิมสฺมิํ ฐาเน รุกฺขโปตเก อุมฺมูลํ กตฺวา มูลปฺปมาเณน อุทกํ สิญฺจิ ฯ เต รุกฺขโปตกา มิลายิตฺวา มตาฯ อิมินา การเณน อิทํ ฐานํ องฺคณํ ชาต’’นฺติฯ ภิกฺขู สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ สตฺถา ‘‘น, ภิกฺขเว, โส คามทารโก อิทาเนว อารามทูสโก, ปุเพฺพปิ อารามทูสโกเยวา’’ติ วตฺวา อตีตํ อาหริฯ
Na ve anatthakusalenāti idaṃ satthā aññatarasmiṃ kosalagāmake viharanto uyyānadūsakaṃ ārabbha kathesi. Satthā kira kosalesu cārikaṃ caramāno aññataraṃ gāmakaṃ sampāpuṇi. Tattheko kuṭumbiko tathāgataṃ nimantetvā attano uyyāne nisīdāpetvā buddhappamukhassa saṅghassa mahādānaṃ datvā ‘‘bhante, yathāruciyā imasmiṃ uyyāne vicarathā’’ti āha. Bhikkhū uṭṭhāya uyyānapālaṃ gahetvā uyyāne vicarantā ekaṃ aṅgaṇaṭṭhānaṃ disvā uyyānapālaṃ pucchiṃsu ‘‘upāsaka, imaṃ uyyānaṃ aññattha sandacchāyaṃ, imasmiṃ pana ṭhāne na koci rukkho vā gaccho vā atthi, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti? ‘‘Bhante, imassa uyyānassa ropanakāle eko gāmadārako udakaṃ siñcanto imasmiṃ ṭhāne rukkhapotake ummūlaṃ katvā mūlappamāṇena udakaṃ siñci . Te rukkhapotakā milāyitvā matā. Iminā kāraṇena idaṃ ṭhānaṃ aṅgaṇaṃ jāta’’nti. Bhikkhū satthāraṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ ārocesuṃ. Satthā ‘‘na, bhikkhave, so gāmadārako idāneva ārāmadūsako, pubbepi ārāmadūsakoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทเตฺต รชฺชํ กาเรเนฺต พาราณสิยํ นกฺขตฺตํ โฆสยิํสุฯ นกฺขตฺตเภริสทฺทสวนกาลโต ปฎฺฐาย สกลนครวาสิโน นกฺขตฺตนิสฺสิตกา หุตฺวา วิจรนฺติฯ ตทา รโญฺญ อุยฺยาเน พหู มกฺกฎา วสนฺติฯ อุยฺยานปาโล จิเนฺตสิ ‘‘นคเร นกฺขตฺตํ ฆุฎฺฐํ, อิเม วานเร ‘อุทกํ สิญฺจถา’ติ วตฺวา อหํ นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามี’’ติ เชฎฺฐกวานรํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘สมฺม วานรเชฎฺฐก, อิมํ อุยฺยานํ ตุมฺหากมฺปิ พหูปการํ, ตุเมฺห เอตฺถ ปุปฺผผลปลฺลวานิ ขาทถ, นคเร นกฺขตฺตํ ฆุฎฺฐํ, อหํ นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามิฯ ยาวาหํ อาคจฺฉามิ, ตาว อิมสฺมิํ อุยฺยาเน รุกฺขโปตเกสุ อุทกํ สิญฺจิตุํ สกฺขิสฺสถา’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘สาธุ, สิญฺจิสฺสามี’’ติฯ ‘‘เตน หิ อปฺปมตฺตา โหถา’’ติ อุทกสิญฺจนตฺถาย เตสํ จมฺมกุเฎ จ ทารุกุเฎ จ ทตฺวา คโตฯ วานรา จมฺมกุเฎ เจว ทารุกุเฎ จ คเหตฺวา รุกฺขโปตเกสุ อุทกํ สิญฺจนฺติฯ อถ เน วานรเชฎฺฐโก เอวมาห ‘‘โภโนฺต วานรา, อุทกํ นาม รกฺขิตพฺพํ, ตุเมฺห รุกฺขโปตเกสุ อุทกํ สิญฺจนฺตา อุปฺปาเฎตฺวา อุปฺปาเฎตฺวา มูลํ โอโลเกตฺวา คมฺภีรคเตสุ มูเลสุ พหุํ อุทกํ สิญฺจถ, อคมฺภีรคเตสุ อปฺปํ, ปจฺฉา อมฺหากํ อุทกํ ทุลฺลภํ ภวิสฺสตี’’ติฯ เต ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฎิจฺฉิตฺวา ตถา อกํสุฯ
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bārāṇasiyaṃ nakkhattaṃ ghosayiṃsu. Nakkhattabherisaddasavanakālato paṭṭhāya sakalanagaravāsino nakkhattanissitakā hutvā vicaranti. Tadā rañño uyyāne bahū makkaṭā vasanti. Uyyānapālo cintesi ‘‘nagare nakkhattaṃ ghuṭṭhaṃ, ime vānare ‘udakaṃ siñcathā’ti vatvā ahaṃ nakkhattaṃ kīḷissāmī’’ti jeṭṭhakavānaraṃ upasaṅkamitvā ‘‘samma vānarajeṭṭhaka, imaṃ uyyānaṃ tumhākampi bahūpakāraṃ, tumhe ettha pupphaphalapallavāni khādatha, nagare nakkhattaṃ ghuṭṭhaṃ, ahaṃ nakkhattaṃ kīḷissāmi. Yāvāhaṃ āgacchāmi, tāva imasmiṃ uyyāne rukkhapotakesu udakaṃ siñcituṃ sakkhissathā’’ti pucchi. ‘‘Sādhu, siñcissāmī’’ti. ‘‘Tena hi appamattā hothā’’ti udakasiñcanatthāya tesaṃ cammakuṭe ca dārukuṭe ca datvā gato. Vānarā cammakuṭe ceva dārukuṭe ca gahetvā rukkhapotakesu udakaṃ siñcanti. Atha ne vānarajeṭṭhako evamāha ‘‘bhonto vānarā, udakaṃ nāma rakkhitabbaṃ, tumhe rukkhapotakesu udakaṃ siñcantā uppāṭetvā uppāṭetvā mūlaṃ oloketvā gambhīragatesu mūlesu bahuṃ udakaṃ siñcatha, agambhīragatesu appaṃ, pacchā amhākaṃ udakaṃ dullabhaṃ bhavissatī’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tathā akaṃsu.
ตสฺมิํ สมเย เอโก ปณฺฑิตปุริโส ราชุยฺยาเน เต วานเร ตถา กโรเนฺต ทิสฺวา เอวมาห ‘‘โภโนฺต วานรา, กสฺมา ตุเมฺห รุกฺขโปตเก อุปฺปาเฎตฺวา อุปฺปาเฎตฺวา มูลปฺปมาเณน อุทกํ สิญฺจถา’’ติ? เต ‘‘เอวํ โน วานรเชฎฺฐโก โอวทตี’’ติ อาหํสุฯ โส ตํ วจนํ สุตฺวา ‘‘อโห วต โภ พาลา อปณฺฑิตา, ‘อตฺถํ กริสฺสามา’ติ อนตฺถเมว กโรนฺตี’’ติ จิเนฺตตฺวา อิมํ คาถมาห –
Tasmiṃ samaye eko paṇḍitapuriso rājuyyāne te vānare tathā karonte disvā evamāha ‘‘bhonto vānarā, kasmā tumhe rukkhapotake uppāṭetvā uppāṭetvā mūlappamāṇena udakaṃ siñcathā’’ti? Te ‘‘evaṃ no vānarajeṭṭhako ovadatī’’ti āhaṃsu. So taṃ vacanaṃ sutvā ‘‘aho vata bho bālā apaṇḍitā, ‘atthaṃ karissāmā’ti anatthameva karontī’’ti cintetvā imaṃ gāthamāha –
๔๖.
46.
‘‘น เว อนตฺถกุสเลน, อตฺถจริยา สุขาวหา;
‘‘Na ve anatthakusalena, atthacariyā sukhāvahā;
หาเปติ อตฺถํ ทุเมฺมโธ, กปิ อารามิโก ยถา’’ติฯ
Hāpeti atthaṃ dummedho, kapi ārāmiko yathā’’ti.
ตตฺถ เวติ นิปาตมตฺตํฯ อนตฺถกุสเลนาติ อนเตฺถ อนายตเน กุสเลน, อเตฺถ อายตเน การเณ อกุสเลน วาติ อโตฺถฯ อตฺถจริยาติ วุฑฺฒิกิริยาฯ สุขาวหาติ เอวรูเปน อนตฺถกุสเลน กายิกเจตสิกสุขสงฺขาตสฺส อตฺถสฺส จริยา น สุขาวหา, น สกฺกา อาวหิตุนฺติ อโตฺถฯ กิํการณา? เอกเนฺตเนว หิ หาเปติ อตฺถํ ทุเมฺมโธติ, พาลปุคฺคโล ‘‘อตฺถํ กริสฺสามี’’ติ อตฺถํ หาเปตฺวา อนตฺถเมว กโรติฯ กปิ อารามิโก ยถาติ ยถา อาราเม นิยุโตฺต อารามรกฺขนโก มกฺกโฎ ‘‘อตฺถํ กริสฺสามี’’ติ อนตฺถเมว กโรติ, เอวํ โย โกจิ อนตฺถกุสโล, เตน น สกฺกา อตฺถจริยํ อาวหิตุํ, โส เอกํเสน อตฺถํ หาเปติเยวาติฯ เอวํ โส ปณฺฑิโต ปุริโส อิมาย คาถาย วานรเชฎฺฐกํ ครหิตฺวา อตฺตโน ปริสํ อาทาย อุยฺยานา นิกฺขมิฯ
Tattha veti nipātamattaṃ. Anatthakusalenāti anatthe anāyatane kusalena, atthe āyatane kāraṇe akusalena vāti attho. Atthacariyāti vuḍḍhikiriyā. Sukhāvahāti evarūpena anatthakusalena kāyikacetasikasukhasaṅkhātassa atthassa cariyā na sukhāvahā, na sakkā āvahitunti attho. Kiṃkāraṇā? Ekanteneva hi hāpeti atthaṃ dummedhoti, bālapuggalo ‘‘atthaṃ karissāmī’’ti atthaṃ hāpetvā anatthameva karoti. Kapi ārāmiko yathāti yathā ārāme niyutto ārāmarakkhanako makkaṭo ‘‘atthaṃ karissāmī’’ti anatthameva karoti, evaṃ yo koci anatthakusalo, tena na sakkā atthacariyaṃ āvahituṃ, so ekaṃsena atthaṃ hāpetiyevāti. Evaṃ so paṇḍito puriso imāya gāthāya vānarajeṭṭhakaṃ garahitvā attano parisaṃ ādāya uyyānā nikkhami.
สตฺถาปิ ‘‘น, ภิกฺขเว, เอส คามทารโก อิทาเนว อารามทูสโก, ปุเพฺพปิ อารามทูสโกเยวา’’ติ อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ชาตกํ สโมธาเนสิ – ‘‘ตทา วานรเชฎฺฐโก อารามทูสกคามทารโก อโหสิ, ปณฺฑิตปุริโส ปน อหเมว อโหสิ’’นฺติฯ
Satthāpi ‘‘na, bhikkhave, esa gāmadārako idāneva ārāmadūsako, pubbepi ārāmadūsakoyevā’’ti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā vānarajeṭṭhako ārāmadūsakagāmadārako ahosi, paṇḍitapuriso pana ahameva ahosi’’nti.
อารามทูสกชาตกวณฺณนา ฉฎฺฐาฯ
Ārāmadūsakajātakavaṇṇanā chaṭṭhā.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / ชาตกปาฬิ • Jātakapāḷi / ๔๖. อารามทูสกชาตกํ • 46. Ārāmadūsakajātakaṃ
