| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / วินยาลงฺการ-ฎีกา • Vinayālaṅkāra-ṭīkā |
๗. อนามาสวินิจฺฉยกถา
7. Anāmāsavinicchayakathā
๔๐. เอวํ มจฺฉมํสวินิจฺฉยํ กเถตฺวา อิทานิ อนามาสวินิจฺฉยํ กเถตุํ ‘‘อนามาส’’นฺติอาทิมาหฯ ตตฺถ อามสิยเตติ อามาสํ, น อามาสํ อนามาสํ, อปรามสิตพฺพนฺติ อโตฺถฯ ปาริปนฺถิกาติ วิกุปฺปนิกา, อนฺตรายิกาติ วุตฺตํ โหติฯ นทีโสเตน วุยฺหมานํ มาตรนฺติ เอตํ อุกฺกฎฺฐปริเจฺฉททสฺสนตฺถํ วุตฺตํฯ อญฺญาสุ ปน อิตฺถีสุ การุญฺญาธิปฺปาเยน มาตริ วุตฺตนเยน ปฎิปชฺชนฺตสฺส เนวตฺถิ โทโสติ วทนฺติฯ ‘‘มาตร’’นฺติ วุตฺตตฺตา อญฺญาสุ น วฎฺฎตีติ วทนฺตาปิ อตฺถิฯ เอตฺถ คณฺหาหีติ น วตฺตพฺพาติ เคหสฺสิตเปเมน กายปฺปฎิพเทฺธน ผุสเน ทุกฺกฎํ สนฺธาย วุตฺตํฯ การุเญฺญน ปน วตฺถาทิํ คเหตุํ อสโกฺกนฺติํ ‘‘คณฺหาหี’’ติ วทนฺตสฺสปิ อวสภาวปฺปตฺติโต อุทเก นิมุชฺชนฺติํ การุเญฺญน สหสา อนามาสนฺติ อจิเนฺตตฺวา เกสาทีสุ คเหตฺวา โมกฺขาธิปฺปาเยน อากฑฺฒโตปิ อนาปตฺติเยวฯ น หิ มียมานํ มาตรํ อุเปกฺขิตุํ วฎฺฎติฯ อญฺญาติกาย อิตฺถิยาปิ เอเสว นโยฯ อุกฺกฎฺฐาย มาตุยาปิ อามาโส น วฎฺฎตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘มาตร’’นฺติ วุตฺตํฯ ตสฺส กาตพฺพํ ปน อญฺญาสมฺปิ อิตฺถีนํ กโรนฺตสฺสปิ อนาปตฺติเยว อนามาสเตฺต วิเสสาภาวาฯ
40. Evaṃ macchamaṃsavinicchayaṃ kathetvā idāni anāmāsavinicchayaṃ kathetuṃ ‘‘anāmāsa’’ntiādimāha. Tattha āmasiyateti āmāsaṃ, na āmāsaṃ anāmāsaṃ, aparāmasitabbanti attho. Pāripanthikāti vikuppanikā, antarāyikāti vuttaṃ hoti. Nadīsotena vuyhamānaṃ mātaranti etaṃ ukkaṭṭhaparicchedadassanatthaṃ vuttaṃ. Aññāsu pana itthīsu kāruññādhippāyena mātari vuttanayena paṭipajjantassa nevatthi dosoti vadanti. ‘‘Mātara’’nti vuttattā aññāsu na vaṭṭatīti vadantāpi atthi. Ettha gaṇhāhīti na vattabbāti gehassitapemena kāyappaṭibaddhena phusane dukkaṭaṃ sandhāya vuttaṃ. Kāruññena pana vatthādiṃ gahetuṃ asakkontiṃ ‘‘gaṇhāhī’’ti vadantassapi avasabhāvappattito udake nimujjantiṃ kāruññena sahasā anāmāsanti acintetvā kesādīsu gahetvā mokkhādhippāyena ākaḍḍhatopi anāpattiyeva. Na hi mīyamānaṃ mātaraṃ upekkhituṃ vaṭṭati. Aññātikāya itthiyāpi eseva nayo. Ukkaṭṭhāya mātuyāpi āmāso na vaṭṭatīti dassanatthaṃ ‘‘mātara’’nti vuttaṃ. Tassa kātabbaṃ pana aññāsampi itthīnaṃ karontassapi anāpattiyeva anāmāsatte visesābhāvā.
ติณณฺฑุปกนฺติ หิริเวราทิมูเลหิ เกสาลงฺการตฺถาย กตจุมฺพฎกํฯ ตาลปณฺณมุทฺทิกนฺติ ตาลปเณฺณหิ กตํ องฺคุลิมุทฺทิกํฯ เตน ตาลปณฺณาทิมยํ กฎิสุตฺตกณฺณปิฬนฺธนาทิ สพฺพํ น วฎฺฎตีติ สิทฺธํฯ ปริวเตฺตตฺวาติ อตฺตโน นิวาสนปารุปนภาวโต อปเนตฺวา, จีวรตฺถาย ปริณาเมตฺวาติ วุตฺตํ โหติฯ จีวรตฺถาย ปาทมูเล ฐเปตีติ อิทํ นิทสฺสนมตฺตํฯ ปจฺจตฺถรณวิตานาทิอตฺถมฺปิ วฎฺฎติเยว, ปูชาทิอตฺถํ ตาวกาลิกมฺปิ อามสิตุํ วฎฺฎติฯ สีสปสาธนทนฺตสูจีติ อิทํ สีสาลงฺการตฺถาย ปฎปิโลติกาหิ กตสีสปสาธนกเญฺจว ทนฺตสูจิอาทิ จาติ เทฺว ตโยฯ สีสปสาธนํ สิปาฎิโกปกรณตฺถาย เจว ทนฺตสูจิํ สูจิอุปกรณตฺถาย จ คเหตพฺพนฺติ ยถากฺกมํ อตฺถํ ทเสฺสติฯ เกสกลาปํ พนฺธิตฺวา ตตฺถ ติริยํ ปเวสนตฺถาย กตา สูจิ เอว สีสปสาธนกทนฺตสูจีติ เอกเมว กตฺวา สิปาฎิกาย ปกฺขิปิตฺวา ปริหริตพฺพสูจิเยว ตสฺส ตสฺส กิจฺจสฺส อุปกรณนฺติ สิปาฎิกสูจิอุปกรณํ, เอวํ วา โยชนา กาตพฺพาฯ
Tiṇaṇḍupakanti hiriverādimūlehi kesālaṅkāratthāya katacumbaṭakaṃ. Tālapaṇṇamuddikanti tālapaṇṇehi kataṃ aṅgulimuddikaṃ. Tena tālapaṇṇādimayaṃ kaṭisuttakaṇṇapiḷandhanādi sabbaṃ na vaṭṭatīti siddhaṃ. Parivattetvāti attano nivāsanapārupanabhāvato apanetvā, cīvaratthāya pariṇāmetvāti vuttaṃ hoti. Cīvaratthāya pādamūle ṭhapetīti idaṃ nidassanamattaṃ. Paccattharaṇavitānādiatthampi vaṭṭatiyeva, pūjādiatthaṃ tāvakālikampi āmasituṃ vaṭṭati. Sīsapasādhanadantasūcīti idaṃ sīsālaṅkāratthāya paṭapilotikāhi katasīsapasādhanakañceva dantasūciādi cāti dve tayo. Sīsapasādhanaṃ sipāṭikopakaraṇatthāya ceva dantasūciṃ sūciupakaraṇatthāya ca gahetabbanti yathākkamaṃ atthaṃ dasseti. Kesakalāpaṃ bandhitvā tattha tiriyaṃ pavesanatthāya katā sūci eva sīsapasādhanakadantasūcīti ekameva katvā sipāṭikāya pakkhipitvā pariharitabbasūciyeva tassa tassa kiccassa upakaraṇanti sipāṭikasūciupakaraṇaṃ, evaṃ vā yojanā kātabbā.
โปตฺถกรูปนฺติ สุธาทีหิ กตํ ปาราชิกวตฺถุภูตานํ ติรจฺฉานคติตฺถีนํ สณฺฐาเนน กตมฺปิ อนามาสเมว ฯ อิตฺถิรูปานิ ทเสฺสตฺวา กตํ วตฺถุภิตฺติอาทิญฺจ อิตฺถิรูปํ อนามสิตฺวา วฬเญฺชตุํ วฎฺฎติฯ เอวรูเป หิ อนามาเส กายสํสคฺคราเค อสติ กายปฺปฎิพเทฺธน อามสโต โทโส นตฺถิฯ ภินฺทิตฺวาติ เอตฺถ หเตฺถน อคฺคเหตฺวาว เกนจิ ทณฺฑาทินา ภินฺทิตพฺพํฯ เอตฺถ จ อนามาสมฺปิ ทณฺฑปาสาณาทีหิ เภทนสฺส อฎฺฐกถายํ วุตฺตตฺตา, ปาฬิยมฺปิ อาปทาสุ โมกฺขาธิปฺปายสฺส อามสเนปิ อนาปตฺติยา วุตฺตตฺตา จ สปฺปินิอาทิวาฬมิคีหิ คหิตปาณกานํ โมจนตฺถาย ตํ ตํ สปฺปินิอาทิวตฺถุํ ทณฺฑาทีหิ ปฎิกฺขิปิตฺวา คเหตุํ, มาตุอาทิํ อุทเก มียมานํ วตฺถาทีหิ คเหตุํ, อสโกฺกนฺติํ เกสาทีสุ คเหตฺวา การุเญฺญน อุกฺขิปิตุญฺจ วฎฺฎตีติ อยมโตฺถ คเหตโพฺพวฯ ‘‘อฎฺฐกถายํ ‘น เตฺวว อามสิตพฺพา’ติ อิทํ ปน วจนํ อมียมานํ วตฺถุํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ อยํ อมฺหากํ ขนฺตี’’ติ วิมติวิโนทนิยํ (วิ. วิ. ฎี. ๑.๒๘๑) วุตฺตํฯ
Potthakarūpanti sudhādīhi kataṃ pārājikavatthubhūtānaṃ tiracchānagatitthīnaṃ saṇṭhānena katampi anāmāsameva . Itthirūpāni dassetvā kataṃ vatthubhittiādiñca itthirūpaṃ anāmasitvā vaḷañjetuṃ vaṭṭati. Evarūpe hi anāmāse kāyasaṃsaggarāge asati kāyappaṭibaddhena āmasato doso natthi. Bhinditvāti ettha hatthena aggahetvāva kenaci daṇḍādinā bhinditabbaṃ. Ettha ca anāmāsampi daṇḍapāsāṇādīhi bhedanassa aṭṭhakathāyaṃ vuttattā, pāḷiyampi āpadāsu mokkhādhippāyassa āmasanepi anāpattiyā vuttattā ca sappiniādivāḷamigīhi gahitapāṇakānaṃ mocanatthāya taṃ taṃ sappiniādivatthuṃ daṇḍādīhi paṭikkhipitvā gahetuṃ, mātuādiṃ udake mīyamānaṃ vatthādīhi gahetuṃ, asakkontiṃ kesādīsu gahetvā kāruññena ukkhipituñca vaṭṭatīti ayamattho gahetabbova. ‘‘Aṭṭhakathāyaṃ ‘na tveva āmasitabbā’ti idaṃ pana vacanaṃ amīyamānaṃ vatthuṃ sandhāya vuttanti ayaṃ amhākaṃ khantī’’ti vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.281) vuttaṃ.
๔๑. มคฺคํ อธิฎฺฐายาติ ‘‘มโคฺค อย’’นฺติ มคฺคสญฺญํ อุปฺปาเทตฺวาติ อโตฺถฯ ปญฺญเปตฺวา เทนฺตีติ อิทํ สามีจิวเสน วุตฺตํ, เตหิ ปน ‘‘อาสนํ ปญฺญเปตฺวาว นิสีทถา’’ติ วุเตฺต สยเมว ปญฺญเปตฺวา นิสีทิตุํ วฎฺฎติฯ ตตฺถ ชาตกานีติ อจฺฉินฺทิตฺวา ภูตคามภาเวเนว ฐิตานิฯ ‘‘กีฬเนฺตนา’’ติ วุตฺตตฺตา สติ ปจฺจเย อามสนฺตสฺส อนาปตฺติ, อิทญฺจ คิหิสนฺตกํ สนฺธาย วุตฺตํ, ภิกฺขุสนฺตกํ ปน ปริโภคารหํ สพฺพถา อามสิตุํ น วฎฺฎติ ทุรูปจิณฺณตฺตาฯ ตาลปนสาทีนีติ เจตฺถ อาทิ-สเทฺทน นาฬิเกรลพุชติปุสอลาพุกุมฺภณฺฑปุสฺสผลเอฬาลุกผลานํ สงฺคโห ทฎฺฐโพฺพฯ ‘‘ยถาวุตฺตผลานํเยว เจตฺถ กีฬาธิปฺปาเยน อามสนํ น วฎฺฎตี’’ติ วุตฺตตฺตา ปาสาณสกฺขราทีนิ กีฬาธิปฺปาเยนปิ อามสิตุํ วฎฺฎติฯ อนุปสมฺปนฺนานํ ทสฺสามีติ อิทํ อปฎิคฺคเหตฺวา คหณํ สนฺธาย วุตฺตํฯ อตฺตโนปิ อตฺถาย ปฎิคฺคเหตฺวา คหเณ โทโส นตฺถิ อนามาสตฺตาภาวาฯ
41.Maggaṃ adhiṭṭhāyāti ‘‘maggo aya’’nti maggasaññaṃ uppādetvāti attho. Paññapetvā dentīti idaṃ sāmīcivasena vuttaṃ, tehi pana ‘‘āsanaṃ paññapetvāva nisīdathā’’ti vutte sayameva paññapetvā nisīdituṃ vaṭṭati. Tattha jātakānīti acchinditvā bhūtagāmabhāveneva ṭhitāni. ‘‘Kīḷantenā’’ti vuttattā sati paccaye āmasantassa anāpatti, idañca gihisantakaṃ sandhāya vuttaṃ, bhikkhusantakaṃ pana paribhogārahaṃ sabbathā āmasituṃ na vaṭṭati durūpaciṇṇattā. Tālapanasādīnīti cettha ādi-saddena nāḷikeralabujatipusaalābukumbhaṇḍapussaphalaeḷālukaphalānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. ‘‘Yathāvuttaphalānaṃyeva cettha kīḷādhippāyena āmasanaṃ na vaṭṭatī’’ti vuttattā pāsāṇasakkharādīni kīḷādhippāyenapi āmasituṃ vaṭṭati. Anupasampannānaṃ dassāmīti idaṃ apaṭiggahetvā gahaṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Attanopi atthāya paṭiggahetvā gahaṇe doso natthi anāmāsattābhāvā.
๔๒. มุตฺตาติ (ม. นิ. ฎี. ๑.๒ ปถวีวารวณฺณนา; สารตฺถ. ฎี. ๒.๒๘๑) หตฺถิกุมฺภชาติกา อฎฺฐวิธา มุตฺตาฯ ตถา หิ หตฺถิกุมฺภํ, วราหทาฐํ, ภุชคสีสํ, วลาหกํ, เวฬุ, มจฺฉสิโร, สโงฺข, สิปฺปีติ อฎฺฐ มุตฺตาโยนิโยฯ ตตฺถ หตฺถิกุมฺภชา ปีตวณฺณา ปภาหีนาฯ วราหทาฐา วราหทาฐาวณฺณาวฯ ภุชคสีสชา นีลาทิวณฺณา สุวิสุทฺธา วฎฺฎลา จฯ วลาหกชา ภาสุรา ทุพฺพิภาคา รตฺติภาเค อนฺธการํ วิธเมนฺติโย ติฎฺฐนฺติ, เทวูปโภคา เอว จ โหนฺติฯ เวฬุชา กรกผลสมานวณฺณา น ภาสุรา, เต จ เวฬู อมนุสฺสโคจเรเยว ปเทเส ชายนฺติ ฯ มจฺฉสิรชา ปาฐีนปิฎฺฐิสมานวณฺณา วฎฺฎลา ลฆโว จ เตชวนฺตา โหนฺติ ปภาวิหีนา จ, เต จ มจฺฉา สมุทฺทมเชฺฌเยว ชายนฺติฯ สงฺขชา สงฺขอุทรจฺฉวิวณฺณา โกลผลปฺปมาณาปิ โหนฺติ ปภาวิหีนาวฯ สิปฺปิชา ปภาวิเสสยุตฺตา โหนฺติ นานาสณฺฐานาฯ เอวํ ชาติโต อฎฺฐวิธาสุ มุตฺตาสุ ยา มจฺฉสงฺขสิปฺปิชา, ตา สามุทฺทิกาฯ ภุชคชาปิ กาจิ สามุทฺทิกา โหนฺติ, อิตรา อสามุทฺทิกาฯ ยสฺมา พหุลํ สามุทฺทิกาว มุตฺตา โลเก ทิสฺสนฺติ, ตตฺถาปิ สิปฺปิชาว, อิตรา กทาจิ กาจิ, ตสฺมา สโมฺมหวิโนทนิยํ (วิภ. อฎฺฐ. ๑๗๓) ‘‘มุตฺตาติ สามุทฺทิกา มุตฺตา’’ติ วุตฺตํฯ
42.Muttāti (ma. ni. ṭī. 1.2 pathavīvāravaṇṇanā; sārattha. ṭī. 2.281) hatthikumbhajātikā aṭṭhavidhā muttā. Tathā hi hatthikumbhaṃ, varāhadāṭhaṃ, bhujagasīsaṃ, valāhakaṃ, veḷu, macchasiro, saṅkho, sippīti aṭṭha muttāyoniyo. Tattha hatthikumbhajā pītavaṇṇā pabhāhīnā. Varāhadāṭhā varāhadāṭhāvaṇṇāva. Bhujagasīsajā nīlādivaṇṇā suvisuddhā vaṭṭalā ca. Valāhakajā bhāsurā dubbibhāgā rattibhāge andhakāraṃ vidhamentiyo tiṭṭhanti, devūpabhogā eva ca honti. Veḷujā karakaphalasamānavaṇṇā na bhāsurā, te ca veḷū amanussagocareyeva padese jāyanti . Macchasirajā pāṭhīnapiṭṭhisamānavaṇṇā vaṭṭalā laghavo ca tejavantā honti pabhāvihīnā ca, te ca macchā samuddamajjheyeva jāyanti. Saṅkhajā saṅkhaudaracchavivaṇṇā kolaphalappamāṇāpi honti pabhāvihīnāva. Sippijā pabhāvisesayuttā honti nānāsaṇṭhānā. Evaṃ jātito aṭṭhavidhāsu muttāsu yā macchasaṅkhasippijā, tā sāmuddikā. Bhujagajāpi kāci sāmuddikā honti, itarā asāmuddikā. Yasmā bahulaṃ sāmuddikāva muttā loke dissanti, tatthāpi sippijāva, itarā kadāci kāci, tasmā sammohavinodaniyaṃ (vibha. aṭṭha. 173) ‘‘muttāti sāmuddikā muttā’’ti vuttaṃ.
มณีติ เวฬุริยาทิโต อโญฺญ โชติรสาทิเภโท สโพฺพ มณิฯ เวฬุริโยติ อลฺลเวฬุวโณฺณ มณิ, ‘‘มชฺชารกฺขิมณฺฑลวโณฺณ’’ติปิ วทนฺติฯ สโงฺขติ สามุทฺทิกสโงฺขฯ สิลาติ มุคฺควณฺณา อติสินิทฺธา กาฬสิลาฯ มณิโวหารํ อคตา รตฺตเสตาทิวณฺณา สุมฎฺฐาปิ สิลา อนามาสา เอวาติ วทนฺติฯ สารตฺถทีปนิยํ (สารตฺถ. ฎี. ๒.๒๘๑) ปน ‘‘สโงฺขติ สามุทฺทิกสโงฺขฯ สิลาติ กาฬสิลาปณฺฑุสิลาเสตสิลาทิเภทา สพฺพาปิ สิลา’’ติ วุตฺตํฯ ปวาฬํ สมุทฺทโต ชาตนาติรตฺตมณิฯ รชตนฺติ กหาปณมาสาทิเภทํ ชตุมาสาทิํ อุปาทาย สพฺพํ วุตฺตาวเสสรูปิยํ คหิตํฯ ชาตรูปนฺติ สุวณฺณํฯ โลหิตโงฺกติ รตฺตมณิฯ มสารคลฺลนฺติ กพรวโณฺณ มณิฯ ‘‘มรกต’’นฺติปิ วทนฺติฯ
Maṇīti veḷuriyādito añño jotirasādibhedo sabbo maṇi. Veḷuriyoti allaveḷuvaṇṇo maṇi, ‘‘majjārakkhimaṇḍalavaṇṇo’’tipi vadanti. Saṅkhoti sāmuddikasaṅkho. Silāti muggavaṇṇā atisiniddhā kāḷasilā. Maṇivohāraṃ agatā rattasetādivaṇṇā sumaṭṭhāpi silā anāmāsā evāti vadanti. Sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. 2.281) pana ‘‘saṅkhoti sāmuddikasaṅkho. Silāti kāḷasilāpaṇḍusilāsetasilādibhedā sabbāpi silā’’ti vuttaṃ. Pavāḷaṃ samuddato jātanātirattamaṇi. Rajatanti kahāpaṇamāsādibhedaṃ jatumāsādiṃ upādāya sabbaṃ vuttāvasesarūpiyaṃ gahitaṃ. Jātarūpanti suvaṇṇaṃ. Lohitaṅkoti rattamaṇi. Masāragallanti kabaravaṇṇo maṇi. ‘‘Marakata’’ntipi vadanti.
ภณฺฑมูลตฺถายาติ ปตฺตจีวราทิมูลตฺถายฯ กุฎฺฐโรคสฺสาติ นิทสฺสนมตฺตํฯ ตาย วูปสเมตพฺพสฺส ยสฺส กสฺสจิ โรคสฺส อตฺถาย วฎฺฎติเยวฯ ‘‘เภสชฺชตฺถญฺจ อวิทฺธาเยว มุตฺตา วฎฺฎตี’’ติ ตีสุปิ คณฺฐิปเทสุ วุตฺตาฯ เภสชฺชตฺถาย ปิสิตฺวา โยชิตานํ มุตฺตานํ รตนภาววิชหนโต คหณกฺขเณปิ รตนากาเรน อเปกฺขาภาวา ‘‘เภสชฺชตฺถาย ปน วฎฺฎตี’’ติ วุตฺตํฯ ยาว ปน ตา มุตฺตา รตนรูเปน ติฎฺฐนฺติ, ตาว อามสิตุํ น วฎฺฎนฺติฯ เอวํ อญฺญมฺปิ รตนปาสาณํ ปิสิตฺวา เภสเชฺช โยชนตฺถาย คเหตุํ วฎฺฎติ เอวฯ ชาตรูปรชตํ ปน มิเสฺสตฺวา โยชนเภสชฺชตฺถายปิ สมฺปฎิจฺฉิตุํ น วฎฺฎติฯ คหเฎฺฐหิ โยเชตฺวา ทินฺนมฺปิ ยทิ เภสเชฺช สุวณฺณาทิรูเปน ติฎฺฐติ, วิโยเชตุญฺจ สกฺกา, ตาทิสํ เภสชฺชมฺปิ น วฎฺฎติฯ ตํ อโพฺพหาริกตฺตคตเญฺจ วฎฺฎติฯ ‘‘ชาติผลิกํ อุปาทายา’’ติ วุตฺตตฺตา สูริยกนฺตจนฺทกนฺตาทิกํ ชาติปาสาณํ มณิมฺหิ เอว สงฺคหิตนฺติ ทฎฺฐพฺพํฯ อากรมุโตฺตติ อากรโต มุตฺตมโตฺตฯ ภณฺฑมูลตฺถํ สมฺปฎิจฺฉิตุํ วฎฺฎตีติ อิมินาว อามสิตุมฺปิ วฎฺฎตีติ ทเสฺสติฯ ปจิตฺวา กโตติ กาจกาเรหิ ปจิตฺวา กโตฯ
Bhaṇḍamūlatthāyāti pattacīvarādimūlatthāya. Kuṭṭharogassāti nidassanamattaṃ. Tāya vūpasametabbassa yassa kassaci rogassa atthāya vaṭṭatiyeva. ‘‘Bhesajjatthañca aviddhāyeva muttā vaṭṭatī’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttā. Bhesajjatthāya pisitvā yojitānaṃ muttānaṃ ratanabhāvavijahanato gahaṇakkhaṇepi ratanākārena apekkhābhāvā ‘‘bhesajjatthāya pana vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Yāva pana tā muttā ratanarūpena tiṭṭhanti, tāva āmasituṃ na vaṭṭanti. Evaṃ aññampi ratanapāsāṇaṃ pisitvā bhesajje yojanatthāya gahetuṃ vaṭṭati eva. Jātarūparajataṃ pana missetvā yojanabhesajjatthāyapi sampaṭicchituṃ na vaṭṭati. Gahaṭṭhehi yojetvā dinnampi yadi bhesajje suvaṇṇādirūpena tiṭṭhati, viyojetuñca sakkā, tādisaṃ bhesajjampi na vaṭṭati. Taṃ abbohārikattagatañce vaṭṭati. ‘‘Jātiphalikaṃ upādāyā’’ti vuttattā sūriyakantacandakantādikaṃ jātipāsāṇaṃ maṇimhi eva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Ākaramuttoti ākarato muttamatto. Bhaṇḍamūlatthaṃsampaṭicchituṃ vaṭṭatīti imināva āmasitumpi vaṭṭatīti dasseti. Pacitvā katoti kācakārehi pacitvā kato.
ธมนสโงฺข จ โธตวิโทฺธ จ รตนมิโสฺส จาติ โยเชตพฺพํฯ วิโทฺธติอาทิภาเวน กตฉิโทฺทฯ รตนมิโสฺสติ กญฺจนลตาทิวิจิโตฺต มุตฺตาทิรตนขจิโต จฯ เอเตน ธมนสงฺขโต อโญฺญ รตนสมฺมิโสฺส อนามาโสติ ทเสฺสติฯ สิลายมฺปิ เอเสว นโยฯ ปานียสโงฺขติ อิมินา ถาลกาทิอากาเรน กตสงฺขมยภาชนานิ ภิกฺขูนํ สมฺปฎิจฺฉิตุํ วฎฺฎนฺตีติ สิทฺธํฯ เสสนฺติ รตนมิสฺสํ ฐเปตฺวา อวเสสํฯ มุคฺควณฺณํเยว รตนสมฺมิสฺสํ กโรนฺติ, น อญฺญนฺติ อาห ‘‘มุคฺควณฺณาวา’’ติ, มุคฺควณฺณา รตนสมฺมิสฺสาว น วฎฺฎตีติ วุตฺตํ โหติฯ เสสาติ รตนสมฺมิสฺสํ ฐเปตฺวา อวเสสา สิลาฯ
Dhamanasaṅkho ca dhotaviddho ca ratanamisso cāti yojetabbaṃ. Viddhotiādibhāvena katachiddo. Ratanamissoti kañcanalatādivicitto muttādiratanakhacito ca. Etena dhamanasaṅkhato añño ratanasammisso anāmāsoti dasseti. Silāyampi eseva nayo. Pānīyasaṅkhoti iminā thālakādiākārena katasaṅkhamayabhājanāni bhikkhūnaṃ sampaṭicchituṃ vaṭṭantīti siddhaṃ. Sesanti ratanamissaṃ ṭhapetvā avasesaṃ. Muggavaṇṇaṃyeva ratanasammissaṃ karonti, na aññanti āha ‘‘muggavaṇṇāvā’’ti, muggavaṇṇā ratanasammissāva na vaṭṭatīti vuttaṃ hoti. Sesāti ratanasammissaṃ ṭhapetvā avasesā silā.
พีชโต ปฎฺฐายาติ ธาตุปาสาณโต ปฎฺฐายฯ สุวณฺณเจติยนฺติ ธาตุกรณฺฑกํฯ ปฎิกฺขิปีติ ‘‘ธาตุฎฺฐปนตฺถาย คณฺหถา’’ติ อวตฺวา ‘‘ตุมฺหากํ คณฺหถา’’ติ เปสิตตฺตา ปฎิกฺขิปิฯ วิมติวิโนทนิยํ (วิ. วิ. ฎี. ๑.๒๘๑) ปน ‘‘ปฎิกฺขิปีติ สุวณฺณมยสฺส ธาตุกรณฺฑกสฺส พุทฺธาทิรูปสฺส จ อตฺตโน สนฺตกกรเณ นิสฺสคฺคิยตฺตา วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํฯ สุวณฺณพุพฺพุฬกนฺติ สุวณฺณตารกํฯ ‘‘รูปิยฉฑฺฑกฎฺฐาเน’’ติ วุตฺตตฺตา รูปิยฉฑฺฑกสฺส ชาตรูปรชตํ อามสิตฺวา ฉเฑฺฑตุํ วฎฺฎตีติ วุตฺตํฯ เกฬาปยิตุนฺติ อามสิตฺวา อิโต จิโต จ สญฺจาเรตุํฯ วุตฺตนฺติ มหาอฎฺฐกถายํ วุตฺตํฯ กจวรเมว หริตุํ วฎฺฎตีติ โคปกา วา โหนฺตุ อเญฺญ วา, หเตฺถนปิ ปุญฺฉิตฺวา กจวรํ อปเนตุํ วฎฺฎติ, ‘‘มลมฺปิ ปมชฺชิตุํ วฎฺฎติเยวา’’ติ สารตฺถทีปนิยํ (สารตฺถ. ฎี. ๒.๒๘๑) วุตฺตํฯ วิมติวิโนทนิยํ (วิ. วิ. ฎี. ๑.๒๘๑) ปน ‘‘กจวรเมว หริตุํ วฎฺฎตีติ โคปกา วา โหนฺตุ อเญฺญ วา, หเตฺถนปิ ปุญฺฉิตฺวา กจวรํ อปเนตุํ วฎฺฎติ, มลมฺปิ มชฺชิตุํ วฎฺฎติ เอวาติ วทนฺติ, ตํ อฎฺฐกถาย น สเมติ เกฬายนสทิสตฺตา’’ติ วุตฺตํฯ กถํ น สเมติ? มหาอฎฺฐกถายํ เจติยฆรโคปกา รูปิยฉฑฺฑกฎฺฐาเน ฐิตาติ เตสํเยว เกฬายนํ อนุญฺญาตํ, น อเญฺญสํ, ตสฺมา ‘‘โคปกา วา โหนฺตุ อเญฺญ วา’’ติ วจนํ มหาอฎฺฐกถาย น สเมติฯ
Bījato paṭṭhāyāti dhātupāsāṇato paṭṭhāya. Suvaṇṇacetiyanti dhātukaraṇḍakaṃ. Paṭikkhipīti ‘‘dhātuṭṭhapanatthāya gaṇhathā’’ti avatvā ‘‘tumhākaṃ gaṇhathā’’ti pesitattā paṭikkhipi. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.281) pana ‘‘paṭikkhipīti suvaṇṇamayassa dhātukaraṇḍakassa buddhādirūpassa ca attano santakakaraṇe nissaggiyattā vutta’’nti vuttaṃ. Suvaṇṇabubbuḷakanti suvaṇṇatārakaṃ. ‘‘Rūpiyachaḍḍakaṭṭhāne’’ti vuttattā rūpiyachaḍḍakassa jātarūparajataṃ āmasitvā chaḍḍetuṃ vaṭṭatīti vuttaṃ. Keḷāpayitunti āmasitvā ito cito ca sañcāretuṃ. Vuttanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Kacavarameva harituṃ vaṭṭatīti gopakā vā hontu aññe vā, hatthenapi puñchitvā kacavaraṃ apanetuṃ vaṭṭati, ‘‘malampi pamajjituṃ vaṭṭatiyevā’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. 2.281) vuttaṃ. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.281) pana ‘‘kacavarameva harituṃ vaṭṭatīti gopakā vā hontu aññe vā, hatthenapi puñchitvā kacavaraṃ apanetuṃ vaṭṭati, malampi majjituṃ vaṭṭati evāti vadanti, taṃ aṭṭhakathāya na sameti keḷāyanasadisattā’’ti vuttaṃ. Kathaṃ na sameti? Mahāaṭṭhakathāyaṃ cetiyagharagopakā rūpiyachaḍḍakaṭṭhāne ṭhitāti tesaṃyeva keḷāyanaṃ anuññātaṃ, na aññesaṃ, tasmā ‘‘gopakā vā hontu aññe vā’’ti vacanaṃ mahāaṭṭhakathāya na sameti.
กุรุนฺทิยํ ปน ตมฺปิ ปฎิกฺขิตฺตํ, สุวณฺณเจติเย กจวรเมว หริตุํ วฎฺฎตีติ เอตฺตกเมว อนุญฺญาตํ, ตสฺมา สาวธารณํ กตฺวา วุตฺตตฺตา ‘‘หเตฺถนปิ ปุญฺฉิตฺวา’’ติ จ ‘‘มลมฺปิ ปมชฺชิตุํ วฎฺฎติ เอวา’’ติ จ วจนํ กุรุนฺทฎฺฐกถาย น สเมติ, ตสฺมา วิจาเรตพฺพเมตนฺติฯ อารกูฎโลหนฺติ สุวณฺณวโณฺณ กิตฺติมโลหวิเสโสฯ ติวิธญฺหิ กิตฺติมโลหํ – กํสโลหํ วฎฺฎโลหํ อารกูฎโลหนฺติฯ ตตฺถ ติปุตเมฺพ มิเสฺสตฺวา กตํ กํสโลหํ นาม, สีสตเมฺพ มิเสฺสตฺวา กตํ วฎฺฎโลหํ, รสตุเตฺถหิ รญฺชิตํ ตมฺพํ อารกูฎโลหํ นามฯ ‘‘ปกติรสตเมฺพ มิเสฺสตฺวา กตํ อารกูฎ’’นฺติ จ สารตฺถทีปนิยํ (สารตฺถ. ฎี. ๒.๒๘๑) วุตฺตํฯ ตํ ปน ‘‘ชาตรูปคติก’’นฺติ วุตฺตตฺตา อุคฺคณฺหโต นิสฺสคฺคิยมฺปิ โหตีติ เกจิ วทนฺติ, รูปิเยสุ ปน อคณิตตฺตา นิสฺสคฺคิยํ น โหติ, อามสเน สมฺปฎิจฺฉเน จ ทุกฺกฎเมวาติ เวทิตพฺพํฯ สโพฺพปิ กปฺปิโยติ ยถาวุตฺตสุวณฺณาทิมยานํ เสนาสนปริกฺขารานํ อามสนโคปนาทิวเสน ปริโภโค สพฺพถา กปฺปิโยติ อธิปฺปาโยฯ เตนาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิฯ ‘‘ภิกฺขูนํ ธมฺมวินยวณฺณนฎฺฐาเน’’ติ วุตฺตตฺตา สงฺฆิกเมว สุวณฺณาทิมยํ เสนาสนํ เสนาสนปริกฺขารา จ วฎฺฎนฺติ, น ปุคฺคลิกานีติ คเหตพฺพํฯ ปฎิชคฺคิตุํ วฎฺฎนฺตีติ เสนาสนปฎิพนฺธโต วุตฺตํฯ
Kurundiyaṃ pana tampi paṭikkhittaṃ, suvaṇṇacetiye kacavarameva harituṃ vaṭṭatīti ettakameva anuññātaṃ, tasmā sāvadhāraṇaṃ katvā vuttattā ‘‘hatthenapi puñchitvā’’ti ca ‘‘malampi pamajjituṃ vaṭṭati evā’’ti ca vacanaṃ kurundaṭṭhakathāya na sameti, tasmā vicāretabbametanti. Ārakūṭalohanti suvaṇṇavaṇṇo kittimalohaviseso. Tividhañhi kittimalohaṃ – kaṃsalohaṃ vaṭṭalohaṃ ārakūṭalohanti. Tattha tiputambe missetvā kataṃ kaṃsalohaṃ nāma, sīsatambe missetvā kataṃ vaṭṭalohaṃ, rasatutthehi rañjitaṃ tambaṃ ārakūṭalohaṃ nāma. ‘‘Pakatirasatambe missetvā kataṃ ārakūṭa’’nti ca sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. 2.281) vuttaṃ. Taṃ pana ‘‘jātarūpagatika’’nti vuttattā uggaṇhato nissaggiyampi hotīti keci vadanti, rūpiyesu pana agaṇitattā nissaggiyaṃ na hoti, āmasane sampaṭicchane ca dukkaṭamevāti veditabbaṃ. Sabbopi kappiyoti yathāvuttasuvaṇṇādimayānaṃ senāsanaparikkhārānaṃ āmasanagopanādivasena paribhogo sabbathā kappiyoti adhippāyo. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. ‘‘Bhikkhūnaṃ dhammavinayavaṇṇanaṭṭhāne’’ti vuttattā saṅghikameva suvaṇṇādimayaṃ senāsanaṃ senāsanaparikkhārā ca vaṭṭanti, na puggalikānīti gahetabbaṃ. Paṭijaggituṃ vaṭṭantīti senāsanapaṭibandhato vuttaṃ.
๔๓. สามิกานํ เปเสตพฺพนฺติ สามิกานํ สาสนํ เปเสตพฺพํฯ ภินฺทิตฺวาติ ปฐมเมว อนามสิตฺวา ปาสาณาทินา กิญฺจิมตฺตํ เภทํ กตฺวา ปจฺฉา กปฺปิยภณฺฑตฺถาย อธิฎฺฐหิตฺวา หเตฺถน คเหตุํ วฎฺฎติฯ เตนาห ‘‘กปฺปิยภณฺฑํ กริสฺสามีติ สมฺปฎิจฺฉิตุํ วฎฺฎตี’’ติฯ เอตฺถาปิ ตญฺจ วิโยเชตฺวา อามสิตพฺพํฯ ผลกชาลิกาทีนีติ เอตฺถ สรปริตฺตาณาย หเตฺถน คเหตพฺพํฯ กิฎิกาผลกํ อกฺขิรกฺขณตฺถาย อยโลหาทีหิ ชาลากาเรน กตฺวา สีสาทีสุ ปฎิมุญฺจิตพฺพํ ชาลิกํ นามฯ อาทิ-สเทฺทน กวจาทิกํ สงฺคณฺหาติฯ อนามาสานีติ มจฺฉชาลาทิปรูปโรธํ สนฺธาย วุตฺตํ, น สรปริตฺตาณํ ตสฺส อาวุธภณฺฑตฺตาภาวาฯ เตน วกฺขติ ‘‘ปรูปโรธนิวารณญฺหี’’ติอาทิ (วิ. สงฺค. อฎฺฐ. ๔๓)ฯ อาสนสฺสาติ เจติยสฺสสมนฺตา กตปริภณฺฑสฺสฯ พนฺธิสฺสามีติ กากาทีนํ อทูสนตฺถาย พนฺธิสฺสามิฯ
43.Sāmikānaṃ pesetabbanti sāmikānaṃ sāsanaṃ pesetabbaṃ. Bhinditvāti paṭhamameva anāmasitvā pāsāṇādinā kiñcimattaṃ bhedaṃ katvā pacchā kappiyabhaṇḍatthāya adhiṭṭhahitvā hatthena gahetuṃ vaṭṭati. Tenāha ‘‘kappiyabhaṇḍaṃ karissāmīti sampaṭicchituṃ vaṭṭatī’’ti. Etthāpi tañca viyojetvā āmasitabbaṃ. Phalakajālikādīnīti ettha saraparittāṇāya hatthena gahetabbaṃ. Kiṭikāphalakaṃ akkhirakkhaṇatthāya ayalohādīhi jālākārena katvā sīsādīsu paṭimuñcitabbaṃ jālikaṃ nāma. Ādi-saddena kavacādikaṃ saṅgaṇhāti. Anāmāsānīti macchajālādiparūparodhaṃ sandhāya vuttaṃ, na saraparittāṇaṃ tassa āvudhabhaṇḍattābhāvā. Tena vakkhati ‘‘parūparodhanivāraṇañhī’’tiādi (vi. saṅga. aṭṭha. 43). Āsanassāti cetiyassasamantā kataparibhaṇḍassa. Bandhissāmīti kākādīnaṃ adūsanatthāya bandhissāmi.
‘‘เภริสงฺฆาโฎติ สงฺฆฎิตจมฺมเภรีฯ วีณาสงฺฆาโฎติ สงฺฆฎิตจมฺมวีณา’’ติ สารตฺถทีปนิยํ (สารตฺถ. ฎี. ๒.๒๘๑) วุตฺตํฯ ‘‘จมฺมวินทฺธา วีณาเภริอาทีนี’’ติ มหาอฎฺฐกถายํ วุตฺตวจนโต วิเสสาภาวา ‘‘กุรุนฺทิยํ ปนา’’ติอาทินา ตโต วิเสสสฺส วตฺตุมารทฺธตฺตา จ เภริอาทีนํ วินโทฺธปกรณสมูโห เภริวีณาสงฺฆาโฎติ เวทิตโพฺพ ‘‘สงฺฆฎิตโพฺพติ สงฺฆาโฎ’’ติ กตฺวาฯ ตุจฺฉโปกฺขรนฺติ อวินทฺธจมฺมเภริวีณานํ โปกฺขรํฯ อาโรปิตจมฺมนฺติ ปุเพฺพ อาโรปิตํ หุตฺวา ปจฺฉา ตโต อปเนตฺวา วิสุํ ฐปิตมุขจมฺมมตฺตํ, น เสโสปกรณสหิตํ, ตํ ปน สงฺฆาโตติ อยํ วิเสโสฯ โอนหิตุนฺติ เภริโปกฺขราทีนิ จมฺมํ อาโรเปตฺวา จมฺมวทฺธิอาทีหิ สเพฺพหิ อุปกรเณหิ วินนฺธิตุํฯ โอนหาเปตุนฺติ ตเถว อเญฺญหิ วินนฺธาเปตุํฯ
‘‘Bherisaṅghāṭoti saṅghaṭitacammabherī. Vīṇāsaṅghāṭoti saṅghaṭitacammavīṇā’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. 2.281) vuttaṃ. ‘‘Cammavinaddhā vīṇābheriādīnī’’ti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttavacanato visesābhāvā ‘‘kurundiyaṃ panā’’tiādinā tato visesassa vattumāraddhattā ca bheriādīnaṃ vinaddhopakaraṇasamūho bherivīṇāsaṅghāṭoti veditabbo ‘‘saṅghaṭitabboti saṅghāṭo’’ti katvā. Tucchapokkharanti avinaddhacammabherivīṇānaṃ pokkharaṃ. Āropitacammanti pubbe āropitaṃ hutvā pacchā tato apanetvā visuṃ ṭhapitamukhacammamattaṃ, na sesopakaraṇasahitaṃ, taṃ pana saṅghātoti ayaṃ viseso. Onahitunti bheripokkharādīni cammaṃ āropetvā cammavaddhiādīhi sabbehi upakaraṇehi vinandhituṃ. Onahāpetunti tatheva aññehi vinandhāpetuṃ.
อิติ วินยสงฺคหสํวณฺณนาภูเต วินยาลงฺกาเร
Iti vinayasaṅgahasaṃvaṇṇanābhūte vinayālaṅkāre
อนามาสวินิจฺฉยกถาลงฺกาโร นาม
Anāmāsavinicchayakathālaṅkāro nāma
สตฺตโม ปริเจฺฉโทฯ
Sattamo paricchedo.
