| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / មិលិន្ទបញ្ហបាឡិ • Milindapañhapāḷi |
៤. អនុមានវគ្គោ
4. Anumānavaggo
១. អនុមានបញ្ហោ
1. Anumānapañho
១. អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា យេនាយស្មា នាគសេនោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ, ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ មិលិន្ទោ រាជា ញាតុកាមោ សោតុកាមោ ធារេតុកាមោ ញាណាលោកំ ទដ្ឋុកាមោ អញ្ញាណំ ភិន្ទិតុកាមោ ញាណាលោកំ ឧប្បាទេតុកាមោ អវិជ្ជន្ធការំ នាសេតុកាមោ អធិមត្តំ ធិតិញ្ច ឧស្សាហញ្ច សតិញ្ច សម្បជញ្ញញ្ច ឧបដ្ឋបេត្វា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោច ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កិំ បន ពុទ្ធោ តយា ទិដ្ឋោ’’តិ។ ‘‘ន ហិ, មហារាជា’’តិ។ ‘‘កិំ បន តេ អាចរិយេហិ ពុទ្ធោ ទិដ្ឋោ’’តិ? ‘‘ន ហិ, មហារាជា’’តិ។ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ន កិរ តយា ពុទ្ធោ ទិដ្ឋោ, នាបិ កិរ តេ អាចរិយេហិ ពុទ្ធោ ទិដ្ឋោ, តេន ហិ, ភន្តេ នាគសេន, នត្ថិ ពុទ្ធោ, ន ហេត្ថ ពុទ្ធោ បញ្ញាយតី’’តិ។
1. Atha kho milindo rājā yenāyasmā nāgaseno tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā āyasmantaṃ nāgasenaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi, ekamantaṃ nisinno kho milindo rājā ñātukāmo sotukāmo dhāretukāmo ñāṇālokaṃ daṭṭhukāmo aññāṇaṃ bhinditukāmo ñāṇālokaṃ uppādetukāmo avijjandhakāraṃ nāsetukāmo adhimattaṃ dhitiñca ussāhañca satiñca sampajaññañca upaṭṭhapetvā āyasmantaṃ nāgasenaṃ etadavoca ‘‘bhante nāgasena, kiṃ pana buddho tayā diṭṭho’’ti. ‘‘Na hi, mahārājā’’ti. ‘‘Kiṃ pana te ācariyehi buddho diṭṭho’’ti? ‘‘Na hi, mahārājā’’ti. ‘‘Bhante nāgasena, na kira tayā buddho diṭṭho, nāpi kira te ācariyehi buddho diṭṭho, tena hi, bhante nāgasena, natthi buddho, na hettha buddho paññāyatī’’ti.
‘‘អត្ថិ បន តេ, មហារាជ, បុព្ពកា ខត្តិយា, យេ តេ តវ ខត្តិយវំសស្ស បុព្ពង្គមា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ។ កោ សំសយោ, អត្ថិ បុព្ពកា ខត្តិយា, យេ មម ខត្តិយវំសស្ស បុព្ពង្គមា’’តិ។ ‘‘ទិដ្ឋបុព្ពា តយា, មហារាជ, បុព្ពកា ខត្តិយា’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ។ ‘‘យេ បន តំ, មហារាជ, អនុសាសន្តិ បុរោហិតា សេនាបតិនោ អក្ខទស្សា មហាមត្តា, តេហិ បុព្ពកា ខត្តិយា ទិដ្ឋបុព្ពា’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ។ ‘‘យទិ បន តេ, មហារាជ, បុព្ពកា ខត្តិយា ន ទិដ្ឋា, នាបិ កិរ តេ អនុសាសកេហិ បុព្ពកា ខត្តិយា ទិដ្ឋា, តេន ហិ នត្ថិ បុព្ពកា ខត្តិយា, ន ហេត្ថ បុព្ពកា ខត្តិយា បញ្ញាយន្តី’’តិ។
‘‘Atthi pana te, mahārāja, pubbakā khattiyā, ye te tava khattiyavaṃsassa pubbaṅgamā’’ti? ‘‘Āma, bhante. Ko saṃsayo, atthi pubbakā khattiyā, ye mama khattiyavaṃsassa pubbaṅgamā’’ti. ‘‘Diṭṭhapubbā tayā, mahārāja, pubbakā khattiyā’’ti? ‘‘Na hi bhante’’ti. ‘‘Ye pana taṃ, mahārāja, anusāsanti purohitā senāpatino akkhadassā mahāmattā, tehi pubbakā khattiyā diṭṭhapubbā’’ti? ‘‘Na hi bhante’’ti. ‘‘Yadi pana te, mahārāja, pubbakā khattiyā na diṭṭhā, nāpi kira te anusāsakehi pubbakā khattiyā diṭṭhā, tena hi natthi pubbakā khattiyā, na hettha pubbakā khattiyā paññāyantī’’ti.
‘‘ទិស្សន្តិ, ភន្តេ នាគសេន, បុព្ពកានំ ខត្តិយានំ អនុភូតានិ បរិភោគភណ្ឌានិ។ សេយ្យថិទំ, សេតច្ឆត្តំ ឧណ្ហីសំ បាទុកា វាលពីជនី ខគ្គរតនំ មហារហានិ ច សយនានិ។ យេហិ មយំ ជានេយ្យាម សទ្ទហេយ្យាម ‘អត្ថិ បុព្ពកា ខត្តិយា’តិ។ ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, មយម្បេតំ ភគវន្តំ ជានេយ្យាម សទ្ទហេយ្យាម។ អត្ថិ តំ ការណំ, យេន មយំ ការណេន ជានេយ្យាម សទ្ទហេយ្យាម ‘អត្ថិ សោ ភគវា’តិ។ កតមំ តំ ការណំ? អត្ថិ ខោ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន អនុភូតានិ បរិភោគភណ្ឌានិ។ សេយ្យថិទំ, ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ចត្តារោ សម្មប្បធានា ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា បញ្ចិន្ទ្រិយានិ បញ្ច ពលានិ សត្ត ពោជ្ឈង្គា អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, យេហិ សទេវកោ លោកោ ជានាតិ សទ្ទហតិ ‘អត្ថិ សោ ភគវា’តិ។ ឥមិនា, មហារាជ, ការណេន ឥមិនា ហេតុនា ឥមិនា នយេន ឥមិនា អនុមានេន ញាតព្ពោ ‘អត្ថិ សោ ភគវា’តិ។
‘‘Dissanti, bhante nāgasena, pubbakānaṃ khattiyānaṃ anubhūtāni paribhogabhaṇḍāni. Seyyathidaṃ, setacchattaṃ uṇhīsaṃ pādukā vālabījanī khaggaratanaṃ mahārahāni ca sayanāni. Yehi mayaṃ jāneyyāma saddaheyyāma ‘atthi pubbakā khattiyā’ti. ‘‘Evameva kho, mahārāja, mayampetaṃ bhagavantaṃ jāneyyāma saddaheyyāma. Atthi taṃ kāraṇaṃ, yena mayaṃ kāraṇena jāneyyāma saddaheyyāma ‘atthi so bhagavā’ti. Katamaṃ taṃ kāraṇaṃ? Atthi kho, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena anubhūtāni paribhogabhaṇḍāni. Seyyathidaṃ, cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, yehi sadevako loko jānāti saddahati ‘atthi so bhagavā’ti. Iminā, mahārāja, kāraṇena iminā hetunā iminā nayena iminā anumānena ñātabbo ‘atthi so bhagavā’ti.
‘‘‘ពហូ ជនេ តារយិត្វា, និព្ពុតោ ឧបធិក្ខយេ;
‘‘‘Bahū jane tārayitvā, nibbuto upadhikkhaye;
អនុមានេន ញាតព្ពំ, អត្ថិ សោ ទ្វិបទុត្តមោ’’’តិ។
Anumānena ñātabbaṃ, atthi so dvipaduttamo’’’ti.
‘‘ភន្តេ នាគសេន, ឱបម្មំ ករោហី’’តិ។ ‘‘យថា, មហារាជ, នគរវឌ្ឍកី នគរំ មាបេតុកាមោ បឋមំ តាវ សមំ អនុន្នតមនោនតំ អសក្ខរបាសាណំ និរុបទ្ទវមនវជ្ជំ រមណីយំ ភូមិភាគំ អនុវិលោកេត្វា យំ តត្ថ វិសមំ, តំ សមំ ការាបេត្វា ខាណុកណ្ដកំ វិសោធាបេត្វា តត្ថ នគរំ មាបេយ្យ សោភនំ វិភត្តំ ភាគសោ មិតំ ឧក្កិណ្ណបរិខាបាការំ ទឡ្ហគោបុរដ្ដាលកោដ្ដកំ បុថុចច្ចរចតុក្កសន្ធិសិង្ឃាដកំ សុចិសមតលរាជមគ្គំ សុវិភត្តអន្តរាបណំ អារាមុយ្យានតឡាកបោក្ខរណិឧទបានសម្បន្នំ ពហុវិធទេវដ្ឋានប្បដិមណ្ឌិតំ សព្ពទោសវិរហិតំ, សោ តស្មិំ នគរេ សព្ពថា វេបុល្លត្តំ បត្តេ អញ្ញំ ទេសំ ឧបគច្ឆេយ្យ, អថ តំ នគរំ អបរេន សមយេន ឥទ្ធំ ភវេយ្យ ផីតំ សុភិក្ខំ ខេមំ សមិទ្ធំ សិវំ អនីតិកំ និរុបទ្ទវំ នានាជនសមាកុលំ, បុថូ ខត្តិយា ព្រាហ្មណា វេស្សា សុទ្ទា ហត្ថារោហា អស្សារោហា រថិកា បត្តិកា ធនុគ្គហា ថរុគ្គហា ចេលកា ចលកា បិណ្ឌទាយកា ឧគ្គា រាជបុត្តា បក្ខន្ទិនោ មហានាគា សូរា វម្មិនោ យោធិនោ ទាសិកបុត្តា ភដិបុត្តា 1 មល្លកា គណកា អាឡារិកា សូទា កប្បកា នហាបកា ចុន្ទា មាលាការា សុវណ្ណការា សជ្ឈុការា សីសការា តិបុការា លោហការា វដ្ដការា អយោការា មណិការា បេសការា កុម្ភការា វេណុការា លោណការា ចម្មការា រថការា ទន្តការា រជ្ជុការា កោច្ឆការា សុត្តការា វិលីវការា ធនុការា ជិយការា ឧសុការា ចិត្តការា រង្គការា រជកា តន្តវាយា តុន្នវាយា ហេរញ្ញិកា ទុស្សិកា គន្ធិកា តិណហារកា កដ្ឋហារកា ភតកា បណ្ណិកា ផលិកា 2 មូលិកា ឱទនិកា បូវិកា មច្ឆិកា មំសិកា មជ្ជិកា នដកា នច្ចកា លង្ឃកា ឥន្ទជាលិកា វេតាលិកា មល្លា ឆវឌាហកា បុប្ផឆឌ្ឌកា វេនា នេសាទា គណិកា លាសិកា កុម្ភទាសិយោ សក្កយវនចីនវិលាតា ឧជ្ជេនកា ភារុកច្ឆកា កាសិកោសលា បរន្តកា មាគធកា សាកេតកា សោរេយ្យកា 3 បាវេយ្យកា កោដុម្ពរមាថុរកា អលសន្ទកស្មីរគន្ធារា តំ នគរំ វាសាយ ឧបគតា នានាវិសយិនោ ជនា នវំ សុវិភត្តំ អទោសមនវជ្ជំ រមណីយំ តំ នគរំ បស្សិត្វា អនុមានេន ជានន្តិ ‘ឆេកោ វត ភោ សោ នគរវឌ្ឍកី, យោ ឥមស្ស នគរស្ស មាបេតា’តិ។ ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សោ ភគវា អសមោ អសមសមោ អប្បដិសមោ អសទិសោ អតុលោ អសង្ខ្យេយោ អប្បមេយ្យោ អបរិមេយ្យោ អមិតគុណោ គុណបារមិប្បត្តោ អនន្តធិតិ អនន្តតេជោ អនន្តវីរិយោ អនន្តពលោ ពុទ្ធពលបារមិំ គតោ សសេនមារំ បរាជេត្វា ទិដ្ឋិជាលំ បទាលេត្វា អវិជ្ជំ ខេបេត្វា វិជ្ជំ ឧប្បាទេត្វា ធម្មុក្កំ ធារយិត្វា សព្ពញ្ញុតំ បាបុណិត្វា វិជិតសង្គាមោ ធម្មនគរំ មាបេសិ។
‘‘Bhante nāgasena, opammaṃ karohī’’ti. ‘‘Yathā, mahārāja, nagaravaḍḍhakī nagaraṃ māpetukāmo paṭhamaṃ tāva samaṃ anunnatamanonataṃ asakkharapāsāṇaṃ nirupaddavamanavajjaṃ ramaṇīyaṃ bhūmibhāgaṃ anuviloketvā yaṃ tattha visamaṃ, taṃ samaṃ kārāpetvā khāṇukaṇṭakaṃ visodhāpetvā tattha nagaraṃ māpeyya sobhanaṃ vibhattaṃ bhāgaso mitaṃ ukkiṇṇaparikhāpākāraṃ daḷhagopuraṭṭālakoṭṭakaṃ puthucaccaracatukkasandhisiṅghāṭakaṃ sucisamatalarājamaggaṃ suvibhattaantarāpaṇaṃ ārāmuyyānataḷākapokkharaṇiudapānasampannaṃ bahuvidhadevaṭṭhānappaṭimaṇḍitaṃ sabbadosavirahitaṃ, so tasmiṃ nagare sabbathā vepullattaṃ patte aññaṃ desaṃ upagaccheyya, atha taṃ nagaraṃ aparena samayena iddhaṃ bhaveyya phītaṃ subhikkhaṃ khemaṃ samiddhaṃ sivaṃ anītikaṃ nirupaddavaṃ nānājanasamākulaṃ, puthū khattiyā brāhmaṇā vessā suddā hatthārohā assārohā rathikā pattikā dhanuggahā tharuggahā celakā calakā piṇḍadāyakā uggā rājaputtā pakkhandino mahānāgā sūrā vammino yodhino dāsikaputtā bhaṭiputtā 4 mallakā gaṇakā āḷārikā sūdā kappakā nahāpakā cundā mālākārā suvaṇṇakārā sajjhukārā sīsakārā tipukārā lohakārā vaṭṭakārā ayokārā maṇikārā pesakārā kumbhakārā veṇukārā loṇakārā cammakārā rathakārā dantakārā rajjukārā kocchakārā suttakārā vilīvakārā dhanukārā jiyakārā usukārā cittakārā raṅgakārā rajakā tantavāyā tunnavāyā heraññikā dussikā gandhikā tiṇahārakā kaṭṭhahārakā bhatakā paṇṇikā phalikā 5 mūlikā odanikā pūvikā macchikā maṃsikā majjikā naṭakā naccakā laṅghakā indajālikā vetālikā mallā chavaḍāhakā pupphachaḍḍakā venā nesādā gaṇikā lāsikā kumbhadāsiyo sakkayavanacīnavilātā ujjenakā bhārukacchakā kāsikosalā parantakā māgadhakā sāketakā soreyyakā 6 pāveyyakā koṭumbaramāthurakā alasandakasmīragandhārā taṃ nagaraṃ vāsāya upagatā nānāvisayino janā navaṃ suvibhattaṃ adosamanavajjaṃ ramaṇīyaṃ taṃ nagaraṃ passitvā anumānena jānanti ‘cheko vata bho so nagaravaḍḍhakī, yo imassa nagarassa māpetā’ti. Evameva kho, mahārāja, so bhagavā asamo asamasamo appaṭisamo asadiso atulo asaṅkhyeyo appameyyo aparimeyyo amitaguṇo guṇapāramippatto anantadhiti anantatejo anantavīriyo anantabalo buddhabalapāramiṃ gato sasenamāraṃ parājetvā diṭṭhijālaṃ padāletvā avijjaṃ khepetvā vijjaṃ uppādetvā dhammukkaṃ dhārayitvā sabbaññutaṃ pāpuṇitvā vijitasaṅgāmo dhammanagaraṃ māpesi.
‘‘ភគវតោ ខោ, មហារាជ, ធម្មនគរំ សីលបាការំ ហិរិបរិខំ ញាណទ្វារកោដ្ឋកំ វីរិយអដ្ដាលកំ សទ្ធាឯសិកំ សតិទោវារិកំ បញ្ញាបាសាទំ សុត្តន្តចច្ចរំ អភិធម្មសិង្ឃាដកំ វិនយវិនិច្ឆយំ សតិបដ្ឋានវីថិកំ, តស្ស ខោ បន, មហារាជ, សតិបដ្ឋានវីថិយំ ឯវរូបា អាបណា បសារិតា ហោន្តិ។ សេយ្យថីទំ, បុប្ផាបណំ គន្ធាបណំ ផលាបណំ អគទាបណំ ឱសធាបណំ អមតាបណំ រតនាបណំ សព្ពាបណ’’ន្តិ។
‘‘Bhagavato kho, mahārāja, dhammanagaraṃ sīlapākāraṃ hiriparikhaṃ ñāṇadvārakoṭṭhakaṃ vīriyaaṭṭālakaṃ saddhāesikaṃ satidovārikaṃ paññāpāsādaṃ suttantacaccaraṃ abhidhammasiṅghāṭakaṃ vinayavinicchayaṃ satipaṭṭhānavīthikaṃ, tassa kho pana, mahārāja, satipaṭṭhānavīthiyaṃ evarūpā āpaṇā pasāritā honti. Seyyathīdaṃ, pupphāpaṇaṃ gandhāpaṇaṃ phalāpaṇaṃ agadāpaṇaṃ osadhāpaṇaṃ amatāpaṇaṃ ratanāpaṇaṃ sabbāpaṇa’’nti.
‘‘ភន្តេ នាគសេន, កតមំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ បុប្ផាបណ’’ន្តិ? ‘‘អត្ថិ ខោ បន, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន អារម្មណវិភត្តិយោ អក្ខាតា។ សេយ្យថីទំ, អនិច្ចសញ្ញា ទុក្ខសញ្ញា អនត្តសញ្ញា អសុភសញ្ញា អាទីនវសញ្ញា បហានសញ្ញា វិរាគសញ្ញា និរោធសញ្ញា សព្ពលោកេ អនភិរតិសញ្ញា សព្ពសង្ខារេសុ អនិច្ចសញ្ញា អានាបានស្សតិ ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា វិនីលកសញ្ញា វិបុព្ពកសញ្ញា វិច្ឆិទ្ទកសញ្ញា វិក្ខាយិតកសញ្ញា វិក្ខិត្តកសញ្ញា ហតវិក្ខិត្តកសញ្ញា លោហិតកសញ្ញា បុឡវកសញ្ញា អដ្ឋិកសញ្ញា មេត្តាសញ្ញា ករុណាសញ្ញា មុទិតាសញ្ញា ឧបេក្ខាសញ្ញា មរណានុស្សតិ កាយគតាសតិ, ឥមេ ខោ, មហារាជ, ពុទ្ធេន ភគវតា អារម្មណវិភត្តិយោ អក្ខាតា។ តត្ថ យោ កោចិ ជរាមរណា មុច្ចិតុកាមោ, សោ តេសុ អញ្ញតរំ អារម្មណំ គណ្ហាតិ, តេន អារម្មណេន រាគា វិមុច្ចតិ, ទោសា វិមុច្ចតិ, មោហា វិមុច្ចតិ, មានតោ វិមុច្ចតិ, ទិដ្ឋិតោ វិមុច្ចតិ, សំសារំ តរតិ, តណ្ហាសោតំ និវារេតិ, តិវិធំ មលំ វិសោធេតិ, សព្ពកិលេសេ ឧបហន្ត្វា អមលំ វិរជំ សុទ្ធំ បណ្ឌរំ អជាតិំ អជរំ អមរំ សុខំ សីតិភូតំ អភយំ នគរុត្តមំ និព្ពាននគរំ បវិសិត្វា អរហត្តេ ចិត្តំ វិមោចេតិ, ឥទំ វុច្ចតិ មហារាជ ‘ភគវតោ បុប្ផាបណ’ន្តិ។
‘‘Bhante nāgasena, katamaṃ buddhassa bhagavato pupphāpaṇa’’nti? ‘‘Atthi kho pana, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena ārammaṇavibhattiyo akkhātā. Seyyathīdaṃ, aniccasaññā dukkhasaññā anattasaññā asubhasaññā ādīnavasaññā pahānasaññā virāgasaññā nirodhasaññā sabbaloke anabhiratisaññā sabbasaṅkhāresu aniccasaññā ānāpānassati uddhumātakasaññā vinīlakasaññā vipubbakasaññā vicchiddakasaññā vikkhāyitakasaññā vikkhittakasaññā hatavikkhittakasaññā lohitakasaññā puḷavakasaññā aṭṭhikasaññā mettāsaññā karuṇāsaññā muditāsaññā upekkhāsaññā maraṇānussati kāyagatāsati, ime kho, mahārāja, buddhena bhagavatā ārammaṇavibhattiyo akkhātā. Tattha yo koci jarāmaraṇā muccitukāmo, so tesu aññataraṃ ārammaṇaṃ gaṇhāti, tena ārammaṇena rāgā vimuccati, dosā vimuccati, mohā vimuccati, mānato vimuccati, diṭṭhito vimuccati, saṃsāraṃ tarati, taṇhāsotaṃ nivāreti, tividhaṃ malaṃ visodheti, sabbakilese upahantvā amalaṃ virajaṃ suddhaṃ paṇḍaraṃ ajātiṃ ajaraṃ amaraṃ sukhaṃ sītibhūtaṃ abhayaṃ nagaruttamaṃ nibbānanagaraṃ pavisitvā arahatte cittaṃ vimoceti, idaṃ vuccati mahārāja ‘bhagavato pupphāpaṇa’nti.
‘‘‘កម្មមូលំ គហេត្វាន, អាបណំ ឧបគច្ឆថ;
‘‘‘Kammamūlaṃ gahetvāna, āpaṇaṃ upagacchatha;
អារម្មណំ កិណិត្វាន, តតោ មុច្ចថ មុត្តិយា’’’តិ។
Ārammaṇaṃ kiṇitvāna, tato muccatha muttiyā’’’ti.
‘‘ភន្តេ នាគសេន, កតមំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ គន្ធាបណ’’ន្តិ? ‘‘អត្ថិ ខោ បន, មហារាជ, តេន ភគវតា សីលវិភត្តិយោ អក្ខាតា, យេន សីលគន្ធេន អនុលិត្តា ភគវតោ បុត្តា សទេវកំ លោកំ សីលគន្ធេន ធូបេន្តិ សម្បធូបេន្តិ, ទិសម្បិ អនុទិសម្បិ អនុវាតម្បិ បដិវាតម្បិ វាយន្តិ អតិវាយន្តិ, ផរិត្វា តិដ្ឋន្តិ។ កតមា តា សីលវិភត្តិយោ? សរណសីលំ បញ្ចង្គសីលំ អដ្ឋង្គសីលំ ទសង្គសីលំ បញ្ចុទ្ទេសបរិយាបន្នំ បាតិមោក្ខសំវរសីលំ។ ឥទំ វុច្ចតិ, មហារាជ, ‘ភគវតោ គន្ធាបណ’ន្តិ។ ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា ទេវាតិទេវេន –
‘‘Bhante nāgasena, katamaṃ buddhassa bhagavato gandhāpaṇa’’nti? ‘‘Atthi kho pana, mahārāja, tena bhagavatā sīlavibhattiyo akkhātā, yena sīlagandhena anulittā bhagavato puttā sadevakaṃ lokaṃ sīlagandhena dhūpenti sampadhūpenti, disampi anudisampi anuvātampi paṭivātampi vāyanti ativāyanti, pharitvā tiṭṭhanti. Katamā tā sīlavibhattiyo? Saraṇasīlaṃ pañcaṅgasīlaṃ aṭṭhaṅgasīlaṃ dasaṅgasīlaṃ pañcuddesapariyāpannaṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ. Idaṃ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato gandhāpaṇa’nti. Bhāsitampetaṃ, mahārāja, bhagavatā devātidevena –
‘‘‘ន បុប្ផគន្ធោ បដិវាតមេតិ, ន ចន្ទនំ តគ្គរមល្លិកា វា;
‘‘‘Na pupphagandho paṭivātameti, na candanaṃ taggaramallikā vā;
សតញ្ច គន្ធោ បដិវាតមេតិ, សព្ពា ទិសា សប្បុរិសោ បវាយតិ 7។
Satañca gandho paṭivātameti, sabbā disā sappuriso pavāyati 8.
‘‘‘ចន្ទនំ តគរំ វាបិ, ឧប្បលំ អថ វស្សិកី;
‘‘‘Candanaṃ tagaraṃ vāpi, uppalaṃ atha vassikī;
ឯតេសំ គន្ធជាតានំ, សីលគន្ធោ អនុត្តរោ។
Etesaṃ gandhajātānaṃ, sīlagandho anuttaro.
‘‘‘អប្បមត្តោ អយំ គន្ធោ, យ្វាយំ តគរចន្ទនំ;
‘‘‘Appamatto ayaṃ gandho, yvāyaṃ tagaracandanaṃ;
យោ ច សីលវតំ គន្ធោ, វាតិ ទេវេសុ ឧត្តមោ’’’តិ។
Yo ca sīlavataṃ gandho, vāti devesu uttamo’’’ti.
‘‘ភន្តេ នាគសេន, កតមំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ផលាបណ’’ន្តិ? ‘‘ផលានិ ខោ, មហារាជ, ភគវតា អក្ខាតានិ។ សេយ្យថីទំ, សោតាបត្តិផលំ សកទាគាមិផលំ អនាគាមិផលំ អរហត្តផលំ សុញ្ញតផលសមាបត្តិ អនិមិត្តផលសមាបត្តិ អប្បណិហិតផលសមាបត្តិ ។ តត្ថ យោ កោចិ យំ ផលំ ឥច្ឆតិ, សោ កម្មមូលំ ទត្វា បត្ថិតំ ផលំ កិណាតិ។ យទិ សោតាបត្តិផលំ, យទិ សកទាគាមិផលំ, យទិ អនាគាមិផលំ, យទិ អរហត្តផលំ, យទិ សុញ្ញតផលសមាបត្តិំ, យទិ អនិមិត្តផលសមាបត្តិំ, យទិ អប្បណិហិតផលសមាបត្តិំ។ យថា, មហារាជ, កស្សចិ បុរិសស្ស ធុវផលោ អម្ពោ ភវេយ្យ, សោ ន តាវ តតោ ផលានិ បាតេតិ, យាវ កយិកា ន អាគច្ឆន្តិ, អនុប្បត្តេ បន កយិកេ មូលំ គហេត្វា ឯវំ អាចិក្ខតិ ‘អម្ភោ បុរិស ឯសោ ខោ ធុវផលោ អម្ពោ, តតោ យំ ឥច្ឆសិ, ឯត្តកំ ផលំ គណ្ហាហិ សលាដុកំ វា ទោវិលំ វា កេសិកំ វា អាមំ វា បក្កំ វា’តិ, សោ តេន អត្តនា ទិន្នមូលេន យទិ សលាដុកំ ឥច្ឆតិ, សលាដុកំ គណ្ហាតិ, យទិ ទោវិលំ ឥច្ឆតិ, ទោវិលំ គណ្ហាតិ, យទិ កេសិកំ ឥច្ឆតិ, កេសិកំ គណ្ហាតិ, យទិ អាមកំ ឥច្ឆតិ, អាមកំ គណ្ហាតិ, យទិ បក្កំ ឥច្ឆតិ, បក្កំ គណ្ហាតិ។ ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ យំ ផលំ ឥច្ឆតិ, សោ កម្មមូលំ ទត្វា បត្ថិតំ ផលំ គណ្ហាតិ, យទិ សោតាបត្តិផលំ…បេ.… យទិ អប្បណិហិតផលសមាបត្តិំ, ឥទំ វុច្ចតិ, មហារាជ, ‘ភគវតោ ផលាបណ’ន្តិ។
‘‘Bhante nāgasena, katamaṃ buddhassa bhagavato phalāpaṇa’’nti? ‘‘Phalāni kho, mahārāja, bhagavatā akkhātāni. Seyyathīdaṃ, sotāpattiphalaṃ sakadāgāmiphalaṃ anāgāmiphalaṃ arahattaphalaṃ suññataphalasamāpatti animittaphalasamāpatti appaṇihitaphalasamāpatti . Tattha yo koci yaṃ phalaṃ icchati, so kammamūlaṃ datvā patthitaṃ phalaṃ kiṇāti. Yadi sotāpattiphalaṃ, yadi sakadāgāmiphalaṃ, yadi anāgāmiphalaṃ, yadi arahattaphalaṃ, yadi suññataphalasamāpattiṃ, yadi animittaphalasamāpattiṃ, yadi appaṇihitaphalasamāpattiṃ. Yathā, mahārāja, kassaci purisassa dhuvaphalo ambo bhaveyya, so na tāva tato phalāni pāteti, yāva kayikā na āgacchanti, anuppatte pana kayike mūlaṃ gahetvā evaṃ ācikkhati ‘ambho purisa eso kho dhuvaphalo ambo, tato yaṃ icchasi, ettakaṃ phalaṃ gaṇhāhi salāṭukaṃ vā dovilaṃ vā kesikaṃ vā āmaṃ vā pakkaṃ vā’ti, so tena attanā dinnamūlena yadi salāṭukaṃ icchati, salāṭukaṃ gaṇhāti, yadi dovilaṃ icchati, dovilaṃ gaṇhāti, yadi kesikaṃ icchati, kesikaṃ gaṇhāti, yadi āmakaṃ icchati, āmakaṃ gaṇhāti, yadi pakkaṃ icchati, pakkaṃ gaṇhāti. Evameva kho, mahārāja, yo yaṃ phalaṃ icchati, so kammamūlaṃ datvā patthitaṃ phalaṃ gaṇhāti, yadi sotāpattiphalaṃ…pe… yadi appaṇihitaphalasamāpattiṃ, idaṃ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato phalāpaṇa’nti.
‘‘‘កម្មមូលំ ជនា ទត្វា, គណ្ហន្តិ អមតម្ផលំ;
‘‘‘Kammamūlaṃ janā datvā, gaṇhanti amatamphalaṃ;
តេន តេ សុខិតា ហោន្តិ, យេ កីតា អមតប្ផល’’’ន្តិ។
Tena te sukhitā honti, ye kītā amatapphala’’’nti.
‘‘ភន្តេ នាគសេន, កតមំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អគទាបណ’’ន្តិ? ‘‘អគទានិ ខោ, មហារាជ, ភគវតា អក្ខាតានិ, យេហិ អគទេហិ សោ ភគវា សទេវកំ លោកំ កិលេសវិសតោ បរិមោចេតិ។ កតមានិ បន តានិ អគទានិ? យានិមានិ, មហារាជ, ភគវតា ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ អក្ខាតានិ។ សេយ្យថីទំ, ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ ទុក្ខសមុទយំ អរិយសច្ចំ ទុក្ខនិរោធំ អរិយសច្ចំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា អរិយសច្ចំ, តត្ថ យេ កេចិ អញ្ញាបេក្ខា ចតុសច្ចំ ធម្មំ សុណន្តិ, តេ ជាតិយា បរិមុច្ចន្តិ , ជរាយ បរិមុច្ចន្តិ, មរណា បរិមុច្ចន្តិ, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសេហិ បរិមុច្ចន្តិ, ឥទំ វុច្ចតិ មហារាជ ‘ភគវតោ អគទាបណ’ន្តិ។
‘‘Bhante nāgasena, katamaṃ buddhassa bhagavato agadāpaṇa’’nti? ‘‘Agadāni kho, mahārāja, bhagavatā akkhātāni, yehi agadehi so bhagavā sadevakaṃ lokaṃ kilesavisato parimoceti. Katamāni pana tāni agadāni? Yānimāni, mahārāja, bhagavatā cattāri ariyasaccāni akkhātāni. Seyyathīdaṃ, dukkhaṃ ariyasaccaṃ dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ, tattha ye keci aññāpekkhā catusaccaṃ dhammaṃ suṇanti, te jātiyā parimuccanti , jarāya parimuccanti, maraṇā parimuccanti, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi parimuccanti, idaṃ vuccati mahārāja ‘bhagavato agadāpaṇa’nti.
ធម្មាគទសមំ នត្ថិ, ឯតំ បិវថ ភិក្ខវោ’’’តិ។
Dhammāgadasamaṃ natthi, etaṃ pivatha bhikkhavo’’’ti.
‘‘ភន្តេ នាគសេន, កតមំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ឱសធាបណ’’ន្តិ? ‘‘ឱសធានិ ខោ, មហារាជ, ភគវតា អក្ខាតានិ, យេហិ ឱសធេហិ សោ ភគវា ទេវមនុស្សេ តិកិច្ឆតិ។ សេយ្យថីទំ, ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ចត្តារោ សម្មប្បធានា ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា បញ្ចិន្ទ្រិយានិ បញ្ច ពលានិ សត្ត ពោជ្ឈង្គា អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, ឯតេហិ ឱសធេហិ ភគវា មិច្ឆាទិដ្ឋិំ វិរេចេតិ, មិច្ឆាសង្កប្បំ វិរេចេតិ, មិច្ឆាវាចំ វិរេចេតិ, មិច្ឆាកម្មន្តំ វិរេចេតិ, មិច្ឆាអាជីវំ វិរេចេតិ, មិច្ឆាវាយាមំ វិរេចេតិ, មិច្ឆាសតិំ វិរេចេតិ, មិច្ឆាសមាធិំ វិរេចេតិ, លោភវមនំ ការេតិ, ទោសវមនំ ការេតិ, មោហវមនំ ការេតិ, មានវមនំ ការេតិ, ទិដ្ឋិវមនំ ការេតិ, វិចិកិច្ឆាវមនំ ការេតិ, ឧទ្ធច្ចវមនំ ការេតិ, ថិនមិទ្ធវមនំ ការេតិ, អហិរិកានោត្តប្បវមនំ ការេតិ, សព្ពកិលេសវមនំ ការេតិ, ឥទំ វុច្ចតិ, មហារាជ, ‘ភគវតោ ឱសធាបណ’ន្តិ។
‘‘Bhante nāgasena, katamaṃ buddhassa bhagavato osadhāpaṇa’’nti? ‘‘Osadhāni kho, mahārāja, bhagavatā akkhātāni, yehi osadhehi so bhagavā devamanusse tikicchati. Seyyathīdaṃ, cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, etehi osadhehi bhagavā micchādiṭṭhiṃ vireceti, micchāsaṅkappaṃ vireceti, micchāvācaṃ vireceti, micchākammantaṃ vireceti, micchāājīvaṃ vireceti, micchāvāyāmaṃ vireceti, micchāsatiṃ vireceti, micchāsamādhiṃ vireceti, lobhavamanaṃ kāreti, dosavamanaṃ kāreti, mohavamanaṃ kāreti, mānavamanaṃ kāreti, diṭṭhivamanaṃ kāreti, vicikicchāvamanaṃ kāreti, uddhaccavamanaṃ kāreti, thinamiddhavamanaṃ kāreti, ahirikānottappavamanaṃ kāreti, sabbakilesavamanaṃ kāreti, idaṃ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato osadhāpaṇa’nti.
‘‘‘យេ កេចិ ឱសធា លោកេ, វិជ្ជន្តិ វិវិធា ពហូ;
‘‘‘Ye keci osadhā loke, vijjanti vividhā bahū;
ធម្មោសធសមំ នត្ថិ, ឯតំ បិវថ ភិក្ខវោ។
Dhammosadhasamaṃ natthi, etaṃ pivatha bhikkhavo.
‘‘‘ធម្មោសធំ បិវិត្វាន, អជរាមរណា សិយុំ;
‘‘‘Dhammosadhaṃ pivitvāna, ajarāmaraṇā siyuṃ;
ភាវយិត្វា ច បស្សិត្វា, និព្ពុតា ឧបធិក្ខយេ’’’តិ។
Bhāvayitvā ca passitvā, nibbutā upadhikkhaye’’’ti.
‘‘ភន្តេ នាគសេន, កតមំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អមតាបណ’’ន្តិ? ‘‘អមតំ ខោ, មហារាជ, ភគវតា អក្ខាតំ, យេន អមតេន សោ ភគវា សទេវកំ លោកំ អភិសិញ្ចិ , យេន អមតេន អភិសិត្តា ទេវមនុស្សា ជាតិជរាព្យាធិមរណសោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសេហិ បរិមុច្ចិំសុ។ កតមំ តំ អមតំ? យទិទំ កាយគតាសតិ។ ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា ទេវាតិទេវេន ‘អមតំ តេ, ភិក្ខវេ, បរិភុញ្ជន្តិ, យេ កាយគតាសតិំ បរិភុញ្ជន្តី’តិ។ ឥទំ វុច្ចតិ, មហារាជ, ‘ភគវតោ អមតាបណ’ន្តិ។
‘‘Bhante nāgasena, katamaṃ buddhassa bhagavato amatāpaṇa’’nti? ‘‘Amataṃ kho, mahārāja, bhagavatā akkhātaṃ, yena amatena so bhagavā sadevakaṃ lokaṃ abhisiñci , yena amatena abhisittā devamanussā jātijarābyādhimaraṇasokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi parimucciṃsu. Katamaṃ taṃ amataṃ? Yadidaṃ kāyagatāsati. Bhāsitampetaṃ, mahārāja, bhagavatā devātidevena ‘amataṃ te, bhikkhave, paribhuñjanti, ye kāyagatāsatiṃ paribhuñjantī’ti. Idaṃ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato amatāpaṇa’nti.
‘‘‘ព្យាធិតំ ជនតំ ទិស្វា, អមតាបណំ បសារយិ;
‘‘‘Byādhitaṃ janataṃ disvā, amatāpaṇaṃ pasārayi;
កម្មេន តំ កិណិត្វាន, អមតំ អាទេថ ភិក្ខវោ’’’តិ។
Kammena taṃ kiṇitvāna, amataṃ ādetha bhikkhavo’’’ti.
‘‘ភន្តេ នាគសេន, កតមំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ រតនាបណ’’ន្តិ? ‘‘រតនានិ ខោ, មហារាជ, ភគវតា អក្ខាតានិ, យេហិ រតនេហិ វិភូសិតា ភគវតោ បុត្តា សទេវកំ លោកំ វិរោចន្តិ ឱភាសេន្តិ បភាសេន្តិ ជលន្តិ បជ្ជលន្តិ ឧទ្ធំ អធោ តិរិយំ អាលោកំ ទស្សេន្តិ។ កតមានិ តានិ រតនានិ? សីលរតនំ សមាធិរតនំ បញ្ញារតនំ វិមុត្តិរតនំ វិមុត្តិញាណទស្សនរតនំ បដិសម្ភិទារតនំ ពោជ្ឈង្គរតនំ។
‘‘Bhante nāgasena, katamaṃ buddhassa bhagavato ratanāpaṇa’’nti? ‘‘Ratanāni kho, mahārāja, bhagavatā akkhātāni, yehi ratanehi vibhūsitā bhagavato puttā sadevakaṃ lokaṃ virocanti obhāsenti pabhāsenti jalanti pajjalanti uddhaṃ adho tiriyaṃ ālokaṃ dassenti. Katamāni tāni ratanāni? Sīlaratanaṃ samādhiratanaṃ paññāratanaṃ vimuttiratanaṃ vimuttiñāṇadassanaratanaṃ paṭisambhidāratanaṃ bojjhaṅgaratanaṃ.
‘‘កតមំ, មហារាជ, ភគវតោ សីលរតនំ? បាតិមោក្ខសំវរសីលំ ឥន្ទ្រិយសំវរសីលំ អាជីវបារិសុទ្ធិសីលំ បច្ចយសន្និស្សិតសីលំ ចូឡសីលំ មជ្ឈិមសីលំ មហាសីលំ មគ្គសីលំ ផលសីលំ។ សីលរតនេន ខោ, មហារាជ, វិភូសិតស្ស បុគ្គលស្ស សទេវកោ លោកោ សមារកោ សព្រហ្មកោ សស្សមណព្រាហ្មណី បជា បិហយតិ បត្ថេតិ, សីលរតនបិឡន្ធោ ខោ, មហារាជ, ភិក្ខុ ទិសម្បិ អនុទិសម្បិ ឧទ្ធម្បិ អធោបិ តិរិយម្បិ វិរោចតិ អតិវិរោចតិ 11, ហេដ្ឋតោ អវីចិំ ឧបរិតោ ភវគ្គំ ឧបាទាយ ឯត្ថន្តរេ សព្ពរតនានិ អតិក្កមិត្វា 12 អភិភវិត្វា អជ្ឈោត្ថរិត្វា តិដ្ឋតិ, ឯវរូបានិ ខោ, មហារាជ, សីលរតនានិ ភគវតោ រតនាបណេ បសារិតានិ, ឥទំ វុច្ចតិ មហារាជ ‘ភគវតោ សីលរតន’ន្តិ។
‘‘Katamaṃ, mahārāja, bhagavato sīlaratanaṃ? Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ indriyasaṃvarasīlaṃ ājīvapārisuddhisīlaṃ paccayasannissitasīlaṃ cūḷasīlaṃ majjhimasīlaṃ mahāsīlaṃ maggasīlaṃ phalasīlaṃ. Sīlaratanena kho, mahārāja, vibhūsitassa puggalassa sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā pihayati pattheti, sīlaratanapiḷandho kho, mahārāja, bhikkhu disampi anudisampi uddhampi adhopi tiriyampi virocati ativirocati 13, heṭṭhato avīciṃ uparito bhavaggaṃ upādāya etthantare sabbaratanāni atikkamitvā 14 abhibhavitvā ajjhottharitvā tiṭṭhati, evarūpāni kho, mahārāja, sīlaratanāni bhagavato ratanāpaṇe pasāritāni, idaṃ vuccati mahārāja ‘bhagavato sīlaratana’nti.
‘‘‘ឯវរូបានិ សីលានិ, សន្តិ ពុទ្ធស្ស អាបណេ;
‘‘‘Evarūpāni sīlāni, santi buddhassa āpaṇe;
កម្មេន តំ កិណិត្វាន, រតនំ វោ បិឡន្ធថា’តិ។
Kammena taṃ kiṇitvāna, ratanaṃ vo piḷandhathā’ti.
‘‘កតមំ, មហារាជ, ភគវតោ សមាធិរតនំ? សវិតក្កសវិចារោ សមាធិ, អវិតក្កវិចារមត្តោ សមាធិ, អវិតក្កអវិចារោ សមាធិ, សុញ្ញតោ សមាធិ, អនិមិត្តោ សមាធិ, អប្បណិហិតោ សមាធិ។ សមាធិរតនំ ខោ, មហារាជ, បិឡន្ធស្ស ភិក្ខុនោ យេ តេ កាមវិតក្កព្យាបាទវិតក្កវិហិំសាវិតក្កមានុទ្ធច្ចទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាកិលេសវត្ថូនិ វិវិធានិ ច កុវិតក្កានិ, តេ សព្ពេ សមាធិំ អាសជ្ជ វិកិរន្តិ វិធមន្តិ វិទ្ធំសន្តិ ន សណ្ឋន្តិ 15 ន ឧបលិម្បន្តិ 16។ យថា, មហារាជ, វារិ បោក្ខរបត្តេ វិកិរតិ វិធមតិ វិទ្ធំសតិ ន សណ្ឋាតិ ន ឧបលិម្បតិ។ តំ កិស្ស ហេតុ? បរិសុទ្ធត្តា បទុមស្ស។ ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សមាធិរតនំ បិឡន្ធស្ស ភិក្ខុនោ យេ តេ កាមវិតក្កព្យាបាទវិតក្កវិហិំសាវិតក្កមានុទ្ធច្ច ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាកិលេសវត្ថូនិ វិវិធានិ ច កុវិតក្កានិ, តេ សព្ពេ សមាធិំ អាសជ្ជ វិកិរន្តិ វិធមន្តិ វិទ្ធំសន្តិ ន សណ្ឋន្តិ ន ឧបលិម្បន្តិ។ តំ កិស្ស ហេតុ? បរិសុទ្ធត្តា សមាធិស្ស។ ឥទំ វុច្ចតិ, មហារាជ, ‘ភគវតោ សមាធិរតន’ន្តិ, ឯវរូបានិ ខោ, មហារាជ, សមាធិរតនានិ ភគវតោ រតនាបណេ បសារិតានិ។
‘‘Katamaṃ, mahārāja, bhagavato samādhiratanaṃ? Savitakkasavicāro samādhi, avitakkavicāramatto samādhi, avitakkaavicāro samādhi, suññato samādhi, animitto samādhi, appaṇihito samādhi. Samādhiratanaṃ kho, mahārāja, piḷandhassa bhikkhuno ye te kāmavitakkabyāpādavitakkavihiṃsāvitakkamānuddhaccadiṭṭhivicikicchākilesavatthūni vividhāni ca kuvitakkāni, te sabbe samādhiṃ āsajja vikiranti vidhamanti viddhaṃsanti na saṇṭhanti 17 na upalimpanti 18. Yathā, mahārāja, vāri pokkharapatte vikirati vidhamati viddhaṃsati na saṇṭhāti na upalimpati. Taṃ kissa hetu? Parisuddhattā padumassa. Evameva kho, mahārāja, samādhiratanaṃ piḷandhassa bhikkhuno ye te kāmavitakkabyāpādavitakkavihiṃsāvitakkamānuddhacca diṭṭhivicikicchākilesavatthūni vividhāni ca kuvitakkāni, te sabbe samādhiṃ āsajja vikiranti vidhamanti viddhaṃsanti na saṇṭhanti na upalimpanti. Taṃ kissa hetu? Parisuddhattā samādhissa. Idaṃ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato samādhiratana’nti, evarūpāni kho, mahārāja, samādhiratanāni bhagavato ratanāpaṇe pasāritāni.
‘‘‘សមាធិរតនមាលស្ស , កុវិតក្កា ន ជាយរេ;
‘‘‘Samādhiratanamālassa , kuvitakkā na jāyare;
ន ច វិក្ខិបតេ ចិត្តំ, ឯតំ តុម្ហេ បិឡន្ធថា’តិ។
Na ca vikkhipate cittaṃ, etaṃ tumhe piḷandhathā’ti.
‘‘កតមំ, មហារាជ, ភគវតោ បញ្ញារតនំ? យាយ, មហារាជ, បញ្ញាយ អរិយសាវកោ ‘ឥទំ កុសល’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘ឥទំ អកុសល’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘ឥទំ សាវជ្ជំ, ឥទំ អនវជ្ជំ, ឥទំ សេវិតព្ពំ, ឥទំ ន សេវិតព្ពំ, ឥទំ ហីនំ, ឥទំ បណីតំ, ឥទំ កណ្ហំ, ឥទំ សុក្កំ, ឥទំ កណ្ហសុក្កសប្បដិភាគ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ។ ឥទំ វុច្ចតិ មហារាជ ‘ភគវតោ បញ្ញារតន’ន្តិ។
‘‘Katamaṃ, mahārāja, bhagavato paññāratanaṃ? Yāya, mahārāja, paññāya ariyasāvako ‘idaṃ kusala’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘idaṃ akusala’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘idaṃ sāvajjaṃ, idaṃ anavajjaṃ, idaṃ sevitabbaṃ, idaṃ na sevitabbaṃ, idaṃ hīnaṃ, idaṃ paṇītaṃ, idaṃ kaṇhaṃ, idaṃ sukkaṃ, idaṃ kaṇhasukkasappaṭibhāga’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Idaṃ vuccati mahārāja ‘bhagavato paññāratana’nti.
‘‘‘បញ្ញារតនមាលស្ស, ន ចិរំ វត្តតេ ភវោ;
‘‘‘Paññāratanamālassa, na ciraṃ vattate bhavo;
‘‘កតមំ , មហារាជ, ភគវតោ វិមុត្តិរតនំ’’? ‘‘វិមុត្តិរតនំ 21 ខោ, មហារាជ, អរហត្តំ វុច្ចតិ, អរហត្តំ បត្តោ ខោ, មហារាជ, ភិក្ខុ ‘វិមុត្តិរតនំ បិឡន្ធោ’តិ វុច្ចតិ។ យថា, មហារាជ, បុរិសោ មុត្តាកលាបមណិកលាបបវាឡកលាបាភរណប្បដិមណ្ឌិតោ 22 អគលុតគរតាលីសកលោហិតចន្ទនានុលិត្តគត្តោ នាគបុន្នាគសាលសលឡចម្បកយូថិកាតិមុត្តកបាដលុប្បលវស្សិកមល្លិកាវិចិត្តោ សេសជនេ អតិក្កមិត្វា វិរោចតិ អតិវិរោចតិ ឱភាសតិ បភាសតិ សម្បភាសតិ ជលតិ បជ្ជលតិ អភិភវតិ អជ្ឈោត្ថរតិ មាលាគន្ធរតនាភរណេហិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អរហត្តំ បត្តោ ខីណាសវោ វិមុត្តិរតនបិឡន្ធោ ឧបាទាយុបាទាយ វិមុត្តានំ ភិក្ខូនំ អតិក្កមិត្វា សមតិក្កមិត្វា វិរោចតិ អតិវិរោចតិ ឱភាសតិ បភាសតិ សម្បភាសតិ ជលតិ បជ្ជលតិ អភិភវតិ អជ្ឈោត្ថរតិ វិមុត្តិយា។ តំ កិស្ស ហេតុ? អគ្គំ, មហារាជ, ឯតំ បិឡន្ធនំ សព្ពបិឡន្ធនានំ, យទិទំ វិមុត្តិបិឡន្ធនំ។ ឥទំ វុច្ចតិ, មហារាជ, ‘ភគវតោ វិមុត្តិរតន’ន្តិ។
‘‘Katamaṃ , mahārāja, bhagavato vimuttiratanaṃ’’? ‘‘Vimuttiratanaṃ 23 kho, mahārāja, arahattaṃ vuccati, arahattaṃ patto kho, mahārāja, bhikkhu ‘vimuttiratanaṃ piḷandho’ti vuccati. Yathā, mahārāja, puriso muttākalāpamaṇikalāpapavāḷakalāpābharaṇappaṭimaṇḍito 24 agalutagaratālīsakalohitacandanānulittagatto nāgapunnāgasālasalaḷacampakayūthikātimuttakapāṭaluppalavassikamallikāvicitto sesajane atikkamitvā virocati ativirocati obhāsati pabhāsati sampabhāsati jalati pajjalati abhibhavati ajjhottharati mālāgandharatanābharaṇehi, evameva kho, mahārāja, arahattaṃ patto khīṇāsavo vimuttiratanapiḷandho upādāyupādāya vimuttānaṃ bhikkhūnaṃ atikkamitvā samatikkamitvā virocati ativirocati obhāsati pabhāsati sampabhāsati jalati pajjalati abhibhavati ajjhottharati vimuttiyā. Taṃ kissa hetu? Aggaṃ, mahārāja, etaṃ piḷandhanaṃ sabbapiḷandhanānaṃ, yadidaṃ vimuttipiḷandhanaṃ. Idaṃ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato vimuttiratana’nti.
វិមុត្តិរតនមាលន្តុ, ឧទិក្ខន្តិ សទេវកា’តិ។
Vimuttiratanamālantu, udikkhanti sadevakā’ti.
‘‘កតមំ មហារាជ, ភគវតោ វិមុត្តិញាណទស្សនរតនំ? បច្ចវេក្ខណញាណំ, មហារាជ, ភគវតោ វិមុត្តិញាណទស្សនរតនន្តិ វុច្ចតិ, យេន ញាណេន អរិយសាវកោ មគ្គផលនិព្ពានានិ បហីនកិលេសាវសិដ្ឋកិលេសេ ច បច្ចវេក្ខតិ។
‘‘Katamaṃ mahārāja, bhagavato vimuttiñāṇadassanaratanaṃ? Paccavekkhaṇañāṇaṃ, mahārāja, bhagavato vimuttiñāṇadassanaratananti vuccati, yena ñāṇena ariyasāvako maggaphalanibbānāni pahīnakilesāvasiṭṭhakilese ca paccavekkhati.
‘‘‘យេ ញាណេន ពុជ្ឈន្តិ, អរិយា កតកិច្ចតំ;
‘‘‘Ye ñāṇena bujjhanti, ariyā katakiccataṃ;
តំ ញាណរតនំ លទ្ធុំ, វាយមេថ ជិនោរសា’តិ។
Taṃ ñāṇaratanaṃ laddhuṃ, vāyametha jinorasā’ti.
‘‘កតមំ, មហារាជ, ភគវតោ បដិសម្ភិទារតនំ? ចតស្សោ ខោ, មហារាជ, បដិសម្ភិទាយោ អត្ថបដិសម្ភិទា ធម្មបដិសម្ភិទា និរុត្តិបដិសម្ភិទា បដិភានបដិសម្ភិទាតិ។ ឥមេហិ ខោ, មហារាជ, ចតូហិ បដិសម្ភិទារតនេហិ សមលង្កតោ ភិក្ខុ យំ យំ បរិសំ ឧបសង្កមតិ, យទិ ខត្តិយបរិសំ, យទិ ព្រាហ្មណបរិសំ, យទិ គហបតិបរិសំ, យទិ សមណបរិសំ, វិសារទោ ឧបសង្កមតិ អមង្កុភូតោ អភីរុ អច្ឆម្ភី អនុត្រាសី វិគតលោមហំសោ បរិសំ ឧបសង្កមតិ។
‘‘Katamaṃ, mahārāja, bhagavato paṭisambhidāratanaṃ? Catasso kho, mahārāja, paṭisambhidāyo atthapaṭisambhidā dhammapaṭisambhidā niruttipaṭisambhidā paṭibhānapaṭisambhidāti. Imehi kho, mahārāja, catūhi paṭisambhidāratanehi samalaṅkato bhikkhu yaṃ yaṃ parisaṃ upasaṅkamati, yadi khattiyaparisaṃ, yadi brāhmaṇaparisaṃ, yadi gahapatiparisaṃ, yadi samaṇaparisaṃ, visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto abhīru acchambhī anutrāsī vigatalomahaṃso parisaṃ upasaṅkamati.
‘‘យថា, មហារាជ, យោធោ សង្គាមសូរោ សន្នទ្ធបញ្ចាវុធោ អច្ឆម្ភិតោ 27 សង្គាមំ ឱតរតិ, ‘សចេ អមិត្តា ទូរេ ភវិស្សន្តិ ឧសុនា បាតយិស្សាមិ, តតោ ឱរតោ ភវិស្សន្តិ សត្តិយា បហរិស្សាមិ, តតោ ឱរតោ ភវិស្សន្តិ កណយេន បហរិស្សាមិ, ឧបគតំ សន្តំ មណ្ឌលគ្គេន ទ្វិធា ឆិន្ទិស្សាមិ, កាយូបគតំ ឆុរិកាយ វិនិវិជ្ឈិស្សាមី’តិ 28, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ចតុបដិសម្ភិទារតនមណ្ឌិតោ ភិក្ខុ អច្ឆម្ភិតោ បរិសំ ឧបសង្កមតិ។ យោ កោចិ មំ អត្ថបដិសម្ភិទេ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សតិ, តស្ស អត្ថេន អត្ថំ កថយិស្សាមិ, ការណេន ការណំ កថយិស្សាមិ, ហេតុនា ហេតុំ កថយិស្សាមិ, នយេន នយំ កថយិស្សាមិ, និស្សំសយំ ករិស្សាមិ, វិមតិំ វិវេចេស្សាមិ, តោសយិស្សាមិ បញ្ហវេយ្យាករណេន។
‘‘Yathā, mahārāja, yodho saṅgāmasūro sannaddhapañcāvudho acchambhito 29 saṅgāmaṃ otarati, ‘sace amittā dūre bhavissanti usunā pātayissāmi, tato orato bhavissanti sattiyā paharissāmi, tato orato bhavissanti kaṇayena paharissāmi, upagataṃ santaṃ maṇḍalaggena dvidhā chindissāmi, kāyūpagataṃ churikāya vinivijjhissāmī’ti 30, evameva kho, mahārāja, catupaṭisambhidāratanamaṇḍito bhikkhu acchambhito parisaṃ upasaṅkamati. Yo koci maṃ atthapaṭisambhide pañhaṃ pucchissati, tassa atthena atthaṃ kathayissāmi, kāraṇena kāraṇaṃ kathayissāmi, hetunā hetuṃ kathayissāmi, nayena nayaṃ kathayissāmi, nissaṃsayaṃ karissāmi, vimatiṃ vivecessāmi, tosayissāmi pañhaveyyākaraṇena.
‘‘យោ កោចិ មំ ធម្មបដិសម្ភិទេ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សតិ, តស្ស ធម្មេន ធម្មំ កថយិស្សាមិ, អមតេន អមតំ កថយិស្សាមិ, អសង្ខតេន អសង្ខតំ កថយិស្សាមិ, និព្ពានេន និព្ពានំ កថយិស្សាមិ, សុញ្ញតេន សុញ្ញតំ កថយិស្សាមិ , អនិមិត្តេន អនិមិត្តំ កថយិស្សាមិ, អប្បណិហិតេន អប្បណិហិតំ កថយិស្សាមិ, អនេជេន អនេជំ កថយិស្សាមិ, និស្សំសយំ ករិស្សាមិ, វិមតិំ វិវេចេស្សាមិ, តោសយិស្សាមិ បញ្ហាវេយ្យាករណេន។
‘‘Yo koci maṃ dhammapaṭisambhide pañhaṃ pucchissati, tassa dhammena dhammaṃ kathayissāmi, amatena amataṃ kathayissāmi, asaṅkhatena asaṅkhataṃ kathayissāmi, nibbānena nibbānaṃ kathayissāmi, suññatena suññataṃ kathayissāmi , animittena animittaṃ kathayissāmi, appaṇihitena appaṇihitaṃ kathayissāmi, anejena anejaṃ kathayissāmi, nissaṃsayaṃ karissāmi, vimatiṃ vivecessāmi, tosayissāmi pañhāveyyākaraṇena.
‘‘យោ កោចិ មំ និរុត្តិបដិសម្ភិទេ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សតិ, តស្ស និរុត្តិយា និរុត្តិំ កថយិស្សាមិ, បទេន បទំ កថយិស្សាមិ, អនុបទេន អនុបទំ កថយិស្សាមិ, អក្ខរេន អក្ខរំ កថយិស្សាមិ, សន្ធិយា សន្ធិំ កថយិស្សាមិ, ព្យញ្ជនេន ព្យញ្ជនំ កថយិស្សាមិ, អនុព្យញ្ជនេន អនុព្យញ្ជនំ កថយិស្សាមិ, វណ្ណេន វណ្ណំ កថយិស្សាមិ, សរេន សរំ កថយិស្សាមិ, បញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តិំ កថយិស្សាមិ, វោហារេន វោហារំ កថយិស្សាមិ, និស្សំសយំ ករិស្សាមិ, វិមតិំ វិវេចេស្សាមិ, តោសយិស្សាមិ បញ្ហវេយ្យាករណេន។
‘‘Yo koci maṃ niruttipaṭisambhide pañhaṃ pucchissati, tassa niruttiyā niruttiṃ kathayissāmi, padena padaṃ kathayissāmi, anupadena anupadaṃ kathayissāmi, akkharena akkharaṃ kathayissāmi, sandhiyā sandhiṃ kathayissāmi, byañjanena byañjanaṃ kathayissāmi, anubyañjanena anubyañjanaṃ kathayissāmi, vaṇṇena vaṇṇaṃ kathayissāmi, sarena saraṃ kathayissāmi, paññattiyā paññattiṃ kathayissāmi, vohārena vohāraṃ kathayissāmi, nissaṃsayaṃ karissāmi, vimatiṃ vivecessāmi, tosayissāmi pañhaveyyākaraṇena.
‘‘យោ កោចិ មំ បដិភានបដិសម្ភិទេ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សតិ, តស្ស បដិភានេន បដិភានំ កថយិស្សាមិ, ឱបម្មេន ឱបម្មំ កថយិស្សាមិ, លក្ខណេន លក្ខណំ កថយិស្សាមិ, រសេន រសំ កថយិស្សាមិ, និស្សំសយំ ករិស្សាមិ, វិមតិំ វិវេចេស្សាមិ, តោសយិស្សាមិ បញ្ហវេយ្យាករណេនាតិ, ឥទំ វុច្ចតិ, មហារាជ, ‘ភគវតោ បដិសម្ភិទារតន’ន្តិ។
‘‘Yo koci maṃ paṭibhānapaṭisambhide pañhaṃ pucchissati, tassa paṭibhānena paṭibhānaṃ kathayissāmi, opammena opammaṃ kathayissāmi, lakkhaṇena lakkhaṇaṃ kathayissāmi, rasena rasaṃ kathayissāmi, nissaṃsayaṃ karissāmi, vimatiṃ vivecessāmi, tosayissāmi pañhaveyyākaraṇenāti, idaṃ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato paṭisambhidāratana’nti.
‘‘‘បដិសម្ភិទា កិណិត្វាន, ញាណេន ផស្សយេយ្យ យោ;
‘‘‘Paṭisambhidā kiṇitvāna, ñāṇena phassayeyya yo;
អច្ឆម្ភិតោ អនុព្ពិគ្គោ, អតិរោចតិ សទេវកេ’តិ។
Acchambhito anubbiggo, atirocati sadevake’ti.
‘‘កតមំ, មហារាជ, ភគវតោ ពោជ្ឈង្គរតនំ? សត្តិមេ, មហារាជ, ពោជ្ឈង្គា, សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គោ សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គោ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ។ ឥមេហិ ខោ, មហារាជ, សត្តហិ ពោជ្ឈង្គរតនេហិ បដិមណ្ឌិតោ ភិក្ខុ សព្ពំ តមំ អភិភុយ្យ សទេវកំ លោកំ ឱភាសេតិ បភាសេតិ អាលោកំ ជនេតិ។ ឥទំ វុច្ចតិ, មហារាជ, ‘ភគវតោ ពោជ្ឈង្គរតន’ន្តិ។
‘‘Katamaṃ, mahārāja, bhagavato bojjhaṅgaratanaṃ? Sattime, mahārāja, bojjhaṅgā, satisambojjhaṅgo dhammavicayasambojjhaṅgo vīriyasambojjhaṅgo pītisambojjhaṅgo passaddhisambojjhaṅgo samādhisambojjhaṅgo upekkhāsambojjhaṅgo. Imehi kho, mahārāja, sattahi bojjhaṅgaratanehi paṭimaṇḍito bhikkhu sabbaṃ tamaṃ abhibhuyya sadevakaṃ lokaṃ obhāseti pabhāseti ālokaṃ janeti. Idaṃ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato bojjhaṅgaratana’nti.
កម្មេន តំ កិណិត្វាន, រតនំ វោ បិឡន្ធថា’’’តិ។
Kammena taṃ kiṇitvāna, ratanaṃ vo piḷandhathā’’’ti.
‘‘ភន្តេ នាគសេន, កតមំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សព្ពាបណ’’ន្តិ? ‘‘សព្ពាបណំ ខោ, មហារាជ, ភគវតោ នវង្គំ ពុទ្ធវចនំ សារីរិកានិ បារិភោគិកានិ ចេតិយានិ សង្ឃរតនញ្ច។ សព្ពាបណេ, មហារាជ, ភគវតា ជាតិសម្បត្តិ បសារិតា, ភោគសម្បត្តិ បសារិតា, អាយុសម្បត្តិ បសារិតា, អារោគ្យសម្បត្តិ បសារិតា, វណ្ណសម្បត្តិ បសារិតា, បញ្ញាសម្បត្តិ បសារិតា, មានុសិកសម្បត្តិ បសារិតា, ទិព្ពសម្បត្តិ បសារិតា, និព្ពានសម្បត្តិ បសារិតា។ តត្ថ យេ តំ តំ សម្បត្តិំ ឥច្ឆន្តិ, តេ កម្មមូលំ ទត្វា បត្ថិតបត្ថិតំ សម្បត្តិំ កិណន្តិ, កេចិ សីលសមាទានេន កិណន្តិ, កេចិ ឧបោសថកម្មេន កិណន្តិ, អប្បមត្តកេនបិ កម្មមូលេន ឧបាទាយុបាទាយ សម្បត្តិយោ បដិលភន្តិ។ យថា, មហារាជ, អាបណិកស្ស អាបណេ តិលមុគ្គមាសេ បរិត្តកេនបិ តណ្ឌុលមុគ្គមាសេន អប្បកេនបិ មូលេន ឧបាទាយុបាទាយ គណ្ហន្តិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ភគវតោ សព្ពាបណេ អប្បមត្តកេនបិ កម្មមូលេន ឧបាទាយុបាទាយ សម្បត្តិយោ បដិលភន្តិ។ ឥទំ វុច្ចតិ, មហារាជ, ‘ភគវតោ សព្ពាបណ’ន្តិ។
‘‘Bhante nāgasena, katamaṃ buddhassa bhagavato sabbāpaṇa’’nti? ‘‘Sabbāpaṇaṃ kho, mahārāja, bhagavato navaṅgaṃ buddhavacanaṃ sārīrikāni pāribhogikāni cetiyāni saṅgharatanañca. Sabbāpaṇe, mahārāja, bhagavatā jātisampatti pasāritā, bhogasampatti pasāritā, āyusampatti pasāritā, ārogyasampatti pasāritā, vaṇṇasampatti pasāritā, paññāsampatti pasāritā, mānusikasampatti pasāritā, dibbasampatti pasāritā, nibbānasampatti pasāritā. Tattha ye taṃ taṃ sampattiṃ icchanti, te kammamūlaṃ datvā patthitapatthitaṃ sampattiṃ kiṇanti, keci sīlasamādānena kiṇanti, keci uposathakammena kiṇanti, appamattakenapi kammamūlena upādāyupādāya sampattiyo paṭilabhanti. Yathā, mahārāja, āpaṇikassa āpaṇe tilamuggamāse parittakenapi taṇḍulamuggamāsena appakenapi mūlena upādāyupādāya gaṇhanti, evameva kho, mahārāja, bhagavato sabbāpaṇe appamattakenapi kammamūlena upādāyupādāya sampattiyo paṭilabhanti. Idaṃ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato sabbāpaṇa’nti.
‘‘‘អាយុ អរោគតា វណ្ណំ, សគ្គំ ឧច្ចាកុលីនតា;
‘‘‘Āyu arogatā vaṇṇaṃ, saggaṃ uccākulīnatā;
អសង្ខតញ្ច អមតំ, អត្ថិ សព្ពាបណេ ជិនេ។
Asaṅkhatañca amataṃ, atthi sabbāpaṇe jine.
‘‘‘អប្បេន ពហុកេនាបិ, កម្មមូលេន គយ្ហតិ;
‘‘‘Appena bahukenāpi, kammamūlena gayhati;
កិណិត្វា សទ្ធាមូលេន, សមិទ្ធា ហោថ ភិក្ខវោ’តិ។
Kiṇitvā saddhāmūlena, samiddhā hotha bhikkhavo’ti.
‘‘ភគវតោ ខោ, មហារាជ, ធម្មនគរេ ឯវរូបា ជនា បដិវសន្តិ, សុត្តន្តិកា វេនយិកា អាភិធម្មិកា ធម្មកថិកា ជាតកភាណកា ទីឃភាណកា មជ្ឈិមភាណកា សំយុត្តភាណកា អង្គុត្តរភាណកា ខុទ្ទកភាណកា សីលសម្បន្នា សមាធិសម្បន្នា បញ្ញាសម្បន្នា ពោជ្ឈង្គភាវនារតា វិបស្សកា សទត្ថមនុយុត្តា អារញ្ញិកា រុក្ខមូលិកា អព្ភោកាសិកា បលាលបុញ្ជិកា សោសានិកា នេសជ្ជិកា បដិបន្នកា ផលដ្ឋា សេក្ខា ផលសមង្គិនោ សោតាបន្នា សកទាគាមិនោ អនាគាមិនោ អរហន្តោ តេវិជ្ជា ឆឡភិញ្ញា ឥទ្ធិមន្តោ បញ្ញាយ បារមិំគតា សតិបដ្ឋានសម្មប្បធានឥទ្ធិបាទឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គមគ្គវរឈានវិមោក្ខរូ បារូបសន្តសុខសមាបត្តិកុសលា, តេហិ អរហន្តេហិ អាកុលំ សមាកុលំ អាកិណ្ណំ សមាកិណ្ណំ នឡវនសរវនមិវ ធម្មនគរំ អហោសិ។ ភវតីហ –
‘‘Bhagavato kho, mahārāja, dhammanagare evarūpā janā paṭivasanti, suttantikā venayikā ābhidhammikā dhammakathikā jātakabhāṇakā dīghabhāṇakā majjhimabhāṇakā saṃyuttabhāṇakā aṅguttarabhāṇakā khuddakabhāṇakā sīlasampannā samādhisampannā paññāsampannā bojjhaṅgabhāvanāratā vipassakā sadatthamanuyuttā āraññikā rukkhamūlikā abbhokāsikā palālapuñjikā sosānikā nesajjikā paṭipannakā phalaṭṭhā sekkhā phalasamaṅgino sotāpannā sakadāgāmino anāgāmino arahanto tevijjā chaḷabhiññā iddhimanto paññāya pāramiṃgatā satipaṭṭhānasammappadhānaiddhipādaindriyabalabojjhaṅgamaggavarajhānavimokkharū pārūpasantasukhasamāpattikusalā, tehi arahantehi ākulaṃ samākulaṃ ākiṇṇaṃ samākiṇṇaṃ naḷavanasaravanamiva dhammanagaraṃ ahosi. Bhavatīha –
‘‘‘វីតរាគា វីតទោសា, វីតមោហា អនាសវា;
‘‘‘Vītarāgā vītadosā, vītamohā anāsavā;
វីតតណ្ហា អនាទានា, ធម្មនគរេ វសន្តិ តេ។
Vītataṇhā anādānā, dhammanagare vasanti te.
‘‘‘អារញ្ញិកា ធុតធរា, ឈាយិនោ លូខចីវរា;
‘‘‘Āraññikā dhutadharā, jhāyino lūkhacīvarā;
វិវេកាភិរតា ធីរា, ធម្មនគរេ វសន្តិ តេ។
Vivekābhiratā dhīrā, dhammanagare vasanti te.
‘‘‘នេសជ្ជិកា សន្ថតិកា, អថោបិ ឋានចង្កមា;
‘‘‘Nesajjikā santhatikā, athopi ṭhānacaṅkamā;
បំសុកូលធរា សព្ពេ, ធម្មនគរេ វសន្តិ តេ។
Paṃsukūladharā sabbe, dhammanagare vasanti te.
‘‘‘តិចីវរធរា សន្តា, ចម្មខណ្ឌចតុត្ថកា;
‘‘‘Ticīvaradharā santā, cammakhaṇḍacatutthakā;
រតា ឯកាសនេ វិញ្ញូ, ធម្មនគរេ វសន្តិ តេ។
Ratā ekāsane viññū, dhammanagare vasanti te.
‘‘‘អប្បិច្ឆា និបកា ធីរា, អប្បាហារា អលោលុបា;
‘‘‘Appicchā nipakā dhīrā, appāhārā alolupā;
លាភាលាភេន សន្តុដ្ឋា, ធម្មនគរេ វសន្តិ តេ។
Lābhālābhena santuṭṭhā, dhammanagare vasanti te.
‘‘‘ឈាយី ឈានរតា ធីរា, សន្តចិត្តា សមាហិតា;
‘‘‘Jhāyī jhānaratā dhīrā, santacittā samāhitā;
អាកិញ្ចញ្ញំ បត្ថយានា, ធម្មនគរេ វសន្តិ តេ។
Ākiñcaññaṃ patthayānā, dhammanagare vasanti te.
‘‘‘បដិបន្នា ផលដ្ឋា ច, សេក្ខា ផលសមង្គិនោ;
‘‘‘Paṭipannā phalaṭṭhā ca, sekkhā phalasamaṅgino;
‘‘‘សោតាបន្នា ច វិមលា, សកទាគាមិនោ ច យេ;
‘‘‘Sotāpannā ca vimalā, sakadāgāmino ca ye;
អនាគាមី ច អរហន្តោ, ធម្មនគរេ វសន្តិ តេ។
Anāgāmī ca arahanto, dhammanagare vasanti te.
‘‘‘សតិបដ្ឋានកុសលា , ពោជ្ឈង្គភាវនារតា;
‘‘‘Satipaṭṭhānakusalā , bojjhaṅgabhāvanāratā;
វិបស្សកា ធម្មធរា, ធម្មនគរេ វសន្តិ តេ។
Vipassakā dhammadharā, dhammanagare vasanti te.
‘‘‘ឥទ្ធិបាទេសុ កុសលា, សមាធិភាវនារតា;
‘‘‘Iddhipādesu kusalā, samādhibhāvanāratā;
សម្មប្បធានានុយុត្តា, ធម្មនគរេ វសន្តិ តេ។
Sammappadhānānuyuttā, dhammanagare vasanti te.
‘‘‘អភិញ្ញាបារមិប្បត្តា, បេត្តិកេ គោចរេ រតា;
‘‘‘Abhiññāpāramippattā, pettike gocare ratā;
អន្តលិក្ខម្ហិ ចរណា, ធម្មនគរេ វសន្តិ តេ។
Antalikkhamhi caraṇā, dhammanagare vasanti te.
‘‘‘ឱក្ខិត្តចក្ខូ មិតភាណី, គុត្តទ្វារា សុសំវុតា;
‘‘‘Okkhittacakkhū mitabhāṇī, guttadvārā susaṃvutā;
‘‘‘តេវិជ្ជា ឆឡភិញ្ញា ច, ឥទ្ធិយា បារមិំ គតា;
‘‘‘Tevijjā chaḷabhiññā ca, iddhiyā pāramiṃ gatā;
បញ្ញាយ បារមិប្បត្តា, ធម្មនគរេ វសន្តិ តេ’តិ។
Paññāya pāramippattā, dhammanagare vasanti te’ti.
‘‘យេ ខោ តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ អបរិមិតញាណវរធរា អសង្គា អតុលគុណា 37 អតុលយសា អតុលពលា អតុលតេជា ធម្មចក្កានុប្បវត្តកា បញ្ញាបារមិំ គតា, ឯវរូបា ខោ, មហារាជ, ភិក្ខូ ភគវតោ ធម្មនគរេ ‘ធម្មសេនាបតិនោ’តិ វុច្ចន្តិ។
‘‘Ye kho te, mahārāja, bhikkhū aparimitañāṇavaradharā asaṅgā atulaguṇā 38 atulayasā atulabalā atulatejā dhammacakkānuppavattakā paññāpāramiṃ gatā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare ‘dhammasenāpatino’ti vuccanti.
‘‘យេ បន តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ ឥទ្ធិមន្តោ អធិគតប្បដិសម្ភិទាបត្តវេសារជ្ជា គគនចរា ទុរាសទា ទុប្បសហា អនាលម្ពចរា សសាគរមហិធរបថវិកម្បកោ ចន្ទសូរិយបរិមជ្ជកា វិកុព្ពនាធិដ្ឋានាភិនីហារកុសលា ឥទ្ធិយា បារមិំ គតា, ឯវរូបា ខោ, មហារាជ, ភិក្ខូ ភគវតោ ធម្មនគរេ ‘បុរោហិតា’តិ វុច្ចន្តិ។
‘‘Ye pana te, mahārāja, bhikkhū iddhimanto adhigatappaṭisambhidāpattavesārajjā gaganacarā durāsadā duppasahā anālambacarā sasāgaramahidharapathavikampako candasūriyaparimajjakā vikubbanādhiṭṭhānābhinīhārakusalā iddhiyā pāramiṃ gatā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare ‘purohitā’ti vuccanti.
‘‘យេ បន តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ ធុតង្គមនុគតា អប្បិច្ឆា សន្តុដ្ឋា វិញ្ញត្តិមនេសនជិគុច្ឆកា បិណ្ឌាយ សបទានចារិនោ ភមរាវ គន្ធមនុឃាយិត្វា បវិសន្តិ វិវិត្តកាននំ, កាយេ ច ជីវិតេ ច និរបេក្ខា អរហត្តមនុប្បត្តា ធុតង្គគុណេ អគ្គនិក្ខិត្តា, ឯវរូបា ខោ, មហារាជ, ភិក្ខូ ភគវតោ ធម្មនគរេ ‘អក្ខទស្សា’តិ វុច្ចន្តិ។
‘‘Ye pana te, mahārāja, bhikkhū dhutaṅgamanugatā appicchā santuṭṭhā viññattimanesanajigucchakā piṇḍāya sapadānacārino bhamarāva gandhamanughāyitvā pavisanti vivittakānanaṃ, kāye ca jīvite ca nirapekkhā arahattamanuppattā dhutaṅgaguṇe agganikkhittā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare ‘akkhadassā’ti vuccanti.
‘‘យេ បន តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ បរិសុទ្ធា វិមលា និក្កិលេសា ចុតូបបាតកុសលា ទិព្ពចក្ខុម្ហិ បារមិំ គតា, ឯវរូបា ខោ, មហារាជ, ភិក្ខូ ភគវតោ ធម្មនគរេ ‘នគរជោតកា’តិ វុច្ចន្តិ។
‘‘Ye pana te, mahārāja, bhikkhū parisuddhā vimalā nikkilesā cutūpapātakusalā dibbacakkhumhi pāramiṃ gatā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare ‘nagarajotakā’ti vuccanti.
‘‘យេ បន តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ ពហុស្សុតា អាគតាគមា ធម្មធរា វិនយធរា មាតិកាធរា សិថិលធនិតទីឃរស្សគរុកលហុកក្ខរបរិច្ឆេទកុសលា នវង្គសាសនធរា, ឯវរូបា ខោ, មហារាជ, ភិក្ខូ ភគវតោ ធម្មនគរេ ‘ធម្មរក្ខា’តិ វុច្ចន្តិ។
‘‘Ye pana te, mahārāja, bhikkhū bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā sithiladhanitadīgharassagarukalahukakkharaparicchedakusalā navaṅgasāsanadharā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare ‘dhammarakkhā’ti vuccanti.
‘‘យេ បន តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ វិមុត្តិវរកុសុមមាលពទ្ធា វរបវរមហគ្ឃសេដ្ឋភាវមនុប្បត្តា ពហុជនកន្តមភិបត្ថិតា, ឯវរូបា ខោ, មហារាជ, ភិក្ខូ ភគវតោ ធម្មនគរេ ‘បុប្ផាបណិកា’តិ វុច្ចន្តិ។
‘‘Ye pana te, mahārāja, bhikkhū vimuttivarakusumamālabaddhā varapavaramahagghaseṭṭhabhāvamanuppattā bahujanakantamabhipatthitā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare ‘pupphāpaṇikā’ti vuccanti.
‘‘យេ បន តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ ចតុសច្ចាភិសមយប្បដិវិទ្ធា ទិដ្ឋសច្ចា វិញ្ញាតសាសនា ចតូសុ សាមញ្ញផលេសុ តិណ្ណវិចិកិច្ឆា បដិលទ្ធផលសុខា អញ្ញេសម្បិ បដិបន្នានំ តេ ផលេ សំវិភជន្តិ, ឯវរូបា ខោ, មហារាជ, ភិក្ខូ ភគវតោ ធម្មនគរេ ‘ផលាបណិកា’តិ វុច្ចន្តិ។
‘‘Ye pana te, mahārāja, bhikkhū catusaccābhisamayappaṭividdhā diṭṭhasaccā viññātasāsanā catūsu sāmaññaphalesu tiṇṇavicikicchā paṭiladdhaphalasukhā aññesampi paṭipannānaṃ te phale saṃvibhajanti, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare ‘phalāpaṇikā’ti vuccanti.
‘‘យេ បន តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ សីលសំវរគន្ធមនុលិត្តា 43 អនេកវិធពហុគុណធរា កិលេសមលទុគ្គន្ធវិធមកា, ឯវរូបា ខោ, មហារាជ, ភិក្ខូ ភគវតោ ធម្មនគរេ ‘គន្ធាបណិកា’តិ វុច្ចន្តិ។
‘‘Ye pana te, mahārāja, bhikkhū sīlasaṃvaragandhamanulittā 44 anekavidhabahuguṇadharā kilesamaladuggandhavidhamakā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare ‘gandhāpaṇikā’ti vuccanti.
‘‘យេ បន តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ ធម្មកាមា បិយសមុទាហារា អភិធម្មេ អភិវិនយេ ឧឡារបាមោជ្ជា អរញ្ញគតាបិ រុក្ខមូលគតាបិ សុញ្ញាគារគតាបិ ធម្មវររសំ បិវន្តិ, កាយេន វាចាយ មនសា ធម្មវររសមោគាឡ្ហា អធិមត្តបដិភានា ធម្មេសុ ធម្មេសនប្បដិបន្នា ឥតោ វា តតោ វា យត្ថ យត្ថ អប្បិច្ឆកថា សន្តុដ្ឋិកថា បវិវេកកថា អសំសគ្គកថា វីរិយារម្ភកថា សីលកថា សមាធិកថា បញ្ញាកថា វិមុត្តិកថា វិមុត្តិញាណទស្សនកថា , តត្ថ តត្ថ គន្ត្វា តំ តំ កថារសំ បិវន្តិ, ឯវរូបា ខោ, មហារាជ, ភិក្ខូ ភគវតោ ធម្មនគរេ ‘សោណ្ឌា បិបាសា’តិ វុច្ចន្តិ។
‘‘Ye pana te, mahārāja, bhikkhū dhammakāmā piyasamudāhārā abhidhamme abhivinaye uḷārapāmojjā araññagatāpi rukkhamūlagatāpi suññāgāragatāpi dhammavararasaṃ pivanti, kāyena vācāya manasā dhammavararasamogāḷhā adhimattapaṭibhānā dhammesu dhammesanappaṭipannā ito vā tato vā yattha yattha appicchakathā santuṭṭhikathā pavivekakathā asaṃsaggakathā vīriyārambhakathā sīlakathā samādhikathā paññākathā vimuttikathā vimuttiñāṇadassanakathā , tattha tattha gantvā taṃ taṃ kathārasaṃ pivanti, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare ‘soṇḍā pipāsā’ti vuccanti.
‘‘យេ បន តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ បុព្ពរត្តាបររត្តំ ជាគរិយានុយោគមនុយុត្តា និសជ្ជដ្ឋានចង្កមេហិ រត្តិន្ទិវំ វីតិនាមេន្តិ, ភាវនានុយោគមនុយុត្តា កិលេសបដិពាហនាយ សទត្ថប្បសុតា, ឯវរូបា ខោ, មហារាជ, ភិក្ខូ ភគវតោ ធម្មនគរេ ‘នគរគុត្តិកា’តិ វុច្ចន្តិ។
‘‘Ye pana te, mahārāja, bhikkhū pubbarattāpararattaṃ jāgariyānuyogamanuyuttā nisajjaṭṭhānacaṅkamehi rattindivaṃ vītināmenti, bhāvanānuyogamanuyuttā kilesapaṭibāhanāya sadatthappasutā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare ‘nagaraguttikā’ti vuccanti.
‘‘យេ បន តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ នវង្គំ ពុទ្ធវចនំ អត្ថតោ ច ព្យញ្ជនតោ ច នយតោ ច ការណតោ ច ហេតុតោ ច ឧទាហរណតោ ច វាចេន្តិ អនុវាចេន្តិ ភាសន្តិ អនុភាសន្តិ, ឯវរូបា ខោ, មហារាជ, ភិក្ខូ ភគវតោ ធម្មនគរេ ‘ធម្មាបណិកា’តិ វុច្ចន្តិ។
‘‘Ye pana te, mahārāja, bhikkhū navaṅgaṃ buddhavacanaṃ atthato ca byañjanato ca nayato ca kāraṇato ca hetuto ca udāharaṇato ca vācenti anuvācenti bhāsanti anubhāsanti, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare ‘dhammāpaṇikā’ti vuccanti.
‘‘យេ បន តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ ធម្មរតនភោគេន អាគមបរិយត្តិសុតភោគេន ភោគិនោ ធនិនោ និទ្ទិដ្ឋសរព្យញ្ជនលក្ខណប្បដិវេធា វិញ្ញូ ផរណា, ឯវរូបា ខោ, មហារាជ, ភិក្ខូ ភគវតោ ធម្មនគរេ ‘ធម្មសេដ្ឋិនោ’តិ វុច្ចន្តិ។
‘‘Ye pana te, mahārāja, bhikkhū dhammaratanabhogena āgamapariyattisutabhogena bhogino dhanino niddiṭṭhasarabyañjanalakkhaṇappaṭivedhā viññū pharaṇā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare ‘dhammaseṭṭhino’ti vuccanti.
‘‘យេ បន តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ ឧឡារទេសនាបដិវេធា បរិចិណ្ណារម្មណវិភត្តិនិទ្ទេសា សិក្ខាគុណបារមិប្បត្តា, ឯវរូបា ខោ, មហារាជ, ភិក្ខូ ភគវតោ ធម្មនគរេ ‘វិស្សុតធម្មិកា’តិ វុច្ចន្តិ។
‘‘Ye pana te, mahārāja, bhikkhū uḷāradesanāpaṭivedhā pariciṇṇārammaṇavibhattiniddesā sikkhāguṇapāramippattā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare ‘vissutadhammikā’ti vuccanti.
‘‘ឯវំ សុវិភត្តំ ខោ, មហារាជ, ភគវតោ ធម្មនគរំ ឯវំ សុមាបិតំ ឯវំ សុវិហិតំ ឯវំ សុបរិបូរិតំ ឯវំ សុវវត្ថាបិតំ ឯវំ សុរក្ខិតំ ឯវំ សុគោបិតំ ឯវំ ទុប្បសយ្ហំ បច្ចត្ថិកេហិ បច្ចាមិត្តេហិ, ឥមិនា, មហារាជ, ការណេន ឥមិនា ហេតុនា ឥមិនា នយេន ឥមិនា អនុមានេន ញាតព្ពំ អត្ថិ សោ ភគវាតិ។
‘‘Evaṃ suvibhattaṃ kho, mahārāja, bhagavato dhammanagaraṃ evaṃ sumāpitaṃ evaṃ suvihitaṃ evaṃ suparipūritaṃ evaṃ suvavatthāpitaṃ evaṃ surakkhitaṃ evaṃ sugopitaṃ evaṃ duppasayhaṃ paccatthikehi paccāmittehi, iminā, mahārāja, kāraṇena iminā hetunā iminā nayena iminā anumānena ñātabbaṃ atthi so bhagavāti.
‘‘‘យថាបិ នគរំ ទិស្វា, សុវិភត្តំ មនោរមំ;
‘‘‘Yathāpi nagaraṃ disvā, suvibhattaṃ manoramaṃ;
អនុមានេន ជានន្តិ, វឌ្ឍកិស្ស មហត្តនំ។
Anumānena jānanti, vaḍḍhakissa mahattanaṃ.
‘‘‘តថេវ លោកនាថស្ស, ទិស្វា ធម្មបុរំ វរំ;
‘‘‘Tatheva lokanāthassa, disvā dhammapuraṃ varaṃ;
អនុមានេន ជានន្តិ, អត្ថិ សោ ភគវា ឥតិ។
Anumānena jānanti, atthi so bhagavā iti.
‘‘‘អនុមានេន ជានន្តិ, ឩមិំ ទិស្វាន សាគរេ;
‘‘‘Anumānena jānanti, ūmiṃ disvāna sāgare;
យថាយំ ទិស្សតេ ឩមិ, មហន្តោ សោ ភវិស្សតិ។
Yathāyaṃ dissate ūmi, mahanto so bhavissati.
‘‘‘តថា ពុទ្ធំ សោកនុទំ, សព្ពត្ថមបរាជិតំ;
‘‘‘Tathā buddhaṃ sokanudaṃ, sabbatthamaparājitaṃ;
តណ្ហក្ខយមនុប្បត្តំ, ភវសំសារមោចនំ។
Taṇhakkhayamanuppattaṃ, bhavasaṃsāramocanaṃ.
‘‘‘អនុមានេន ញាតព្ពំ, ឩមិំ ទិស្វា សទេវកេ;
‘‘‘Anumānena ñātabbaṃ, ūmiṃ disvā sadevake;
យថា ធម្មូមិវិប្ផារោ, អគ្គោ ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ។
Yathā dhammūmivipphāro, aggo buddho bhavissati.
‘‘‘អនុមានេន ជានន្តិ, ទិស្វា អច្ចុគ្គតំ គិរិំ;
‘‘‘Anumānena jānanti, disvā accuggataṃ giriṃ;
យថា អច្ចុគ្គតោ ឯសោ, ហិមវា សោ ភវិស្សតិ។
Yathā accuggato eso, himavā so bhavissati.
‘‘‘តថា ទិស្វា ធម្មគិរិំ, សីតីភូតំ និរូបធិំ;
‘‘‘Tathā disvā dhammagiriṃ, sītībhūtaṃ nirūpadhiṃ;
អច្ចុគ្គតំ ភគវតោ, អចលំ សុប្បតិដ្ឋិតំ។
Accuggataṃ bhagavato, acalaṃ suppatiṭṭhitaṃ.
‘‘‘អនុមានេន ញាតព្ពំ, ទិស្វាន ធម្មបព្ពតំ;
‘‘‘Anumānena ñātabbaṃ, disvāna dhammapabbataṃ;
តថា ហិ សោ មហាវីរោ, អគ្គោ ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ។
Tathā hi so mahāvīro, aggo buddho bhavissati.
‘‘‘យថាបិ គជរាជស្ស, បទំ ទិស្វាន មានុសា;
‘‘‘Yathāpi gajarājassa, padaṃ disvāna mānusā;
អនុមានេន ជានន្តិ, មហា ឯសោ គជោ ឥតិ។
Anumānena jānanti, mahā eso gajo iti.
‘‘‘តថេវ ពុទ្ធនាគស្ស, បទំ ទិស្វា វិភាវិនោ;
‘‘‘Tatheva buddhanāgassa, padaṃ disvā vibhāvino;
អនុមានេន ជានន្តិ, ឧឡារោ សោ ភវិស្សតិ។
Anumānena jānanti, uḷāro so bhavissati.
‘‘‘អនុមានេន ជានន្តិ, ភីតេ ទិស្វាន កុម្មិគេ;
‘‘‘Anumānena jānanti, bhīte disvāna kummige;
មិគរាជស្ស សទ្ទេន, ភីតាមេ កុម្មិគា ឥតិ។
Migarājassa saddena, bhītāme kummigā iti.
‘‘‘តថេវ តិត្ថិយេ ទិស្វា, វិត្ថតេ ភីតមានសេ;
‘‘‘Tatheva titthiye disvā, vitthate bhītamānase;
អនុមានេន ញាតព្ពំ, ធម្មរាជេន គជ្ជិតំ។
Anumānena ñātabbaṃ, dhammarājena gajjitaṃ.
‘‘‘និព្ពុតំ បថវិំ ទិស្វា, ហរិតបត្តំ មហោទិកំ;
‘‘‘Nibbutaṃ pathaviṃ disvā, haritapattaṃ mahodikaṃ;
អនុមានេន ជានន្តិ, មហាមេឃេន និព្ពុតំ។
Anumānena jānanti, mahāmeghena nibbutaṃ.
‘‘‘តថេវិមំ ជនំ ទិស្វា, អាមោទិតបមោទិតំ;
‘‘‘Tathevimaṃ janaṃ disvā, āmoditapamoditaṃ;
អនុមានេន ញាតព្ពំ, ធម្មមេឃេន តប្បិតំ។
Anumānena ñātabbaṃ, dhammameghena tappitaṃ.
‘‘‘លគ្គំ ទិស្វា ភុសំ បង្កំ, កលលទ្ទគតំ មហិំ;
‘‘‘Laggaṃ disvā bhusaṃ paṅkaṃ, kalaladdagataṃ mahiṃ;
អនុមានេន ជានន្តិ, វារិក្ខន្ធោ មហា គតោ។
Anumānena jānanti, vārikkhandho mahā gato.
‘‘‘តថេវិមំ ជនំ ទិស្វា, រជបង្កសមោហិតំ;
‘‘‘Tathevimaṃ janaṃ disvā, rajapaṅkasamohitaṃ;
វហិតំ ធម្មនទិយា, វិសដ្ឋំ ធម្មសាគរេ។
Vahitaṃ dhammanadiyā, visaṭṭhaṃ dhammasāgare.
‘‘‘ធម្មាមតគតំ ទិស្វា, សទេវកមិមំ មហិំ;
‘‘‘Dhammāmatagataṃ disvā, sadevakamimaṃ mahiṃ;
អនុមានេន ញាតព្ពំ, ធម្មក្ខន្ធោ មហា គតោ។
Anumānena ñātabbaṃ, dhammakkhandho mahā gato.
‘‘‘អនុមានេន ជានន្តិ, ឃាយិត្វា គន្ធមុត្តមំ;
‘‘‘Anumānena jānanti, ghāyitvā gandhamuttamaṃ;
យថាយំ វាយតេ គន្ធោ, ហេស្សន្តិ បុប្ផិតា ទុមា។
Yathāyaṃ vāyate gandho, hessanti pupphitā dumā.
‘‘‘តថេវាយំ សីលគន្ធោ, បវាយតិ សទេវកេ;
‘‘‘Tathevāyaṃ sīlagandho, pavāyati sadevake;
អនុមានេន ញាតព្ពំ, អត្ថិ ពុទ្ធោ អនុត្តរោ’តិ។
Anumānena ñātabbaṃ, atthi buddho anuttaro’ti.
‘‘ឯវរូបេន ខោ, មហារាជ, ការណសតេន ការណសហស្សេន ហេតុសតេន ហេតុសហស្សេន នយសតេន នយសហស្សេន ឱបម្មសតេន ឱបម្មសហស្សេន សក្កា ពុទ្ធពលំ ឧបទស្សយិតុំ។ យថា, មហារាជ, ទក្ខោ មាលាការោ នានាបុប្ផរាសិម្ហា អាចរិយានុសិដ្ឋិយា បច្ចត្តបុរិសការេន វិចិត្តំ មាលាគុណរាសិំ ករេយ្យ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សោ ភគវា វិចិត្តបុប្ផរាសិ វិយ អនន្តគុណោ អប្បមេយ្យគុណោ, អហមេតរហិ ជិនសាសនេ មាលាការោ វិយ បុប្ផគន្ថកោ បុព្ពកានំ អាចរិយានំ មគ្គេនបិ មយ្ហំ ពុទ្ធិពលេនបិ អសង្ខ្យេយ្យេនបិ ការណេន អនុមានេន ពុទ្ធពលំ ទីបយិស្សាមិ, ត្វំ បនេត្ថ ឆន្ទំ ជនេហិ សវនាយា’’តិ។
‘‘Evarūpena kho, mahārāja, kāraṇasatena kāraṇasahassena hetusatena hetusahassena nayasatena nayasahassena opammasatena opammasahassena sakkā buddhabalaṃ upadassayituṃ. Yathā, mahārāja, dakkho mālākāro nānāpuppharāsimhā ācariyānusiṭṭhiyā paccattapurisakārena vicittaṃ mālāguṇarāsiṃ kareyya, evameva kho, mahārāja, so bhagavā vicittapuppharāsi viya anantaguṇo appameyyaguṇo, ahametarahi jinasāsane mālākāro viya pupphaganthako pubbakānaṃ ācariyānaṃ maggenapi mayhaṃ buddhibalenapi asaṅkhyeyyenapi kāraṇena anumānena buddhabalaṃ dīpayissāmi, tvaṃ panettha chandaṃ janehi savanāyā’’ti.
‘‘ទុក្ករំ , ភន្តេ នាគសេន, អញ្ញេសំ ឯវរូបេន ការណេន អនុមានេន ពុទ្ធពលំ ឧបទស្សយិតុំ, និព្ពុតោស្មិ, ភន្តេ នាគសេន, តុម្ហាកំ បរមវិចិត្តេន បញ្ហវេយ្យាករណេនា’’តិ។
‘‘Dukkaraṃ , bhante nāgasena, aññesaṃ evarūpena kāraṇena anumānena buddhabalaṃ upadassayituṃ, nibbutosmi, bhante nāgasena, tumhākaṃ paramavicittena pañhaveyyākaraṇenā’’ti.
អនុមានបញ្ហោ បឋមោ។
Anumānapañho paṭhamo.
Footnotes:
